Notes on the Benediktov Interview

Stalin-era Stalinism and post-Stalin Stalinism (4)

PART 1 | PART 2 | PART 3 | PART 4

I. A. Benediktov

Another fundamental component of Benediktov’s conception of Stalinist efficiency can be summed up under the heading of “overwork”. In his view, what “ensured success” during the Stalin period was not merely the subjection of administrators to the principle of “personal responsibility”, discussed in the previous section; it was also the driving of the entire administrative apparatus - and indeed broad sections of society - into a constant state of mobilisation, forcing them to work at a pace that pushed human limits. Just as “personal responsibility” was inseparable from pressure, fear and punishment, this regime of “overwork” too had to be sustained by the same instruments.

A dyed-in-the-wool Stalinist, Benediktov approaches “overwork” [*], just as he does “personal responsibility”, certainly not from the standpoint of a conception of planning grounded in socialist democracy. What he longs for is a regime of bureaucratic mobilisation in which the reins of the apparatus are held tightly from above, managers and workers are driven by fear, negligence is elevated to the level of a political crime, and the “whip” is brought into play whenever necessary.

Indeed, Benediktov is strikingly candid on this point:

In the ‘30s, in order to combat our age-old Russian maladies [by which he means laxity, irresponsibility and idleness - k.ü.], it was necessary to deploy the entire arsenal: alongside material and moral incentives, administrative measures, and even punitive and coercive measures, had to be used. Yes, yes, that same whip, without which even today we cannot eradicate from a section of our people - and not such a small section either - the most elementary barbarism, savagery and cultural backwardness. (V. Litov, Stalin ve Hruşçov Hakkında: Benediktov ile Söyleşi [On Stalin and Khrushchev: An Interview with Benediktov], translated from the Russian by Candan Badem, Yazılama Yayınevi, 4th edn, April 2023, Istanbul, p. 45)

In advocating a return to Stalin-era practices as a means of overcoming the regime’s steadily deepening crisis, Benediktov locates “laxity, irresponsibility and idleness” in the historical and cultural legacy of Soviet society, as though they were maladies inherent in the very nature of the working people. For this reason, he openly regards “punitive and coercive measures” as necessary, and even deliberately uses the word “whip”. Here the underlying logic of Stalinist bureaucratic rule is laid bare: the worker is conceived not as the conscious subject of the production process, but as an object to be directed, moulded and, if necessary, compelled into obedience from above.

Ideologically, this logic is anti-Marxist; philosophically, it is sheer idealism. For here social behaviour is explained not by relations of production, the exclusion of workers from decision-making processes, or the rule of the bureaucracy, but by supposed cultural defects attributed to working people themselves - “laxity”, “irresponsibility” and “idleness”.

Genuine socialist planning, by contrast, presupposes that the objectives of the plan are determined from below, through workers’ councils and factory committees, and implemented under democratic control. In such a system, workers do not see the plan merely as an order to be “executed” - and often one riddled with serious problems and inconsistencies - but as a collective project they have helped to shape directly and freely. This fundamental distinction is the precondition for overcoming alienation and establishing genuine socialist discipline. [**] Such a perspective, however, is entirely alien to a Stalinist like Benediktov.

One of the natural consequences of this anti-Marxist conception of “overwork and discipline” is the elevation of administrative failures and production problems to the level of political crimes. Benediktov explicitly defends this:

Under the specific conditions of the ‘30s and ‘40s, it was simply necessary to equate offences such as negligence, irresponsibility and slackness with political crimes. (p. 45) [***]

Thus, the true content of the “Stalinist efficiency” lauded by Benediktov comes into sharper focus. This “efficiency” rests not on democratic participation and conscious commitment, but on a regime of overwork that exceeds human limits, sustained by constant supervision and fear:

Members of the Politburo, people’s commissars, and those responsible for central and local bodies likewise submitted to the rhythm he [Stalin] imposed, working under the same strain. A 14-16-hour working day was not an exception for us, but rather the rule. We went on holiday once every five or six years, and not all of us even then. In practice, there were no days off. Iron discipline, continuous control, work performed with maximum exertion, and above all the demand for concrete results, for real improvement in the way things were done - failure to achieve these meant dismissal, regardless of past service. All this led to such productivity and efficiency in administrative labour that today one can only dream of them. (p. 85)

The passage Benediktov approvingly quotes from the Stalinist novelist and playwright Leon Feuchtwanger’s 1937 account of his impressions of the Soviet Union reflects precisely the same mentality:

“They scarcely set aside any time for eating, they hardly sleep, and they see nothing strange in being summoned to the telephone during a play at the theatre to answer an urgent question, or in being called at three or four in the morning. Outside Moscow, I have never encountered so many people working tirelessly... If I did not find the American tempo of work in New York or Chicago, I found it in Moscow.” A correct observation - that is exactly how it was! (p. 85)

As we have already noted earlier in this series, Benediktov’s proposed remedy for the Soviet Union of the early 1980s - beset by profound structural problems - was a return to Stalin-era practices: in other words, to a method in which the administrative apparatus, the working class and other working people were driven by fear, bureaucratic discipline and coercion. This point is expressed most clearly in what he says about Beria and Mehlis:

Stalin used Mehlis, just as he used Beria, as a kind of “cudgel of intimidation”, seeking to eradicate among managers at every level what Lenin quite rightly described as “Russian Oblomovism” - idleness, sluggishness, negligence and our other afflictions. And, to speak frankly, this rather unattractive method worked effectively. Of course, there were also occasions when Beria’s cudgel fell upon the heads of honest people. (p. 98)

According to Benediktov, Stalin employed Beria as a “cudgel of intimidation”; the method may not have been “particularly attractive”, but it was “effective”. In Benediktov’s logic, the crushing of innocent people, the destruction of their lives, and even their physical destruction appear almost as inevitable side-effects of this method. Well, after all, every “medicine” has side-effects, to a greater or lesser degree!

Yakov Guminer’s Soviet propaganda poster from the period of the First Five-Year Plan: “The arithmetic of the counter-plan for industry and finance: 2 + 2 = 5, plus the enthusiasm of the workers.”

In the previous section, we noted that the bureaucratic mechanism of “personal responsibility” under Stalin was afflicted with very serious flaws, and that it operated as an inhuman, arbitrary, top-down form of discipline - one that punished the innocent along with the guilty, and at times scarcely touched the guilty while destroying only the innocent. The same assessment applies in full to the bureaucratic mechanism of “overwork”.

A conception of governance founded not on socialist democracy and the democratic control of the working class, but on bureaucratic discipline imposed from above; not on the conscious participation of the masses, but on instilling fear in their hearts; not on human emancipation, but on binding the whole of life to a regime of labour and obedience. This, in short, is the true content of what Benediktov extols as “efficiency”.

[*] Towards the end of the interview, Benediktov does not even hesitate to characterise the mechanism of “overwork” as “over-exploitation”: “Of course, such over-exploitation, a regime that demanded such immense energy, did not please everyone.” (p. 86)

[**] Marx’s analysis of alienation is directly applicable here: if a worker does not have the right to exercise democratic control over the product of their own labour; if plan targets are determined by bureaucrats, production decisions are taken by bureaucrats, and the surplus product is appropriated by the bureaucracy, then for that worker the factory or the kolkhoz remains nothing other than a site of production in which they are alienated from their own labour. Alienation, therefore, is inevitable. Benediktov perceives this outcome, but refuses to acknowledge its cause; for to recognise the cause would mean calling into question the rule of the bureaucracy.

[***] Before articulating this “necessity”, Benediktov first cites the Industrial Party trial - a case fabricated from start to finish - as an example: “It is sufficient to say that, as a result of the investigations into the so-called Industrial Party, which had clearly anti-Soviet aims, about two thousand people who had consciously and deliberately engaged in sabotage were uncovered.” (p. 42) The show trial known as the “Industrial Party Case” was held in Moscow between 25 November and 7 December 1930. Eight leading Soviet engineers and technologists - among them Leonid Ramzin, Director of the Thermotechnical Institute, Professor of Metallurgy N. F. Chernovskii, and V. A. Larichev of the State Planning Committee (Gosplan) - were accused of founding the entirely fictitious Prompartiya (“Industrial Party”), allegedly with the aim of sabotaging Soviet industry, restoring capitalism, and preparing an armed coup with the support of French imperialism and émigré capitalist circles. The defendants were forced to confess to crimes they had not committed. That Benediktov should cite this trial - now known to have been wholly fabricated - as evidence for his argument is especially significant, for it demonstrates how readily and willingly he resorts to the category of “political crime”.

To be continued

Benediktov ile Söyleşi üzerine notlar

Stalin dönemi Stalinizmi ve Stalin sonrası Stalinizm (4)

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2 | BÖLÜM 3 | BÖLÜM 4

İ. A. Benediktov

Benediktov’un Stalinist etkinlik anlayışının bir diğer temel bileşenini “aşırı çalıştırma” başlığı altında özetlemek mümkün. Ona göre Stalin döneminde “başarıyı sağlayan” şey yalnızca yöneticilerin, bir önceki bölümde ele aldığımız “kişisel sorumluluk” ilkesine tabi tutulması değildi; aynı zamanda bütün idarî aparatın, hatta toplumun geniş kesimlerinin, sürekli bir seferberlik havası içinde, insanî sınırları zorlayan bir çalışma temposuna koşulmasıydı. Nasıl “kişisel sorumluluk” baskı, korku ve cezalandırmayla birlikte düşünülüyorsa, bu “aşırı çalıştırma” rejimi de aynı araçlarla desteklenmek zorundaydı.

Safkan bir Stalinist olan Benediktov, “kişisel sorumluluk” konusunda olduğu gibi, “aşırı çalıştırma” konusunda da [*] sosyalist demokrasiye dayanan bir planlama anlayışından yola çıkmıyor elbette. Onun özlemini duyduğu şey, aparatın yularının yukarıdan sıkı sıkıya tutulduğu, yöneticilerin ve işçilerin korkuyla çalıştırıldığı, ihmalkârlığın siyasal suç düzeyine çıkarıldığı, gerektiğinde “kırbaç”ın devreye sokulduğu bir bürokratik seferberlik rejimidir.

Nitekim Benediktov bu konuda son derece açık sözlüdür:

‘30’lu yıllarda kadim Rus hastalıklarımızla [gevşeklik, sorumsuzluk ve tembelliği kastediyor – k.ü.] mücadele için tüm cephaneyi kullanmak gerekiyordu, maddi ve manevi teşvikin yanı sıra idarî önlemler ve hatta cezalandırıcı-baskıcı önlemler almak gerekiyordu. Evet evet, o aynı kırbaç, ki onsuz bugün insanlarımızın bir kısmından -ve o kadar az bir kısmı da değil- en temel barbarlık, vahşilik ve kültürsüzlüğü söküp atamıyoruz. (V. Litov, Stalin ve Hruşçov Hakkında: Benediktov ile Söyleşi, Rusçadan çev. Candan Badem, Yazılama Yayınevi, 4. baskı, Nisan 2023, İstanbul, s. 45)

Rejimin adım adım derinleşen krizini aşmak için Stalin döneminin uygulamalarına geri dönülmesini savunan Benediktov, “gevşeklik, sorumsuzluk ve tembelliği” Sovyet toplumunun tarihsel ve kültürel mirasında, sanki emekçilerin özünde var olan bir hastalıkta aramaktadır. Bu nedenle “cezalandırıcı-baskıcı önlemler”i açıkça gerekli görmekte, hatta “kırbaç” sözcüğünü özellikle kullanmaktadır. Burada Stalinist bürokratik yönetim anlayışının temel mantığı bütün açıklığıyla görülür: işçi, üretim sürecinin bilinçli öznesi değil, yukarıdan yönetilmesi, şekillendirilmesi ve gerekirse zorla itaat ettirilmesi gereken bir nesne olarak kavranmaktadır. 

Bu mantık ideolojik olarak anti-Marksist, felsefi olarak ise katıksız bir idealizmdir. Çünkü burada toplumsal davranış, üretim ilişkileriyle, işçinin karar süreçlerinden dışlanmasıyla ya da bürokrasinin egemenliğiyle değil; “gevşeklik”, “sorumsuzluk” ve “tembellik” gibi emekçilerin özüne atfedilen sözde kültürel kusurlarla açıklanmaktadır.

Gerçek sosyalist planlama ise plan hedeflerinin işçi konseyleri ve fabrika komiteleri aracılığıyla aşağıdan yukarıya doğru belirlenmesini ve demokratik denetim altında uygulanmasını öngörür. Böyle bir düzende işçiler, planı yalnızca “uygulayacakları” ve çoğu zaman ciddi sorunlar ve tutarsızlıklar içeren bir emir olarak değil, oluşturulmasına doğrudan ve özgürce katkı yaptıkları kolektif bir proje olarak görürler. Bu temel ayrım, yabancılaşmayı ortadan kaldırmanın ve gerçek bir sosyalist disiplini sağlamanın ön koşuludur. [**] Böyle bir perspektif ise Stalinist Benediktov’a tamamen yabancıdır.

Bu anti-Marksist “aşırı çalıştırma ve disiplin” anlayışının doğal sonuçlarından biri, idarî aksaklıkların ve üretim sorunlarının siyasal suç düzeyine yükseltilmesidir. Benediktov bunu açıkça savunur:

‘30’lu ve ‘40’lı yılların özgül koşullarında ihmalkârlık, sorumsuzluk, savsaklık gibi suçları siyasal suçlara eşit kılmak basitçe gerekli idi. (s. 45) [***]

Böylece Benediktov’un övdüğü “Stalinist etkinlik” aşısının gerçek içeriği biraz daha belirginleşir. Bu “etkinlik”, demokratik katılım ve bilinçli sahiplenmeye değil; insanî ölçülerin ötesine geçen bir aşırı çalışma düzenine, sürekli denetime ve korkuya dayanmaktadır:

Politbüro üyeleri, halk komiserleri, merkezi ve yerel organların sorumluları da onun [Stalin’in] belirlediği ritme boyun eğerek, aynı gerilim içinde çalışırlardı. 14-16 saatlik iş günü bizim için istisna değil, daha ziyade kuraldı. Beş ya da altı yılda bir tatile çıkardık, o da herkes değil. Tatil günleri pratikte yoktu. Demirden disiplin, sürekli kontrol, maksimum güç harcayarak çalışma ve en önemlisi, somut sonuçlar, işlerin gerçekten iyileşmesi talebi, ki bunları yapamamak geçmişteki hizmetlerin ne olursa olsun görevden alınmak anlamına geliyordu -bütün bunlar idarî emeğin öyle bir üretkenlik ve etkinliğine yol açtı ki, bugün bunları ancak rüyada görebilirsiniz. (s. 85)

Benediktov’un, Stalinist roman ve oyun yazarı Leon Feuchtwanger’in 1937 tarihli Sovyetler Birliği izlenimlerinden memnuniyetle aktardığı satırlar da aynı zihniyeti yansıtır:

“Neredeyse yemek için hiç vakit ayırmıyorlar, neredeyse uykuları yok ve tiyatroda oyun izlerken sadece acil bir soru sormak için telefona çağrılmakta ya da gecenin üçünde dördünde telefon edilmesinde hiçbir gariplik görmüyorlar. Ben Moskova dışında hiçbir yerde bu kadar çok sayıda yorulmadan çalışan insana rastlamadım... New York’ta ya da Şikago’da Amerikan çalışma temposunu bulamadıysam da Moskova’da buldum.” Doğru bir gözlem, aynen böyle idi! (s. 85)

Bu yazı dizisinde daha önce de işaret ettiğimiz gibi, Benediktov’un 1980’li yılların başlarında derin yapısal sorunlarla boğuşan Sovyetler Birliği için önerdiği çıkış yolu, Stalin döneminin uygulamalarına, yani idarî aparatın, işçi sınıfının ve diğer emekçilerin korkuyla, bürokratik disiplinle ve baskıyla çalıştırıldığı yönteme geri dönmektir. Bu nokta, onun Beriya ve Mehlis hakkında söylediklerinde en açık hâlini alır:

Stalin, Mehlis’i olduğu gibi Beriya’yı da bir tür ‘korkutma sopası’ olarak kullanarak her kademedeki yöneticide bulunan, Lenin’in gayet doğru biçimde ‘Rus Oblomovluğu’ diye nitelediği, avarelik, mıymıntılık, ihmalkârlık ve diğer hastalıklarımızı yok etmeye çalışıyordu. Ve, açık söylemek gerekirse, bu pek çekici olmayan yöntem etkili bir biçimde işledi. Elbette Beriya’nın sopasının dürüst insanların başına indiği durumlar da oldu. (s. 98)

Benediktov’a göre Stalin, Beriya’yı bir “korkutma sopası” olarak kullanmıştır; bu yöntem belki “pek çekici” değildir ama “etkili”dir. Masum insanların ezilmesi, hayatlarının mahvedilmesi, hatta yok edilmesi, Benediktov’un mantığında bu yöntemin neredeyse kaçınılmaz bir yan etkisi gibidir. Eh, ne de olsa her “ilacın” az ya da çok bir yan etkisi vardır!

Yakov Guminer’in ilk beş yıllık plan dönemine ait Sovyet propaganda posteri: “Karşı sanayi-finans planının aritmetiği: 2+2=5, artı işçilerin coşkusu.”

Bir önceki bölümde Stalin dönemindeki bürokratik “kişisel sorumluluk” mekanizmasının çok ciddi zaaflarla malul olduğunu belirtmiş, “gayri-insani, keyfî, kurunun yanında yaşı da yakan ve hatta kimi zaman kurulara pek dokunmazken sadece yaşları yakıp kül eden, tepeden inmeci bir disiplin biçimi olarak” işlediğine işaret etmiştik. Aynı değerlendirme bürokratik “aşırı çalıştırma” mekanizması için de bütünüyle geçerlidir.

Sosyalist demokrasiye ve işçi sınıfının demokratik denetimine değil, yukarıdan dayatılan bürokratik disipline; geniş kitlelerin bilinçli katılımına değil, yüreklerine korku salınmasına; insanın özgürleşmesine değil, bütün hayatının çalışma ve itaat rejimine bağlanmasına dayanan bir yönetim anlayışı. Benediktov’un “etkinlik” diye övdüğü şeyin gerçek içeriği özetle budur.

[*] Benediktov söyleşinin sonlarına doğru “aşırı çalıştırma” mekanizmasını “aşırı sömürü” olarak nitelendirmekten de çekinmiyor: “Elbette böyle bir aşırı sömürü, böyle dev enerjiler isteyen bir rejim herkesin hoşuna gitmiyordu.” (s. 86)

[**] Marx’ın yabancılaşma analizi burada doğrudan geçerlidir: bir işçi, kendi emeğinin ürünü üzerinde demokratik denetim hakkına sahip değilse; plan hedeflerini bürokratlar belirliyor, üretim kararlarını bürokratlar alıyor, artı ürün üzerinde bürokrasi tasarrufta bulunuyorsa, o işçi açısından fabrika ya da kolhoz, kendi emeğine yabancılaştığı bir üretim alanı olmaktan çıkmaz. Dolayısıyla, yabancılaşma kaçınılmazdır. Benediktov bu sonucu görüyor, ama nedenini görmek istemiyor; çünkü nedeni görmek, bürokrasinin egemenliğini sorgulamayı getirecektir.

[***] Benediktov bu “gerekliliği” dile getirmeden önce, baştan sona düzmece olan Sanayi Partisi davasını örnek olarak gösteriyor: “Açıkça antisovyet amaçları olan Sanayi Partisi denen davadaki soruşturmalar sonucunda, bilinçli ve kasıtlı olarak sabotajcılık yapan yaklaşık iki bin kişinin ortaya çıkarıldığını söylemek yeterlidir.” (s. 42) “Sanayi Partisi Davası” adı verilen bu göstermelik dava 25 Kasım-7 Aralık 1930 tarihleri arasında Moskova’da görüldü. Aralarında Termoteknik Enstitüsü Müdürü Leonid Ramzin, metalurji profesörü N. F. Çarnovskiy ve Devlet Planlama Komisyonu’ndan (Gosplan) V. A. Lariçev’in de bulunduğu sekiz önde gelen Sovyet mühendis ve teknolog, Sovyet sanayisini sabote etmeyi, kapitalizmi yeniden kurmayı ve Fransız emperyalizmi ile göçmen kapitalist çevrelerin desteğiyle silahlı bir darbe hazırlamayı amaçlayan, bütünüyle hayal ürünü Prompartiya’yı (“Sanayi Partisi”) kurmakla suçlandı. Sanıklar işlemedikleri suçları itiraf etmeye zorlandılar. Benediktov’un, baştan sona düzmece olduğu bugün açıkça bilinen bu davayı kendi argümanına kanıt olarak göstermesi, onun “siyasal suç” kategorisine ne kadar kolay ve ne kadar gönüllü biçimde başvurduğunu göstermesi bakımından ayrıca önemlidir.

Devam edecek

Notes on the Benediktov Interview

Stalin-era Stalinism and post-Stalin Stalinism (3)

PART 1 | PART 2 | PART 3 | PART 4

A. N. Kosygin with I. A. Benediktov, Soviet Ambassador to India, during Benediktov’s posting in New Delhi.

At the very outset of the book, Benediktov argues that the Stalin period was not merely a phase necessitated by historical circumstances, or one that should be defended; he also maintains that the policies pursued during this period created an exceptionally effective and dynamic socio-economic system, and that the Soviet Union’s way out lay in a return to those policies. In his view, thanks to this system, by the late 1950s the Soviet Union had become the most dynamic country in the world in economic and social terms:

“The Stalinist system” (…) proved to be highly effective and full of vitality. Thanks to this system, by the end of the 1950s, the Soviet Union was the most dynamic country in the world in economic and social terms. (V. Litov, Stalin ve Hruşçov Hakkında: Benediktov ile Söyleşi [On Stalin and Khrushchev: An Interview with Benediktov], translated from the Russian by Candan Badem, Yazılama Yayınevi, 4th edn, April 2023, Istanbul, pp. 15-16)

This claim is not an isolated statement of general praise in Benediktov’s interview. On the contrary, it forms the basis of an argument to which he returns repeatedly, in different contexts, as the conversation progresses. In seeking to explain why, during the Stalin period, the Soviet administrative apparatus operated with greater energy, initiative and effectiveness, Benediktov dwells on a number of policies and principles. One of these is “personal responsibility”.

According to his account, during the Stalin period, errors, failures or the waste of resources could not be dissolved into an abstract, collective sphere of responsibility. Whoever had taken a decision was held personally accountable for its consequences. Benediktov contrasts this with the protective bureaucratic mechanisms which, in his view, gained strength after Khrushchev’s era and, over time, permeated the entire state apparatus: a profusion of signatures, a profusion of approvals, and a complex administrative structure that dispersed responsibility and ultimately obscured who had actually done what. These mechanisms, he argues, effectively shielded bureaucrats from personal responsibility.

(…) at that time responsibility for mistakes was concrete and individual; it was not the tangled, collective affair it is today. Now billions disappear, whole regions are left derelict, yet good luck finding those responsible! In our day, such a situation would have been unthinkable. A people’s commissar who had authorised an overspend of two or three thousand roubles would have been risking not only his post but even his life! (pp. 24-25)

From the bitter experience of others, and partly from my own, I knew full well that responsibility for the results would be personal. No “adviser” or “colleague” - including Central Committee secretaries or even members of the Politburo - could have been of any help. Stalin had quickly, and for a long time, made us forget the habit of hiding behind others, of shifting responsibility onto what he sometimes angrily called the “kolkhoz of the irresponsible”. I believe that a similar principle was applied to the other people’s commissariats, including the NKVD. Such an approach generally increased the energy conversion coefficient of the managerial cadres and made it possible, in practice, to see clearly who was who. Now, however, this is difficult to determine, because there are far too many precautionary and double-guaranteeing signatures and approvals. (p. 51)

[During the Khrushchev period] (…) I experienced for myself the growth of bureaucratism at the upper levels, the mechanical conformity to the First Secretary, the evasion of personal responsibility, and the effort to cover oneself with as many signatures and sign-offs as possible. A “new” style of administration made itself felt - what is bad spreads far more quickly than what is good; and in any case, the tendency to cover oneself and to shift responsibility onto others had always existed within the apparatus. (p. 74)

At this point, it must be acknowledged that Benediktov’s criticism touches on a real problem. It is clear that, in the post-Stalin period, the Soviet bureaucracy acquired an increasingly entrenched, privileged, risk-averse, sluggish and irresponsible character. This tendency became visible in all its starkness, particularly during the Brezhnev era. Security of tenure, networks of mutual protection, the dispersal of responsibility through signature and approval procedures, and the tendency of the apparatus to behave like a self-protecting caste all contributed to a serious obstruction in the functioning of the Soviet system. Numerous examples of this can also be found in the diaries of Anatoly Chernyaev, to which we have referred on many occasions on this blog. [*]

“The militsiya - the Soviet police - is the servant of the people.” The language of official Soviet propaganda presented the state apparatus as though it were accountable to working people. In reality, however, during the Stalin period, real discipline over the bureaucracy was maintained not through democratic oversight from below, but through fear from above.

Yet the limitations of Benediktov’s critique reveal themselves precisely at this point. He does not advocate the democratic oversight of the bureaucracy by the working class, the participation of producers in management, or the genuine revitalisation of the soviets on a socialist basis. He seeks the solution not in subjecting the bureaucracy to control from below, but in intimidating it from above - or, more accurately, in forcing it to live in a state of permanent fear. In other words, what he longs for, and what he wanted to see reinstated in the early 1980s, was not the liquidation of the bureaucracy as a privileged stratum, but its disciplining in the manner of the Stalin period: the disciplining of a bureaucracy which, emboldened by impunity, caused economic losses and waste of resources on both a large and a small scale.

For this reason, Benediktov’s emphasis on “personal responsibility” may, at first glance - especially to someone with limited knowledge of Soviet history - appear to rest on a legitimate and reasonable administrative principle. In reality, however, this emphasis exposes the fundamental contradiction of the Stalinist regime. During the Stalin period, bureaucrats were indeed exposed to far greater risks; they could be compelled to take decisions more quickly, and they could be made to pay a much heavier price for failure, sometimes even when they bore no direct responsibility for it.

Yet in the absence of socialist democracy, this mechanism of “personal responsibility” was afflicted with very serious flaws; it was far from being an effective instrument. It operated as an inhuman, arbitrary and top-down form of discipline - one that punished the innocent along with the guilty, and at times barely touched the guilty while reducing only the innocent to ashes. Consequently, this bureaucratic-dictatorial mechanism of personal responsibility, which often operated in deeply unjust ways, fell far short of the conscious, collective and creative effectiveness that genuine socialist democracy could have provided.

After Stalin’s death, this despotic discipline loosened at different speeds in different spheres, in an uneven and combined fashion. The bureaucracy, which had been set in motion by blood and fear, became inert once that fear diminished; it secured itself through various bureaucratic devices; it avoided taking initiative; it dispersed responsibility; and, sinking ever more deeply into conformism, began to enjoy its material privileges free from fear.

This is one of the significant differences between Stalin-era Stalinism and post-Stalin Stalinism. During the Stalin period, the bureaucracy was disciplined through fear under the rubric of “personal responsibility”; in later periods, however, it gradually turned into a caste that made itself untouchable, evaded mechanisms of oversight or rendered them ineffective, and operated in an increasingly sluggish and inefficient manner.

[*] The diaries of Anatoly Chernyaev are an exceptionally valuable source for understanding the functioning of the party and state apparatus in the final years of the Brezhnev era, as well as the sluggishness of decision-making processes, the mood of the upper-level bureaucracy, the tendency to evade responsibility, and the increasingly pronounced administrative inertia. These diaries contain numerous striking observations on the loosening of bureaucratic discipline, the dispersal of responsibility, and the transformation of the apparatus into a self-protecting structure - precisely the issues discussed here in connection with Benediktov’s critique.

To be continued

Benediktov ile Söyleşi üzerine notlar

Stalin dönemi Stalinizmi ve Stalin sonrası Stalinizm (3)

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2 | BÖLÜM 3 | BÖLÜM 4

A. N. Kosıgin ile Hindistan Büyükelçisi İ. A. Benediktov, Benediktov’un Yeni Delhi’de görev yaptığı yıllarda.

Benediktov, kitabın hemen başında, Stalin döneminin yalnızca tarihsel koşulların zorunlu kıldığı ya da savunulması gereken bir dönem olmadığını; aynı zamanda bu dönemde izlenen politikaların son derece etkin ve canlı bir sosyo-ekonomik sistem yarattığını ve Sovyetler Birliği için çıkış yolunun bu politikalara geri dönmek olduğunu ileri sürer. Ona göre bu sistem sayesinde Sovyetler Birliği, 1950’li yılların sonuna doğru dünyanın ekonomik ve toplumsal bakımdan en dinamik ülkesi hâline gelmişti:

“Stalinist sistem” (...) yüksek bir etkinliğe ve yaşamsallığa sahip olduğunu kanıtladı. Bu sistem sayesinde 50’li yılların sonuna doğru Sovyetler Birliği dünyanın ekonomik ve toplumsal anlamda en dinamik ülkesiydi. (V. Litov, Stalin ve Hruşçov Hakkında: Benediktov ile Söyleşi, Rusçadan çev. Candan Badem, Yazılama Yayınevi, 4. baskı, Nisan 2023, İstanbul, s. 15-16)

Bu iddia, Benediktov’un söyleşisinde tek başına duran genel bir övgü cümlesi değildir. Aksine, söyleşinin ilerleyen bölümlerinde farklı vesilelerle tekrar tekrar açılan bir argümanın temelini oluşturur. Benediktov, Stalin döneminde Sovyet yönetim aygıtının neden daha enerjik, daha atak ve daha sonuç alıcı çalıştığını açıklamaya çalışırken, çeşitli politika ve ilkeler üzerinde durur. Bunlardan biri “kişisel sorumluluk”tur.

Onun anlatımına göre Stalin döneminde hata, başarısızlık ya da kaynak israfı soyut ve kolektif bir sorumluluk alanı içinde eritilemezdi. Kim neye karar vermişse, sonuçlarından da bizzat o sorumlu tutulurdu. Benediktov bunu, Hruşçov sonrasında güç kazandığını ve zamanla bütün devlet aygıtına yayıldığını düşündüğü bürokratik güvence mekanizmalarıyla karşı karşıya koyar: çok sayıda imza, çok sayıda onay, sorumluluğu dağıtan ve sonunda kimin gerçekten ne yaptığını belirsizleştiren karmaşık bir idarî yapı. Bu mekanizmalar, ona göre, bürokratları kişisel sorumluluktan fiilen azade tutuyordu.

(...) o zamanlar hataların sorumluluğu da somut ve bireyseldi, bugünkü gibi karma karışık-kolektif değildi; şimdi milyarlar kayboluyor, bölgeler bütün bütün metruk kalıyor, ama sorumluları ara ki bulasın! Bizim zamanımızda böyle bir durumun olabileceği düşünülemezdi bile. İki-üç bin rublelik bir fazla harcamaya izin vermiş olan bir halk komiseri, yalnızca makamını değil hayatını bile riske atardı! (s. 24-25)

Başkalarının ve kısmen kendi acı deneyimimden iyi biliyorum ki, sonuçlardan ötürü sorumluluk kişisel olacaktı. MK sekreterleri ve hatta Politbüro üyeleri dâhil hiçbir “danışman” ve “iş arkadaşı” yardım edemezdi. Stalin başkalarının arkasına saklanmayı, sorumluluğu -onun bazen kızgınlıkla ifade ettiği gibi- “sorumsuz kişiler kolhozu”na atmayı, hızla ve uzun süreliğine unutturmuştu bize. NKVD dâhil öteki halk komiserlerine de benzer ilkenin uygulandığını düşünüyorum. Böyle bir yaklaşım genelde yönetici kadroların enerji çevrim katsayısını artırıyordu, fiiliyatta kim kimdir net bir biçimde görmeye izin veriyordu. Oysa şimdi bunu belirlemek zordur çünkü çok fazla sayıda sigorta edici ve tekrar garanti edici imza ve onay var. (s. 51)

[Hruşçov döneminde] (...) kendi örneğimde yüksek katlarda artmış olan bürokratizmi ve Birinci Sekreter’e mekanik uyumu, kişisel sorumluluktan kaçma ve maksimum sayıda imzalar ve vizelerle kendini garantiye alma çabasını hissettim. “Yeni” yönetim tarzı kendini gösterdi -kötü olan iyi olandan çok daha hızlı yayılır, zaten kendini garantiye alma, sorumluluğu başkalarının omuzlarına yükleme eğilimi aparatta her zaman vardı. (s. 74)

Bu noktada Benediktov’un eleştirisinin gerçek bir soruna temas ettiğini teslim etmek gerekir. Stalin sonrası Sovyet bürokrasisinin giderek daha yerleşik, daha ayrıcalıklı, daha risk almaktan kaçınan, daha hantal ve daha sorumsuz bir karakter kazandığı açıktır. Özellikle Brejnev döneminde bu eğilim bütün çıplaklığıyla görünür hâle gelmişti. Görevde kalma güvencesi, karşılıklı kollama ilişkileri, imza ve onay mekanizmalarıyla sorumluluğun dağıtılması, aparatın kendi kendini koruyan bir kast gibi davranması, Sovyet sisteminin işleyişinde ciddi bir tıkanmaya yol açıyordu. Bu blogda farklı vesilelerle pek çok kez atıfta bulunduğumuz Anatoliy Çernyayev’in günlüklerinde de bu konuda çok sayıda örnek bulmak mümkündür. [*]

“Milis, halkın hizmetkârıdır.” Sovyet resmî propagandasının bu dili, devlet aygıtını emekçilere karşı sorumluymuş gibi gösteriyordu. Oysa Stalin döneminde bürokrasi üzerindeki gerçek disiplin, aşağıdan gelen demokratik denetimle değil, yukarıdan gelen korkuyla sağlanıyordu.

Fakat Benediktov’un eleştirisinin sınırlılığı da kendisini tam bu noktada gösterir. O, bürokrasinin sorumsuzlaşmasına karşı işçi sınıfının demokratik denetimini, üreticilerin yönetime katılımını ya da sovyetlerin gerçek anlamda, sosyalist temelde canlandırılmasını savunmaz. Sorunun çözümünü, bürokrasinin aşağıdan denetlenmesinde değil, yukarıdan korkutulmasında; daha doğru bir ifadeyle, sürekli korku içinde yaşamaya zorlanmasında arar. Başka bir deyişle, onun özlediği ve 1980’lerin başlarında yeniden uygulamaya konulmasını istediği şey, ayrıcalıklı bir katman olarak bürokrasinin tasfiyesi değil, cezasızlığın verdiği rahatlıkla irili ufaklı kaynak israflarına ve ekonomik kayıplara yol açan bürokrasinin Stalin dönemindeki gibi disipline edilmesidir.

Bu nedenle Benediktov’un “kişisel sorumluluk” vurgusu, ilk bakışta, özellikle Sovyetler Birliği’nin tarihi konusunda bilgisi sınırlı olan birine, haklı ve makul bir idarî ilkeye yaslanıyormuş gibi görünebilir. Oysa bu vurgu, gerçekte Stalinist rejimin temel çelişkisini açığa çıkarır. Stalin döneminde bürokratlar gerçekten de çok daha fazla risk altındaydılar; daha hızlı karar almaya zorlanabiliyorlardı ve başarısızlığın bedelini, kimi zaman bu başarısızlıkta doğrudan bir payları olmasa bile daha ağır ödeyebiliyorlardı.

Ne var ki, sosyalist demokrasinin yokluğunda bu “kişisel sorumluluk” mekanizması çok ciddi zaaflarla maluldü; etkin çalışan bir mekanizma olmaktan çok uzaktı. Gayri-insani, keyfî, kurunun yanında yaşı da yakan ve hatta kimi zaman kurulara pek dokunmazken sadece yaşları yakıp kül eden, tepeden inmeci bir disiplin biçimi olarak işliyordu. Dolayısıyla, bürokratik-diktatoryal ve çoğu zaman adaletsiz bir biçimde işleyen bu kişisel sorumluluk mekanizması, gerçek sosyalist demokrasinin sağlayabileceği bilinçli, kolektif ve yaratıcı etkinliğin çok gerisinde kalıyordu.

Stalin’in ölümünün ardından bu despotik disiplin farklı alanlarda farklı hızlarla, eşitsiz ve bileşik bir biçimde gevşedi. Kan ve korkuyla hareket ettirilen bürokrasi, korku azaldığında durağanlaştı; kendisini çeşitli bürokratik araçlarla güvence altına aldı; inisiyatif kullanmaktan kaçındı; sorumluluğu dağıttı; giderek daha derin bir konformizmin içine gömülerek maddi ayrıcalıklarının tadını herhangi bir korku hissetmeden çıkarmaya başladı.

Bu, Stalin dönemi Stalinizmi ile Stalin sonrası Stalinizm arasındaki önemli farklılıklardan biridir. Stalin döneminde “kişisel sorumluluk” üzerinden korkuyla disipline edilen bürokrasi, sonraki dönemlerde giderek kendini dokunulmaz kılan, denetim mekanizmalarının işlemediği ya da etkili olamadığı, daha hantal ve daha verimsiz çalışan bir kasta dönüşüyordu.

[*] Anatoliy Çernyayev’in günlükleri, özellikle Brejnev döneminin son yıllarında parti ve devlet aygıtının işleyişini, karar alma süreçlerindeki hantallığı, üst düzey bürokrasinin ruh hâlini, sorumluluktan kaçma eğilimini ve giderek belirginleşen idarî ataleti anlamak bakımından son derece değerli bir kaynaktır. Bu günlüklerde, burada Benediktov’un eleştirisi bağlamında değinilen bürokratik gevşeme, sorumluluğun dağıtılması ve aparatın kendi kendini koruyan bir yapıya dönüşmesi konusunda çok sayıda çarpıcı gözlem yer almaktadır.

Devam edecek

Notes on the Benediktov Interview

Stalin-era Stalinism and post-Stalin Stalinism (2)

PART 1 | PART 2 | PART 3 | PART 4

In the introductory note to “O Staline i Khrushcheve” (On Stalin and Khrushchev), the interview published in Molodaya Gvardiya, V. Litov/V. N. Dobrov states that the conversations with Benediktov were based on several separate meetings held in 1980 and 1981. [*] This is an important piece of information for understanding the context - and therefore the meaning - of the interviews. Benediktov’s words cannot be assessed in isolation from the historical circumstances in which the Soviet Union found itself in 1980-81.

I. A. Benediktov

The years 1980-81 marked a critical juncture in the long-running and deepening crisis of the Stalinist regime in the Soviet Union. At the time, the USSR was still a military superpower. Its nuclear arsenal, its domination of Eastern Europe, its still considerable - though increasingly shaken - influence over the worldwide network of Soviet-aligned “communist” parties, its spheres of influence in the Third World, and its global rivalry with the United States all gave it significant weight within the international system. Yet behind this appearance of military, political and geopolitical strength, economic stagnation, political ossification and social disintegration were steadily accumulating.

The economic and technological modernisation of world capitalism after the Second World War - particularly the advances made in productivity, electronics, automation, transport and communications technologies, and the production of consumer goods in the 1960s and 1970s - had made the structural weaknesses of the Soviet Union increasingly visible. The USSR had significant capacity in areas such as heavy industry, the defence industry and space technology. Yet in terms of labour productivity, the transfer of military and space technologies to civilian production, the quality of consumer goods, agricultural efficiency, and the distribution mechanisms needed to meet the requirements of everyday life, it was falling ever more visibly behind. [**]

This backwardness was not simply a technical or administrative problem. In these years, the fundamental contradiction of the Soviet economy became clearly apparent: the means of production were not privately owned; a nationalised foundation, representing a break with capitalism in terms of property relations, still existed. Yet real control over production and distribution was not in the hands of the working class. Planning had taken shape not as a living, creative and accountable process grounded in workers’ democracy, but as a cumbersome command mechanism in the hands of a bureaucratic caste whose overriding priority was to preserve and expand its own privileges.

The Soviet Union’s relative economic backwardness was also making the Stalinist regimes of Eastern Europe increasingly vulnerable. Moscow remained their political and military patron; yet it was ceasing to be a sufficiently powerful source of economic support and attraction, capable of covering their widening deficits, modernising their industries and easing social discontent. From the 1970s onwards, therefore, the Eastern European bureaucracies increasingly turned to the banks, governments and international financial institutions of the Western imperialist countries. Through Western loans, they sought to import technology, sustain industrial investment and ease shortages in the supply of consumer goods. But this indebtedness postponed the crisis rather than resolving it; moreover, it made the Eastern European regimes more dependent on the financial mechanisms of the capitalist world economy - mechanisms they claimed, in their official rhetoric, to oppose. By 1980, the crisis that erupted in Poland had become one of the most striking examples of this dependency and economic bankruptcy.

At the same time, developments in foreign policy were also deepening the regime’s crisis. The intervention in Afghanistan had drawn the Soviet Union into a long, costly and politically debilitating war. The 1980 Moscow Olympics, which the Soviet leadership had planned as a display of international prestige, took place in the shadow of the boycotts that followed the intervention in Afghanistan.

The steadily increasing material privileges, especially at the upper levels of the bureaucratic pyramid, were central to this picture. These privileges rested on a bureaucratic status system which, after the great and bloody purges, the pervasive fear and the constant circulation of cadres under Stalin, had become more entrenched, more secure and more permanent during the Brezhnev era. Under Brezhnev, the bureaucracy had largely ceased to be an apparatus that continually produced victims from within its own ranks, as it had under Stalin; instead, it had turned into a ruling stratum that preserved its position, grew old in comfort and luxury, and avoided taking risks.

A cartoon by the French cartoonist Plantu on Brezhnev’s final years. The note beneath it refers to the denial issued by Soviet officials in April 1982 regarding rumours about Brezhnev’s health.

This situation was also plainly visible in the political sphere. Under the leadership of Brezhnev, who by then had visibly deteriorated both physically and mentally, the regime, by the late 1970s, had come to embody stability rather than dynamism, the preservation of the existing equilibrium rather than renewal, and bureaucratic muddling through rather than political vitality. [***] The average age of the Politburo itself seemed to reflect the regime’s general mood. The ruling cadres had grown old, the decision-making mechanisms had become sluggish, and the party and state apparatus had taken on a form that concealed social problems rather than producing creative solutions to them, while giving priority above all to its own continuity. The Kremlin’s “horizon of reform” did not extend beyond speeches by party leaders preaching better administrative control, stricter discipline, more efficient planning techniques or more effective utilisation of cadres - speeches which, in practice, yielded no meaningful results.

The interviews with Benediktov thus took place at precisely such a historical moment. This is decisive for understanding his arguments. In defending and praising the practices of the Stalin era, Benediktov was not merely recalling a style of governance that had been left behind. He was also viewing the stagnant, ageing bureaucratic order of the Soviet Union in 1980-81 - an order fixated on preserving its privileges and suppressing social energy - through the lens of his own past experience.

Benediktov’s praise for the Stalin era cannot therefore be treated simply as personal nostalgia. It also reflects the reactions of a senior bureaucrat - one who had risen under Stalin, been shaped by that administrative style, and built his career within that order - to the signs of decay in the late Brezhnev period. In his eyes, the Stalin years, despite their errors, appeared as a period of discipline, of holding cadres to account, of achieving tangible results, and of making the state apparatus function effectively.

The crucial question here is this: when Benediktov praises the administrative practices of the Stalin era, what exactly is he defending? Is he really defending a more effective, more democratic and more productive form of socialist planning? Or is he defending a harsher, more intimidating and more disciplined version of the bureaucratic apparatus, one that lay beyond the control of the working class?

In the following section, we shall seek to examine Benediktov’s arguments in the light of these questions.

[*] V. Litov, Stalin ve Hruşçov Hakkında: Benediktov ile Söyleşi [On Stalin and Khrushchev: An Interview with Benediktov], translated from Russian by Candan Badem, Yazılama Yayınevi, 4th edition, April 2023, Istanbul, p. 13.

[**] See, Stalin’s “theoretical contribution”; The testimony of Gün Benderli; The testimony of Vera Tulyakova Hikmet; The testimony of Anatoly Chernyaev; The testimony of Anthony Barnett; The testimony of Zekeriya Sertel (2); The testimony of Zekeriya Sertel (1); Queue etiquette in Stalinist Albania

[***] Brezhnev’s final months: The scandal in Baku

To be continued

Benediktov ile Söyleşi üzerine notlar

Stalin dönemi Stalinizmi ve Stalin sonrası Stalinizm (2)

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2  | BÖLÜM 3 | BÖLÜM 4

V. Litov/V. N. Dobrov’un, Molodaya Gvardiya’da yayımlanan “O Staline i Khrushcheve” (Stalin ve Hruşçov Üzerine) başlıklı söyleşi için kaleme aldığı sunuş yazısında, Benediktov’la yapılan söyleşilerin 1980 ve 1981 yıllarında gerçekleştirilen birkaç ayrı görüşmeye dayandığı belirtiliyor. [*] Bu, söyleşilerin bağlamını ve dolayısıyla anlamını kavramak bakımından önemli bir bilgi. Çünkü Benediktov’un sözlerini, 1980-81 yıllarında Sovyetler Birliği’nin içinde bulunduğu tarihsel bağlamdan bağımsız olarak değerlendirmek mümkün değil.

İ. A. Benediktov

1980-81 yılları, Sovyetler Birliği’nde Stalinist rejimin uzun yıllardır sürmekte ve derinleşmekte olan krizinde kritik bir uğrağa karşılık geliyordu. Sovyetler Birliği o tarihlerde askerî bakımdan hâlâ bir dünya süper gücüydü. Nükleer silah kapasitesi, Doğu Avrupa üzerindeki hâkimiyeti, önemli ölçüde sarsılmış olmakla birlikte dünya genelindeki Sovyetik “komünist” partiler ağı üzerindeki etkisi, Üçüncü Dünya’daki nüfuz alanları ve ABD ile yürüttüğü küresel rekabet, ona uluslararası sistem içinde büyük bir ağırlık kazandırıyordu. Fakat bu askerî, siyasî ve jeopolitik güç görüntüsünün arkasında, giderek ağırlaşan bir ekonomik durgunluk, siyasî kemikleşme ve toplumsal çözülme birikiyordu.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında dünya kapitalizminin geçirdiği ekonomik ve teknolojik modernleşme, özellikle de 1960’lı ve 1970’li yıllarda üretkenlikte, elektronikte, otomasyonda, ulaşım ve iletişim teknolojilerinde ve tüketim malları üretiminde yaşanan gelişmeler, Sovyetler Birliği’nin yapısal zayıflıklarını daha görünür hâle getirmişti. SSCB, ağır sanayi, savunma sanayii ve uzay teknolojisi gibi alanlarda önemli bir kapasiteye sahipti; ancak emek üretkenliği, askerî ve uzay teknolojilerinin sivil üretime aktarılması, tüketim mallarının kalitesi, tarımın verimliliği ve gündelik hayatın ihtiyaçlarını karşılayan dağıtım mekanizmaları bakımından giderek daha belirgin biçimde geride kalıyordu. [**]

Bu geri kalmışlık basitçe teknik ya da idarî bir sorun değildi. Sovyet ekonomisinin temel çelişkisi bu yıllarda kendisini çok açık bir biçimde gösteriyordu: Üretim araçları özel mülkiyet altında değildi; mülkiyet biçimi bakımından kapitalizmden kopuşu ifade eden kamulaştırılmış bir temel hâlâ varlığını sürdürüyordu. Fakat üretim ve dağıtım üzerindeki gerçek denetim işçi sınıfının elinde değildi. Planlama, işçi demokrasisine dayanan canlı, yaratıcı ve denetlenebilir bir süreç olarak değil, ayrıcalıklarını korumayı ve genişletmeyi temel öncelik hâline getiren bürokratik kastın elinde hantal bir komuta mekanizması olarak şekillenmişti.

Sovyetler Birliği’nin göreceli ekonomik geri kalmışlığı, Doğu Avrupa’daki Stalinist rejimleri de giderek daha savunmasız hâle getiriyordu. Moskova, bu rejimlerin siyasî ve askerî hamisiydi; fakat onların büyüyen ekonomik açıklarını kapatabilecek, sanayilerini yenileyebilecek ve toplumsal hoşnutsuzluğu yatıştıracak ölçüde güçlü bir ekonomik destek ve çekim merkezi olmaktan uzaklaşıyordu. Bu nedenle Doğu Avrupa bürokrasileri, 1970’lerden itibaren Batılı emperyalist ülkelerin bankalarına, hükümetlerine ve uluslararası mali kuruluşlara giderek daha fazla başvurdular. Batı’dan alınan kredilerle teknoloji ithal etmek, sanayi yatırımlarını sürdürmek ve tüketim malları arzındaki sıkıntıları hafifletmek istediler. Ancak bu borçlanma, krizi çözmek yerine erteledi; üstelik Doğu Avrupa rejimlerini, resmî söylemde karşı olduklarını iddia ettikleri kapitalist dünya ekonomisinin finansal mekanizmalarına daha bağımlı hâle getirdi. 1980’e gelindiğinde Polonya’da patlayan kriz, bu bağımlılığın ve ekonomik iflasın en çarpıcı örneklerinden biri oldu.

Aynı yıllarda dış politika alanındaki gelişmeler de rejimin krizini derinleştiriyordu. Afganistan müdahalesi, Sovyetler Birliği’ni uzun, maliyetli ve siyasî olarak yıpratıcı bir savaşın içine sokmuştu. 1980 Moskova Olimpiyatları, Sovyet yönetiminin uluslararası prestij gösterisi olarak planlanmışken, Afganistan müdahalesinin ardından boykotların gölgesinde gerçekleşti.

Bürokratik piramidin özellikle üst kısımlarında giderek artan maddi ayrıcalıklar da bu tabloda merkezî bir yer tutuyordu. Bu maddi ayrıcalıklar, Stalin dönemindeki büyük ve kanlı tasfiyelerin, korkunun ve sürekli kadro sirkülasyonunun ardından, Brejnev döneminde daha yerleşik, daha güvenli ve daha kalıcı hâle gelen bir bürokratik statü sistemine dayanıyordu. Brejnev döneminde bürokrasi, Stalin döneminde olduğu gibi kendi içinden sürekli kurbanlar veren bir aygıt olmaktan büyük ölçüde çıkmış; yerini koruyan, huzur ve lüks içinde yaşlanan ve risk almaktan kaçınan bir yönetici tabakaya dönüşmüştü.

Fransız karikatürist Plantu’nun Brejnev’in son dönemine ilişkin karikatürü. Karikatürün altındaki not, Nisan 1982’de Sovyet yetkililerinin Brejnev’in sağlığına ilişkin söylentileri yalanlamasına gönderme yapıyor.

Bu durum siyasal alanda da açıkça görülüyordu. Son yıllarında fiziksel ve zihinsel bakımdan belirgin biçimde çökmüş olan Brejnev’in liderliği altında rejim, 1970’lerin sonuna gelindiğinde, artık dinamizmden çok istikrarı, yenilenmeden çok mevcut dengelerin korunmasını, siyasal canlılıktan çok bürokratik idare-i maslahatçılığı temsil ediyordu. [***] Politbüro’nun yaş ortalaması, rejimin genel ruh hâlinin de bir göstergesi gibiydi. Yönetici kadrolar yaşlanmış, karar alma mekanizmaları ağırlaşmış, parti ve devlet aygıtı, toplumsal sorunlara yaratıcı çözümler üretmekten çok, bunların üstünü örten ve kendi devamlılığını önceleyen bir yapıya bürünmüştü. Kremlin’in “reform” ufku, parti liderlerinin daha iyi idarî denetim, daha sıkı disiplin, daha verimli planlama teknikleri ya da kadroların daha etkin çalıştırılmasını vazeden, fakat uygulamada hiçbir anlamlı sonuç vermeyen nutuklarının ötesine geçemiyordu.

Benediktov’la yapılan söyleşiler işte böyle bir tarihsel anda gerçekleşti. Bu, onun argümanlarını anlamak bakımından belirleyicidir. Benediktov, Stalin döneminin uygulamalarını savunur ve överken yalnızca geçmişte kalmış bir yönetim tarzını hatırlamıyordu. Aynı zamanda 1980-81 Sovyetler Birliği’nin durgun, yaşlanmış, ayrıcalıklarını korumaya kilitlenmiş ve toplumsal enerjiyi bastırmış bürokratik düzenine de kendi geçmiş deneyimi üzerinden bakıyordu.

Bu nedenle Benediktov’un Stalin dönemine ilişkin övgüleri, basit bir kişisel nostalji olarak ele alınamaz. Bunlar, Stalin döneminde yükselmiş, o dönemin idarî tarzı içinde şekillenmiş ve kariyerini o düzenin içinde yapmış bir yüksek bürokratın, geç Brejnev döneminin çürüme belirtileri karşısındaki tepkilerini de yansıtır. Onun gözünde Stalin dönemi, kimi yanlışları içerse de disiplinin, kadrolardan hesap sormanın, sonuç almanın ve devlet aygıtını etkin bir biçimde çalıştırmanın dönemi olarak görünür.

Burada kritik soru şudur: Benediktov, Stalin döneminin idarî uygulamalarını överken neyi savunmaktadır? Gerçekten daha etkin, daha demokratik, daha üretken bir sosyalist planlamayı mı? Yoksa işçi sınıfının denetimi dışındaki bürokratik aygıtın, daha sert, daha korkutucu ve daha disiplinli bir versiyonunu mu?

Bir sonraki bölümde Benediktov’un argümanlarını bu sorular üzerinden ele almaya çalışacağız.

[*] V. Litov, Stalin ve Hruşçov Hakkında: Benediktov ile Söyleşi, Rusçadan çev. Candan Badem, Yazılama Yayınevi, 4. baskı, Nisan 2023, İstanbul, s. 13.

[**] Bkz. Stalin’in “teorik katkısı”; Gün Benderli’nin tanıklığı; Vera Tulyakova Hikmet’in tanıklığı; Anatoliy Çernyayev’in tanıklığı; Anthony Barnett’in tanıklığı; Zekeriya Sertel'in tanıklığı (2); Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1); Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı

[***] Brejnev’in son ayları: Bakü’de yaşanan skandal

Devam edecek

Notes on the Benediktov Interview

Stalin-era Stalinism and post-Stalin Stalinism (1)

PART 1 | PART 2 | PART 3 | PART 4

A few months ago, I read the fourth edition, published in April 2023, of On Stalin and Khrushchev: An Interview with Benediktov (Stalin ve Hruşçov Hakkında: Benediktov ile Söyleşi), brought out by Yazılama Yayınevi, the publishing house of the Stalinist Communist Party of Turkey (TKP). [*]

The book is based on an extended series of interviews conducted in the early 1980s by “Soviet journalist V. Litov” with Ivan Aleksandrovich Benediktov (1902-1983), who for many years held senior positions in the Soviet party and state apparatus. (The reason for putting Litov’s name and profession in quotation marks will become clear below.)

Benediktov was no ordinary bureaucrat of the Stalin and Khrushchev eras. From the late 1930s onwards, he occupied top positions in Soviet agricultural administration; before and during the war he served as People’s Commissar for Agriculture, and in the post-war years as Minister of Agriculture. (In the USSR, the Council of People’s Commissars and the People’s Commissariats were renamed the Council of Ministers and the Ministries, respectively, on 15 March 1946.) Later, Benediktov served as ambassador to India and Yugoslavia, and for many years was also a member of the Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union. He was therefore a figure closely familiar not only with the general political atmosphere of the Stalin and Khrushchev periods, but also with the inner workings of agricultural policies, the party, the state apparatus intertwined with it, and the ruling cadres.

In my online research, I found no record of this interview having been published in Russian, or in any other language, as a stand-alone book in the form in which it appeared in Turkish. The bibliographic details and notes in the Turkish translation provide information about the two Russian texts on which the book is based; however, they contain no indication that these two texts were ever brought together in the same form and published as a book in Russia.

It appears that the translator, Candan Badem, took the interview text published in 1989 in the journal Molodaya Gvardiya (Young Guard) [**] and an additional section published in the newspaper Duel on 3 June 2003 [***], which had not appeared in the earlier version, translated them from Russian into Turkish, and shaped them into book form. In this respect, the Turkish edition seems less a translation of an existing Russian book than a compilation made by bringing together two separate Russian publications.

As far as we can see, the book and the two texts on which it is based are scarcely known outside Russia and Turkey. Among the many works we have read on the subject, we found references to this book, or to the interview texts on which it is based, in only a few studies: Sheila Fitzpatrick’s Everyday Stalinism - Ordinary Life in Extraordinary Times: Soviet Russia in the 1930s, William Taubman’s Khrushchev: The Man and His Era, and Grover Furr’s Khrushchev Lied [translated into Turkish as Hruşçov’un Yalanları (Khrushchev’s Lies)]. In all three of these books, however, only the interview entitled “O Staline i Khrushcheve” (On Stalin and Khrushchev), published in Molodaya Gvardiya, is cited.

There are also some ambiguities concerning the person who conducted the interview.

In the Turkish edition, the interviewer is identified as V. Litov. In the 1989 Russian text, Litov is introduced as “a member of the Union of Journalists of the USSR” and “a person holding an academic title equivalent to a doctorate in economics.” [****] By contrast, the supplementary section later published in the newspaper Duel in 2003 bears the signature of V. N. Dobrov. Moreover, some Russian sources suggest that the name Litov was a pseudonym used by Dobrov. Indeed, a doctoral thesis completed at the University of Toronto, when referring to the Benediktov interview, also states that Litov was the pseudonym of V. N. Dobrov. [*****] While this information provides strong grounds for assuming that Litov and Dobrov were one and the same person, the fact that Litov was presented in the original 1989 Russian version as a journalist and economist in his own right makes it advisable to retain a certain degree of caution. At this stage, what we can say on the basis of the available evidence is that the names V. Litov and V. N. Dobrov are intertwined in the publication history of the text.

In addition to all this, it should also be noted that there are certain objections regarding the authenticity of the interview. In Russian sources, there is a claim that Benediktov’s brother and nephew regarded the text published in Molodaya Gvardiya as false or fabricated. [******] At least at this stage, we are unable to determine whether there is any truth to this claim. We therefore simply note it here.

Ivan Aleksandrovich Benediktov

Our purpose in this article is not to provide a general and comprehensive assessment of these lengthy interviews with Benediktov. What we shall focus on here are Benediktov’s observations on how, during the Stalin era, the dictator managed and directed his privileged bureaucratic caste, and on the economic effects of this “administrative” approach, which relied on keeping these bureaucrats under constant pressure. In doing so, we believe it will become easier to grasp why Stalin’s “administrative” method could not be sustained in the same way after his death - that is, to understand some of the differences between Stalin-era Stalinism and the Stalinism of the post-Stalin period.

[*] V. Litov, Stalin ve Hruşçov Hakkında: Benediktov ile Söyleşi [On Stalin and Khrushchev: An Interview with Benediktov], translated from Russian by Candan Badem, Yazılama Yayınevi, 4th edition, April 2023, Istanbul.

[**] Molodaya Gvardiya (Young Guard) was the monthly literary, artistic and socio-political journal of the Central Committee of the Soviet Komsomol. It was founded in 1922. As noted in the translator’s footnote to the section entitled “V. Litov’s Introduction”, the journal was “one of the few publications that remained on a ‘conservative’ line during the Perestroika period”. (p. 13)

[***] Duel was a weekly political newspaper published in Russia from February 1996 to May 2009; its editor-in-chief was Yuriy Mukhin, and in the sources consulted its political orientation is described as Stalinist, “patriotic”, and anti-Zionist. The supplementary section of the Benediktov interview, which had not been published in 1989, appeared under V. N. Dobrov’s name, under the title “Melkoburjuaznye kadry reshili vsyo” (“The petty-bourgeois cadres decided everything”), in issue no. 22 of Duel, dated 3 June 2003.

[****] In the introduction to the Russian text republished on the RKS M(b) website, it is stated that the interview was based on several meetings held in 1980-1981; at the end of the text there appears the note: “V. Litov, member of the Union of Journalists of the USSR, Candidate of Economic Sciences.” The same attribution also appears in the digitised text of issue no. 4 of Molodaya Gvardiya from 1989.

[*****] Auri C. Berg, Reform in the Time of Stalin: Nikita Khrushchev and the Fate of the Russian Peasantry, doctoral dissertation, University of Toronto, 2012. In a footnote referring to the interview with Benediktov, it is stated that Litov was “the pseudonym of V. N. Dobrov” (p. 174).

[******] For this claim, see the source note in the Russian study Khrushchevskaya ottepel’ i obshchestvennye nastroeniya v SSSR v 1953-1964 gg. (The Khrushchev Thaw and Public Attitudes in the USSR, 1953-1964). The note states that “Benediktov’s brother and nephew considered this publication to be false”, referring to the article “Interv’yu, kotorogo ne bylo” (The Interview That Never Was), published in issue no. 37 of Ogonyok magazine in 1989.

To be continued