1917’nin önderlerinin akıbeti

19 Mart 1938’de, Dördüncü Enternasyonal’in kuruluşunun (Eylül 1938) arifesinde, ABD’de Sosyalist İşçi Partisi’ni (SWP) kurmuş olan Trotskistler, o tarihteki yayın organları Socialist Appeal’in birinci sayfasında aşağıdaki “Lenin’in 1917’deki Kurmay Heyeti” başlıklı tabloyu yayımladılar.

Tablo yayımlandığında, göstermelik Moskova Yargılamalarının -“Yirmi Birler Davası” olarak da bilinen- üçüncü büyük davası yeni sonuçlanmıştı. “Sağcılar ve Trotskistler Bloku”nu hedef aldığı söylenen bu davada Komünist Enternasyonal’in eski başkanı Buharin, bir zamanların başbakanı Rikov, Rakovskiy, Krestinskiy ve Yejov’dan önceki NKVD şefi Yagoda gibi önemli isimler yargılanmıştı.[*]

1936-1938 arasındaki Stalinist terör yıllarında (“Büyük Temizlik”), Ekim Devrimi’nin önderlerinin -erken yaşlarda doğal sebeplerle hayatını yitirenler hariç- neredeyse tamamı düzmece Moskova Duruşmaları eşliğinde tasfiye edilirken; yüz binlerce Sovyet yurttaşı ve yabancı komünist de kapalı kapılar ardında 5-10 dakika süren sözde duruşmaların ardından idama ya da uzun hapis cezalarına çarptırılıyordu. Tanınmış isimlerin yer aldığı ve basında aktarılan “görünür” davaların ötesinde ülkede devasa bir terör dalgasının esmekte olduğu hissediliyordu; fakat bu dalganın gerçek boyutları hakkında hiç kimsenin kesin bir fikri yoktu.

Stalin’in önderliğinde inşa edilen bürokratik polis devletinde olup bitenlere dair güvenilir bilgi edinmek o kadar zordu ki, tabloda yer alan bazı tanınmış kişilerin kaderi o sırada hâlâ belirsizdi.

Örneğin:

• Tabloda Milyutin için “kayıp” deniliyor; oysa Milyutin 1937’de çoktan kurşuna dizilmişti.
• 1935 yılında NKVD tarafından boğularak öldürülmüş olan Berzin’in fotoğrafının altında akıbetinin bilinmediğini gösteren bir soru işareti bulunuyor.
• Benzer şekilde, 1938’de kurşuna dizilmiş olan Lomov için de “akıbeti bilinmiyor” anlamına gelen bir soru işareti konulmuş.
• Bubnov için “kaybolduğu” belirtilmiş; oysa tablonun yayımlandığı sırada Bubnov hapisteydi.
• Kollontay’ın fotoğrafının altında “Kayıp?” ibaresi yer alıyor; bu muhtemelen “rejim tarafından ortadan kaldırılmış olabilir” şüphesini dile getiriyor. Oysa ilerleyen yıllarda hayatta olduğu anlaşılacak ve Kollontay 1952’de kalp krizinden ölecektir.
• Muranov ve Stassova’nın fotoğraflarının altında da o yıllarda haklarında bilgi alınamadığı için “kayıp” oldukları yazıyor. Oysa her ikisi de “Büyük Temizlik”ten sağ çıkmayı başardı. Stassova soruşturmaya alınmış olsa da 1938’de aklandı. Her iki isim de doğal sebeplerle, sırasıyla 1959 ve 1966 yıllarında hayatlarını kaybettiler.

Bütün bu eksikliklerine rağmen Socialist Appeal tarafından hazırlanan tablo, son derece iç karartıcı bir manzara ortaya koyuyordu. (Bugün de hâlâ öyle.) Ne var ki birkaç yıl içinde bu karanlık tablo daha da ağırlaşacaktı:

• Hapiste bulunan Sokolnikov, 1939’da cezaevinde öldü.
• Hapiste bulunan Bubnov ise 1940’ta hayatını kaybetti.
• Trotskiy, 1940 yılında sürgünde yaşadığı Meksiko’da Stalinist bir ajan tarafından öldürüldü.

Marksist düşünce ve sosyalist hareketler üzerine kurulmuş çevrimiçi en kapsamlı dijital arşivlerden biri olan Marxists Internet Archive (MIA), Socialist Appeal’in 1938’de hazırladığı tabloyu yıllar sonra güncelleştirerek eksiklerini giderdi ve yeniden düzenledi.

Socialist Appeal’in tablosu 24 kişiden oluşurken, MIA’nın hazırladığı nihai tabloda 26 Merkez Komitesi üyesi yer alıyor. Böylece, Ekim Devrimi’nin yapıldığı yıl Merkez Komitesi’nde bulunanların kaderi çok daha net bir biçimde görülebiliyor:

• 1917’deki Merkez Komitesi’nin -Lenin’in yanı sıra, devrimin mezar kazıcısı Stalin’in de aralarında yer aldığı- 9 üyesi, yaşlılık, hastalık, tren kazası vb. doğrudan siyasî olmayan nedenlerle hayatını kaybetti. (MIA, 1920’li yıllarda ölenleri sarı [5 kişi], 1950’li yıllar ve sonrasında ölenleri yeşille [4 kişi] işaretlemiş.) 
• 3 üye, İç Savaş’ta (1918-21) can verdi. [Morla işaretli.]
• 9 üye, kurşuna dizildi. [Kırmızıyla işaretli.]
• 1 üye, boğularak öldürüldü. [Kırmızıyla işaretli.]
• 1 üye (Trotskiy), sürgüne yollandı ve ardından suikast yoluyla ortadan kaldırıldı. [Kırmızıyla işaretli.]
• 2 üye, hapiste öldü. [Kırmızıyla işaretli.]
• 1 üye ise intihar etti. [Morla işaretli.]

Bu tablo, Stalin'in önderliğindeki bürokrasinin Bolşevik Partisi’ni ve devlet iktidarını ele geçirirken Ekim Devrimi’nin önderliğini nasıl sistemli biçimde ortadan kaldırdığını görsel olarak ve çarpıcı bir biçimde ortaya koyuyor.

Tarihin bugüne kadar gördüğü en devrimci proletarya partisi, ancak böyle bir katliam sonucunda bürokrasinin partisi hâline getirilebildi.

Tablonun verdiği mesaj çok açıktır: Stalinizm, Ekim Devrimi’nin devamı değil; ona karşı girişilmiş sistemli ve son derece kanlı bir karşı-devrim hareketidir.

[*] Ağustos 1936’daki birinci büyük davada, “Trotskist-Kamenevist-Zinovyevist Sol-Karşıdevrimci Blok”a üye olmakla suçlanan 16 kişi yargılandı. Davanın en ünlü iki sanığı Grigory Zinovyev ve Lev Kamenev’di. Ocak 1937’de görülen ikinci büyük davada ise, “Sovyet Aleyhtarı Trotskist Merkez”e mensup olduğu iddia edilen 17 kişi daha yargıç önüne çıkarıldı. Bu davanın en tanınmış sanıkları arasında Karl Radek, Yuri Pyatakov ve Grigory Sokolnikov bulunuyordu.