Mihri Belli and the Greek Civil War: Stalinism, Internationalism, and Social-Patriotism

Mihri Belli, one of the most prominent figures of Stalinism in Turkey, describes in his memoirs the circumstances and psychological state under which he voluntarily participated in the Greek Civil War (1946-1949) as follows: 

At that time, I was reading the memoirs of guerrilla leaders from the Second World War, one after another. Vershigora, Kovpak… what extraordinary men they were! In that atmosphere, I decided to volunteer for Greece. I expressed my desire to both Bulgarian and Greek comrades. Coincidentally, the Greeks were planning to publish a newspaper in the mountains for the Turkish minority in Thrace, and they were looking for a Turk with sufficient theoretical training. My application coincided with their need. That’s how I found myself on the path to the mountains of Greece. (…) I was the only foreigner to have fought in the ranks of the Democratic Army during the 1946-49 Greek Civil War. A Turk. There was never an international brigade in this war. Against the royalist fascist army, sustained by the British military occupation and the control and administration of the US, the Greek patriots fought drawing strength from their own people. (İnsanlar Tanıdım: Mihri Belli’nin Anıları, vol: I, Doğan Kitap, Istanbul, 1990, pp. 276-277).

We must give credit where credit is due. In those years, Turkish Stalinists did not even consider participating in the Greek Civil War—let alone rising to a command position, getting wounded, or returning to the battlefield after undergoing arduous surgeries without fully recovering. They did not even contemplate observing this war unfolding right next to them. Although a penchant for adventure played a decisive role, the mere fact that he single-handedly participated in this war is enough to place Mihri Belli in a somewhat unique category within Turkish Stalinism, without a doubt.

However, decades after participating in the Greek Civil War, when writing his memoirs, Mihri Belli fails to ask himself the following questions: 

Why was there never an international brigade in the Greek Civil War? Or why did the Communist Party of Turkey (TKP)—as did the so-called socialist countries, primarily the Soviet Union, and all other Stalinist parties and organisations worldwide—show no interest in a civil war taking place in a neighbouring country?

As a Stalinist, Belli could not have posed these questions and attempted to answer them honestly, for doing so would have meant he could no longer remain a Stalinist. 

Instead of engaging in such questioning, Belli proudly emphasises that the Greek “patriots” fought an indigenous and national war against the royalist fascist army supported by imperialist powers. Having remained loyal to Stalinism until his last breath, Belli implies that this was, in fact, a more ideal and desirable situation. As he did throughout his political life, even while writing his memoirs, he holds aloft the banner of social-patriotism in opposition to internationalism.

Commemoration of the Fifteen [15’ler Hatırası] on the eve of Stalin's Great Terror

15’ler Hatırası (Commemoration of the Fifteen), Mete Tunçay, Istanbul, Sosyal Tarih Yayınları, March 2020, 120 pages.

As part of its special publication series marking the 100th anniversary of the founding of the Communist Party of Turkey (TKP)—or more precisely, Fırkası, [*] as it was originally called—the Social History Research Foundation of Turkey (TÜSTAV) published 15’ler Hatırası among its selected works.

15’ler Hatırası is a pamphlet published in the Soviet Union in 1936 to commemorate the 15th anniversary of the brutal drowning and murder of Mustafa Suphi and his comrades off the coast of Trabzon on the night of 28–29 January 1921.

• In his introduction to the pamphlet, Erden Akbulut recounts the story of how 15’ler Hatırası came to be published in Turkey:
• Historian Mete Tunçay discovered 15’ler Hatırası in the Lenin Library in Moscow and included it in the second volume of his book Left-Wing Movements in Turkey: 1925–1936. [**]
• Later, using the cataloguing details provided by Tunçay, historian Mehmet Perinçek obtained the original pamphlet and sent a copy to TÜSTAV.
• While working on his booklet about Salih Zeki, one of the key figures of the TKP, [***] researcher Arsen Avagyan found two articles by S. Zeki and a poem by S. Yılmaz that were missing from the Turkish version of the pamphlet. He also discovered a Russian edition with some differences and forwarded them all to TÜSTAV.

Some of the articles in 15’ler Hatırası were taken from another pamphlet published in the Soviet Union in 1923 on the second anniversary of the "Murder of the Fifteen," [****] or from texts that had appeared in various publications in the early 1920s. However, the bulk of the pamphlet consists of original writings specifically composed for 15’ler Hatırası.

This final group of articles, which forms the backbone of the pamphlet, demonstrates that the history of the TKP is, in many ways, intrinsically and unsurprisingly linked to the process of Stalinist degeneration within the global socialist movement.

The Stalinist bureaucracy’s seizure of power from the working class in the Soviet Union, the purge of revolutionary Marxists—especially Trotsky—who defended workers' democracy and world revolution against bureaucratic degeneration, and the rise of Russian nationalism hand in hand with Stalin’s “socialism in one country” policy deeply affected the TKP, as it did all communist parties worldwide.

These effects can be observed not only in what the articles in 15’ler Hatırası express but also in what they leave unsaid.

The clearest indication in the pamphlet that the TKP was influenced by the degeneration brought about by Stalinism in the USSR and the global communist movement is the way Stalin is mentioned in the articles written specifically for 15’ler Hatırası—as if he were, alongside Lenin, one of the two greatest leaders of the October Revolution and the world communist movement.

“The Russian proletariat, carrying on its shoulders the banner of liberation for all oppressed nations, waged this struggle under the leadership of Lenin and Stalin, offering proletarians in other countries the finest example of heroism, the best methods of combat, and the clearest path to liberation.” (pp. 49-50)

“At that time, Lenin and Stalin, just as in other countries, provided the necessary guidance and facilitation for the formation of such a Communist Party in Turkey, in line with the prevailing circumstances and the conditions advanced by revolutionary movements.” (pp. 52-53)

“During the October Revolution, Suphi further developed and deepened his earlier efforts in enlightenment and activism under the guidance of Lenin, Stalin, and their Bolshevik Party, taking full advantage of the most favourable conditions provided by the revolution.” (p. 55)

“The Russian proletariat and its Bolshevik Party, under the leadership of Lenin and Stalin, seized power in the month of October 1917.” (p. 65)

The year 1936 marked the beginning of the period known as the "Great Terror" in the Soviet Union (1936–1938). Since Suphi and his comrades were murdered in January, the completion of the pamphlet’s writing, technical preparation, and printing coincided with the very eve of Stalin’s "Great Terror." Otherwise, in the articles written specifically for this pamphlet, we would have inevitably encountered not only even more numerous and exaggerated praises of Stalin but also crude and vicious attacks—particularly against Trotsky—aimed at the leaders of the Bolshevik Party who were being tried in the show trials.

Nevertheless, in the pamphlet, we see that the "dissident TKP" wing— in which Nâzım Hikmet played an active and leading role, and which, despite its loyalty to Stalinism, could no longer stomach the TKP leadership’s line of alliance with the bourgeoisie and began to criticise it—did not escape its share of Stalinist-style attacks and slanders. In the article signed by Cahit, titled The First Victims of the Revolution, the following is stated:

"Our Party, by relentlessly fighting against the opportunist tendencies that emerged within its ranks and the opposition that was an agent of the police, cleansed itself of all kinds of traitorous elements that hindered our class struggle." (pp. 62–63).

At the top of the list of “police agents” and “traitorous elements” was undoubtedly Nâzım Hikmet, even though his name is not explicitly mentioned in this article. The Comintern [III. (Communist) International], which had ceased to be the party of world revolution and had instead become an instrument of Stalinist bureaucracy to safeguard and expand its material privileges, issued resolutions accusing the "dissident TKP"—and along with it, Nâzım Hikmet—of Trotskyism and treason.

It is also striking that 15'ler Hatırası makes no mention of the concept of world revolution, which was the indispensable objective of the proletariat’s struggle for Lenin and all the Marxists of the generation that led the October Revolution. As we have pointed out above, what is left unsaid in the pamphlet is just as significant as what is expressed. In this context, the complete absence of any reference to world revolution in such a publication can hardly be dismissed as a mere oversight. [*****] By 1936, when 15'ler Hatırası was published, the Stalinist bureaucracy had already elevated the fallacy of “socialism in one country” and the doctrine of national communism to the level of dogma on the world stage, replacing Marxism’s program of world revolution—in other words, proletarian internationalism. Consequently, by this time, the TKP had also erased the concept of world revolution from its vocabulary.

Yet, when the TKP was founded in 1920, it was unequivocally committed to the goal of world revolution. For example, in his speech at the First Congress of the Comintern, Mustafa Suphi stated:

“Through its geographical position Turkey always connected Asia with Europe. Moreover, it has fallen under the immediate yoke of capitalism. It is therefore safe to assume that the Turkish proletariat will occupy an honourable place in the future course of the world revolution.” [******]

Article 5 of the “Foundations” section of the party program stated: “The fundamental characteristic of the revolutionary movement of workers and peasants, which can be summed up as class struggle, is its social and international nature.” Article 8 outlined the implications of this for the revolution and the construction of communism: “Like social revolution itself, the implementation of communism, which emerges from the revolution’s supremacy and victory over the bourgeoisie, has a worldwide character.” [*******]

As Akbulut noted in his introduction, TÜSTAV included Cemil Seydahmedov’s article, The Activities of Suphi’s Organization, at the end of the pamphlet. There is a crucial difference that sets this article apart from the others in 15’ler Hatırası. While all the articles examining the TKP’s situation after the murder of Suphi and his comrades emphasize that the Party remained standing, continued to grow stronger, and persisted in the struggle despite this significant loss, Seydahmedov writes, “Suphi’s leaderless communist party disintegrated shortly afterward.” He does not stop there and further asserts, “The murder of Suphi and his comrades accelerated the disintegration of the communist party they had founded, but it was not the primary cause of this disintegration” (p. 119). It is evident that the author considers the TKP under Suphi’s leadership to have suffered from serious and unavoidable weaknesses.

Seydahmedov attributes these fatal weaknesses to the fact that Suphi's TKP did not embrace the old Menshevik notion of revolution in stages, which Stalinism resurrected and propagated on a global scale:

“The most important problem of the Turkish revolution was the eradication of the remnants of feudalism (…)

“The Congress drafted theses for the party program. However, these theses contained a number of significant shortcomings. One of the most critical was the failure to clearly define the tasks of the bourgeois-democratic revolution.” (pp. 112-113).

On the other hand, what none of the authors who contributed to the pamphlet, including Seydahmedov, could have foreseen was that, in a very short time, the Stalinist Comintern leadership would take its policy of alliance with the bourgeoisie in Turkey to the point of openly dissolving the TKP. A year later, in 1937, following Comintern directives, a decision would be made that would go down in history as "decentralization" (moving away from the center) or "separat" (standing apart). As a result of this decision, the organizational structure of the TKP would be dismantled, and its cadres would be directed to work within structures aligned with the CHP. Moreover, in 1937, while Stalinism was dismantling the TKP in Turkey, it would also reach the peak of its betrayal of the revolution in Spain—forming a Popular Front with the bourgeoisie and disarming revolutionary groups.

As I conclude, there is one final point I would like to make regarding the 15’ler Hatırası pamphlet. The writings in the pamphlet clearly reveal that, by the mid-1930s, the political and organisational strength of the TKP was almost non-existent, and the ideological-theoretical formation of its leading cadres was lamentably weak.

[*] Fırka is a word of Arabic origin that was used to describe a political party in the late 19th and the early 20th century Ottoman Empire and the Turkish Republic.

[**] Mete Tunçay, Türkiye'de Sol Akımlar: 1925-1936, Volume 2, İletişim Yayınları, Istanbul, 2009, pp. 618-635.

[***] Arsen Avagyan, Karanlıkta Kalmış Bir Eylemci: İttihatçı Komünist Salih Zeki (Kuşarkov), Sosyal Tarih Yayınları, Istanbul, 2020.

[****] 28-29 Kânûnisânî 1921: Karadeniz kıyılarında parçalanan Mustafâ Subhî ve yoldaşlarının ikinci yıldönümleri (1923), TÜSTAV, Istanbul, 2004.

[*****] The only exception to this is the slogan “Proletarians of all countries, unite!” on the upper part of the pamphlet’s cover. However, even when Stalinist organisations and parties had completely turned their backs on internationalism, this slogan continued to appear on the covers of their publications like a hollow shell. For example, a version of this slogan still appears on the cover of the theoretical organ of the Patriotic Party [Vatan Partisi], which today competes with fascist parties in nationalism and chauvinism.

[******] Founding the Communist International: Proceedings and Documents of the First Congress, March 1919 (The Communist International in Lenin's Time), Edited by John Riddell, Pathfinder Press, New York, 1987, p. 294.

[*******] Other examples could also be given of the central importance of world revolution in the TKP program. However, we must stop here to avoid shifting the focus of the article. A comprehensive evaluation of the program, statute, and political line adopted by the TKP at its First Congress would require a separate and highly detailed article of its own.

Stalin’in Büyük Terörünün arifesinde 15'ler Hatırası

15'ler Hatırası, Mete Tunçay, İstanbul, Sosyal Tarih Yayınları, Mart 2020, 120 sayfa.

Türkiye Sosyal Tarih Araştırmalar Vakfı'nın (TÜSTAV), Türkiye Komünist Partisi'nin (TKP) -daha doğrusu kurulduğu zamanki adıyla Fırkası'nın- kuruluşunun 100'üncü yıldönümü vesilesiyle hazırladığı özel yayın programı kapsamında yayımladığı kitap ve broşürlerden biri de 15'ler Hatırası'ydı.

15'ler Hatırası, Mustafa Suphi ve yoldaşlarının 1921 yılının 28 Ocak'ını 29'una bağlayan gece Trabzon açıklarında boğularak vahşice öldürülmelerinin 15'inci yıl dönümünde, yani 1936 yılında Sovyetler Birliği'nde yayımlanmış bir broşür.

Broşüre yazdığı sunuş yazısında Erden Akbulut, 15'ler Hatırası'nın Türkiye'de yayımlanmasının öyküsünü anlatırken özetle şunları söylüyor:

• 15'ler Hatırası broşürünü tarihçi Mete Tunçay, Moskova'daki Lenin Kütüphanesi'nde keşfetmiş ve Türkiye'de Sol Akımlar: 1925-1936 adlı kitabının ikinci cildinde yayımlamış. [*]
• Daha sonra Tunçay'ın verdiği kartoteks bilgisi üzerinden tarihçi Mehmet Perinçek, broşürün aslına ulaşmış ve bir kopyasını TÜSTAV'a göndermiş.
• Araştırmacı Arsen Avagyan ise TKP'nin önemli isimlerinden Salih Zeki ile ilgili kitapçığının üzerinde çalışırken, broşürün kimi farklılıklar taşıyan Rusçasının yanı sıra Türkçesinde yer almamış S. Zeki'nin iki makalesini ve S. Yılmaz'ın bir şiirini bulmuş ve TÜSTAV'a ulaştırmış. [**]

15'ler Hatırası'nda yer alan yazılardan bazıları, 1923'te "Onbeşler Cinayeti"nin ikinci yıl dönümünde Sovyetler Birliği'nde yayımlanmış bir başka broşürden [***] alınmış ya da 1920'li yılların başlarında çeşitli yayın organlarında yayımlanmış metinlerden oluşuyor. Ancak broşürün büyük kısmını bizzat 15'ler Hatırası için kaleme alınmış olan özgün yazılar oluşturuyor.

Bu son grubu ve broşürün omurgasını oluşturan yazılar, TKP'nin tarihinin, birçok yönden dünya sosyalist hareketinde yaşanan Stalinist yozlaşma süreciyle doğrudan bağlantılı olduğunu ortaya koyuyor.

Sovyetler Birliği'nde Stalinist bürokrasinin iktidarı işçi sınıfından gasp edip kendi hâkimiyetini kurması, Trotskiy başta olmak üzere bürokratik yozlaşmaya karşı işçi demokrasisini ve dünya devrimini savunan devrimci Marksistlerin tasfiyesi ve Stalin'in "tek ülkede sosyalizm" politikasının benimsenmesiyle el ele Rus milliyetçiliğinin yükseltilmesi, dünyadaki tüm komünist partiler gibi TKP'yi de derinden etkilemiştir.

Bu etkileri, 15'ler Hatırası'ndaki yazıların söylediklerinde olduğu kadar suskunluklarında da görebiliyoruz.

Broşürde, TKP’nin Stalinizmin SSCB'de ve dünya komünist hareketinde sebep olduğu yozlaşmadan nasibini almış olduğunun en bariz belirtisi, 15’ler Hatırası için bizzat kaleme alınmış olan yazılarda Stalin'in, Lenin ile birlikte Ekim Devrimi'nin ve dünya komünist hareketinin en büyük iki önderinden biriymiş gibi anılmasıdır:

“Bütün ezilen milletlerin kurtuluş bayrağını omzunda taşıyan rus proletaryası Lenin’in ve Stalinin önderliği altında yaptığı bu mücadelede diğer memleket proleterleri için kahramanlığın en iyi numunesini, çarpışmanın en iyi usullerini veriyor ve kurtuluş için en doğru yolu gösteriyordu.” (s. 49-50).

“O devirde Lenin-Stalin diğer memleketlerde olduğu gibi Türkiye için de mevcut vaziyetin, inkilab hareketlerinin ileri sürdüğü şerait neticesinde böyle bir Komünist Partisinin teşekkülünde lazım olan rehberliği ve teshilâtı gösterdiler.” (s. 52-53).

“Subhi Teşrini evvel inkilâbında evvelki tenvir ve faaliyetlerini inkilâbın ona temin ettiği en iyi şartlar içerisinde Lenin ve Stalin ve onların Bolşevik partisinin rehberliği altında daha ziyade inkişaf edip derinleştirdi.” (s. 55).

“Rus proletaryası ve onun Bolşevik partisi Leninin-Stalinin önderliği altında 1917 senesinin teşrini evvel ayında hakimiyeti eline almıştı.” (s. 65).

1936 yılı, Sovyetler Birliği'nde "Büyük Terör" olarak bilinen dönemin (1936-1938) başlangıcıdır. Suphi ve yoldaşlarının katledilmeleri ocak ayında gerçekleştiği için broşürün yazılarının, teknik hazırlıklarının ve basımının tamamlanması Stalin’in "Büyük Terör"ün uygulamaya konmasının hemen öncesine denk gelmiştir. Aksi halde, bizzat bu broşür için kaleme alınmış olan yazılarda hem daha fazla sayıda ve daha abartılı Stalin övgülerine hem de göstermelik duruşmalarda yargılanan Bolşevik Partisi'nin önderlerine ve özellikle Trotskiy'e saldıran ve hakaret eden kaba ve çirkin ifadelere rastlamamız kaçınılmaz olurdu.

Yine de broşürde, Nâzım Hikmet'in de aktif ve öncü olarak içinde yer aldığı ve Stalinizme sadık olmakla birlikte TKP önderliğinin burjuvaziyle ittifak çizgisini daha fazla içine sindiremeyip eleştiren “muhalif TKP” kanadının, Stalinist tarzdaki saldırı ve iftiralardan payını almaktan kurtulamadığını görüyoruz. İnkilâbın İlk Kurbanları başlığını taşıyan Cahit imzalı yazıda şöyle deniyor: 

“Partimiz kendi saflarında baş veren oportünist temayüllerle, polisin ajanı olan muhalefetle amansız mücadele ederek, sınıf mücadelemize engel olan her türlü ve satılmış unsurlardan kendisini temizledi.” (s. 62-63).

"Polis ajanları" ve "satılmış unsurların" oluşturduğu listenin en başında ise, bu yazıda adı açıkça belirtilmiyor olmakla birlikte, Nâzım Hikmet vardı hiç kuşkusuz. Dünya devriminin partisi olmaktan çıkmış ve Stalinist bürokrasinin maddi ayrıcalıklarını korumak ve geliştirmek için kendi dış politika aygıtı olarak kullandığı Komintern [III. (Komünist) Enternasyonal], "muhalif TKP"yi ve bu arada Nâzım Hikmet'i de Trotskist olmakla ve ihanetle suçlayan kararlar yayınladı.

15'ler Hatırası'nda Lenin ve Ekim devrimine önderlik eden kuşağın bütün Marksistleri için proletaryanın mücadelesinin vazgeçilmez amacı olan dünya devrimi kavramından hiç söz edilmiyor olması da dikkat çekicidir. Yukarıda broşürde yer alan yazılarda söylenenler kadar söylenmeyenlerin de önemli olduğunu belirtmiştik. Bu bağlamda böyle bir yayında dünya devriminden bir kez olsun söz edilmiyor olmasını basit bir unutkanlık olarak görmek mümkün değil elbette. [****] 15’ler Hatırası’nın yayımlandığı 1936 yılına gelindiğinde Stalinist bürokrasi Marksizmin dünya devrimi programının, başka bir şekilde söylendiğinde proletarya enternasyonalizmin yerine “tek ülkede sosyalizm” safsatasını ve milli komünizm yaklaşımını dünya arenasında bir dogma düzeyine çoktan yükseltmişti. Dolayısıyla, TKP de bu tarihte dünya devrimini sözlüğünden çıkarıp atmıştı.

Oysa TKP, 1920 yılında kesin biçimde dünya devrimini hedefleyen bir parti olarak kurulmuştu. Örneğin, Mustafa Suphi, Komintern'in Birinci Kongresi'nde yaptığı konuşmada şöyle diyordu: 

“Coğrafi konumu nedeniyle Asya ile Avrupa’yı birleştiren Türkiye, kapitalizmin doğrudan zulmü altında kalmış ve bu, gelecek dünya devrim hareketinde şerefli bir görev yükümlenmesini kaçınılmaz kılmıştır. Türk proletaryasının bütün gücüyle dünya sosyalist devriminin savunusuna ve gelişimine katılacağı güvenci içerisindeyiz.” [*****]

Parti programının "Esaslar" bölümünün 5'inci maddesi şöyle demekteydi: "Sınıf mücadelesi ile özetlenebilecek olan işçi ve köylü devrimci hareketinin temel niteliği, bu hareketin toplumsal ve uluslararası olmasıdır." 8'inci madde ise bunun devrim ve komünizmin inşası bakımından sonuçlarını çıkarıyordu: "Sosyal devrim gibi, devrimin burjuvaziye üstünlük ve zaferinden çıkan komünizm uygulaması da dünya çapında bir niteliğe sahiptir." [******]

Akbulut'un sunuş yazısını bitirirken belirttiği gibi TÜSTAV, broşürün sonuna Cemil Seydahmedov'un Suphi'nin Örgütünün Faaliyetleri başlıklı makalesini eklemiş. Bu makaleyi 15'ler Hatırası'nda yer alan diğer yazılardan ayıran çok önemli bir fark var. Suphi ve yoldaşlarının katledilmelerinden sonra TKP'nin durumunu ele alan yazıların tamamında bu önemli kayba rağmen Parti'nin ayakta kaldığı, güçlenmeye ve mücadele etmeye devam ettiği vurgulanırken, Seydahmedov, "Suphi'nin başsız kalan komünist partisi kısa bir süre sonra dağıldı" diye yazıyor. Seydahmedov bununla da yetinmiyor ve ekliyor: "Suphi ve yoldaşlarının öldürülmeleri onların kurdukları komünist partinin dağılmasını hızlandırmış, ancak bu dağılışın temel nedeni olmamıştır." (s. 119). Çok açık ki, yazar Suphi’nin önderliğindeki TKP'nin ciddi ve kaçınılması mümkün olmayan zaaflardan mustarip olduğunu düşünüyor. 

Seydahmedov bu ölümcül zaafları, Suphi’nin TKP’sinin Stalinizmin hortlattığı ve dünya ölçeğinde yaygınlaştırdığı eski Menşevik “aşamalı devrim” anlayışını benimsememiş olmasına bağlıyor: 

“Türkiye devriminin en önemli sorunu feodalizmin kalıntılarının yok edilmesiydi (…)

“Kongre parti programı için tezler hazırladı. Ancak tezlerin bir dizi önemli eksiği bulunmaktaydı. Bu eksikliklerin en önemlilerinden biri burjuva-demokratik devrimin görevlerini net bir biçimde saptamamış olmasıydı.” (s. 112-113).

Öte yandan Seydahmedov dahil, broşüre katkı vermiş olan yazarların hiçbirinin öngöremediği şey ise çok kısa bir süre sonra Stalinist Komintern önderliğinin Türkiye'de burjuvaziyle ittifak politikasını TKP'yi açıkça tasfiye etmeye kadar götüreceğiydi. Bir yıl sonra, 1937'de Komintern'in talimatları ile tarihe "desantralizasyon" (merkezden uzaklaşma) ya da "separat" (ayrı durma) olarak geçen bir karar verilecekti. Bu kararın sonucunda TKP'nin örgütsel yapısı dağıtılacak ve kadroları CHP'ye yakın yapılar içinde çalışmaya yöneltilecekti. Stalinizm, bir yıl sonra Türkiye'deki TKP'yi dağıtırken İspanya'da da devrime ihanetini doruk noktasına çıkaracak ve burjuvaziyle "halk cephesi" oluşturup devrimci grupları silahsızlandıracaktı.

Bitirirken, 15’ler Hatırası broşüründen yola çıkarak belirtmek istediğim son bir husus daha var. Broşürdeki yazılar 1930’lu yılların ortalarında TKP’nin siyasal ve örgütsel gücünün neredeyse yok denecek kadar az olduğu bir dönemde, önder kadrolarının ideolojik-teorik formasyonlarının da acınacak ölçüde zayıf olduğunu bütün açıklığıyla gözler önüne seriyor.

[*] Mete Tunçay, Türkiye’de Sol Akımlar: 1925-1936, 2. Cilt, İletişim Yayınları, İstanbul, 2009, s. 618-635.

[**] Arsen Avagyan, Karanlıkta Kalmış Bir Eylemci: İttihatçı Komünist Salih Zeki (Kuşarkov), Sosyal Tarih Yayınları, İstanbul, 2020.

[***] 28-29 Kânûnisânî 1921: Karadeniz kıyılarında parçalanan Mustafâ Subhî ve yoldaşlarının ikinci yıldönümleri (1923), TÜSTAV, İstanbul, 2004.

[****] Broşürün kapağının üst kısmında yer alan “Bütün memleketler proleterleri birleşiniz!” sloganı bunun istisnasıdır. Ancak bu slogan Stalinist örgüt ve partiler enternasyonalizme sırtlarını tamamen döndükleri zaman bile bir ölü kabuk gibi yayın organlarının kapaklarında yer almaya devam etmiştir. Örneğin, bugün faşist partilerle milliyetçilik ve şovenizm yarıştıran Vatan Partisi’nin teorik yayın organının kapağında bile hâlâ bu sloganın bir versiyonu yer almaktadır.

[*****] Founding the Communist International: Proceedings and Documents of the First Congress, March 1919 (The Communist International in Lenin's Time), Editör: John Riddell, Pathfinder Press, New York, 1987,  s. 294.

[******] TKP Programında dünya devriminin sahip olduğu merkezi öneme ilişkin başka örnekler de vermek mümkün. Ancak yazının odağını kaydırmamak için burada durmamız gerekiyor. TKP’nin Birinci Kongresi’nde benimsediği program, tüzük ve politik çizginin kapsamlı bir değerlendirmesi kendi başına başka ve son derece kapsamlı bir yazının konusu olabilir ancak.