Brezhnev’s final months:

The scandal in Baku (1)  

PART 1 |

Leonid Brezhnev (1982)

From 1964 onwards, Leonid Brezhnev stood at the head of both the Communist Party of the Soviet Union (CPSU) and the state apparatus. The final years of his rule were marked not only by economic stagnation and a gradually deepening crisis, but also by his increasingly visible physical and mental decline. This decline did not set in overnight. Insider testimony and diplomatic observations from the period suggest that the deterioration in Brezhnev’s health became particularly pronounced from the mid-1970s onwards.

By 1975, it was already clearly felt within Kremlin circles that he was no longer the Brezhnev of old; on television, signs of absent-mindedness, increasingly faltering speech, and a general loss of composure were beginning to show. Anatoly Chernyaev, whose eleven diaries covering the years 1972-82 I have read to date, likewise made numerous notes from 1975 onwards pointing to this state of affairs.

It appears that Brezhnev’s health problems cannot be reduced to a single ailment. The most reliable accounts point to a complex picture in which cardiovascular disease, high blood pressure, the effects of heavy smoking, possible strokes or stroke-like neurological episodes, and a concomitant dependence on medication were all intertwined. While American diplomatic assessments noted that Brezhnev’s health had deteriorated markedly, that he tired easily, and that he suffered from serious circulatory problems, Soviet insiders likewise reported that he was increasingly slurring his speech, could read only the large-print texts placed before him, and at times gave the impression of not fully understanding what he was saying.

After 1976, these problems were no longer merely a matter whispered about in the corridors of the Kremlin. In Brezhnev’s public appearances, a vacant stare, an expressionless face, slowed movements, trembling hands and, at times, a disjointed manner of speaking became increasingly noticeable. The regime tried to conceal all this as far as possible; official broadcasts were edited, problematic footage was removed, and ceremonial choreography was tightened still further. Yet despite all these efforts, it became ever harder to hide the fact that the man at the very top of the Soviet Union was now undergoing serious physical and mental disintegration.

Brezhnev’s personal decline, combined with the workings of the Stalinist bureaucratic apparatus, created an even greater political danger. The possibility that a leader whose mental clarity had been so badly eroded - yet who still wielded such vast powers - might simply read out whatever was placed before him, and that this could automatically be transformed into “state policy”, revealed the extent of the rot at the very top of the system. A diseased regime continuing to function around a sick leader!

An episode recounted in Chernyaev’s 1982 diary lays bare just how absurd, shameful and, at the same time, dangerous this whole arrangement had become. The following passage is taken from his diary entry of 29 September 1982. This tragicomic scandal, which took place during Brezhnev’s visit to Baku, is particularly striking because it shows how the physical and mental disintegration at the very top of the regime had by then assumed the character of a public farce.

Leonid Brezhnev with Heydar Aliyev, head of the Azerbaijani Communist Party, during his visit to Baku.

Brezhnev was in Baku at the end of last week: he presented an order to the republic for the last Five-Year Plan.

Aliyev surpassed all records of ass-licking and servility, called these days “historic.” (Even under Stalin there wasn’t such vulgarity and crassness in praising the leadership.) And it’s impossible to understand – is he just an idiot, or is he so cynical: as if to say, here, eat it! I will get my share, and then come what may…

But that’s not the point right now. Sunday really turned out to be “historic.”

I was on my way to dacha. The radio station Mayak indicated 11a.m. and I asked the driver to turn up the volume: a direct transmission from Baku. Aliyev opened and gave the floor… the slurred speech began, meaning our leader was going through a bad stretch of his flickering consciousness. Evidently, he did not understand or hear what he was saying, and all his energy was focused on reading the next word (which he did not always manage). Every phrase was followed by applause, thunderous applause. About ten minutes went by. He already started saying “Afghanistan” instead of “Azerbaijan,” and suddenly stopped completely… There was some rustling, then noise and thunderous applause. Suddenly you could hear him saying, “It’s not my fault…” Then several seconds of silence and he added, “I’ll have to read it from the beginning.” Applause.

The next day at work, I asked those who were watching it on TV – what happened? Of course, by the time it was shown in Vremya, [*] everything was cleaned up.

The following took place.

Brezhnev read about three pages, printed in inch-size font. At this point, people noticed Aleksandrov’s confused expression on the screen, he was sitting in the presidium next to Aliyev and was “in line” with the speaker, only above him. He feverishly raised pages close to his nearsighted eyes and threw up his hands. He repeatedly went from one folder to the other, and finally jumped up and ran to the podium. He approached the speaker from one side… The latter cast an unseeing glance at him and continued to read. Aleksandrov ran to the other side, making signs, but the speaker waived him off and continued to read. Finally, “Sparrow” [**] had to take the speaker by his elbow. At this moment the cameras switched to show the audience and Aliyev began to applaud furiously to mask the awkward situation and the pause.

The words “not my fault” were uttered when the camera was again directed at the podium and Andrey Mikhailovich Aleksandrov-Agentov was seen hastily leaving. When Brezhnev said these words, he threw an angry look in his direction.

So, he had been reading the wrong text and would have never noticed, even when the word “Afghanistan” appeared. As it turned out, he had been reading the speech for the meeting with the leadership of the republic, which had confidential passages not meant for the press (I was personally able to compare what I heard in the car with the text of this second speech that was published the next day).

Alas! It was less than two weeks ago that Bovin and I were discussing our fears that while Brezhnev is in this condition, anything could be slipped to him and it immediately becomes policy against which no one dares to lift a finger. And now these fears are confirmed.

There was a great deal of coverage of him being taken to various “objects” in Baku. He looks completely senile.

The protocol of his meetings there was copied from the protocol of a head of state’s visit to a foreign state: guard of honor, waving a saber, anthems of the USSR and the Azerbaijan SSR, a parade by the guard of honor, an escort of cars and motorcycles… The same thing when visiting monuments, when seeing him off at the airport… Not to mention the national dances “along the entire route” and folk crowds with flags and banners along the entire 30 kilometers from the city to the airport. My first reaction was: this is a violation of the Constitution… However, upon reflection, it became clear that Aliyev proposed such a protocol and no one dared to say a word.

Today Brutents brought in his pocket a clipping from the newspaper Baku Worker. A poem by Suleyman Rustam, the People’s Poet of Azerbaijan. It’s similar to Suleyman Stalsky and Dzhambul, only they didn’t rise to such heights. [***] It has everything: our leader, radiance, happiness in every heart from just one glance, wisdom, the source of all blessings… It is impossible to convey in my, normal, language.

I read it and started laughing. Karen said: someone brought this from Baku, i.e. people see perfectly what’s going on. The paradox is that if you try to make dozens of copies of this, you will be charged with anti-Sovietism. Because it will be seen as a mockery, and no one will believe that you are sincerely delighted with this poetry. (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1982), trans. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, pp. 49-51.)

[*] The main evening news bulletin of Soviet Central Television.

[**] Aleksandrov‑Agentov’s nickname.

[***] Suleyman Rustam (1906-1989) was a poet prominent in the official literary circles of Soviet Azerbaijan and received the title of “People’s Poet of the Azerbaijan SSR” in 1960. Suleyman Stalsky (1869-1937) was a Soviet poet of Lezgi origin from Dagestan, while Dzhambul Dzhabayev (1846-1945) was a well-known Kazakh folk bard who was especially promoted during the Soviet period for propaganda purposes.

To be continued

Brejnev’in son ayları: 

Bakü’de yaşanan skandal (1)

BÖLÜM 1 | 

Leonid Brejnev (1982)

1964 yılından itibaren Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin (SBKP) ve devlet aygıtının başında bulunan Leonid Brejnev’in iktidarının son yılları, yalnızca iktisadî durgunluk ve adım adım derinleşen krizle değil, aynı zamanda giderek daha görünür hale gelen fiziksel ve zihinsel çöküşüyle de damgalanmıştı. Bu çöküş bir anda ortaya çıkmadı. İçeriden tanıklıklar ve dönemin diplomatik gözlemleri, Brejnev’in sağlık durumundaki bozulmanın özellikle 1970’lerin ortalarından itibaren belirginleştiğini gösteriyor.

1975’e gelindiğinde, onun artık eski Brejnev olmadığı Kremlin çevrelerinde açıkça hissediliyordu; televizyon ekranına yansıyan görüntülerde dalgınlık, konuşmada pürüzlenme ve genel bir dağınıklık dikkat çekmeye başlamıştı. Bugüne kadar 1972-1982 yılları arasında tuttuğu 11 günlüğünü okuduğum Anatoliy Çernyayev de 1975’ten itibaren günlüklerine bu duruma işaret eden çok sayıda not düşmüş.

Brejnev’in sağlık sorunlarının tek bir rahatsızlıktan ibaret olmadığı anlaşılıyor. En güvenilir anlatımlar, kalp-damar hastalıkları, yüksek tansiyon, ağır sigara kullanımının etkileri, muhtemel felçler ya da felç benzeri nörolojik krizler ve bunlara eşlik eden ilaç bağımlılığının iç içe geçtiği çok yönlü bir tabloya işaret ediyor. Amerikan diplomatik değerlendirmelerinde Brejnev’in sağlığının belirgin biçimde bozulduğu, çabuk yorulduğu ve ciddi dolaşım sorunları yaşadığı not edilirken, içeriden Sovyet tanıkları da onun giderek daha sık peltek konuştuğunu, ancak önüne konulan büyük puntolu metinleri okuyabildiğini ve kimi anlarda ne söylediğini tam olarak kavrayamadığı izlenimi verdiğini aktarıyor.

1976’dan sonra ise bu sorunlar artık yalnızca Kremlin koridorlarında fısıldanan bir mesele olmaktan çıktı. Brejnev’in kamuoyu önündeki görüntülerinde donuk bakışlar, ifadesiz bir yüz, ağırlaşmış hareketler, titreyen eller ve zaman zaman kopuk hale gelen bir konuşma tarzı dikkat çekiyordu. Rejim bütün bunları mümkün olduğunca perdelemeye çalıştı; resmî yayınlar ayıklandı, sorunlu görüntüler temizlendi, törensel koreografi daha da sıkılaştırıldı. Ama bütün bu çabalara rağmen, Sovyetler Birliği’nin en tepesindeki kişinin artık ciddi bir çözülme içinde olduğu giderek daha zor gizlenir hale geliyordu.

Brejnev’in kişisel çöküşü, Stalinist bürokratik aygıtın işleyişiyle birleşerek daha büyük bir siyasal tehlike yaratıyordu. Zihinsel berraklığı böylesine aşınmış ve bu kadar büyük yetkilere sahip bir liderin önüne ne konulursa onu okuyabilmesi, hatta bunun otomatik olarak “devlet politikası”na dönüşmesi ihtimali, sistemin tepesindeki çürümenin boyutunu gösteriyordu. Hasta bir lider etrafında işlemeye devam eden hasta bir rejim! 

Çernyayev’in 1982 tarihli günlüğünde anlattığı bir olay, bu düzenin ne kadar gülünç, utanç verici ve aynı zamanda ne kadar tehlikeli hale geldiğini bütün çıplaklığıyla gözler önüne seriyor. Aşağıdaki pasaj, Çernyayev’in 29 Eylül 1982 tarihli günlüğünden alınmıştır. Brejnev’in Bakü ziyareti sırasında yaşanan bu traji-komik skandal, rejimin tepesindeki fiziksel ve zihinsel çöküşün artık nasıl kamusal bir fars niteliği kazandığını göstermesi bakımından özellikle dikkat çekicidir. 

Leonid Brejnev, Bakü ziyareti sırasında Azerbaycan Komünist Partisi lideri Haydar Aliyev’le birlikte.

Brejnev geçen hafta sonu Bakü’deydi: cumhuriyete son Beş Yıllık Plan dolayısıyla bir devlet nişanı takdim etti.

Aliyev dalkavukluk ve kullukta bütün rekorları kırdı; bu günleri “tarihî” ilan etti. (Stalin döneminde bile önderliği övme konusunda böylesine bir bayağılık ve kabalık görülmemişti.) Bunun ne olduğunu anlamak mümkün değil: Bu adam sadece aptal mı, yoksa son derece sinik biri mi? Sanki “alın, bunu da yutup hazmedin!” der gibi davranıyor. Ben payımı alacağım, sonrası ne olursa olsun…

Ama şimdi mesele bu değil. Pazar günü gerçekten de “tarihî” bir gün oldu.

Daçaya gidiyordum. Mayak radyo istasyonu saatin 11 olduğunu bildirdi, ben de şoförden sesi açmasını rica ettim: Bakü’den canlı yayın yapılıyordu. Aliyev açılış konuşmasını yaptı ve mikrofonu devretti… Ardından peltek bir konuşma başladı; bu da liderimizin, gidip gelen bilincinin yine kötü bir ânında olduğunu gösteriyordu. Belli ki ne söylediğini anlamıyor ya da duymuyordu; bütün enerjisi bir sonraki kelimeyi okumaya yoğunlaşmıştı (ki bunu da her zaman başaramıyordu). Her cümleyi alkışlar, şiddetli alkışlar izliyordu. Yaklaşık on dakika geçti. Artık “Azerbaycan” yerine “Afganistan” demeye başlamıştı ki birdenbire tamamen durdu… Bir hışırtı, ardından gürültü ve şiddetli alkışlar duyuldu. Sonra birden, “Bu benim suçum değil…” dediği işitildi. Ardından birkaç saniyelik bir sessizlik oldu ve sonra şunu ekledi: “Baştan okumak zorunda kalacağım.” Alkışlar.

Ertesi gün iş yerinde, yayını televizyonda izlemiş olanlara neler olduğunu sordum. Elbette, Vremya’da [*] yayımlandığında her şey çoktan ayıklanıp, temizlenmişti.

Olan şuydu.

Brejnev, iri puntolarla basılmış yaklaşık üç sayfalık bir metni okuyordu. Bu sırada insanlar ekranda Aleksandrov’un afallamış ifadesini fark ettiler; o, Aliyev’in yanında, başkanlık divanında oturuyordu ve konuşmacıyla aynı hizada, ama ondan biraz daha yukarıdaydı. Sayfaları telaşla miyop gözlerine yaklaştırıyor, sonra da ellerini iki yana açıyordu. Bir dosyadan ötekine defalarca gidip geldi; sonunda yerinden fırlayıp kürsüye koştu. Konuşmacıya bir yandan yaklaştı… Konuşmacı ona sanki orada değilmiş gibi bir bakış attı ve okumayı sürdürdü. Aleksandrov öbür yana geçti, işaretler yaptı, ama konuşmacı onu eliyle savdı ve okumaya devam etti. Sonunda “Serçe”nin [**] konuşmacıyı dirseğinden tutması gerekti. Tam o anda kameralar salondakileri göstermeye geçti ve Aliyev, bu mahcup edici durumu ve duraklamayı örtmek için tüm gücüyle alkışlamaya başladı.

Kamera yeniden kürsüye çevrildiğinde ve Andrey Mihailoviç Aleksandrov-Agentov’un oradan aceleyle uzaklaştığı görüldüğünde, “Bu benim suçum değil” sözleri duyuldu. Brejnev bu sözleri söylerken ona öfkeli bir bakış fırlattı.

Yani yanlış metni okuyormuş ve Brejnev metnin içinde “Afganistan” sözcüğü geçtiğinde bile bunu fark edebilecek durumda değildi. Meğer cumhuriyet yönetimiyle yapılacak toplantı için hazırlanmış konuşmayı okuyormuş; bu konuşmada basına açık olmayan gizli bölümler de varmış. (Arabada duyduklarımı, ertesi gün yayımlanan bu ikinci konuşmanın metniyle bizzat karşılaştırabildim.)

Ah ne yazık! Daha iki hafta bile olmamıştı ki, Bovin’le, Brejnev bu durumdayken önüne her şeyin konulabileceği ve bunun da anında, kimsenin karşı çıkmaya cesaret edemeyeceği bir politikaya dönüşebileceği yönündeki kaygılarımızı konuşmuştuk. Ve şimdi bu kaygılar doğrulanmış oldu.

Brejnev’in Bakü’de çeşitli “tesislere” götürülmesine geniş yer verildi. Tamamen bunamış gibi görünüyordu.

Oradaki protokol, bir devlet başkanının yabancı bir ülkeye yaptığı resmî ziyaretin protokolünden birebir alınmıştı: şeref kıtası, kılıçla selamlama, SSCB ve Azerbaycan SSC marşları, şeref kıtasının geçit töreni, otomobil ve motosiklet eskortu… Anıtları ziyaret ederken de, havaalanında uğurlanırken de aynı gösteriş sürüyordu… Şehirden havaalanına kadar uzanan 30 kilometrelik güzergâh boyunca sergilenen millî dansları ve yol boyunca bayraklarla, pankartlarla dizilmiş halk kalabalıklarını saymıyorum bile. İlk tepkim şu oldu: Bu, Anayasa’nın ihlalidir… Ama biraz düşününce, böyle bir protokolü Aliyev’in önerdiği ve kimsenin de buna en ufak bir itirazda bulunmaya cesaret edemediği anlaşılıyordu.

Bugün Brutents, cebinde Bakü İşçisi gazetesinden kesilmiş bir kupür getirdi. Azerbaycan’ın Halk Şairi Süleyman Rüstem’in bir şiiri. Süleyman Stalskiy ve Cambıl’ı andırıyor, ama onlar bile bu kadar ileri gitmemişti. [***] İçinde her şey var: önderimiz, nur, tek bir bakışla her kalbe yayılan mutluluk, bilgelik, bütün nimetlerin kaynağı… Bunu benim kendi normal dilimle aktarmam mümkün değil.

Okudum ve gülmeye başladım. Karen, “Bunu Bakü’den getirmişler,” dedi; yani insanlar olup biteni gayet iyi görüyor. Paradoks şu ki, bunun düzinelerce kopyasını çıkarmaya kalksan anti-Sovyet olmakla suçlanırsın. Çünkü bu bir alay konusu olarak görülür ve kimse bu şiire içtenlikle hayran olduğuna inanmaz. (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1982), çev.: Anna Melyakova, ed.: Svetlana Savranskaya, s. 49-51.)

[*] Sovyetler Birliği Merkez Televizyonu’nun ana akşam haber bülteni.

[**] Aleksandrov-Agentov’un lakabı.

[***] Süleyman Rüstem (1906-1989), Sovyet Azerbaycan’ın resmî edebiyat çevrelerinde öne çıkan ve 1960’ta “Azerbaycan SSC Halk Şairi” unvanını alan bir şairdi. Süleyman Stalskiy (1869-1937), Dağıstanlı Lezgi kökenli bir Sovyet şairi; Cambıl Cabayev (1846-1945) ise Sovyet dönemi boyunca özellikle propaganda amaçlı olarak öne çıkarılmış ünlü bir Kazak halk ozanıydı.

Devam edecek

Anti-Theses on the Dissolution of the Soviet Union

Not a debate, but a rigged polemic

Kemal Okuyan, General Secretary of the Stalinist Communist Party of Turkey (TKP), has a book titled Sovyetler Birliği’nin Çözülüşü Üzerine Anti-Tezler (Anti-Theses on the Dissolution of the Soviet Union), first published in November 2005. I read the third edition of this book, published in April 2014, last year. [*]

Among the dozens of books, pamphlets and articles I have read on the nature, functioning and collapse of the Soviet Union and other Stalinist regimes, I can say without the slightest hesitation that Okuyan’s book is by far the most problematic example in terms of both method and substance - indeed, as will become clear below, downright dubious.

Okuyan’s book, as its title suggests, was written with the aim of taking up a number of theses on the dissolution of the Soviet Union - twenty-seven in all - and “refuting” them. Yet the book is marked by an astonishing methodological flaw - or rather, by outright dishonesty. Okuyan does not identify the authors of the twenty-seven theses he claims to refute; he does not quote a single passage from the writers who advanced them; nor does he make the slightest effort to cite any sources. By his own account, he himself “derives” these theses from various texts he has read and from discussions he has witnessed. In the preface to the first edition, the author says, with remarkable brazenness:

(...) the book contains no “references” whatsoever, to a quite exceptional degree. The author has ‘derived’ these “theses” from the many Turkish and English texts on the subject to which he has had access, as well as from debates he has witnessed in Turkey and in various other countries, and has taken them up one by one. (p. 16)

Instead of presenting the views he sets out to contest as they actually are, Okuyan places them within a framework of his own making, arranging them entirely as he sees fit. He himself decides how each thesis is to be formulated, which emphases are to be brought to the fore, and which arguments are to be presented in an attenuated form. In other words, rather than grappling with his opponents’ real arguments, he constructs an easily refutable caricature of them and then, with arrogant self-assurance, proceeds to smash that caricature to pieces. What emerges is, at the very least, a tightly controlled display of polemics. A more accurate description would be that it is outright intellectual charlatanry.

Kemal Okuyan

Polemical texts, of course, need not take the form of academic monographs. Yet even in such writings, a minimum degree of honesty requires that the views being challenged, the people defending them, and the context in which they are advanced should be identified. When this is not done, the reader is stripped of any real possibility of scrutiny. They cannot know whether what is being targeted is a genuinely existing argument or a version of it that the author has bent, trimmed and rendered easier to refute. The problem here is not merely the absence of references. The deeper problem is that the rules of the debate are set unilaterally by the author, while his supposed interlocutors are made to speak not in their own words, but in the words Okuyan puts into their mouths.

Such a method is compatible with neither scholarly seriousness nor intellectual honesty. It therefore cannot, under any circumstances, be defended in the name of Marxism. For genuine Marxism requires that opposing views be grasped and criticised as they are, not distorted in the process. Okuyan, however, does exactly the opposite: instead of confronting real theses, he condemns theses of his own making. For that reason, what we are dealing with in this book is not a scientific discussion grounded in the Marxist method, but a rigged Stalinist polemical contrivance.

[*] Kemal Okuyan, Sovyetler Birliği’nin Çözülüşü Üzerine Anti-Tezler, Yazılama Yayınevi, 3rd edn, April 2014, Istanbul.

Sovyetler Birliği’nin Çözülüşü Üzerine Anti-Tezler

Tartışma değil, hileli bir polemik

Stalinist Türkiye Komünist Partisi’nin (TKP) Genel Sekreteri Kemal Okuyan’ın ilk baskısı Kasım 2005’te yayımlanmış olan Sovyetler Birliği’nin Çözülüşü Üzerine Anti-Tezler başlıklı bir kitabı var. Ben bu kitabın Nisan 2014 tarihli üçüncü baskısını geçen yıl okudum. [*]

Sovyetler Birliği’nin ve diğer Stalinist rejimlerin niteliği, işleyişi ve çöküşü üzerine şimdiye kadar okuduğum düzinelerce kitap, broşür ve makale içinde, yöntem ve içerik açısından açık ara en sorunlu - hatta aşağıda görüleceği gibi, düpedüz şaibeli - örneğin Okuyan’ın kitabı olduğunu hiç tereddüt etmeden söyleyebilirim.

Okuyan bu kitabı, başlığının da ima ettiği gibi, Sovyetler Birliği’nin çözülüşüne dair çeşitli tezleri - toplam 27 tezi - ele alıp bunları “çürütme” iddiasıyla kaleme almış. Ancak kitap, akıl almaz bir yöntemsel sakatlıkla - daha doğrusu sahtekârlıkla - malul. Okuyan, kitabında yer verdiği ve çürüttüğünü söylediği bu 27 tezin sahiplerini belirtmiyor; bu tezleri ileri süren yazarlardan herhangi bir alıntı yapmıyor; hiçbir kaynak gösterme zahmetine de girmiyor. Kendi ifadesiyle, söz konusu tezleri ulaştığı çeşitli metinlerden ve tanık olduğu tartışmalardan kendisi “çıkarıyor”. Yazar, kitabının ilk baskısına yazdığı önsözde büyük bir pişkinlikle şöyle diyor:

(...) kitap, alışılmışın ötesinde hiçbir “referans” göstermemektedir. Yazar, konuya ilişkin ulaşabildiği çok sayıda Türkçe ve İngilizce metinden, ayrıca Türkiye’de ve değişik ülkelerde tanık olduğu tartışmalardan “tezler” çıkarmış ve bunları tek tek ele almıştır. (s. 16)

Okuyan, tartışmaya girdiği görüşleri olduğu gibi aktarmak yerine, onları kendi kurduğu çerçeveye paşa gönlünün istediği gibi yerleştiriyor. Hangi tezin nasıl formüle edileceğine, hangi vurguların öne çıkarılacağına ve hangilerinin zayıflatılmış hâlleriyle sunulacağına bizzat kendisi karar veriyor. Yani karşı tarafın gerçek argümanlarıyla uğraşmak yerine, onların kolayca çürütülebilecek bir karikatürünü yaratıyor ve sonra bu karikatürü kibir dolu bir özgüvenle yerle bir ediyor. Ortaya çıkan şey, en hafif tabiriyle, kontrollü bir polemik gösterisidir. Daha gerçekçi bir adlandırma ise bunun düpedüz entelektüel görünümlü bir şarlatanlık olduğunu söylemeyi gerektirir.

Kemal Okuyan

Polemik metinleri elbette akademik monografi olmak zorunda değildir. Ancak bu tür metinlerde bile hangi görüşlerle hesaplaşıldığının, bunların kimler tarafından ve hangi bağlamda savunulduğunun asgarî bir dürüstlükle gösterilmesi gerekir. Bu yapılmadığında okurun denetim imkânı ortadan kalkar. Okur, gerçekten var olan bir argümanın mı, yoksa yazarın kendi elleriyle eğip büktüğü, budadığı ve çürütülmeye elverişli hâle getirdiği bir versiyonun mu hedef alındığını bilemez. Sorun burada yalnızca kaynak göstermeme eksikliği değildir. Asıl sorun, tartışmanın kurallarının tek taraflı biçimde yazar tarafından belirlenmesi, muhatapların ise kendi sözleriyle değil, Okuyan’ın onların ağızlarına yerleştirdiği sözlerle konuşturulmasıdır.

Böyle bir yöntem ne bilimsel ciddiyetle ne de entelektüel dürüstlükle bağdaşır. Dolayısıyla, Marksizm adına savunulabilecek bir yöntem de kesinlikle değildir. Çünkü gerçek Marksizm, karşıt görüşleri tahrif ederek değil, onları çarpıtmadan, oldukları gibi kavrayıp eleştirmeyi gerektirir. Okuyan ise bunun tam tersini yapıyor ve gerçek tezlerle hesaplaşmak yerine, kendi kurguladığı tezleri mahkûm ediyor. Bu nedenle onun kitabında karşı karşıya olduğumuz şey Marksizmin yöntemine dayanan bilimsel bir tartışma değil, hileli bir Stalinist polemik tertibidir.

[*] Kemal Okuyan, Sovyetler Birliği’nin Çözülüşü Üzerine Anti-Tezler, Yazılama Yayınevi, 3. baskı, Nisan 2014, İstanbul.

It was Brezhnev himself who effectively buried the Brezhnev Doctrine

Soviet armoured vehicles on the streets of Czechoslovakia during the 1968 military intervention.

In November 1968, at the congress of the Polish United Workers’ Party, Leonid Brezhnev, General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union, formally proclaimed as a principle of Soviet policy the doctrine that would later bear his name. According to this doctrine, military intervention would be deemed legitimate whenever “forces hostile to socialism” attempted to redirect the course of development of any “socialist” country towards capitalism. Yet for Brezhnev and the rest of the Stalinist bureaucracy, its real meaning was something rather different: they saw themselves as having the right to intervene against any development that might weaken the privileges of the local Stalinists or loosen the bureaucracy’s political grip over the working class.

Twelve years after that declaration, when the 1980-81 crisis in Poland unfolded, I learned from reading Anatoly Chernyaev’s diary for 1981 that the very same Brezhnev had adopted a markedly different stance. Chernyaev’s notes show that the Kremlin bureaucracy was horrified by the wave of strikes and social unrest that erupted in Poland, yet Brezhnev still refused to countenance a 1968-style military intervention. More than that, the diary suggests that, although he was repeatedly pressed to take such a step, Brezhnev refused to go down that road.

19 December 1981: a celebration in the Kremlin marking Brezhnev’s 75th birthday, held in the midst of the crisis in Poland.

Like many others, I had long assumed that the Brezhnev Doctrine was not abandoned until the second half of the 1980s, with Mikhail Gorbachev’s policies of “glasnost” and “perestroika”. Until it was explicitly declared dead under Gorbachev, the doctrine tended to be seen as something like an immutable mechanism in the hands of the Stalinist regime in the Soviet Union - automatic, reflexive, and ready to spring into action.

Yet what took place behind closed doors during the 1980-81 Polish crisis shows that this was not in fact the case. According to Chernyaev, leaders such as Gustav Husák, General Secretary of the Communist Party of Czechoslovakia, and Nicolae Ceausescu, General Secretary of the Romanian Communist Party, were urging Moscow to take a harder line, repeatedly insisting that “something must be done”. Brezhnev, however, brushed aside these pressures, made no explicit commitment to direct intervention, and did not even entirely exclude the possibility that Poland might “turn into a capitalist country”.

On 6 August 1981, Chernyaev recorded the following note in his diary:

I read the transcript of Brezhnev’s conversation with Ceausescu in Crimea. The main thing that follows from it is that Brezhnev is not planning on, and apparently never seriously considered, sending troops to Poland. But, he said, the Poles shouldn’t think that we will treat a socialist-democratic or bourgeois Poland the same way we would treat socialist Poland (in the sense of material assistance and so forth). (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1981), trans. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, p. 31)

In his diary entry of 10 August 1981, he also makes the following assessment:

In a telephone conversation with Kania, Brezhnev said (he repeated this forcefully at a meeting with Honecker and Zhivkov): our relations with Poland will depend on what Poland will become. If it will be socialist - the relations will be internationalist; if it will be capitalist - our state, economic, and political relations will be different.

It follows from this that the transformation of Poland into a capitalist country is “a possibility,” i.e. troops will not be brought in. This follows also from the atmosphere, in which the subject of Poland is being discussed at the Crimea meetings (with the aforementioned comrades, as well as with Kadar, especially with Husak, who tried to steer Brezhnev towards an interventionist stance. But the latter avoided giving a direct answer). Moreover, Ceausescu tried to “harden” the attitude toward Poland; he kept demanding: something must be done, we cannot allow, etc. Brezhnev checked him: “Why do you keep repeating, ‘do this, do that.’ We are worried over Poland every day. And you keep saying ‘do something’! Why don’t you do something, make a suggestion.” (Ceausescu even volunteered to go to Warsaw).

Brezhnev said to Zhivkov about Nicolae’s outcries: idle talk, he doesn’t know or understand anything about Poland. (ibid., p. 32)

All this amounted to a stance plainly at odds with the spirit of the doctrine. For the essence of the Brezhnev Doctrine lay in the belief that any prospect of breaking away from the so-called “socialist” bloc had to be crushed by whatever means were necessary, including military force.

In short, at the most critical test of the doctrine that bore his name, Brezhnev consciously refused to do what the doctrine required. He did so not by proclaiming it openly, of course, but in practice. He never appeared before domestic or international public opinion to declare that “the Brezhnev Doctrine is no longer valid”. The doctrine continued to exist on paper as an instrument of threat, but at the most vital moment it was not enforced. Had the opposite been true, what Chernyaev wrote in his 1981 diary would not have come as such a surprise to me.

In the shadow of the Polish crisis: Brezhnev, members of the Politburo, and Jaruzelski.

For this reason, I see no problem in saying that it was Brezhnev himself who effectively buried the Brezhnev Doctrine. This is by no means an exaggerated claim; on the contrary, it is an observation that helps us grasp the historical reality more clearly. The official change in rhetoric under Gorbachev - the open abandonment of the old line, accompanied by a joke like the “Sinatra Doctrine”, which might well be thought rather vulgar for a party that still had the word “communist” in its name - was, of course, highly significant. But all of that amounted merely to the political and ideological funeral; the brain death had occurred much earlier. And that moment of death came, to a large extent, during the Polish crisis.

In the final years of his life, Brezhnev - the man who had given the doctrine its name - also set in motion the process of its effective liquidation by refusing to see it applied at a decisive moment. This, of course, does not make Brezhnev a covert reformer, a liberal, or a “soft” statesman. Nor does his refusal to send Soviet tanks into Poland imply any sympathy for the democratic, economic, political, or social demands of the Polish people. Yet the historical fact remains: in conditions of deepening economic crisis, the Soviet bureaucracy was unable to repeat in Poland in 1980-81 what it had done in 1956 or 1968. And the leader who did not do so was none other than Brezhnev himself - the very man who had given the doctrine its name.

Here, then, is another irony of history!

See also:

Decay as seen from the Kremlin

The little-known Hungarian uprising of 1972

Brejnev Doktrini’ni fiilen gömen kişi bizzat Brejnev’di

1968 askerî müdahalesi sırasında Çekoslovakya sokaklarında Sovyet zırhlıları.

Kasım 1968’de, Sovyetler Birliği Komünist Partisi Genel Sekreteri Leonid Brejnev, Polonya Birleşik İşçi Partisi’nin kongresinde daha sonra kendi adıyla anılacak olan doktrini resmen Sovyet politikasının bir ilkesi olarak ilan etti. Buna göre, “sosyalizme düşman güçler” herhangi bir “sosyalist” ülkenin gelişme yönünü kapitalizme çevirmeye kalkıştığında askerî müdahale meşru sayılacaktı. Ama Brejnev ve Stalinist bürokrasinin geri kalanı açısından bunun gerçek anlamı başkaydı: Yerel Stalinistlerin ayrıcalıklarını zayıflatabilecek, bürokrasinin işçi sınıfı üzerindeki siyasal denetiminin vidalarını gevşetebilecek her gelişmeye müdahale etme hakkını kendilerinde görüyorlardı.

Bu açıklamadan on iki yıl sonra, Polonya’daki 1980-81 krizine gelindiğinde, aynı Brejnev’in çok daha farklı bir tutum aldığını ben Anatoliy Çernyayev’in 1981 yılına ait günlüğünü okuyunca öğrendim. Çernyayev’in notları, Kremlin bürokrasisinin Polonya’da patlak veren grev ve toplumsal huzursuzluk dalgası karşısında dehşete kapıldığını, ama buna rağmen Brejnev’in 1968 türü bir askerî müdahaleye yanaşmadığını gösteriyor. Dahası, bu günlükten anlaşıldığı kadarıyla, Brejnev kendisine defalarca bu yönde baskı yapılmış olmasına rağmen böyle bir yola girmeyi kabul etmemişti.

19 Aralık 1981: Polonya’daki krizin ortasında, Kremlin’de Brejnev’in 75. yaş günü için düzenlenen kutlama töreni.

Birçok insan gibi ben de yıllardır Brejnev Doktrini’nin ancak 1980’lerin ikinci yarısında, Mihail Gorbaçov’un “glasnost” ve “perestroyka” politikalarıyla birlikte terk edildiğini düşünürdüm. Gorbaçov döneminde açıkça kaldırıldığı ilan edilene kadar bu doktrin, Sovyetler Birliği’ndeki Stalinist rejimin elinde sanki değişmez, otomatik, refleks düzeyinde işleyen bir mekanizma gibi görülüyordu.

Oysa 1980-81 Polonya krizi sırasında kapalı kapılar ardında yaşananlar, bunun doğru olmadığını gösteriyor. Çernyayev’in aktardığına göre, Çekoslovakya Komünist Partisi Genel Sekreteri Gustav Husak ile Romanya Komünist Partisi Genel Sekreteri Nikolay Çavuşesku gibi liderler Moskova’yı daha sert davranmaya itiyor, sürekli “bir şey yapılmalı” diye üsteliyorlardı. Brejnev ise bu baskıları savuşturmuş, doğrudan müdahale yönünde açık bir taahhütte bulunmamış ve hatta Polonya’nın “kapitalist bir ülkeye dönüşmesi” ihtimalini de tümüyle olanaksız saymamıştı.

Çernyayev, günlüğüne 6 Ağustos 1981’de şu notu düşüyor:

Kırım’da Brejnev’in Çavuşesku ile yaptığı görüşmenin tutanağını okudum. Buradan çıkan asıl sonuç şu: Brejnev, Polonya’ya asker göndermeyi planlamıyor; anlaşılan o ki, bunu hiçbir zaman ciddi olarak da düşünmedi. Ama şunu da söyledi: Polonyalılar, sosyalist-demokrat ya da burjuva bir Polonya’ya, sosyalist bir Polonya’ya davrandığımız gibi davranacağımızı sanmamalılar; maddî yardım ve benzeri konularda durum böyle olmayacaktır. (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1981), çev.: Anna Melyakova, ed.: Svetlana Savranskaya, s. 31)

10 Ağustos 1981 tarihli notunda da şu değerlendirmeye yer veriyor:

Brejnev, Kania ile yaptığı bir telefon görüşmesinde şunu söyledi (aynı şeyi Honecker ve Jivkov’la yaptığı görüşmede de altını çizerek tekrarladı): Polonya ile ilişkilerimiz, Polonya’nın neye dönüşeceğine bağlı olacaktır. Sosyalist olursa ilişkilerimiz enternasyonalist nitelikte olur; kapitalist olursa devletler arası, ekonomik ve siyasî ilişkilerimiz farklı olur.

Bundan şu sonuç çıkıyor: Polonya’nın kapitalist bir ülkeye dönüşmesi bir “ihtimal” olarak görülüyor; yani bu ülkeye asker sokulmayacak. Bu, Polonya meselesinin Kırım’daki toplantılarda ele alınış biçiminden de anlaşılıyor (adı geçen yoldaşlarla, ayrıca Kadar’la yapılan görüşmelerde; özellikle de Brejnev’i müdahaleci bir tutuma çekmeye çalışan Husak’la yapılan görüşmede. Ama Brejnev doğrudan bir cevap vermekten kaçındı). Üstelik Çavuşesku da Polonya’ya yönelik tutumu “sertleştirmeye” çalıştı; durmadan “bir şey yapılmalı, buna izin veremeyiz” deyip duruyordu. Brejnev onun çıkışını şöyle kesti: “Neden sürekli ‘şunu yapın, bunu yapın’ deyip duruyorsun? Biz her gün Polonya için kaygılanıyoruz. Sen ise hâlâ ‘bir şey yapın’ diyorsun! Madem öyle, sen neden bir şey yapmıyor, neden bir öneride bulunmuyorsun?” (Çavuşesku Varşova’ya gitme konusunda bile gönüllü oldu.)

Brejnev, Jivkov’a Nikolay’ın bu çıkışları için, “boş laf; Polonya hakkında hiçbir şey bilmiyor, hiçbir şey anlamıyor” dedi. (a.g.e., s. 32)

Bütün bunlar, doktrinin ruhuna açıkça aykırı bir tutum alıştı. Çünkü Brejnev Doktrini’nin özünü, sözde “sosyalist” bloktan kopuş ihtimalinin askerî güç de dahil olmak üzere her yolla bastırılması anlayışı oluşturuyordu.

Kısacası, Brejnev kendi adıyla anılan doktrinin en kritik sınavında, bu doktrinin gereğini yerine getirmeyi bilinçli bir biçimde reddetti. Elbette bunu yüksek sesle ilan ederek değil, fiilen yaptı. İç ve dış kamuoyunun karşısına çıkıp “Brejnev Doktrini artık geçersizdir” demedi. Doktrin bir tehdit unsuru olarak kâğıt üzerinde yaşamaya devam etti, ama en hayatî anda uygulanmadı. Zaten aksi olsaydı, Çernyayev’in 1981 yılına ait günlüğünde bu konuda yazdıkları beni bu kadar şaşırtmazdı.

Polonya krizinin gölgesinde: Brejnev, Politbüro üyeleri ve Jaruzelski.

Bu nedenle, “Brejnev Doktrini’ni fiilen gömen kişi bizzat Brejnev’di” demekte bence bir sakınca yok. Bu kesinlikle abartılı bir ifade değil; tersine, tarihsel gerçeği daha berrak biçimde kavramamıza yardımcı olan bir saptama. Gorbaçov döneminde gelen resmî söylem değişikliği, “Sinatra Doktrini” gibi, adında hâlâ “komünist” sözcüğü bulunan bir parti için fazlasıyla bayağı sayılabilecek bir espri eşliğinde eski çizginin alenen terk edilmesi elbette çok önemlidir. Ama bütün bunlar, siyasî-ideolojik cenazenin kaldırılmasından ibaretti; beyin ölümü çok daha önce gerçekleşmişti. O ölüm anı da büyük ölçüde Polonya krizi sırasında yaşanmıştı.

Doktrine adını veren Brejnev, hayatının son döneminde, aynı doktrinin belirleyici bir anda uygulanmasına yanaşmayarak onun fiilen tasfiye edilmesi sürecini de başlatmış oldu. Bu, elbette Brejnev’i gizli bir reformcu, liberal ya da “yumuşak” bir devlet adamı yapmaz. Polonya’ya Sovyet tanklarını sokmaması, Polonya halkının demokratik, ekonomik, siyasî ve toplumsal taleplerine sempati duyduğu anlamına da gelmiyor. Ama yine de tarihsel olgu ortadadır: Sovyet bürokrasisi, ekonomik krizin iyice derinleşmiş olduğu koşullarda, 1980-81 Polonya’sında 1956’yı ya da 1968’i tekrarlayamamıştır. Ve bunu yapmayan lider, doktrine adını vermiş olan Brejnev’in ta kendisidir.

Tarihin bir başka ironisi işte!

Aynı zamanda bkz.:

Kremlin’den görünen çürüme

Pek bilinmeyen 1972 Macaristan isyanı

An anecdote from Hasdal Military Prison:

“Trotskyist” as a political term of abuse

Published by İletişim Yayınları in 2007 as the eighth volume in the Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce (Political Thought in Modern Turkey) series, Sol (The Left) is a multi-author collection that examines the different currents of left-wing thought in Turkey, across a broad spectrum ranging from social democracy to communism, in the light of their historical development and their relationship to practical struggles.Though it has many aspects open to criticism, it remains a useful volume nonetheless. In this article, I would like to focus on an anecdote recounted at the beginning of Ali Rıza Tura’s contribution to the volume, titled “Trotskyism in Turkey”. Tura writes:

It must have been 1982. Following a raid on the ward in Hasdal Military Prison where I was being held together with members of various left-wing groups, I was transferred, along with four or five others, to the ward housing those of THKP-C origin. The ward representative came over to each of us in turn and asked, in the terminology of the period, what our “politics” were - that is, which groups we belonged to. When my turn came, I said, in a slightly tense tone of voice, that I was a Trotskyist. He laughed, thinking I was joking, and said, “Never mind. I’m with the MLSPB (Marxist-Leninist Armed Propaganda Union); they call us that as well. What’s your real politics?” 

Ali Rıza Tura

When I said, in an even tenser tone, that I was not joking and really was a Trotskyist, he first gave me a startled look, then went over to his comrades and told them what was going on. The result was a growing number of bewildered stares. They were talking among themselves, trying to make sense of the situation. For a while, I was subjected to a kind of de facto isolation. Three or four days later, however, a few of those whose collective trials were still under way spoke with their comrades from other prisons during the hearings and learned that there were, if only in tiny numbers, Trotskyists in other prisons as well, and that they had taken part in the resistance there. After learning this, the ward representative came over to me and said something along the following lines: “Sorry, mate. We had always thought Trotskyism was just a word used to denigrate other people; at first, we thought you were mad.” (Ali Rıza Tura, “Türkiye’de Troçkizm”, in Murat Gültekingil (ed.), Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce, Vol. 8: Sol, Istanbul, İletişim Yayınları, 2007, p. 78.)

This brief anecdote, the sort that brings a bitter smile to one’s face, is noteworthy for the extraordinary clarity with which it lays bare an important aspect of Stalinist political culture in Turkey. Here, “Trotskyism” is not understood as the name of a concrete current within Marxism, with its own distinctive theoretical theses, organisational form, historical references and political aims. On the contrary, it is used as a term of denunciation with no fixed content, one whose meaning shifts according to circumstance and which often serves merely to vilify the other side - a catch-all slur, or, so to speak, a banana good for every purpose. To my mind, the phrase “they call us that too” is the most striking sentence in the passage. For it reveals that, when Stalinist circles called one another “Trotskyist”, they were in many cases perfectly well aware that the people concerned were not Trotskyists at all, yet still used the label in an utterly malicious manner.

Moreover, that is not the whole story. Even before the first half of the 1970s, when no genuine Trotskyist milieu yet existed in Turkey, “Trotskyism” had already come to occupy a ready-made place in the imagination of the Stalinist movement. From the late 1920s onwards, various individuals and groups were subjected to this accusation. One early example was Nâzım Hikmet, who in the early 1930s was accused by his own party, the TKP, of being a “police agent”, a “Kemalist” and, of course, a “Trotskyist”. In other words, even before any real, organised Trotskyist movement existed - and the reasons why Trotskyism emerged so late in Turkey are themselves an important question deserving separate discussion - there was already a phantom of “Trotskyism” that had to be condemned.

Tariq Ali and Phil Evans, Trotsky for Beginners, Pantheon Books, 1980, New York, p. 7.

For all the variants of Stalinism in Turkey, Trotskyism was less a real political current than a semi-demonic, semi-mythological entity. (For a considerable number of Stalinists, that has still not changed very much even today.) In the materials placed before generations drawn to socialism - in the official histories of the CPSU, in the “explanatory” footnotes appended by Soviet ideologues to Lenin’s works, and in the writings of Stalin, Mao, Ho Chi Minh, Fidel Castro and others - there was no explanation of what Trotskyism actually stood for; instead, on the basis of distortions and outright lies, readers were taught why it was something to be hated. What we are dealing with here, then, is not a genuine political or intellectual debate, but the production of a reflex. In the mythology of the Stalinist inquisition, “Trotskyism” was a kind of bogeyman: its name was known, but its content was not; yet people were drilled to hate it and to crush it wherever it appeared.

What makes the Hasdal scene truly instructive is that it shows how ignorance and hypocrisy can coexist within the same mentality. Confronted with someone who actually identified himself as a Trotskyist, they were utterly bewildered; they found themselves wondering how anyone could describe himself in such terms. For the first time, they were face to face with a living adherent of a political current that had for years been presented to them as an object of fear - a current they had never in fact encountered and had never imagined they might encounter.

But those very same people, by saying “they call us that too”, also readily admit that the term had long been used in an arbitrary and instrumental way in struggles within the left. In other words, what we are dealing with here is not ignorance alone, but also conscious political bad faith and hypocrisy. Whether the “accusation” is true or not carries no weight whatsoever in their eyes; what matters is simply that it should serve to stigmatise the other side and drag their name through the mud. It is inevitable that such a political culture - one that has made a habit of labelling instead of seeking the truth, and of using concepts as clubs instead of explaining them - should produce cadres of this kind: Stalinist monsters great and small.