Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (7)

Mistaking alcoholism for a sign of prosperity: Yalçın Küçük’s fantasies (1)

Yalçın Küçük, one of the most prominent - and by far the most eccentric - representatives of the Kremlin-aligned Stalinist political and intellectual tradition in Turkey, interprets the problem of alcoholism in the Soviet Union - or, more precisely, the fact that this immense crisis was recognised as a problem by the Gorbachev leadership - in his 1991 book Sovyetler Birliği’nde Sosyalizmin Çözülüşü (The Dissolution of Socialism in the Soviet Union) from a perspective that is not merely mistaken, but at times bizarre, fantastical and even absurd, straining the very limits of ordinary common sense.

In short, Küçük does not see the alcohol problem in the Soviet Union - eating away at society from within, shortening life expectancy and crippling production - as either a structural symptom or an integral part of the Stalinist regime’s economic and social crisis. On the contrary, he presents it almost as a kind of “luxury” by-product of the success of “socialism”, job security, low basic living costs and rising disposable income.

According to Küçük, Mikhail Gorbachev and his team started from the premise that work discipline among the Soviet working class had declined. “Drinking instead of working” and, as a consequence, drunkenness - pyanstvo - were among the new general secretary’s earliest points of emphasis. [*] Küçük does not accept this emphasis, nor Gorbachev’s accusation that workers were guilty of laziness and drunkenness. For us, too, this attitude reduces the problem to a matter of individual behavioural disorder, and is therefore an approach that must be opposed and criticised. Yet Küçük’s starting point is entirely different from ours. He denies that there was any objective crisis at all, and criticises the treatment as a problem of a development that he regarded as natural, and even consistent with the aim of socialism. Indeed, referring to an article of his that had previously appeared in Playboy magazine, he recalls that the purpose of socialism was “not that people should work more and more, but that they should work less and less, and ultimately not at all.” [**]

The aim of socialism is, of course, to reduce the burden of compulsory labour, to expand free time, and to transform labour into a creative activity freed from alienation. Yet the picture that emerged in the Soviet Union between the 1970s and the mid-1980s was very different. What was at issue was not the organisation of free time through democratic planning based on the participation of the working class, but rather a reality defined by alienation from a process of production and distribution shaped by the material interests of a privileged bureaucratic caste, social aimlessness, demoralisation, the constrictions of everyday life, bottlenecks in the supply of consumer goods, and an increasingly severe public health crisis. Küçük’s claim therefore remains entirely groundless: under conditions in which labour productivity in the Soviet Union remained extremely low compared with the imperialist countries, there were simply no adequate material or social foundations for reducing the burden of compulsory labour, expanding free time, or transforming labour into a creative activity.

According to Küçük, when Gorbachev became general secretary in 1985, there was “no sign of any malaise coming to the surface” within the Soviet order; there was no significant opposition to the system, nor were there any shortages. On the contrary, the Soviet Union’s main problems were “ailments peculiar to excessively trouble-free countries” - namely excessive drinking and shirking work. [***]

This statement lays bare Küçük’s theoretical blindness and detachment from reality. In his narrative, alcoholism ceases to be an economic and social crisis; instead, it becomes the affliction of an “excessively problem-free” society, of people whose circumstances are comfortably secure. It is as if the Soviet citizen had already achieved job security, low housing and energy costs, free health care and education, and a reasonable level of consumption; as if, for this reason, the passion for work had declined, and as if alcoholism had become widespread because disposable incomes had outstripped the available possibilities for consumption.

Küçük openly defends this claim in his book - a claim which, were it to become known in the international literature, would surely invite ridicule: that the emergence of alcoholism and similar maladies in the Soviet Union, caused by the decline of interest in work and the failure to develop “communist-style” methods for making use of free time, stemmed “directly from disposable incomes exceeding the possibilities of consumption.” In his view, during the Brezhnev era the Soviet citizen had attained “a reasonable level of consumption”; job security, free health care and education, and very low housing and energy costs had, in turn, pushed “the passion for work” into the background. [****]

Yalçın Küçük

Yalçın Küçük attached great importance to producing new, different and striking analyses, and often boasted of his productivity in this regard. He believed that his assessments of the 1985 anti-alcohol campaign were likewise original contributions of this kind. Yet what we encounter here is not so much an original analysis as a very familiar Stalinist ideological reflex: an attempt to transform the symptoms of the system’s crisis into proofs of the system’s success through a kind of pseudo-theoretical sleight of hand.

Let us recall: in 1930, Stalin likewise sought to explain the acute shortage of consumer goods and the endless queues in the Soviet Union not as a failure of the bureaucratic regime he headed, but as the result of the rapid increase in the purchasing power of the population. In capitalist economies, the purchasing power of the masses lagged behind production, leading to crises [an under-consumptionist approach in its crudest form]; in the “socialist” Soviet Union, by contrast, demand running ahead of industrial output was supposedly forcing production to develop continuously. Thus empty shelves, inadequate supplies of consumer goods and interminable queues were stripped of their character as warning signs of the distortions of bureaucratic planning, and presented instead as evidence of socialist development and prosperity. (See: Shortages of consumer goods in Stalinist regimes: Stalin’s “theoretical contribution”.)

What Yalçın Küçük offers is nothing other than a belated repetition of this Stalinist mechanism of whitewashing. In 1930, and later in his 1952 pamphlet Economic Problems of Socialism in the USSR, Stalin sought to justify shortages by claiming that “the purchasing power of the population had increased.” Küçük, in much the same way, puts a favourable gloss on alcoholism and indifference to work by asserting that “the Soviet citizen had attained a reasonable level of consumption, and disposable incomes had exceeded the possibilities of consumption.” In one case, the inability to find goods, and in the other, the social and demographic devastation caused by alcohol, are almost turned into by-products of prosperity. Moreover, even as Küçük himself admits in later pages of the book that average life expectancy in the Soviet Union failed to rise for twenty years and lagged behind that of the developed countries, he never raises the question of how such a deadly picture could possibly belong to an “excessively trouble-free country.”

Yet the real picture was very different. In the Soviet Union, the alcohol problem was not merely a matter of people “failing to make good use of their free time” or having too much money in their pockets. It was, rather, a steadily deepening crisis that affected the production process, work discipline, family life, crime rates, public health, average life expectancy, the state budget, the national economy, and the overall social fabric.

Moreover, this crisis was the direct product of the Stalinist bureaucracy’s long-standing fiscal and economic policies, which were reliant on the easy revenues generated by the state alcohol monopoly. These revenues absorbed a considerable portion of disposable income, partly alleviating shortages of consumer goods, while at the same time deepening social decay. The same crisis was also fuelled by the bureaucracy’s tendency to suppress social problems not through democratic means, but by administrative methods. When Gorbachev launched the anti-alcohol campaign in an attempt to resolve this crisis, he was not, as Küçük claimed, “trying to increase interest in work by imposing a ban on alcohol like the mad sultans of the Ottoman Empire”; on the contrary, he was displaying a desperate bureaucratic reflex, hastily trying to patch up the rotting foundations of the system - especially labour productivity - while in fact further aggravating the fiscal crisis.

[*] Küçük is mistaken on this point as well. As Stephen White has shown, there was no clear indication in Gorbachev’s initial speeches that the struggle against alcoholism would become the new general secretary’s first major public priority. In his acceptance speech to the Central Committee on 11 March 1985, Gorbachev emphasised the continuation of the strategy set during the Brezhnev era; and in his first comprehensive Central Committee speech in April 1985, he focused primarily on familiar themes such as economic growth, technological innovation, labour productivity and the “acceleration of socio-economic development”. The alcohol problem was touched upon only in passing, as part of a general reference to “negative phenomena”. See Stephen White, Russia Goes Dry: Alcohol, State and Society, New York: Cambridge University Press, 1996, p. 64.

[**] Yalçın Küçük, Sovyetler Birliği’nde Sosyalizmin Çözülüşü, Istanbul: Tekin Yayınevi, 1st edn, 1991, p. 109. The article cited by Küçük is “Garbaçov’un İşi Zor” [“Gorbachev’s Job Is Difficult”], Playboy, December 1988.

[***] Ibid., p. 176. Küçük’s assessment here is also inaccurate. By the late 1970s, discontent within the Soviet working class had become markedly more pronounced, and work stoppages and strikes had come to be watched with concern at the upper levels of the Stalinist bureaucracy. Anatoly Chernyaev, a senior Kremlin official, relays detailed information on this subject from a Central Committee meeting in his diary entry of 1 October 1980: work stoppages were reported in numerous workplaces due to wages being paid incorrectly or late, poor working conditions, complaints being ignored, collective agreement obligations not being fulfilled, excessive overtime and weekend work. In the same entry, he also records that in 1979 alone there were 300 “registered strikes” involving more than 9,000 participants. Chernyaev’s own comment is even more striking: he wrote that the Soviet leadership lacked any real means of bringing strikes to an end, because there was “neither meat, nor order, nor justice”. See Anatoly Chernyaev, The Diary of Anatoly S. Chernyaev (1980), trans. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, pp. 49-50.

[****] Yalçın Küçük, Sovyetler Birliği’nde Sosyalizmin Çözülüşü, p. 346.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (7)

Alkolizmi refah belirtisi sanmak: Yalçın Küçük’ün fantezileri (1)

Türkiye’de Kremlin yanlısı Stalinist siyaset ve düşünce geleneğinin önemli ve açık ara en eksantrik temsilcilerinden biri olan Yalçın Küçük, 1991 yılında yayımlanan Sovyetler Birliği’nde Sosyalizmin Çözülüşü başlıklı kitabında Sovyetler Birliği’ndeki alkol sorununu -daha doğrusu bu devasa krizin Gorbaçov yönetimi tarafından bir sorun olarak kabul edilmesini- yalnızca hatalı değil, yer yer gündelik mantığın sınırlarını bile zorlayan tuhaf, fantezi dolu ve hatta saçma bir bakış açısıyla yorumlar.

Özetle Küçük, Sovyetler Birliği’nde toplumu içten içe kemiren, yaşam sürelerini aşağı çeken ve üretimi felç eden alkol sorununu, Stalinist rejimin ekonomik ve toplumsal krizinin hem yapısal bir belirtisi hem de parçası olarak görmez. Aksine, neredeyse “sosyalizmin” başarısının, iş güvencesinin, düşük temel giderlerin ve harcanabilir gelir artışının bir tür “lüks” yan ürünüymüş gibi sunar.

Küçük’e göre Mihail Gorbaçov ve ekibi yola, Sovyet işçi sınıfının çalışma disiplininin düştüğü tespitiyle çıkmıştı. “Çalışma yerine içki içmek” ve bunun sonucu olarak sarhoşluk, yani pyanstvo, yeni genel sekreterin ilk vurguları arasında yer almıştı. [*] Küçük, Gorbaçov’un bu vurgusunu ve işçileri tembellik ve sarhoşlukla suçlamasını kabul etmez. Bu tutum, bizim için de sorunu bireysel davranış bozukluğuna indirgeyen, karşı çıkılması ve eleştirilmesi gereken bir yaklaşımdır. Ancak Küçük’ün çıkış noktası bizimkinden tamamen farklıdır. O, ortada nesnel bir kriz olduğunu reddederek, doğal ve hatta sosyalizmin amacıyla uyumlu saydığı bir gelişmenin sorun olarak görülmesini eleştirir. Hatta daha önce Playboy dergisinde yayımlanan bir yazısına atıfla, sosyalizmin amacının “insanların giderek daha çok çalışması değil, daha az çalışması ve giderek hiç çalışmaması” olduğunu hatırlatır. [**]

Sosyalizmin amacı elbette insanın zorunlu emek yükünü azaltmak, özgür zamanı genişletmek ve emeği yabancılaşmadan arınmış yaratıcı bir etkinliğe dönüştürmektir. Ancak Sovyetler Birliği’nde 1970’lerden 1980’lerin ortalarına uzanan dönemde ortaya çıkan tablo bu değildi. Burada söz konusu olan, özgür zamanın işçi sınıfının katılımına dayalı demokratik planlama yoluyla örgütlenmesi değil; ayrıcalıklı bürokratik kastın maddi çıkarlarına göre biçimlenen üretim ve dağıtım sürecine yabancılaşma, toplumsal ufuksuzluk, bezginlik, gündelik hayatın sıkışmışlığı, tüketim malları darboğazları ve giderek ağırlaşan bir kamu sağlığı kriziydi. Küçük’ün iddiası bu nedenle tamamen havada kalır; çünkü Sovyetler Birliği’nde emek üretkenliğinin emperyalist ülkeler karşısında son derece düşük kaldığı koşullarda, zorunlu emek yükünü azaltmanın, boş zamanı genişletmenin ve emeği yaratıcı bir etkinliğe dönüştürmenin yeterli maddi ve toplumsal temelleri kesinlikle yoktu.

Küçük’e göre Gorbaçov 1985 yılında genel sekreterlik görevine geldiğinde Sovyet düzeni içinde “su yüzüne çıkan hiçbir rahatsızlık” görünmüyordu; düzene karşı önemli tepkiler veya kıtlıklar yoktu. Tersine, Sovyetler Birliği’nin başlıca sorunları “aşırı sorunsuz ülkelere özgü rahatsızlıklar”, yani aşırı alkol alma ve işten kaçınmaydı. [***]

Bu ifade, Küçük’ün teorik körlüğünü ve gerçeklikten kopuşunu bütün çıplaklığıyla gösterir. Alkolizm, onun anlatısında ekonomik ve toplumsal bir kriz olmaktan çıkar; “aşırı sorunsuz” bir toplumun, tuzu kuru insanların bir rahatsızlığı hâline gelir. Sanki Sovyet insanı artık iş güvencesine, düşük konut ve enerji fiyatlarına, ücretsiz sağlık ve eğitim hizmetlerine, makul bir tüketim düzeyine kavuşmuş; bu nedenle çalışma tutkusu gerilemiş ve harcanabilir gelirler tüketim imkânlarının üzerine çıktığı için alkolizm yaygınlaşmış gibidir.

Küçük, uluslararası literatürde bilinecek olsa alay konusu olmaktan kurtulamayacak bu saptamayı kitabında açıkça savunur: Sovyetler Birliği’nde işe ilginin azalması ve boş zamanı değerlendirme konusunda “komünizan yöntemler” geliştirilememesi nedeniyle alkolizm ve benzeri hastalıkların ortaya çıkması, “doğrudan doğruya harcanabilir gelirlerin tüketim imkânlarının üstüne çıkmasından” kaynaklanmaktadır. Ona göre Brejnev döneminde Sovyet insanı “makul bir tüketim düzeyine” kavuşturulmuştur; iş güvencesi, ücretsiz sağlık ve eğitim hizmetleri, çok düşük konut ve enerji fiyatları ise “işe tutkuyu” geri plana itmiştir. [****]

Yalçın Küçük

Yalçın Küçük, yeni, farklı ve çarpıcı tahliller yapmayı çok önemseyen, bu konudaki üretkenliğiyle sık sık övünen biriydi. 1985 tarihli alkol karşıtı kampanya konusundaki saptamalarının da bu türden özgün katkılar olduğuna inanıyordu. Oysa burada karşımıza çıkan şey, özgün bir tahlilden ziyade, çok tanıdık bir Stalinist ideolojik reflekstir: sistemin kriz belirtilerini bir tür sözde-teorik hokus pokusla sistemin başarı kanıtlarına dönüştürme çabası.

Hatırlayalım; Stalin de 1930’da Sovyetler Birliği’ndeki akut tüketim malı kıtlığını ve bitmek bilmeyen uzun kuyrukları, başında bulunduğu bürokratik rejimin başarısızlığı olarak değil, halkın satın alma gücünün hızla artmasının sonucu olarak açıklamaya çalışmıştı. Kapitalist ekonomilerde kitlelerin satın alma gücü üretimin gerisinde kalıyor ve bu durum krizlere yol açıyordu [en kaba haliyle eksik-tüketimci bir yaklaşım]; “sosyalist” Sovyetler Birliği’nde ise sanayi üretiminin üzerinde seyreden talep, üretimi sürekli gelişmeye zorluyordu. Böylece boş raflar, yetersiz tüketim malları ve bitmek bilmeyen kuyruklar, bürokratik planlamanın çarpıklığını gösteren birer alarm belirtisi olmaktan çıkarılıp sosyalist gelişmenin ve refahın kanıtları gibi sunuluyordu. (Bkz. Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı: Stalin’in "teorik katkısı”.)

Yalçın Küçük’ün yaptığı da bu Stalinist aklama mekanizmasının geç dönem bir tekrarından başka bir şey değildir. Stalin, 1930’da ve daha sonra 1952 tarihli SSCB’de Sosyalizmin Ekonomik Sorunları başlıklı kitapçığında, kıtlıkları “halkın satın alma gücü arttı” diyerek aklamaya çalışmıştı. Küçük de alkolizmi ve işe ilgisizliği “Sovyet insanı makul tüketim düzeyine ulaştı, harcanabilir gelirler tüketim imkânlarını aştı” diyerek parlatır. Birinde mal bulamamak, diğerinde ise alkolün yol açtığı toplumsal ve demografik yıkım neredeyse refahın yan ürünü hâline getirilir. Üstelik Küçük, kitabın ilerleyen sayfalarında Sovyetler Birliği’nde ortalama yaşam süresinin 20 yıl boyunca hiç yükselmediğini ve gelişmiş ülkelerin gerisinde kaldığını bizzat itiraf ederken, bu ölümcül tablonun “aşırı sorunsuz bir ülkeye” nasıl ait olabileceği sorusunu gündeme getirmez.

Oysa gerçek tablo çok farklıydı. Sovyetler Birliği’nde alkol sorunu, yalnızca insanların “boş zamanlarını iyi değerlendirememesi” ya da ceplerinde fazla para olması meselesi değildi. Üretim sürecini, iş disiplinini, aile hayatını, suç oranlarını, kamu sağlığını, ortalama yaşam süresini, devlet bütçesini, ülke ekonomisini ve genel toplumsal dokuyu etkileyen ve giderek derinleşen bir krizdi.

Üstelik bu kriz, Stalinist bürokrasinin yıllar boyunca alkol tekelinden gelen kolay bütçe gelirlerine bağımlı maliye-ekonomi politikalarının doğrudan ürünüydü. Bu gelirler, harcanabilir gelirin hatırı sayılır bir bölümünü emerek tüketim malı kıtlığını kısmen hafifletiyor; fakat aynı zamanda toplumsal çürümeyi daha da derinleştiriyordu. Aynı kriz, bürokrasinin toplumsal sorunları demokratik değil, idari yöntemlerle bastırma yaklaşımından da besleniyordu. Gorbaçov bu krizi çözmek için içki karşıtı kampanyayı başlattığında, Küçük’ün iddia ettiği gibi “Osmanlı’nın deli sultanları gibi içki yasağı koyarak işe ilgiyi yükseltmeye” çalışmıyordu; tam aksine, sistemin çürüyen temelini, özellikle de emek üretkenliğini apar topar yamamaya çalışan, ancak mali krizi daha da derinleştiren çaresiz bir bürokratik refleks sergiliyordu.

[*] Küçük bu konuda da yanılıyor. Stephen White’ın gösterdiği gibi, Gorbaçov’un ilk konuşmalarında alkolizmle mücadelenin yeni genel sekreterin ilk büyük kamusal önceliği olacağına dair açık bir işaret yoktu. Gorbaçov, 11 Mart 1985’te Merkez Komitesi’ne yaptığı kabul konuşmasında Brejnev döneminde belirlenen stratejinin sürdürüleceğini vurgulamış; Nisan 1985’teki ilk kapsamlı Merkez Komitesi konuşmasında da esas olarak ekonomik büyüme, teknolojik yenilik, emek üretkenliği ve “sosyoekonomik gelişmenin hızlandırılması” gibi tanıdık başlıklar üzerinde durmuştu. Alkol sorununa ise ancak “olumsuz olgular”a yapılan genel ve geçerken söylenmiş bir atıf içinde değiniliyordu. Bkz. Stephen White, Russia Goes Dry: Alcohol, State and Society, New York: Cambridge University Press, 1996, s. 64.

[**] Yalçın Küçük, Sovyetler Birliği’nde Sosyalizmin Çözülüşü, İstanbul: Tekin Yayınevi, 1. Basım, 1991, s. 109. Küçük’ün atıfta bulunduğu yazı: “Garbaçov’un İşi Zor”, Playboy, Aralık 1988.

[***] A.g.e., s. 176. Küçük’ün bu değerlendirmesi de gerçeği yansıtmıyor. Sovyetler Birliği’nde daha 1970’li yılların sonlarına gelindiğinde işçi sınıfı içindeki hoşnutsuzluk belirgin biçimde artmış, iş bırakma eylemleri ve grevler Stalinist bürokrasinin üst kademelerinde kaygıyla izlenir hâle gelmişti. Üst düzey Kremlin bürokratlarından Anatoliy Çernyayev, 1 Ekim 1980 tarihli günlük notunda, bir Merkez Komitesi toplantısından bu konuyla ilgili ayrıntılı bilgiler aktarır: ücretlerin yanlış veya geç ödenmesi, kötü çalışma koşulları, şikâyetlerin dikkate alınmaması, toplu sözleşme yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi, fazla mesailer ve hafta sonu çalışmaları gibi nedenlerle çok sayıda işyerinde iş bırakma eyleminin yaşandığı belirtilir. Aynı notta, yalnızca 1979 yılında 9 binden fazla kişinin katıldığı 300 “kayıtlı grev” yaşandığı da aktarılır. Çernyayev’in kendi yorumu daha da çarpıcıdır: Sovyet yönetiminin grevleri sona erdirecek gerçek araçlardan yoksun olduğunu, çünkü “ne et ne düzen ne de adalet” bulunduğunu yazar. Bkz. Anatoly Chernyaev, The Diary of Anatoly S. Chernyaev (1980), çev. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, s. 49-50.

[****] A.g.e., s. 346.

Devam edecek

Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (6)

How serious was the alcohol problem?

In the first instalment of this series, drawing on Chernyaev’s diary, we recounted how Gorbachev described the alcohol problem at the Politburo meeting of 4 April 1985. According to Gorbachev, alcohol consumption was not merely a major social and economic problem; by then, it had also become a danger threatening “the biological state of the people” and “the genetic future”. Unless this problem was resolved, communism could not even be contemplated, he added. [*]

“Passage to the other world”, 1988. A Soviet anti-alcohol propaganda poster portraying alcoholism as a road leading to death.

Expressions such as “the biological state of the people” and “the genetic future” showed how dramatically Gorbachev presented the issue to the Politburo. It should also be remembered that these words were spoken in an environment in which the alcohol problem extended right up to the summit of the party and state apparatus. Yet it would be wrong to regard Gorbachev’s observation merely as an exaggerated turn of phrase intended to persuade the members of the Politburo. By the mid-1980s, the alcohol problem had become a systemic pathology in Soviet society: one that directly threatened the country’s demographic future and had grave consequences for health, working life, family relations, crime rates, public finances, and the economy as a whole.

In his memoirs, Gorbachev writes that strong social pressure was mounting on party and state institutions, as letters - most often written by wives and mothers - came flooding in. These letters gave alarming examples of family tragedies, workplace accidents, and crimes caused by drunkenness. At the same time, according to Gorbachev, writers and doctors were also voicing their complaints on the subject in the strongest possible terms. [**] Ligachev, too, paints a similar picture in his memoirs, though in a more dramatic and rhetorical style. According to his account, by the early 1980s the number of letters sent to the Central Committee, the government, and the editorial boards of newspapers and journals had risen markedly. Most came from women in anguish, saying that drunkenness had taken the lives of their sons and husbands, or left their children disabled. Ligachev remarks that the saying “the tears shed by women and children are as plentiful as the vodka drunk by men” was apt, and describes this as a genuine cry for help. He adds that scientists, too, were sounding the alarm and warning of the danger of the nation’s genetic stock being degraded. [***]

A symbolic action held under official supervision during the 1985 anti-alcohol campaign: a woman demonstrator sets fire to a mock-up of a bottle of Russkaya vodka.

Although there were far from negligible differences between them in terms of the sources used, the methods of data collection and calculation, and the statistical results obtained, studies by independent researchers show that alcohol consumption in the Soviet Union rose very rapidly from the 1950s onwards. [****] In terms of spirits consumption, the Soviet Union ranked first in the world. The average age of people with alcohol dependence had fallen, while alcohol use and alcoholism among women had risen sharply. Alcohol consumption significantly increased workplace accidents, absenteeism, and violent crime. It was also regarded as one of the principal causes of the decline in average life expectancy and the rise in infant mortality. In the Slavic republics - the epicentre of the alcohol problem - it was also seen as one of the main factors behind the increase in divorce rates.

The period from 1968 to 1984 was one of stagnation - and in some respects even regression - in terms of life expectancy and public health. During these years of stagnation, mortality among adult men rose slowly but steadily; among adult women, it either increased or remained unchanged. The same period was also characterised by an unabated rise in alcohol consumption. One of the regime’s responses was not to discuss the scale of the problem openly, but to classify statistics on alcohol consumption and alcohol-related deaths.

The concealment of statistics on alcohol consumption and alcohol-related deaths in the Soviet Union not only prevented the public from learning the true scale of the problem; it also crippled scientific research in this field. In Nemtsov’s words, this long period of secrecy regarding the alcohol situation, together with the total ban on epidemiological studies of alcohol-related problems, effectively wiped out Russian “alcohology” - the field of research devoted to the study of alcohol consumption and its consequences. [*****] Under these conditions, a number of researchers and scientists carried out independent or semi-independent studies seeking to determine the scale of alcohol production and consumption in the Soviet Union, as well as the problems caused by heavy drinking. [******]

One of the most important conclusions to be drawn from these independent or semi-independent studies is that it would be misleading to try to grasp and convey the scale of the problem through a single measure. The problem needs to be examined at least on four different levels: actual alcohol consumption, both official and illicit; the number of registered and unregistered people with alcohol dependence; the socio-economic damage caused by alcohol; and its consequences for health and demography. For this reason, measuring the scale of the problem solely by the volume of consumption would be deceptive. For example, in the Slavic core regions of the Soviet Union, the pattern of drinking was largely vodka-based; binge drinking, involving the rapid intake of large quantities of alcohol, made accidents, violence, and sudden deaths more likely. The quality of alcoholic beverages was another factor that had to be taken into account.

The picture that emerges from these studies is striking. We now know that between 1960 and 1979 official alcohol sales in the Soviet Union almost quadrupled. [*******] By 1984, the officially recorded amount of pure alcohol sold through state channels had reached 10.5 litres per person per year. It is worth noting, incidentally, that many writers on Soviet history have often been content simply to cite this official figure. Yet this figure did not include the illicit alcoholic drinks produced at home, known as samogon. According to calculations led by the Duke University economist Vladimir Treml - and later corroborated by Soviet statisticians - samogon production added an unrecorded volume equivalent to at least 30 per cent of registered sales. In 1984, actual total consumption in the Soviet Union had reached 14.2 litres of pure alcohol per person per year. In the Russian SFSR and the Baltic republics, this level was considerably higher than the all-Union average.

Note: The values in the three consumption columns are given in litres of pure alcohol per person per year. The unregistered share indicates the estimated proportion of samogon in total consumption. Source: Vladimir M. Shkolnikov and Aleksandr Nemtsov, “The Anti-Alcohol Campaign and Variations in Russian Mortality”, in Premature Death in the New Independent States, National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, Washington, DC: The National Academies Press, 1997, p. 243.

As we conclude this instalment, let us dwell a little further on the demographic decline caused by alcoholism, which we briefly noted above. From the mid-1960s onwards, the Soviet Union began to be shaken by a demographic crisis rarely seen in the history of modern industrialised countries. The sharp decline in mortality rates during the post-war period went into reverse in 1964. The crude death rate in the country, which stood at 6.9 per 1,000 people in 1964, had risen to 10.3 by 1981 and to 10.8 by 1984.

The heaviest toll of this demographic crisis was borne by the working-age male population. Soviet men’s life expectancy at birth, which stood at 64.3 years in 1965, had fallen to around 62 years by the early 1980s. By contrast, women’s life expectancy remained stable at 73-74 years, widening the sex gap in life expectancy to as much as 11.5 years. This asymmetry between men and women was one of the largest recorded in the developed world at the time. Research led by Christopher Davis and Murray Feshbach showed that between 1970 and 1975 mortality among Soviet citizens in their forties increased by 30 per cent, while among those in their fifties it rose by 20 per cent. [********] Alcoholism was one of the major factors behind this increase, through its role in coronary heart disease, stroke, acute circulatory failure, accidents, poisonings, and violence.

Source: “Notes on ‘Some Causes of Rising Mortality in the USSR’”, CIA, accessed 25 May 2026.

Although there were far from negligible differences between these studies in scope, data sources, methods of calculation and, above all, the results they reached, the general picture emerging from independent research clearly pointed in the same direction: by the mid-1980s, it was no longer possible to regard the alcohol problem in the Soviet Union as an isolated “bad habit” or as a health issue in the narrow sense. What was involved was a large-scale crisis and a pattern of social decay affecting the entire fabric of society, with destructive consequences for health, family life, the production process and the demographic structure.

[*] Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1985), trans. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, p. 39.

[**] Mikhail Gorbachev, Memoirs, New York: Doubleday, 1996, p. 221.

[***] Yegor Ligachev, Inside Gorbachev’s Kremlin: The Memoirs of Yegor Ligachev, trans. Catherine A. Fitzpatrick, Michele A. Berdy, Dobrochna Dyrcz-Freeman and Marian Schwartz, New York: Routledge, 1993, pp. 335–336.

[****] “The Gorbachev Anti-Alcohol Campaign and Russia’s Mortality Crisis”, PMC / NIH, accessed 25 May 2026.

[*****] Aleksandr Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, trans. Howard M. Goldfinger and Andrew Stickley, Södertörn University, 2011, p. 49.

[******] Notable among those who carried out independent work in this field were Vladimir Treml, Aleksandr Nemtsov, Boris Segal and A. Krasikov - the pen name of Mikhail Baitalsky. Of course, the CIA’s studies in this area cannot be placed on the same footing as independent academic research; nevertheless, it should be noted that CIA specialists also sought to produce alternative estimates in areas where official Soviet statistics were unreliable or incomplete, and carried out similar research for this purpose.

[*******] “The Anti-Alcohol Campaign and Variations in Russian Mortality”, NCBI / NIH, accessed 25 May 2026.

[********] “Health Crisis in the USSR”, International Journal of Epidemiology - Oxford Academic, accessed 25 May 2026.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (6)

Alkol sorunu gerçekte ne kadar büyüktü?

Bu dizinin ilk bölümünde, Çernyayev’in günlüğünden hareketle, Gorbaçov’un 4 Nisan 1985’te yapılan Politbüro toplantısında alkol sorununu nasıl tarif ettiğini aktarmıştık. Gorbaçov’a göre alkol tüketimi yalnızca büyük bir toplumsal ve ekonomik sorun değildi; artık aynı zamanda “halkın biyolojik durumunu” ve “genetik geleceğini” tehdit eden bir tehlikeye de dönüşmüştü. Bu sorun çözülmeden komünizm söz konusu bile olamazdı. [*]

“Öbür dünyaya geçiş”, 1988. Alkolizmi ölüme açılan bir yol olarak tasvir eden Sovyet alkol karşıtı propaganda posteri.

“Halkın biyolojik durumu” ve “genetik geleceği” gibi ifadeler, Gorbaçov’un meseleyi Politbüro’ya son derece dramatik bir dille sunduğunu gösteriyordu. Ayrıca unutmamak gerekir ki bu sözler, alkol sorununun parti ve devlet aygıtının tepesine kadar uzandığı bir ortamda dile getiriliyordu. Yine de Gorbaçov’un bu saptamasını yalnızca Politbüro üyelerini ikna etmeyi amaçlayan abartılı bir ifade olarak görmek doğru olmaz. 1980’lerin ortasına gelindiğinde alkol sorunu, Sovyet toplumunda sağlık, çalışma yaşamı, aile ilişkileri, suç oranları, kamu maliyesi ve genel ekonomi üzerinde ağır sonuçlar doğuran, ülkenin demografik geleceğini doğrudan tehdit eden sistemik bir patolojiye dönüşmüştü.

Gorbaçov anılarında, parti ve devlet kurumları üzerinde güçlü bir toplumsal baskı oluştuğunu; bu kurumlara, çoğunlukla eşlerin ve annelerin kaleme aldığı çok sayıda mektup “yağdığını” yazar. Bu mektuplarda sarhoşluğun yol açtığı aile trajedilerinden, iş kazalarından ve işlenen suçlardan korkutucu örnekler veriliyordu. Öte yandan, Gorbaçov’a göre yazarlar ve doktorlar da bu konudaki şikâyetlerini en sert ifadelerle dile getiriyordu. [**] Ligaçov da anılarında, daha dramatik ve retorik bir dille, benzer bir tablo çizer. Ona göre 1980’lerin başında Merkez Komitesi’ne, hükümete, gazete ve dergi yazı kurullarına gelen mektupların sayısı belirgin bir biçimde artmıştı. Bunların çoğu, sarhoşluğun oğullarının ve kocalarının hayatını aldığını, çocuklarını sakat bıraktığını söyleyen, acı içindeki kadınlardan geliyordu. Ligaçov, “kadınların ve çocukların döktüğü gözyaşlarının, erkeklerin içtiği votka kadar çok olduğu” yolundaki sözün yerinde olduğunu belirtir ve bunu gerçek bir yardım çığlığı olarak niteler. Bilim insanlarının da alarm zillerini çaldığını ve ulusun genetik varlığının yozlaşması tehlikesinden söz ettiğini ekler. [***]

1985 alkol karşıtı kampanya sırasında, resmî denetim altında düzenlenen sembolik bir eylem: Bir kadın gösterici Russkaya votkası maketini ateşe veriyor.

Kullanılan kaynaklar, veri derleme, hesaplama yöntemi ve elde edilen istatistiksel sonuçlar bakımından aralarında önemsiz sayılamayacak farklılıklar olsa da bağımsız araştırmacıların çalışmaları, 1950’lerden itibaren Sovyetler Birliği’nde alkol tüketiminin çok hızlı bir artış gösterdiğini ortaya koyuyor. [****] Sert içki tüketiminde ise Sovyetler Birliği dünyada ilk sıradaydı. Alkol bağımlılarının ortalama yaşı düşmüş, kadınlar arasında alkol kullanımı ve alkolizm hızla artmıştı. Alkol tüketimi iş kazalarını, işyerlerinde devamsızlığı ve şiddet suçlarını önemli ölçüde artırıyordu. Ayrıca alkol tüketimi, ortalama yaşam süresindeki düşüşün ve bebek ölüm oranlarındaki artışın başlıca nedenlerinden biri olarak görülüyor; özellikle alkol sorununun merkez üssü konumundaki Slav cumhuriyetlerinde boşanma oranlarındaki yükselişin temel faktörlerinden biri olarak değerlendiriliyordu.

1968-1984 dönemi, ortalama yaşam süresi ve halk sağlığı bakımından da bir duraklama, hatta bazı açılardan gerileme dönemiydi. Bu duraklama yılları boyunca yetişkin erkeklerde ölüm oranı yavaş ama sürekli biçimde yükselmiş; yetişkin kadınlarda ise ya artmış ya da yerinde saymıştı. Aynı dönem, alkol tüketimindeki hız kesmeyen artışla da karakterize oluyordu. Rejimin buna verdiği yanıtlardan biri ise sorunun boyutunu açıkça tartışmak değil, alkol tüketimine ve alkole bağlı ölümlere ilişkin istatistikleri gizlilik kapsamına almak olmuştu.

Sovyetler Birliği’nde alkol tüketimi ve alkole bağlı ölümlere ilişkin istatistiklerin gizlenmesi, yalnızca kamuoyunun sorunun gerçek boyutlarını öğrenmesini engellemekle kalmadı; bu alandaki bilimsel araştırmaları da sakatladı. Nemtsov’un ifadesiyle, alkol durumuna ilişkin bu uzun gizlilik dönemi ve alkole bağlı sorunlar üzerine epidemiyolojik çalışmaların bütünüyle yasaklanması, ülkedeki “alkoloji”yi, yani alkol tüketimi ve sonuçlarını inceleyen araştırma alanını fiilen ortadan kaldırdı. [*****] Bu koşullar altında çeşitli araştırmacılar ve bilim insanları, Sovyetler Birliği’nde alkol üretimi, alkol tüketimi ve yoğun içki kullanımının yol açtığı sorunları saptamaya çalışan bağımsız ya da yarı bağımsız çalışmalar yürüttüler. [******]

Bu bağımsız/yarı-bağımsız çalışmalardan çıkarılması gereken en önemli sonuçlardan biri, sorunun büyüklüğünü tek bir ölçütle anlamaya ve anlatmaya çalışmanın yanıltıcı olacağıdır. Soruna en az dört farklı düzeyde bakmak gerekiyor: gerçek, yani resmî ve kaçak alkol tüketimi; kayıtlı ve kayıtsız alkol bağımlılarının sayısı; alkolün yol açtığı toplumsal-ekonomik tahribat; sağlık ve demografi üzerindeki sonuçları. Bu nedenle sorunun büyüklüğünü yalnızca tüketim hacmiyle ölçmek yanıltıcı olur. Örneğin, Sovyetler Birliği’nin Slav çekirdek bölgelerinde içki rejimi büyük ölçüde votka ağırlıklıydı; kısa sürede yüksek doz alımına dayanan “binge” tipi içme, kazaları, şiddeti ve ani ölümleri daha olası hâle getiriyordu. Alkollü içkilerin kalitesi de göz önünde bulundurulması gereken bir başka etkendi.

Bu çalışmaların ortaya koyduğu tablo çarpıcıdır. Artık 1960 ile 1979 yılları arasında Sovyetler Birliği’ndeki resmî alkol satışlarının neredeyse dört katına çıktığını biliyoruz. [*******] 1984 yılına gelindiğinde, yalnızca devlet kanalıyla satılan kayıtlı saf alkol miktarı kişi başına yıllık 10,5 litreye ulaşmıştı. (Yeri gelmişken, Sovyetler Birliği tarihini çalışan birçok yazarın da çoğu zaman bu resmî rakamı aktarmakla yetindiğini belirtelim.) Oysa bu rakam, halkın evlerde kaçak olarak ürettiği ve samogon olarak adlandırılan içkileri kapsamıyordu. Duke Üniversitesi’nden iktisatçı Vladimir Treml’in öncülük ettiği ve daha sonra Sovyet istatistikçiler tarafından da doğrulanan hesaplamalara göre, samogon üretimi kayıtlı satışlara en az yüzde 30’luk bir kayıt dışı hacim ekliyordu. 1984 yılında Sovyetler Birliği’ndeki gerçek toplam tüketim kişi başına yıllık 14,2 litre saf alkole ulaşmıştı. Rusya Federasyonu’nda (RSFSR) ve Baltık cumhuriyetlerinde ise bu oran birlik ortalamasının da çok üzerindeydi.

Not: İlk üç sütundaki değerler kişi başına yıllık litre saf alkol olarak verilmiştir. Kayıt dışı pay, toplam tüketim içindeki tahmini samogon oranını göstermektedir. Kaynak: Vladimir M. Shkolnikov ve Aleksandr Nemtsov, “The Anti-Alcohol Campaign and Variations in Russian Mortality”, içinde Premature Death in the New Independent States, National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, Washington, DC: The National Academies Press, 1997, s. 243.

Bu bölümü bitirirken, alkolizmin yol açtığı ve yukarıda kısaca işaret ettiğimiz demografik çöküntünün üzerinde biraz daha duralım. 1960’ların ortalarından itibaren Sovyetler Birliği, modern endüstriyel ülkeler tarihinde çok az rastlanan bir demografik krizle sarsılmaya başladı. İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde hızla düşen ölüm oranları, 1964’ten itibaren tersine döndü. Ülkedeki genel ölüm hızı 1964’te 1.000 kişi başına 6,9 iken, bu oran 1981’de 10,3’e, 1984’te ise 10,8’e yükseldi.

Bu demografik krizin en ağır faturası çalışma çağındaki erkek nüfusa kesildi. Sovyet erkeklerinin doğumda beklenen yaşam süresi 1965 yılında 64,3 yıl iken, 1980’lerin başında yaklaşık 62 yıla kadar geriledi. Buna karşılık kadınların yaşam süresi 73-74 yıl düzeyinde sabit kaldı; böylelikle kadın-erkek yaşam süresi arasındaki uçurum 11,5 yıla kadar genişledi. Bu cinsiyetler arası asimetri, o dönemde gelişmiş dünyada kaydedilen en yüksek farklardan biriydi. Christopher Davis ve Murray Feshbach’ın öncülük ettiği araştırmalar, 1970 ile 1975 yılları arasında 40’lı yaşlarındaki Sovyet vatandaşlarının ölüm oranlarının yüzde 30, 50’li yaşlarındakilerin ise yüzde 20 oranında arttığını ortaya koyuyordu. [********] Alkolizm, bu artışta koroner kalp hastalıkları, felç, akut dolaşım sistemi yetmezlikleri, kazalar, zehirlenmeler ve şiddet olayları üzerinden etkili olan başlıca faktörlerden biriydi. 

Kaynak: “Notes on ‘Some Causes of Rising Mortality in the USSR’”, CIA, erişim tarihi 25 Mayıs 2026.

Kapsamları, veri kaynakları, hesaplama yöntemleri ve özellikle ulaştıkları sonuçlar arasında küçümsenemeyecek farklar olmakla birlikte, bağımsız araştırmaların ortaya koyduğu genel tablo açık biçimde aynı yöne işaret ediyordu: 1980’lerin ortasına gelindiğinde Sovyetler Birliği’nde alkol sorununu münferit bir “kötü alışkanlık” ya da dar anlamda bir sağlık meselesi olarak görmek olanaksızdı. Söz konusu olan, toplumun bütün dokusunu etkileyen; sağlık, aile yaşamı, üretim süreci ve demografik yapı üzerinde yıkıcı sonuçlar doğuran büyük ölçekli bir kriz ve toplumsal çürüme tablosuydu.

[*] Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1985), çev. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, s. 39.

[**] Mikhail Gorbachev, Memoirs, New York: Doubleday, 1996, s. 221.

[***] Yegor Ligachev, Inside Gorbachev’s Kremlin: The Memoirs of Yegor Ligachev, çev. Catherine A. Fitzpatrick, Michele A. Berdy, Dobrochna Dyrcz-Freeman ve Marian Schwartz, New York: Routledge, 1993, s. 335-336.

[****] “The Gorbachev Anti-Alcohol Campaign and Russia’s Mortality Crisis”, PMC / NIH, erişim tarihi 25 Mayıs 2026.

[*****] Aleksandr Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, çev. Howard M. Goldfinger ve Andrew Stickley, Södertörns högskola, 2011, s. 49.

[******] Bu alanda bağımsız çalışmalarıyla öne çıkan isimler arasında Vladimir Treml, Aleksandr Nemtsov, Boris Segal ve A. Krasikov’u, yani gerçek adıyla Mihail Baitalskiy’i sayabiliriz. Elbette CIA’in bu alandaki çalışmaları bağımsız akademik araştırmalarla aynı düzlemde değerlendirilemez; ancak CIA uzmanlarının da Sovyet resmî istatistiklerinin güvenilmez ya da eksik kaldığı alanlarda alternatif tahminler üretmeye çalıştığını ve bu amaçla benzer araştırmalar yaptığını belirtmek gerekir.

[*******] “The Anti-Alcohol Campaign and Variations in Russian Mortality”, NCBI / NIH, erişim tarihi 25 Mayıs 2026.

[********] Health Crisis in the USSR1 | International Journal of Epidemiology - Oxford Academic, erişim tarihi 25 Mayıs 2026.

Devam edecek

Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (5)

From Khrushchev to Andropov: the struggle against alcoholism

A scene from a rally in support of the anti-alcohol campaign, 1987.

In the previous instalment, we noted Aleksandr Nemtsov’s characterisation of the anti-alcohol campaign launched in May 1985 as an undertaking without parallel anywhere in the world in the preceding half-century. Moreover, according to Nemtsov, this campaign was unprecedented even in the long history of alcohol production and consumption in Russia: the state not only managed to reduce alcohol consumption significantly and within a very short period, but also, for the first time, brought about a serious decline in state revenues from alcohol sales, which throughout the twentieth century had been one of the stable sources of public finance.

Despite its exceptional character, the anti-alcohol campaign launched in 1985 was not the first major intervention against drunkenness and alcoholism in the Soviet Union. From the Khrushchev era onwards, the party and state leadership had repeatedly launched campaigns and restrictive measures aimed at curbing alcohol consumption, strengthening labour discipline, raising labour productivity, preventing the production of illicit alcohol, and bringing the social consequences of drunkenness under control. Yet all these efforts came up against the same contradiction: the Stalinist bureaucracy treated alcoholism not as a social problem, but primarily as an administrative issue that could be solved through prices, prohibitions, discipline, propaganda, and police control.

In 1958, the CPSU Central Committee and the Soviet government adopted the first major anti-alcohol resolution of the post-war period. According to the chronology included in the CIA’s April 1986 research report [*], the programme introduced under Khrushchev involved a 20 per cent increase in the price of vodka; restricting sales to the hours between 10 a.m. and 9 p.m.; reducing the number of retail outlets; and limiting the sale of alcohol in restaurants. The same chronology notes that consumption fell by 5.4 per cent for one year. Yet this decline did not prove lasting.

A Soviet citizen caught with a homemade still used for producing illicit alcohol.

This was not simply because the measures themselves were limited in scope. The deeper problem lay in the internal contradictions of the state’s alcohol policies. On the one hand, vodka prices were raised, sales hours were restricted, and efforts were made to combat samogon - illicit home-distilled alcohol; on the other hand, wine production was expanded, prices were cut, and sugar production, together with sugar imports from Cuba, created conditions that fuelled both the state’s own alcohol production and illicit distilling. According to Nemtsov, in the first two months after the 1958 resolution began to be implemented, more than 20,000 illicit stills were either voluntarily handed over by members of the public or seized by the militia. Yet these measures failed to halt illicit alcohol production; by 1960, illicit alcohol sales had reached 5.2 litres per capita, surpassing official state sales, which stood at 4.6 litres. [**]

This initial attempt clearly revealed a pattern that would recur in subsequent campaigns: the state sought to limit alcohol consumption, yet continued to rely on alcohol as an indispensable instrument both for budgetary revenues and for the supply of consumer goods. The problem, therefore, did not stem solely from the “bad habits” of the population or from individual weaknesses. The mechanisms that reproduced alcoholism were rooted in the Soviet economy itself and in the bureaucratic methods of rule.

During the Brezhnev period, the second major intervention found expression in the 1972 resolution. This time, the measures were harsher. Nemtsov notes that the 1972 resolution was particularly stringent: administrative measures were stepped up, vodka prices were raised, alcohol sales before 11 a.m. on working days were prohibited, and sales on Sundays were halted altogether. The World Health Organization’s study on Russia’s alcohol policies likewise describes the 1972 resolution as the second major Soviet anti-alcohol campaign, between Khrushchev’s 1958 initiative and Gorbachev’s 1985 campaign. [***]

Brezhnev-era measures were not limited to sales restrictions. Prosecutions targeting illicit alcohol production were temporarily intensified; sobering-up centres became a familiar feature of urban life; and practices that established a direct link between alcohol dependence and breaches of labour discipline became increasingly widespread. In 1967, a system of “re-education” through compulsory treatment and labour for alcohol-dependent individuals, as well as for those who violated public order or workplace discipline, acquired a formal legal basis. Depending on a court ruling, such individuals could be held in special labour-therapy centres for periods ranging from six months to two years. In 1976, a specialised narcology service was established to deal with alcohol and drug dependence; narcology stations were set up even in large factories and industrial enterprises.

Yet Brezhnev-era alcohol policy, too, was riddled with contradictions. On the one hand, the aim was to restrict vodka consumption and combat samogon; on the other, plans were made to expand wine and beer production. In this way, the struggle against alcoholism was reduced to a limited policy of substitution: less consumption of spirits, and more consumption of low-alcohol beverages. But this approach neither eliminated the social roots of alcoholism nor called into question the state’s dependence on alcohol revenues.

In the late 1970s and early 1980s - that is, in the final years of the Brezhnev regime - anti-alcohol measures were intensified once again. According to the CIA chronology, alcohol prices were raised by between 17 and 27 per cent in the period 1979-82; educational and propaganda activities were expanded; and the enforcement of existing legal measures was tightened. [****] Yet during the same period, state alcohol production continued to rise, while samogon (illicit) production also increased sharply. This picture once again revealed the fundamental impasse in the Soviet bureaucracy’s approach to the alcohol problem: the regime was disturbed by the social and economic destruction caused by alcohol, but it did not possess a socio-economic structure that would allow it to abandon alcohol production and sales altogether.

The Andropov period is particularly significant in the run-up to the 1985 campaign. Andropov’s brief tenure is generally associated with efforts to strengthen labour discipline, improve efficiency, combat corruption, and raise labour productivity. According to Nemtsov, while still head of the KGB, Andropov sent a memorandum to Politburo members in early 1982 stating that the fight against drunkenness needed to be intensified. The Politburo subsequently established a commission chaired by A. Pelše. What is striking is that the commission’s first draft acknowledged that administrative and punitive measures could not get to the roots of the alcoholism problem. The draft stated that a long-term and systematic struggle was required; as a first step, it proposed increasing the production of dry wine and beer, and expanding the network of cafés and other establishments where alcoholic beverages were sold by the glass. [*****]

However, this more “liberal” draft was never implemented. With Brezhnev’s death in November 1982 and Pelše’s death in 1983, the process took a different turn. Solomentsev’s appointment as head of the commission dealing with anti-alcohol legislation, together with Andropov’s drive to tighten discipline across the country, paved the way for harsher administrative measures. In the same period, Andropov also approved the sale of a cheaper type of vodka. This inexpensive vodka - popularly known as “Andropovka” or shkolnitsa - was in all likelihood intended to make the anti-alcohol measures more acceptable to the public. This alone is enough to summarise the contradiction of the period: the regime championed “sobriety” and labour discipline while at the same time putting cheaper vodka on the market.

A 1985 USSR postage stamp:
“Sobriety is the rule of life.”

The common feature of the initiatives preceding the 1985 campaign was that they sought to bring the problem under control through administrative decrees and measures without questioning the social conditions that gave rise to alcoholism. The absence of socialist democracy, relations of production, the organisation of work, the constriction of everyday life, the scarcity of consumer goods, the deep-seated alienation that permeated society, the state’s dependence on alcohol revenues, and the bureaucratic methods of rule were all left outside the scope of this scrutiny. Given its own material interests, the Kremlin bureaucracy could not have acted otherwise.

The difference in 1985 was that, under conditions in which the Soviet Union’s economic problems had become markedly more severe, instruments that had already been tried before were now deployed far more rapidly, far more harshly, and on a far broader scale. The shortening of sales hours, price increases, production restrictions, propaganda, disciplinary measures, party-controlled “voluntary” societies, and interventions in the cultural sphere constituted an intensified combination of methods that had been tried piecemeal in earlier campaigns. Moreover, this time the Kremlin bureaucracy was prepared to accept a serious decline even in alcohol revenues, one of the stable sources of the state budget throughout the twentieth century.

Yet, as with all previous attempts, the 1985 campaign too took shape as a bureaucratic intervention that failed to address the roots of the problem. The failure of earlier campaigns had not enabled the Stalinist regime to grasp the social sources of alcoholism. On the contrary, the same prescriptions were reapplied with greater administrative force. For this reason, the consequences of the 1985 campaign must be considered not only in terms of the temporary decline in alcohol consumption, but also together with the collapse in budget revenues, the spread of illicit alcohol production, sugar shortages, growing social discontent, and new fissures in the regime’s legitimacy. These consequences will be examined in the following instalments.

[*] CIA, Gorbachev’s Campaign Against Alcohol, April 1986, p. 7.

[**] Aleksandr Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, trans. Howard M. Goldfinger and Andrew Stickley, Södertörn University, 2011, pp. 91-92.

[***] WHO Regional Office for Europe, Alcohol Policy Impact Case Study: The Effects of Alcohol Control Measures on Mortality and Life Expectancy in the Russian Federation, Copenhagen, 2019, p. 2.

[****] CIA, Gorbachev’s Campaign Against Alcohol, p. 7.

[*****] Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, pp. 100-101.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (5)

Hruşçov’dan Andropov’a alkolizmle mücadele

Alkol karşıtı kampanyayı destekleyen mitinglerden bir kare (1987)

Bir önceki bölümde Aleksandr Nemtsov’un, Mayıs 1985’te başlatılan alkol karşıtı kampanyayı son yarım yüzyılda dünyada benzeri olmayan bir girişim olarak tanımladığına işaret etmiştik. Dahası Nemtsov’a göre bu kampanya, alkol üretim ve tüketiminin Rusya’daki uzun tarihinde de eşi görülmemiş nitelikte bir olaydı: Devlet yalnızca alkol tüketimini önemli ölçüde ve çok kısa sürede azaltmakla kalmamış, 20. yüzyıl boyunca kamu maliyesinin istikrarlı gelir kaynaklarından biri olan alkol satışlarından elde edilen devlet gelirlerini de ilk kez ciddi biçimde düşürmüştü.

Bu istisnai niteliğine rağmen, 1985 yılında başlatılan alkol karşıtı kampanya, Sovyetler Birliği’nde sarhoşluk ve alkolizm sorununa karşı girişilen ilk büyük müdahale değildi. Hruşçov döneminden başlayarak parti ve devlet yönetimi, alkol tüketimini sınırlamak, iş disiplinini güçlendirmek, emek üretkenliğini artırmak, kaçak içki üretimini önlemek ve sarhoşluğun toplumsal sonuçlarını denetim altına almak için defalarca kampanya ve kısıtlama girişiminde bulunmuştu. Ancak bu girişimlerin hepsi aynı çelişkiye takıldı: Stalinist bürokrasi alkolizmi bir toplumsal sorun olarak değil, esas olarak fiyat, yasak, disiplin, propaganda ve polisiye denetim yoluyla çözülebilecek bir idari sorun olarak ele alıyordu.

1958 yılında SBKP Merkez Komitesi ve Sovyet hükümeti, savaş sonrası dönemin ilk büyük alkol karşıtı kararını kabul etti. CIA’in Nisan 1986 tarihli araştırma raporunda [*] yer alan kronolojiye göre Hruşçov dönemindeki bu program kapsamında votka fiyatı yüzde 20 artırıldı; satış saatleri 10.00-21.00 aralığıyla sınırlandırıldı; satış noktaları azaltıldı; restoranlarda içki satışı kısıtlandı. Aynı kronoloji, tüketimin bir yıl için yüzde 5,4 düştüğünü de belirtir. Ancak bu düşüş kalıcı olmadı.

Kaçak içki üretiminde kullanılan ev yapımı damıtma düzeneğiyle yakalanan bir Sovyet yurttaşı.

Bunun nedeni yalnızca önlemlerin sınırlı kalması değildi. Daha derindeki sorun, devletin alkol politikalarının kendi içinde çelişkili olmasıydı. Bir yandan votka fiyatları artırılıyor, satış saatleri daraltılıyor ve samogonla (evde kaçak damıtılan içkiyle) mücadele ediliyor; diğer yandan şarap üretimi artırılıyor, fiyatlar düşürülüyor, şeker üretimi ve Küba’dan yapılan şeker ithalatı hem devletin alkol üretimini hem de kaçak damıtımı besleyen bir zemin yaratıyordu. Nemtsov’un aktardığına göre, 1958 kararının uygulanmaya başlamasından sonraki ilk iki ayda halkın kendi isteğiyle teslim ettiği ya da milis kuvvetlerince ele geçirilen 20 binden fazla kaçak içki düzeneği vardı. Fakat bu önlemler kaçak içki üretimini durduramadı; 1960’ta kaçak alkol satışları kişi başına 5,2 litreyle resmî devlet satışlarını, yani 4,6 litreyi geçmişti. [**]

Bu ilk girişim, sonraki kampanyalarda da tekrar edecek bir örüntüyü açıkça ortaya koyuyordu: devlet alkol tüketimini sınırlamak istiyor, fakat alkolü hem bütçe gelirleri hem de tüketim malları arzı açısından vazgeçilmez bir araç olarak kullanmaya devam ediyordu. Dolayısıyla sorun, yalnızca “halkın kötü alışkanlıkları”ndan ya da bireysel zaaflardan kaynaklanmıyordu. Alkolizmi yeniden üreten mekanizmalar, Sovyet ekonomisinin ve bürokratik yönetim tarzının kendi içinde yer alıyordu.

Brejnev döneminde ikinci büyük müdahale 1972 kararında ifadesini buldu. Bu kez önlemler daha sertti. Nemtsov, 1972 kararının özellikle katı olduğunu; idari önlemlerin artırıldığını, votka fiyatlarının yükseltildiğini, iş günlerinde saat 11.00’den önce alkol satışının yasaklandığını ve pazar günleri satışın durdurulduğunu belirtir. Dünya Sağlık Örgütü’nün Rusya’nın alkol politikaları üzerine hazırladığı çalışmada da 1972 kararı, Hruşçov’un 1958 girişimi ile Gorbaçov’un 1985 kampanyası arasında ikinci büyük Sovyet alkol karşıtı kampanyası olarak anılır. [***]

Brejnev dönemi önlemleri yalnızca satış kısıtlamalarından ibaret değildi. Kaçak içki üretimine yönelik kovuşturmalar geçici olarak yoğunlaştırıldı; ayıltma merkezleri kent yaşamının bir parçası hâline geldi; alkol bağımlılığı ve iş disiplini ihlalleri arasında doğrudan bağ kuran uygulamalar yaygınlaştı. 1967’de alkol bağımlıları ve kamu düzenini ya da iş disiplinini ihlal edenler için zorunlu tedavi ve çalıştırma yoluyla “yeniden eğitim” sistemi hukuki dayanak kazanmıştı. Bu kişiler, mahkeme kararına bağlı olarak altı aydan iki yıla kadar özel çalışma-terapi merkezlerinde tutulabiliyordu. 1976’da ise alkol ve uyuşturucu bağımlılığıyla ilgilenmek üzere özel narkoloji hizmeti kuruldu; büyük fabrikalarda ve üretim tesislerinde dahi narkoloji istasyonları oluşturuldu.

Ancak Brejnev döneminin alkol politikası da baştan sona çelişkilerle doluydu. Bir yandan votka tüketiminin sınırlandırılması ve samogonla mücadele hedefleniyor, diğer yandan şarap ve bira üretiminin artırılması planlanıyordu. Böylece alkolizme karşı mücadele, daha az sert içki ve daha fazla düşük alkollü içki tüketimi gibi sınırlı bir ikame politikasına indirgeniyordu. Fakat bu politika, alkolizmin toplumsal köklerini ortadan kaldırmadığı gibi, devletin alkol gelirlerine bağımlılığını da sorgulamıyordu.

1970’lerin sonu ve 1980’lerin başında, yani Brejnev rejiminin son yıllarında, alkol karşıtı önlemler yeniden yoğunlaştırıldı. CIA’in kronolojisine göre 1979-82 döneminde alkol fiyatları yüzde 17 ile 27 arasında artırıldı; eğitim ve propaganda faaliyetleri çoğaltıldı; mevcut yasal önlemlerin uygulanması sıkılaştırıldı. [****] Fakat aynı dönemde devletin alkol üretimi artmaya devam etti, samogon üretimi de keskin biçimde yükseldi. Bu tablo, Sovyet bürokrasisinin alkol sorununa yaklaşımındaki temel çıkmazı bir kez daha gösteriyordu: rejim, alkolün yol açtığı toplumsal ve ekonomik yıkımdan rahatsızdı; ama alkol üretiminden ve satışından bütünüyle vazgeçebilecek bir toplumsal-ekonomik yapıya da sahip değildi.

Andropov dönemi, 1985 kampanyasına giden yolda özellikle önemlidir. Andropov’un kısa iktidarı, genel olarak iş disiplini, verimlilik, yolsuzlukla mücadele ve emek üretkenliğini artırma hedefleriyle anılır. Nemtsov’un aktardığına göre, Andropov daha KGB başkanıyken, 1982 başında Politbüro üyelerine sarhoşlukla mücadelenin güçlendirilmesi gerektiğini bildiren bir memorandum göndermişti. Politbüro bunun üzerine A. Pelşe başkanlığında bir komisyon oluşturdu. İlginç olan, hazırlanan ilk taslağın idari ve cezalandırıcı önlemlerin alkolizm sorununun köklerine inemeyeceğini kabul etmesiydi. Taslak, uzun vadeli ve sistematik bir mücadele gerektiğini belirtiyor; ilk adım olarak sek şarap ve bira üretiminin artırılmasını, alkollü içkilerin bardakla satıldığı kafe ve işletmeler ağının genişletilmesini öneriyordu. [*****]

Fakat bu daha “liberal” taslak hayata geçmedi. Brejnev’in Kasım 1982’de, Pelşe’nin ise 1983’te ölmesiyle süreç başka bir yöne evrildi. Solomentsev’in anti-alkol mevzuatıyla ilgili komisyonun başına geçmesi ve Andropov’un ülke genelinde disiplini sertleştirme çizgisi, daha ağır idari önlemlerin önünü açtı. Aynı dönemde Andropov daha ucuz bir votka türünün satışını da onayladı. Halk arasında “Andropovka” ya da “şkolnitsa” olarak anılan bu ucuz votka, büyük olasılıkla alkol karşıtı önlemleri daha kabul edilebilir kılma amacı taşıyordu. Bu bile dönemin çelişkisini özetlemeye yeter: rejim bir yandan “ayıklığı” ve iş disiplinini savunuyor, diğer yandan daha ucuz votkayı piyasaya sürüyordu.

1985 tarihli SSCB posta pulu,
“Ayık olmak yaşamın kuralıdır”

1985 kampanyasını önceleyen girişimlerin ortak özelliği, alkolizmi doğuran toplumsal koşulları sorgulamadan sorunu idari kararname ve tedbirlerle denetim altına almaya çalışmalarıydı. Sosyalist demokrasinin yokluğu, üretim ilişkileri, çalışma düzeni, gündelik hayatın sıkışmışlığı, tüketim malları kıtlığı, toplumu derinden saran yabancılaşma, devletin alkol gelirlerine bağımlılığı ve bürokratik yönetim tarzı bu sorgulamanın dışında bırakılıyordu. Kremlin bürokrasisinin kendi maddi çıkarları gereği başka türlü davranması mümkün değildi.

1985’in farkı, Sovyetler Birliği’nde ekonomik sorunların iyice ağırlaştığı koşullarda, daha önce denenmiş araçların bu kez çok daha hızlı, çok daha sert ve çok daha geniş ölçekli biçimde uygulanmasıydı. Satış saatlerinin daraltılması, fiyat artışları, üretim kısıtlamaları, propaganda, disiplin önlemleri, parti denetimindeki “gönüllü” cemiyetler ve kültürel alana müdahaleler, daha önceki kampanyalarda parça parça denenmiş yöntemlerin yoğunlaştırılmış bir bileşimiydi. Üstelik bu kez Kremlin bürokrasisi, 20. yüzyıl boyunca devlet bütçesinin istikrarlı kaynaklarından biri olan alkol gelirlerini bile ciddi biçimde düşürmeyi göze almıştı.

Ne var ki daha önceki bütün girişimlerde olduğu gibi, 1985 kampanyası da sorunun köklerine inmeyen bürokratik bir müdahale olarak biçimlendi. Önceki kampanyaların başarısızlığı, Stalinist rejime alkolizmin toplumsal kaynaklarını kavrama olanağı sağlamadı. Tersine, aynı reçeteler daha büyük bir idari şiddetle yeniden uygulandı. Bu nedenle 1985 kampanyasının sonuçları da yalnızca alkol tüketimindeki geçici düşüşle değil, bütçe gelirlerindeki çöküş, kaçak içki üretiminin yaygınlaşması, şeker kıtlığı, toplumsal hoşnutsuzluk ve rejimin meşruiyetinde yeni çatlaklarla birlikte ele alınmalıdır. Sonraki bölümlerde bu sonuçları ele alacağız.

[*] CIA, Gorbachev’s Campaign Against Alcohol, Nisan 1986, s. 7.

[**] Aleksandr Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, çev. Howard M. Goldfinger ve Andrew Stickley, Södertörns högskola, 2011, s. 91-92.

[***] WHO Regional Office for Europe, Alcohol Policy Impact Case Study: The Effects of Alcohol Control Measures on Mortality and Life Expectancy in the Russian Federation, Copenhagen, 2019, s. 2.

[****] CIA, a.g.e., s. 7.

[*****] Nemtsov, a.g.e., s. 100-101.

Devam edecek

Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (4)

Measures adopted under the campaign and the “participation” of the masses

Mikhail Solomentsev and Yegor Ligachev

A commission was established to oversee the progress of the campaign, with Yegor Ligachev and Mikhail Solomentsev placed at its head. In his memoirs, Gorbachev writes that the two men threw themselves into the task with “irrepressible zeal”, thereby implying that, from the very outset, those tasked with implementing the campaign acted with excessive fervour. [*]

Coordinated by this commission, various organs of the state apparatus were mobilised. On the one hand, Gosplan (the State Planning Committee), the Ministry of Finance and the Ministry of Trade sought practical answers to the question of how to offset the substantial loss of revenue that would result from reduced alcohol sales; on the other, the Ministry of Health and the Ministry of Internal Affairs oversaw the implementation of the new policy.

The measures introduced as part of the anti-alcohol campaign, in line with the decisions and decrees discussed in the first section, began to be implemented on 1 June 1985. These measures may be summarised under the following headings:

Fight Against Drunkenness (1989)

• restrictions on the hours during which alcoholic beverages could be sold and on the number of sales outlets;

• reductions in the production of vodka, wine and other alcoholic drinks;

• making access to alcohol more difficult through price increases;

• disciplinary measures targeting alcohol consumption in public spaces and workplaces;

• propaganda campaigns, posters, and press and media activity;

• intervention in areas of everyday life such as weddings, restaurants and celebrations;

• the uprooting of vineyards or the curtailment of wine production;

This summary table makes it clear that the campaign was not merely a propaganda exercise aimed at reducing alcohol consumption. After the complete failure, within just a few years, of the 1972-73 initiative, the Party and state apparatus this time adopted a far more comprehensive approach, launching an extensive programme of administrative intervention extending from production to sales, and from pricing to the rhythm of everyday life.

Aleksandr Nemtsov, one of the leading researchers on alcohol-related problems in Russia and the Soviet Union and a former department head at the Moscow Research Institute of Psychiatry, draws attention to the exceptional nature of the campaign. According to Nemtsov, the anti-alcohol campaign had no parallel anywhere in the world over the preceding half-century. It was also unprecedented in the long history of alcohol production and consumption in Russia: the state had not only managed to reduce alcohol consumption sharply and within a very short period, but had also, for the first time, brought about a substantial fall in state revenue from alcohol sales - one of the stable sources of public finance throughout the twentieth century. [**]

One of the distinctive features of the campaign was that, in its decision of 7 May 1985, the Central Committee called for the establishment of an all-Union society for the “struggle for sobriety” and for this society to have its own publication. [***] Stephen White notes in his book Russia Goes Dry: Alcohol, State and Society that this decision was implemented within a short time. In early August 1985, a meeting was convened by the All-Union Central Council of Trade Unions, the Komsomol, the Academy of Sciences and the Ministry of Health. At this meeting, it was decided to establish the All-Union Voluntary Society for the Struggle for Sobriety. An organising committee was formed to oversee the preparations; Yuri Ovchinnikov, vice-president of the Academy of Sciences, a biochemist and a candidate member of the Central Committee, was designated as the society’s first president. [****]

The Kremlin bureaucracy had decided that the administrative measures adopted should be complemented by a “social mobilisation” organised within society under official supervision. This mobilisation sought to win over at least some of those who were disturbed by the social consequences of alcohol dependency and widespread drunkenness. Yet the initiative only served to underscore the bureaucratic character of the campaign. The Society, though labelled “voluntary”, was in reality nothing more than an instrument of mobilisation organised from above by institutions subordinate to the state and Party apparatus.

The task of the Society was to promote “sobriety” in factories and other workplaces, in cultural and leisure centres, and in neighbourhoods and residential areas. Its members were expected to pay particular attention to individuals known to be prone to drinking. The Society also aimed to shape public opinion, to explain clearly and persuasively the harm caused by alcoholic beverages to “public and private life”, to oppose alcohol propaganda, and to help ensure compliance with legal regulations concerning drunkenness and alcoholism. Preventing the production of home-made alcohol and monitoring the enforcement of rules governing the alcohol trade likewise fell within the Society’s remit. It was also expected to contribute to the development of leisure activities for the population, especially young people.

As White observes, this structure was in fact a classic “front” organisation: it lent the campaign’s objectives a supposedly mass and voluntary character. Indeed, in his interview with Pravda following the public announcement of the campaign in May, Ovchinnikov explicitly stated that all the Society’s activities would be conducted under the leadership of Party committees and would rest on the principle of democratic [read: bureaucratic] centralism. [*****]

The Society was formally established at a conference held in Moscow in September 1985. At this conference, it was given a formal structure along lines familiar from the CPSU and other Soviet mass organisations. According to the figures cited by White, the Society claimed to have grown rapidly within a matter of months: by May 1986, it announced that it had 350,000 branches and approximately 11 million individual members. Its growth continued thereafter; by early 1987, the Society appeared to have reached 14 million members and 450,000 branches. [******]

An officially supervised anti-alcohol demonstration held in the Soviet Union in 1987: “Alcohol and socialism are incompatible!”

At first glance, these figures were undoubtedly impressive. Yet it was highly questionable how many of these members were genuinely people ready to work voluntarily in line with the Society’s aims. Indeed, there were numerous indications revealing the bureaucratic character of this top-down “grassroots initiative”. According to White, complaints persisted that people in factories and institutes were being enrolled en masse, that Party members were being told it was compulsory to join the Society, and that in some places even individuals who drank and openly declared that they would continue to do so were being registered as members. Workers in Penza, for example, were told that they could drink 100 grams of vodka “if necessary”. Moreover, rumours that members of the Society would not be sent to sobering-up centres if caught drunk also encouraged enrolment.

It should nevertheless be noted that, despite its bureaucratic character, the Society, backed by the Party and state apparatus, organised numerous activities across various parts of the Soviet Union. It held mass rallies, courses, museum visits and conferences; following earlier Soviet practices, it operated an “agitation steamer” on the Volga and an “agitation train” named after the Leninist Komsomol; it mounted exhibitions and published brochures. By the end of 1986, more than fifty films had been withdrawn from commercial distribution on the grounds that they were too tolerant of alcoholism, and cuts had been made to more than a hundred television programmes. The first issue of the Society’s journal Trezvost’ i kul’tura [Sobriety and Culture] appeared in January 1986 and reached 600,000 subscribers from its very first issue; according to its editor, Stanislav Sheverdin, this figure was “far higher than expected”. The Society also offered other services, such as a helpline in Tallinn run by its members. [*******]

All this showed that, as the Soviet Union entered a period soon to be marked by the concepts of glasnost, perestroika and “new thinking”, the anti-alcohol campaign amounted to more than a set of prohibitions and administrative restrictions: it created a broad sphere of bureaucratic intervention extending from cultural production to everyday life, and from leisure activities to the mass media.

[*] Mikhail Gorbachev, Memoirs, Doubleday, New York, 1996, p. 221. Immediately after this implication, Gorbachev sharpens his criticism, noting that Ligachev and Solomentsev “took everything to the point of absurdity”. In the sections where we examine the failure of the campaign, we shall also address the mutual accusations made by the different sides.

[**] Aleksandr Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, trans. Howard M. Goldfinger and Andrew Stickley, Södertörn University College, 2011, p. 41.

[***] The 1985 Society was not an entirely new creation. On 16 February 1928, the Society for the Struggle against Alcoholism (Obshchestvo po bor’be s alkogolizmom, OBSA) had been founded in Moscow; through factory cells, conferences, publications and propaganda work, it sought to promote sobriety among the working class. The title of its journal, launched in July 1928, was Trezvost’ i kul’tura [Sobriety and Culture], a name that would be revived in 1986. Yet the initiative came into conflict with the state’s reliance on alcohol revenues and was effectively liquidated in 1932 by being absorbed into the broader Society for a Healthy Everyday Life. See Kate Transchel, “Staggering Towards Socialism: The Soviet Anti-Alcohol Campaign, 1928–1932”, The Soviet and Post-Soviet Review, vol. 23, no. 2, 1996, pp. 191–202.

[****] Stephen White, Russia Goes Dry: Alcohol, State and Society, Cambridge University Press, New York, 1996, p. 75.

[*****] ibid., p. 76.

[******] ibid., pp. 76–78.

[*******] ibid., p. 78.

To be continued