Klutsis’s scissors

In the previous article, I briefly discussed the fate of Gustav Gustavovich Klutsis, taking as my starting point a poster used in the header of a Stalinist blog. This artist, who had devoted so much effort to glorifying Stalin, was eventually shot on his orders.

I would like to take this opportunity to look a little more closely at Klutsis’s work. In particular, I want to examine how people were enlarged, reduced in size and, when necessary, cut out of the posters he designed. All this tells us a great deal about the Stalinist regime in the Soviet Union.

Let us begin with a brief introduction to the artist. Born in Latvia in 1895, Klutsis continued his art education in Moscow after the Revolution. He worked in the studio of Kazimir Malevich, the founder of Suprematism and one of the pioneers of abstract art. He studied and taught at VKhUTEMAS, one of the leading centres of the Soviet avant-garde. He shared his life and work with the photographer and graphic artist Valentina Kulagina. He became one of the pioneers of photomontage in Soviet art.

Klutsis and Kulagina (1922) -
Photomontage by Klutsis.

Photomontage involves recombining pieces taken from different photographs. You can cut out people, machines, buildings and crowds and bring them together in a single composition. In the days before computers and programs such as Photoshop, let alone artificial intelligence, this work was done by hand and offered designers a wide range of possibilities. They could change the sizes and relative proportions of people and objects, combining them with text and colour to create a new image. Klutsis used this technique in his experimental work, sports posters, and book and magazine designs. In the 1930s, he became one of the leading artists of Stalinist propaganda. His posters, printed in their tens of thousands, helped to shape the regime’s visual world.

Photomontage was an ideal art form for Stalin.

It made it possible to adjust people’s size according to their political importance. When you enlarged Stalin’s photograph and reduced the size of the workers, peasants and soldiers around him, the hierarchy between the leader and the people was clear before a single slogan had been read.

This reminds me of ancient Egyptian art. Depicting the pharaoh as larger than the people beside him did not reflect any actual difference in height. It made his power and superior status visible. A similar logic operated in Stalinist photomontage. As the leader grew larger, the people grew smaller.

This was no mere incidental possibility offered by the technique. In a text written in 1931, Klutsis described the use of different scales as one way to overcome the limits of traditional perspective and increase a poster’s impact. He also stressed that political content should determine the poster’s composition. Within this approach, deciding how large people should appear was a political decision.

Stalin could thus be depicted as larger than anyone else alive. When placed alongside Marx, Engels and Lenin, he appeared as large as they did. This is what we see in the four-portrait poster above, which I discussed in the previous article: equal to Marx, Engels and Lenin, and above everyone still alive. While the first three, all dead, look in another direction, Stalin looks the viewer straight in the eye. The poster presents him as the heir to the tradition stretching from Marx to Lenin, while also drawing our gaze towards him. This was undoubtedly a deliberate and cunning choice on Klutsis’s part.

On certain special occasions, Stalin could edge ahead of Lenin in the hierarchy of scale - but only just.

Photomontage could also place him among the people. In reality, even the thought of this was terrifying to Stalin. But walking alongside workers was easy enough on a poster. All it took was to cut out his photograph and position it in the right place. In Klutsis’s work, we also find Stalin as a “man of the people”, walking alongside workers.

In the same text, Klutsis viewed photography as documentary material for use in photomontage. The photograph of Stalin was real. The photographs of the workers were real too. But the encounter created by bringing these pieces together was the artist’s own construction.

Every detail of this encounter was determined at the montage table. Who would stand beside him, how close people would get to him, what expressions they would have on their faces… No one could ask an unexpected question. Stalin was among the people, but these encounters had never actually taken place.

There was also an aspect of this technique that became dangerous over time. Other leaders were depicted alongside Stalin. When someone counted among the leaders one day was declared an “enemy of the people” or something similar the next, the poster itself became a problem.

Let us look at Klutsis’s 1935 photomontage bringing together the members of the Politburo. Stalin is right at the centre, far larger than anyone else. The leaders around him are arranged in two rows. The people are absent here, but the hierarchy of scale is once again at work. Stalin’s superiority over the other leaders is conveyed through the size of his body.

This composition, however, also bears the marks of the purges. Rudzutak’s face, immediately to Stalin’s right, has been blacked out. His name at the bottom has also been erased. In place of the man once shown beside the leader, there is now a black blot.

Rudzutak was arrested in May 1937. His face was blacked out after his arrest. Blacking out faces in this way was particularly common during the Stalin era. But not everyone who was purged has been erased from this copy. Kosior, who would be arrested in May 1938, is still in the picture, at the far left of the upper row. We can therefore date the defacement to the period between these two arrests.

In the poster “Long Live the Workers’ and Peasants’ Red Army!”, the traces of intervention are even more striking. When Tukhachevsky and Gamarnik were purged in 1937, Klutsis had to cut out their figures. This left two human-shaped gaps. Stalin, meanwhile, remained in place in all his grandeur.

Marshal Yegorov, on the right, was still in the picture. His turn would come soon afterwards. Klutsis was shot in February 1938. Yegorov was arrested that same year, subjected to brutal torture and shot in February 1939. Klutsis could no longer cut him out of his own poster.

Looking at this image, I wonder how Klutsis felt. What went through his mind as he cut out, with his own hands, the people he had once placed beside Stalin? Did he really believe they were traitors? Or did he harbour doubts but fear admitting them even to himself? Had he ever considered that all his work to glorify Stalin might not be enough to protect him?

I suppose we shall never know. But looking at those gaps, it is hard not to think of the artist’s own fate.

There is also a bitter irony in Klutsis’s fate after his death. He was rehabilitated in 1956. Over time, his works were exhibited again and entered museum collections and catalogues. In 1970, an exhibition devoted to him was even held in Riga.

But the artist’s rehabilitation did not mean that his posters glorifying Stalin would regain their former political function. The bureaucracy now wanted to enjoy its material and social privileges without fear of death, torture or imprisonment. While rehabilitating Klutsis, it also had to make people forget the Stalin cult he had helped to build.

Klutsis, who enlarged Stalin in his posters, put the other leaders and the people in their allotted places, and cut out those who were purged, had himself been eliminated. By the time his name was restored, the bureaucratic caste no longer needed his posters glorifying Stalin.

Klutsis’in makası

Bir önceki yazıda, Stalinist bir blogun alınlığındaki afişten hareketle Gustav Gustavoviç Klutsis’in başına gelenlerden kısaca söz etmiştim. Stalin’i yüceltmek için büyük çaba harcamış olan bu sanatçı, sonunda onun tarafından kurşuna dizdirilmişti.

Bu fırsattan istifade Klutsis’in çalışmalarına biraz daha yakından bakalım diyorum. Özellikle tasarladığı afişlerde insanların nasıl büyütüldüğü, küçültüldüğü ve gerektiğinde kesilip çıkarıldığı üzerinde durmak istiyorum. Bunlar Sovyetler Birliği’ndeki Stalinist rejimle ilgili çok şey anlatıyor bize.

Önce sanatçıyı kısaca tanıyalım. 1895’te Letonya’da doğan Klutsis, devrimin ardından sanat eğitimini Moskova’da sürdürdü. Süprematizmin kurucusu, soyut sanatın öncülerinden Kazimir Maleviç’in atölyesinde çalıştı. Sovyet avangardının önemli merkezlerinden VHuTEMAS’ta öğrenim gördü ve ders verdi. Fotoğrafçı ve grafik sanatçısı Valentina Kulagina ile hem hayatını hem çalışmalarını paylaştı. Fotomontajın Sovyet sanatındaki öncülerinden biri oldu.

Klutsis ve Kulagina (1922)
Klutsis'in fotomontaj çalışması

Fotomontaj, farklı fotoğraflardan alınmış parçaların yeniden birleştirilmesine dayanıyor. İnsanları, makineleri, binaları ve kalabalıkları kesip aynı kompozisyonda buluşturabiliyorsunuz. Bilgisayarların, Photoshop gibi programların ve hele hele yapay zekânın olmadığı yıllarda elle yapılan bu iş, tasarımcılara geniş imkânlar sunuyordu. İnsanların ve nesnelerin boyutlarını ve birbirlerine oranlarını değiştirmek, yazılar ve renklerle yeni bir görüntü kurmak mümkündü. Klutsis bu tekniği deneysel çalışmalarında, spor afişlerinde, kitap ve dergi tasarımlarında kullandı. 1930’larda ise Stalinist propagandanın önde gelen sanatçılarından biri hâline geldi. On binlerce basılan afişleri, rejimin görsel dünyasının kurulmasına katkıda bulundu.

Fotomontaj, Stalin için ideal bir sanat biçimiydi.

İnsanların boylarını siyasi önemlerine göre ayarlamak mümkündü. Stalin’in fotoğrafını büyütüp çevresindeki işçileri, köylüleri ve askerleri küçülttüğünüzde, önderle halk arasındaki hiyerarşi daha tek bir slogan okunmadan anlaşılıyordu.

Bu bana Antik Mısır sanatını hatırlatıyor. Firavunun yanındaki insanlardan büyük gösterilmesi, aralarındaki gerçek boy farkını anlatmıyordu. İktidarını ve üstün konumunu görünür kılıyordu. Stalinist fotomontajda da benzer bir mantık işliyordu. Önder büyüdükçe halk küçülüyordu.

Bu, tekniğin sunduğu tesadüfi bir imkân değildi. Klutsis, 1931’de yazdığı bir metinde farklı ölçekler kullanmayı, geleneksel perspektifin sınırlarını aşmanın ve afişin etkisini artırmanın yollarından biri olarak açıklıyordu. Afişin düzenini belirleyen şeyin siyasi içerik olması gerektiğini de vurguluyordu. İnsanların ne kadar büyük gösterileceği, bu anlayış içinde siyasi bir karardı.

Stalin böylece yaşayanlar arasında en büyük olarak gösterilebiliyordu. Marx, Engels ve Lenin’in yanına yerleştirildiğinde ise onlarla aynı büyüklüğe kavuşuyordu. Önceki yazıda ele aldığım yukarıdaki dört portreli afişte olduğu gibi: Marx, Engels ve Lenin’le eşit, yaşayan herkesin üzerinde. Üstelik hayatta olmayan ilk üçü başka bir yöne bakarken Stalin izleyicinin gözlerinin içine bakıyor. Afiş, onu Marx’tan Lenin’e uzanan geleneğin mirasçısı olarak sunarken bakışlarımızı da üzerinde topluyor. Hiç kuşkusuz bu, Klutsis’in bilinçli ve kurnazca bir tercihi.

Bazı özel durumlarda Stalin boy hiyerarşisinde Lenin'i birazcık ama sadece birazcık geride bırakabiliyordu.

Üstelik fotomontaj onu halkın arasına da sokabiliyordu. Gerçekte bunun düşüncesi bile Stalin için korkunçtu. Ama afişte işçilerle yan yana yürümek kolaydı. Fotoğrafını kesip uygun yere yerleştirmek yeterliydi. Klutsis’in çalışmalarında Stalin, işçilerle birlikte yürüyen bir “halk adamı” olarak da karşımıza çıkıyor.

Klutsis aynı metinde fotoğrafı, fotomontajın kullanacağı bir belgesel malzeme olarak görüyordu. Stalin’in fotoğrafı gerçekti. İşçilerin fotoğrafları da gerçekti. Ancak bu parçaların bir araya getirilmesiyle oluşturulan buluşma, sanatçının eseriydi.

Bu buluşmanın bütün koşulları montaj masasında belirleniyordu. Kimlerin yanında duracağı, insanların ona ne kadar yaklaşacağı, yüzlerinde nasıl bir ifade bulunacağı… Hiç kimse beklenmedik bir soru soramazdı. Stalin halkın arasındaydı ama o buluşmalar aslında hiç yaşanmamıştı.

Bir de bu tekniğin zamanla tehlikeli hâle gelen tarafı vardı. Stalin’in yanında başka yöneticiler de gösteriliyordu. Bugün önderler arasında yer alan biri yarın “halk düşmanı” vb. ilan edildiğinde, afiş de sorunlu hâle geliyordu.

Klutsis’in 1935 tarihli, Politbüro üyelerini bir araya getirdiği fotomontaja bakalım. Stalin tam ortada, diğer herkesten çok daha büyük. Çevresindeki yöneticiler iki sıra hâlinde yerleştirilmiş. Burada halk yok ama boy hiyerarşisi yine işbaşında. Stalin’in önderler arasındaki üstünlüğü, bedeninin büyüklüğüyle gösteriliyor.

Ancak bu kompozisyon da tasfiyelerden nasibini almış. Stalin’in hemen sağındaki Rudzutak’ın yüzü karalanmış. Alt bölümdeki adı da silinmiş. Bir zamanlar önderin yanında gösterilen adamın yerinde artık siyah bir leke var.

Rudzutak Mayıs 1937’de tutuklandı. Yüzünün karalanması tutuklanmasının ardından yapıldı. Bu yüz karalama özellikle Stalin döneminde yaygın bir uygulamaydı. Ama bu nüshada tasfiye edilen herkes silinmemiş. Mayıs 1938’de tutuklanacak olan Kosior -en solda, üst sırada- hâlâ resimde. Dolayısıyla, karalama işleminin bu iki tarih arasında yapıldığını söyleyebiliyoruz.

“Yaşasın İşçilerin ve Köylülerin Kızıl Ordusu!” afişinde ise müdahalenin izleri daha da çarpıcı. Tuhaçevskiy ile Gamarnik 1937’de tasfiye edildiklerinde, Klutsis onların figürlerini kesip çıkarmak zorunda kaldı. Geride insan biçiminde iki boşluk kaldı. Stalin ise bütün heybetiyle yerinde duruyordu.

Sağ taraftaki Mareşal Yegorov henüz resimdeydi. Onun sırası biraz sonra gelecekti. Klutsis Şubat 1938’de kurşuna dizildi. Yegorov aynı yıl tutuklandı, çok ağır işkence gördü ve Şubat 1939’da kurşuna dizildi. Klutsis artık kendi afişinden onu da çıkaramazdı.

Bu görüntüye bakarken Klutsis’in ne hissettiğini merak ediyorum. Daha önce Stalin’in yanına yerleştirdiği insanları kendi elleriyle kesip çıkarırken aklından neler geçiyordu? Gerçekten hain olduklarına mı inanıyordu? Yoksa kuşku duyuyor ama bunu kendisine bile itiraf etmekten mi korkuyordu? Stalin’i yüceltmek için yaptığı bütün bu çalışmaların kendisini korumaya yetmeyebileceğini düşünmüş müydü?

Sanırım bunu hiçbir zaman bilemeyeceğiz. Ama o boşluklara bakarken sanatçının kendi sonunu düşünmemek zor.

Klutsis’in ölümünden sonraki kaderinde de acı bir ironi var. 1956’da itibarı iade edildi. Eserleri zamanla yeniden sergilendi, müze koleksiyonlarına ve kataloglara girdi. Hatta 1970’te Riga’da kendisine ayrılmış bir sergi düzenlendi.

Ancak sanatçının temize çıkarılması, Stalin’i yücelten afişlerinin eski siyasi işlevine kavuşması anlamına gelmiyordu. Bürokrasi artık maddi ve toplumsal ayrıcalıklarının tadını ölüm, işkence ve hapishane korkusu olmadan çıkarmak istiyordu. Klutsis’in itibarını iade ederken, onun inşasına katkıda bulunduğu Stalin kültünü de unutturması gerekiyordu.

Afişlerinde Stalin’i büyüten, diğer önderleri ve halkı yerli yerine oturtan, tasfiye edilenleri ise kesip çıkaran Klutsis’in kendisi de ortadan kaldırılmıştı. Adı geri geldiğinde ise bürokratik kastın onun Stalin’i yücelten afişlerine ihtiyacı kalmamıştı.

The “nationalist-fascist” who glorified Stalin

I do not know whether you have come across the blog Selected Marxist Leninist writings before.

It follows an extremely rigid Stalinist line. The blog’s author, or authors, regard Stalin as an infallible and divine political leader. Reading the articles published there feels like reading a Stalinist publication from the 1930s, the 1940s or the early 1950s.

Unsurprisingly, the blog harbours a deep hostility towards Trotsky and Trotskyism, and makes no attempt to conceal it. Indeed, that is an understatement: this hostility is one of the blog’s defining characteristics.

The blog also appears to have a connection to Turkey. The Academia.edu link in the top menu leads to Ahmet Erdoğan’s profile, where he describes himself as working in journalism and public relations. On his page, Erdoğan shares articles, translations, pamphlets and books. Some of these also appear on the blog.

What I would like to focus on in this article is the image in the blog’s banner.

The image is taken from a Stalinist propaganda poster produced as a photomontage by the Latvian photographer and graphic artist Gustav Gustavovich Klutsis (1895-1938). It shows four portraits arranged side by side on red flags: from left to right, Marx, Engels, Lenin and Stalin. The poster’s slogan reads: “Raise higher the banner of Marx, Engels, Lenin and Stalin!” (The bottom of the poster was cropped off when it was used for the blog’s banner.)

The complete poster (1933)

You might say, “Well, what of it? It is simply one of the propaganda posters widely used during Stalin’s lifetime, showing Marx, Engels, Lenin and Stalin together.” And indeed it is.

But the story is not quite so simple. Klutsis was no ordinary artist. He devoted enormous effort to mythologising Stalin’s image, played an important role in building the Stalin cult, and was later executed by firing squad on Stalin’s orders.

In January 1938, he was arrested on charges of spying for foreign powers, particularly Britain. He was subjected to severe torture during interrogation. He was accused of belonging to a “fascist-nationalist Latvian organisation” allegedly operating in Moscow. He was sentenced to death by a decision issued jointly by the NKVD and the USSR Procuracy on 11 February 1938. On 26 February 1938, during the Great Terror (1936-1938), he was executed by firing squad. Sixty-three other Latvian artists and intellectuals were executed alongside him that day.

Gustav Klutsis (1932)

When Stalin died in 1953, Klutsis’s conviction was still in force. He had been declared a non-person. His name went unmentioned, and his works were neither published nor exhibited. His conviction was never overturned during Stalin’s lifetime.

According to the official letter sent to his family, his case was re-examined in 1956, three years after Stalin’s death. The review found that Klutsis’s supposed confession and the witness statements against him could not be accepted as evidence of a crime. Moreover, the two NKVD officials who had signed the document on which his arrest was based had themselves been convicted of unlawfully arresting Soviet citizens and fabricating case files. On 25 August 1956, the Military Collegium of the USSR Supreme Court quashed his conviction, closed the case on the grounds that no criminal offence had been committed, and posthumously rehabilitated Klutsis.

Let us now return to the poster in the banner of Selected Marxist Leninist writings. This staunchly Stalinist blog gives pride of place to Klutsis’s work. Yet the dictator its authors treat as a deity had the very man who created it tortured and then shot, after branding him a member of a “fascist-nationalist” organisation.

I very much doubt that the people behind the blog are unaware of what happened to Klutsis. To display his poster so prominently while ignoring the artist’s fate is, in my view, a classic example of political hypocrisy.

I would like to put a few questions to the people behind this blog.

As loyal followers of Stalin, do you consider the verdict that branded Klutsis a member of a “fascist-nationalist” organisation justified?

If not, why do you not say so openly and criticise the verdict?

If so, why do you display a poster he designed in your blog’s banner?

Perhaps, with astonishing cynicism, you will say: “Klutsis was a nationalist-fascist, but he produced posters glorifying Stalin to conceal his true beliefs. We used one of his posters because we found it striking.”

Then put the artist’s name beneath the poster as well. Let the reader also see, directly beneath those four portraits presenting Stalin as the heir to Marx, Engels and Lenin and as carrying on their work, that the poster’s creator, Klutsis, was executed by firing squad in 1938 on the grounds that he belonged to a “fascist-nationalist” organisation, and that his conviction was not overturned until after Stalin’s death.

Stalin’i yücelten “milliyetçi-faşist”

Selected Marxist Leninist writings başlıklı bloga daha önce rastladınız mı, bilmiyorum. 

Son derece katı bir Stalinist çizgisi var. Blogun yazarı ya da yazarları, Stalin’e yanılmaz ve ilahi bir siyasi önder gözüyle bakıyorlar. Blogdaki yazıları okurken insan, 1930’larda, 1940’larda ya da 1950’lerin başında bir Stalinist yayını okuyormuş hissine kapılıyor.

Hâliyle blog Trotskiy’e ve Trotskizme derin bir düşmanlık duyuyor ve bunu gizlemiyor. Gizlememek ne kelime! Bu düşmanlık blogun alametifarikalarından biri.

Blogun Türkiye’yle de bir bağlantısı olduğu anlaşılıyor. Üst menüdeki Academia.edu bağlantısı, profilinde gazetecilik ve halkla ilişkiler alanında çalıştığını belirten Ahmet Erdoğan’ın sayfasına çıkıyor. Erdoğan burada makaleler, çeviriler, broşürler ve kitaplar paylaşıyor. Bunlardan bazıları blogda da yer alıyor.

Bu yazıda üzerinde durmak istediğim şey, blogun alınlığındaki görsel.

Söz konusu görsel, Letonyalı fotoğrafçı ve grafik sanatçısı Gustav Gustavoviç Klutsis’in (1895-1938) fotomontaj tekniğiyle hazırladığı bir Stalinist propaganda afişinden alınmış. Kızıl bayraklar üzerinde yan yana dizilmiş dört portre var. Soldan sağa Marx, Engels, Lenin ve Stalin. Afişin sloganı da “Marx, Engels, Lenin ve Stalin’in bayrağını daha yükseğe kaldırın!” (Blogun alınlığına yerleştirilirken afiş alttan kesilmiş.)

Afişin tam görünümü (1933)

"Canım ne var bunda? Stalin’in sağlığında sık sık kullanılan, Marx, Engels, Lenin ve Stalin’i bir arada gösteren propaganda afişlerinin bir örneği işte" diyebilirsiniz. Öyle gerçekten de.

Ancak hikâye bu kadar basit değil. Çünkü Klutsis herhangi biri değil. Stalin’in imgesini efsaneleştirmek için büyük çaba harcamış, Stalin kültünün inşa edilmesinde önemli bir rol oynamış ve daha sonra da onun tarafından kurşuna dizdirilmiş bir sanatçı.

Ocak 1938’de yabancı devletler, özellikle de Britanya hesabına ajanlık yaptığı suçlamasıyla tutuklandı. Sorguda ağır işkence gördü. Moskova’da faaliyet gösterdiği ileri sürülen “faşist-milliyetçi bir Letonya örgütü”ne üye olmakla suçlandı. NKVD ile SSCB Savcılığının 11 Şubat 1938 tarihli kararıyla ölüme mahkûm edildi. Büyük Terör (1936-1938) sırasında, 26 Şubat 1938’de kurşuna dizildi. Onunla birlikte aynı gün 63 Letonyalı sanatçı ve aydın daha infaz edildi.

Gustav Klutsis (1932)

1953 yılında Stalin öldüğünde Klutsis’in mahkûmiyeti hâlâ yürürlükteydi. Yok insan ilan edilmişti. Adından söz edilmiyor, eserleri yayımlanmıyor ve sergilenmiyordu. Stalin döneminde hakkındaki hüküm hiçbir biçimde kaldırılmadı.

Ailesine gönderilen resmî yazıya göre dosyası, Stalin’in ölümünden üç yıl sonra, 1956’da yeniden incelendi. Klutsis’in sözde itirafının ve aleyhindeki tanık ifadelerinin suç kanıtı sayılamayacağı tespit edildi. Üstelik tutuklanmasına dayanak oluşturan belgeyi imzalayan iki NKVD görevlisi, Sovyet yurttaşlarını yasa dışı biçimde tutuklamak ve dava dosyaları uydurmak suçlarından mahkûm edilmişti. 25 Ağustos 1956’da SSCB Yüksek Mahkemesinin Askerî Kurulu hükmü kaldırdı, suç unsuru bulunmadığı gerekçesiyle dosyayı kapattı ve Klutsis’in itibarını ölümünden sonra iade etti.

Şimdi Selected Marxist Leninist writings blogunun alınlığındaki afişe dönelim. Bu safkan Stalinist blog, Klutsis’in çalışmasını vitrinine koyuyor. Oysa ilah muamelesi ettikleri diktatör, o eseri yapan adamı “faşist-milliyetçi” bir örgütün üyesi sayıp önce işkence ettirmiş, ardından da kurşuna dizdirmişti.

Blogun yayıncılarının Klutsis’in başına gelenlerden habersiz olduklarını hiç sanmıyorum doğrusu. Klutsis’in afişini böylesine görünür bir yere koyup sanatçının kaderini görmezden gelmek, bana kalırsa, tipik bir siyasi ikiyüzlülük örneği.

Blogun yayıncılarına sormak istiyorum.

Stalin’in sadık izleyicileri olarak Klutsis’i “faşist-milliyetçi” bir örgütün üyesi sayan hükmü doğru buluyor musunuz?

Bulmuyorsanız bunu neden açıkça söylemiyorsunuz ve verilen hükmü eleştirmiyorsunuz?

Buluyorsanız onun tasarladığı afişi neden blogunuzun alınlığına koyuyorsunuz?

Belki de akıl almaz bir siniklikle şöyle diyeceksiniz. “Klutsis milliyetçi-faşistin biriydi ama kendini gizlemek için Stalin’i yücelten afişler yapıyordu. Biz de etkileyici bulduğumuz bir afişini kullandık.”

Öyleyse o afişin altına sanatçının adını da yazın. Okur, Stalin’i Marx’ın, Engels’in ve Lenin’in mirasçısı ve sürdürücüsü olarak gösteren o dört portrenin hemen altında, afişi yapan Klutsis’in 1938’de “faşist-milliyetçi” bir örgüte üye olduğu gerekçesiyle kurşuna dizildiğini ve hakkındaki hükmün ancak Stalin’in ölümünden sonra kaldırıldığını da görsün.

Çeviri:

Nükleer denemelerden sağ çıkan hasta bir işçi soruyor

İki gün önce Ron McKay’in derlediği Letters to Gorbachev: Life in Russia Through the Postbag of Argumenty/Fakty adlı kitabı okumaya başladım. Kitabın adını Türkçeye Gorbaçov’a Mektuplar: Argumenty/Fakty’nin Posta Çantasından Rusya’da Yaşam diye çevirmek mümkün.

Argumenty i Fakty, 1978’de Sovyetler Birliği’nde bir bülten olarak yayın hayatına başladı. Sonradan haftalık bir gazeteye dönüştü ve glasnost yıllarında öylesine yaygınlaştı ki 1990’da tirajı 33 milyonu aştı.

McKay, Sovyet yurttaşlarının glasnost yıllarında bu gazeteye gönderdikleri mektuplardan bir seçki yapmış. Bu mektuplar Türkçeye çevrilmedi. Çevrileceklerini de hiç sanmıyorum. Kitabı okurken bu mektupların Sovyetler Birliği’nin son yıllarında gündelik hayata ilişkin değerli ipuçları verdiğini düşündüm. Bu yüzden zaman zaman bu başlık altında kitaptan bir mektup yayımlayacağım.

Yayımlayacağım ilk mektup, Stalinist bürokrasinin insan sağlığına ve çevreye nasıl gaddarca yaklaştığını örneklerle anlattığım bir yazımla bağlantılı. O yazıda, Sovyetler Birliği’nin 1949–1989 arasında Kazakistan’daki Semipalatinsk nükleer deneme sahasında 456 deneme gerçekleştirdiğini ve özellikle açık havada yapılan denemelerden yayılan radyoaktif serpintinin çevrede yaşayanları radyasyona maruz bıraktığını belirtmiştim.

Aşağıdaki mektupta inşaat işçisi I. Boikova, o denemelerin yapıldığı günlerde çocukluğunun geçtiği Beskaragai köyünde neler yaşandığını anlatıyor. Yıllar sonra hâlâ bir soruya cevap arıyor.

Sözü Boikova’ya bırakalım.

* * *

Seliyarsk’ın Beskaragai köyünde doğup büyüdüm. Köy, Semipalatinsk’ten nükleer deneme sahasına doğru yaklaşık 200 kilometre uzaklıktaydı. O “tatbikatları” çok iyi hatırlıyorum. O günlerde okul olmazdı. Şimdi nükleer denemeler yer altında yapılıyor, o zamanlar açık havada yapılırdı.

Bizi sürü gibi derin bir vadiye götürür, ağzımızı iyice açıp yüzükoyun yere yatmamızı söylerlerdi. Ağzımızı açık tutarsak kulak zarlarımızın yırtılmayacağını söylerlerdi. Ama biz çocuktuk elbette, ne olduğunu görmek istiyorduk. Biz de baktık. Nükleer bomba taşıyan üç uçağın gökyüzünde daireler çizdiğini, bombayı bırakıp hemen uzaklaştığını gördük. Bomba, göz kamaştıran beyaz bir ışık içinde ağır ağır iniyordu. Yere düştüğünde havaya bir bulut yükseliyor, bildik mantar biçimini alıyordu. Mantar bulutu beyazımsı ya da grimsi pembeydi. Dalga dalga kabarıyor, döne döne gökyüzüne yayılıyordu. Sonunda dağılıp dumana dönüşüyor, çölün, tarlaların ve İrtiş Nehri’nin üzerine çöküyordu. Her şey rüzgâra bağlıydı.

Bazen Abolsk bölgesine doğru giderdi, bazen de bize doğru. Bir de ses dalgası vardı. Hemen hemen anında gelir, insanları yere devirirdi. Kediler, köpekler, sığırlar ve öteki evcil hayvanlar paniğe kapılıp kaçışırdı. Sirenlerin uğultusuna miyavlamalar, havlamalar, böğürmeler karışırdı. Korkunçtu, sanki dünyanın sonu gelmişti.

Kazakistan’daki eski Semipalatinsk nükleer deneme sahasında bir krater. Fotoğraf: CTBTO.

Okulumuz köydeki tek iki katlı binaydı. Bir “tatbikat” sırasında üst katı bıçakla kesilmiş gibi kopup gitti. Birçok ev yıkıldı. Sonra askerler bize yeni bir okul yaptılar, evleri de yeniden inşa ettiler. Kışın yapılan denemelerden sonra hava değişir, yaz gibi ısınırdı. İrtiş’in üzerindeki buz tümüyle erirdi. Bazen denemeleri gece yaparlardı. Çocukları uyandırır, aceleyle yataklarından kaldırır, kışsa sıkı sıkı giydirip vadiye götürürlerdi. Gece patlamanın etkisi gerçekten çarpıcıydı. Ortalık güneşli bir gündekinden bile daha aydınlık olurdu. Saman yığınında iğne bulabilirdiniz.

O günlerden o kadar çok anım var ki hepsini anlatmak çok uzun sürer. Hiroşima’yı, Nagazaki’yi çok duyardık. Amerikalılar ne korkunç şey yapmışlardı, nükleer silahlarını insanlar üzerinde denemişlerdi! Ama Sovyetler Birliği’nde de nükleer bombaların insanlar üzerinde, yani bizim üzerimizde denendiğinden kimse söz etmezdi. Belli ki o zaman bizi insandan saymıyorlardı. Şimdi de saymıyorlar zaten. Radyasyona maruz kaldığımız hâlde bizi hiçbir zaman sağlık kontrolünden geçirmediler. Köyümüzde insanlar lösemiden ölüyordu. Ama nedense bu konu örtbas edilmeliydi ve biz çocuklar bu esrarengiz hastalık hakkında hiçbir şey bilmiyorduk. 1963’te ailem aynı ilde, Semipalatinsk’in 560 kilometre güneyindeki Urdşar köyüne taşındı.

Ben bir teknik okulda okuyordum, erkek kardeşim de Semipalatinsk’te okula gidiyordu. Ötekiler o zamana kadar evden ayrılmıştı. Sonra şehirde iki yıl çalıştım ve Urdşar’a döndüm. 1986’ya kadar orada kaldım. Annemle babam öldüler. Babam 57, annem 59 yaşındaydı. 2 Ocak 1986’da ailemi alıp öteki akrabalarımın yaşadığı Novokuznetsk’e gittim. Bize yazmış, Novokuznetsk’te yiyecek sıkıntısının o kadar kötü olmadığını söylemişlerdi. Bizim ilde ise yiyecek neredeyse yoktu. 1989’a kadar Novokuznetsk’in çevre bakımından Sovyetler Birliği’nin en temiz şehri olduğunu bilmiyordum.

Yıllarca nükleer denemelere ve bunların korkunç sonuçlarına katlandığımız hâlde bize neden hiçbir tazminat verilmediğini bilmek istiyorum. Sağlığa zararlı koşullarda çalışanlara erken emeklilik hakkı tanınıyor. Biz ise elimizi sürdüğümüz her şeyin sağlığımızı tehdit ettiği bir yerde yaşadık ve bize hiçbir şey verilmiyor. Kırk sekiz yaşındayım ve sürekli hastayım. Yüksek tansiyonum, kalp iskemim ve daha bir dizi rahatsızlığım var. Yakınmak istemiyorum. Nükleer denemelerden sağ çıkan bizler şimdi herhangi bir yardım bekleyebilir miyiz, yalnızca bunu bilmek istiyorum. Bize hiçbir zaman herhangi bir destek sağlanmadı. İhtiyacımız olduğunda gidebileceğimiz bir sanatoryum yoktu, özel fon yoktu, hiçbir şey yoktu.

I. Boikova, inşaat işçisi

Kaynak: Ron McKay (der.), Letters to Gorbachev: Life in Russia Through the Postbag of Argumenty/Fakty, s. 80-81. Türkçe çeviri kitaptaki İngilizce metinden yapılmıştır.

What was the Comintern doing while Stalin was speaking?

The date is 25 November 1940.

Dimitrov is summoned to see Stalin.

There he finds Molotov and Dekanozov. Molotov is People’s Commissar for Foreign Affairs; Dekanozov is his deputy and the newly appointed Soviet ambassador to Germany.[1]

Stalin speaks of supporting Bulgaria’s territorial claims against Turkey and Greece, and of seeking bases in the Straits. Then comes the sentence expressing his intention to expel the Turks to Asia: “We shall drive the Turks into Asia.” Displaying a staggering ignorance of Turkey’s demographic composition, he puts the number of Turks at six or seven million. His deep contempt for Turkey and the Turks is unmistakable. Dimitrov’s notes record no objection to Stalin’s remarks from any of the other three men present.[2]

What objection, you may ask. And you would have a point. After all, the three men facing Stalin are experienced enough Stalinists to know what such an objection might mean.

Now let us turn the clock back some twenty years and ask: what was the Comintern originally, before its general secretary became little more than an instrument of Stalin’s will?

Founded at a congress held in Moscow from 2 to 6 March 1919, the Third International aimed to organise the socialist world revolution. The world revolution required a world communist party. Going beyond the federal structure of the earlier Internationals, the Comintern sought to unite communist parties on the basis of a common programme, organisation and discipline.

The World Stands on a Volcano... (1921),
Vladimir Mayakovsky. The banner
reads "Comintern".

Of course, its view of the world extended beyond Europe. It vigorously challenged colonialist attitudes within the Second International and regarded the liberation struggles of colonial and semi-colonial peoples as an integral part of the world revolution. The Second Congress in 1920 and the Congress of the Peoples of the East in Baku were important expressions of this orientation. The founding of the Communist Party of Turkey (TKP), originally named the Türkiye Komünist Fırkası (fırka being the older Turkish word for “party”), was also part of this revolutionary orientation.

But where do things stand twenty years later?

The general secretary of the world party sits in a meeting where Stalin speaks of driving an entire people -children, women and men alike- into Asia. Moreover, after hearing these appalling words, he puts into practice the Soviet foreign policy outlined at that same meeting. He sends a telegram to the Stalinist party in Bulgaria, instructing it to launch a campaign in support of the Soviet government’s proposal for a mutual assistance pact, to mobilise members of parliament, and to call for the proposal’s unconditional acceptance. The next day, he tells Stalin what he has done; he reports back. The Kremlin’s foreign policy calculations are turned into a campaign assignment for a “communist” party.[3]

This transformation, of course, did not take place overnight. The bureaucratic political counter-revolution that unfolded in the Soviet Union from the mid-1920s onwards also corrupted the Comintern and caused it to rot from within. By the end of the decade, the party of world revolution had been turned into an apparatus subordinate to the foreign policy needs of the Kremlin bureaucracy.

Reading Dimitrov’s diary entries raises some questions: had the TKP, itself a member of the Comintern, been consulted when Turkey’s territory and people were being spoken of in such terms? Had these ideas been discussed within the Comintern’s decision-making bodies and among its member parties?

Dimitrov’s diary entry contains no trace of any such discussion, or even of the TKP having been informed. What we see is the Comintern’s general secretary unquestioningly putting into practice a policy -or rather, an instruction- set out by Stalin within a small circle.

Stalin (1940)

But then, who bothers to ask them? When the infallible, great and glorious leader has thought of everything, why should anyone else need to think?

This is precisely what Trotskyists mean when they say that the Comintern was transformed into an instrument serving the foreign policy interests of the privileged Soviet bureaucracy.

Some two and a half years later, it would be the Comintern’s own turn.

As Stalin sought to consolidate his alliance with the two major imperialist powers, Britain and the United States, the organisation’s continued existence was no longer deemed necessary. The formal procedures for dissolution were carried out: Presidium resolutions were adopted, and the member parties’ approval was secured.

But no genuine debate took place. Indeed, Dimitrov’s diary shows that the draft had first been approved by Stalin and that the procedure to be followed had also been agreed with him. The process was completed in June 1943, and the lifeless body of the Comintern -brain-dead as a revolutionary organisation for many years- was finally laid to rest.[4]

[1] Vladimir Georgiyevich Dekanozov (1898-1953) came from the Soviet security apparatus and was one of Beria’s close associates. He left for Berlin on 26 November 1940. See Steinhardt’s telegram of 24 November 1940 and the editorial note.

[2] Georgi Dimitrov, Günlük, vol. 2, trans. Rüstem Aziz, TÜSTAV, 2004, entry for 25 November 1940, pp. 36-37.

[3] Ibid., entries for 25-26 November 1940, p. 37.

[4] See “On the Dissolution of the Comintern”, drawn from Dimitrov’s diary entries, and Standley’s telegram of 10 June 1943.

Stalin konuşurken Komintern ne yapıyordu?

Tarih 25 Kasım 1940.

Dimitrov, Stalin’in yanına çağrılıyor.

Orada Molotov ve Dekanozov’u buluyor. Molotov dışişleri halk komiseri; Dekanozov ise yardımcısı ve Almanya’ya yeni atanmış Sovyet büyükelçisi.[1]

Stalin, Bulgaristan’ın Türkiye ve Yunanistan’a yönelik toprak taleplerini desteklemekten, Boğazlarda üs istemekten söz ediyor. Ardından Türkleri Asya’ya sürme niyetini dile getiren cümle geliyor: “BizTürkleri Asya’ya kovacağız.” Türkiye’nin nüfus yapısı konusunda akıl almaz bir cehalet sergileyerek Türklerin sayısını da altı yedi milyon olarak veriyor. Türkiye’ye ve Türklere yönelik derin bir horgörü taşıdığı çok açık. Dimitrov’un notlarında Stalin’in bu sözlerine karşı diğer üç kişinin herhangi bir itirazı yer almıyor.[2]

Ne itirazı diye sorabilirsiniz. Haksız da olmazsınız. Stalin’in karşısındaki bu üç kişi, böyle bir itirazın ne anlama gelebileceğini bilecek kadar deneyimli Stalinistlerdi ne de olsa.

Şimdi filmi yirmi yıl kadar geriye saralım ve soralım: Genel sekreteri Stalin’in emir erine dönüşmüş olan Komintern başlangıçta neydi?

2-6 Mart 1919’da Moskova’da toplanan bir kongrede kurulan Üçüncü Enternasyonal, sosyalist dünya devrimini örgütlemeyi amaçlıyordu. Dünya devriminin bir dünya komünist partisine ihtiyacı vardı. Komintern, önceki Enternasyonallerin federatif yapısını aşarak komünist partileri ortak bir program, örgütlenme ve disiplin temelinde birleştirmeyi amaçlıyordu.

Vladimir Mayakovski, Dünya bir
yanardağın üzerinde duruyor…
(1921). Dünya devrimi fikrini işleyen
görselde kızıl figürün taşıdığı bayrakta
“Komintern” yazıyor.

Elbette dünyayı Avrupa’dan ibaret görmüyordu. İkinci Enternasyonal içindeki sömürgeci anlayışlarla tüm gücüyle hesaplaşıyor; sömürge ve yarı-sömürge halkların kurtuluş mücadelesini dünya devriminin ayrılmaz parçası sayıyordu. 1920’deki İkinci Kongre ve Bakû Doğu Halkları Kurultayı bu yönelişin önemli ifadeleriydi. TKP’nin -kuruluşundaki adıyla Türkiye Komünist Fırkası’nın- doğuşu da aynı devrimci yönelişin bir parçasıydı.

Peki, yirmi yıl sonra nereye gelinmişti?

Dünya partisinin genel sekreteri, Stalin’in koca bir halkı çocuğuyla, kadınıyla, erkeğiyle Asya’ya kovmaktan söz ettiği toplantıda oturuyor. Üstelik bu korkunç sözleri dinledikten sonra, aynı görüşmede açıklanan Sovyet dış politikasını uygulamaya koyuyor. Bulgaristan’daki Stalinist partiye telgraf göndererek Sovyet hükümetinin karşılıklı yardım anlaşması önerisini destekleyen bir kampanya başlatmalarını, milletvekillerini seferber etmelerini ve önerinin koşulsuz kabulünü istemelerini bildiriyor. Ertesi gün de yaptığını Stalin’e aktarıyor; rapor veriyor. Kremlin’in dış politika hesabı, bir “komünist” partisinin kampanya görevine çevriliyor.[3]

Bu dönüşüm elbette bir gecede gerçekleşmedi. Sovyetler Birliği’nde 1920’lerin ortalarından itibaren ilerleyen bürokratik siyasi karşı devrim, Komintern’i de yozlaştırıp çürüttü. On yılın sonunda dünya devriminin partisi, Kremlin bürokrasisinin dış politika ihtiyaçlarına tâbi bir aparat hâline getirilmişti.

Dimitrov’un günlüğüne düştüğü notları okurken insanın aklına bazı sorular geliyor: Türkiye’nin toprakları ve halkı hakkında böyle konuşulurken Komintern’in üyesi olan TKP’ye danışılmış mıydı? Bu düşünceler Komintern’in yetkili organlarında ve üye partiler arasında tartışılmış mıydı?

Dimitrov’un bu kaydında böyle bir tartışmanın, hatta TKP’ye bilgi verildiğinin izi yok. Gördüğümüz, Stalin’in dar bir çevrede açıkladığı politikanın, daha doğrusu verdiği talimatın Komintern genel sekreteri tarafından sorgusuz sualsiz uygulamaya aktarılmasıdır.

Stalin (1940)

Zaten onlara soran kim? Yanılmaz, büyük ve yüce önder her şeyi düşünmüşken başkalarının düşünmesine ne gerek var?

Trotskistlerin, Komintern’in ayrıcalıklı Sovyet bürokrasisinin dış politika çıkarlarının bir aracına dönüştürüldüğünü söylerken kastettikleri işte tam da budur.

Yaklaşık iki buçuk yıl sonra sıra Komintern’in kendisine gelecekti.

Stalin’in iki büyük emperyalist güçle, Britanya ve ABD ile ittifakını sağlamlaştırma siyaseti içinde örgütün varlığına artık gerek görülmeyecekti. Kapatmanın örgütsel işlemleri yürütüldü: Prezidyum kararları alındı, üye partilerin onayları toplandı.

Ama gerçek bir tartışma yapılmadı. Zaten Dimitrov’un günlüğü de taslağın önce Stalin’in onayından geçtiğini, izlenecek usulün de onunla kararlaştırıldığını gösteriyor. Haziran 1943’te süreç tamamlandı ve devrimci bir örgüt olarak beyin ölümü uzun yıllar önce gerçekleşmiş olan Komintern’in cansız bedeni nihayet toprağa verildi.[4]

[1] Vladimir Georgiyeviç Dekanozov (1898-1953), Sovyet güvenlik aygıtından gelen, Beriya’nın yakın çalışma arkadaşlarından biriydi. Berlin’e 26 Kasım 1940’ta hareket etti. Bkz. Steinhardt’ın 24 Kasım 1940 tarihli telgrafı ve editör notu.

[2] Georgi Dimitrov, Günlük, c. 2, çev. Rüstem Aziz, TÜSTAV, 2004, 25 Kasım 1940 tarihli kayıt, s. 36-37.

[3] Aynı yerde, 25-26 Kasım 1940 tarihli kayıtlar, s. 37.

[4] Bkz. Dimitrov’un günlük kayıtlarından “On the Dissolution of the Comintern” ve Standley’nin 10 Haziran 1943 tarihli telgrafı.