An anecdote from Hasdal Military Prison:

“Trotskyist” as a political term of abuse

Published by İletişim Yayınları in 2007 as the eighth volume in the Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce (Political Thought in Modern Turkey) series, Sol (The Left) is a multi-author collection that examines the different currents of left-wing thought in Turkey, across a broad spectrum ranging from social democracy to communism, in the light of their historical development and their relationship to practical struggles.Though it has many aspects open to criticism, it remains a useful volume nonetheless. In this article, I would like to focus on an anecdote recounted at the beginning of Ali Rıza Tura’s contribution to the volume, titled “Trotskyism in Turkey”. Tura writes:

It must have been 1982. Following a raid on the ward in Hasdal Military Prison where I was being held together with members of various left-wing groups, I was transferred, along with four or five others, to the ward housing those of THKP-C origin. The ward representative came over to each of us in turn and asked, in the terminology of the period, what our “politics” were - that is, which groups we belonged to. When my turn came, I said, in a slightly tense tone of voice, that I was a Trotskyist. He laughed, thinking I was joking, and said, “Never mind. I’m with the MLSPB (Marxist-Leninist Armed Propaganda Union); they call us that as well. What’s your real politics?” 

Ali Rıza Tura

When I said, in an even tenser tone, that I was not joking and really was a Trotskyist, he first gave me a startled look, then went over to his comrades and told them what was going on. The result was a growing number of bewildered stares. They were talking among themselves, trying to make sense of the situation. For a while, I was subjected to a kind of de facto isolation. Three or four days later, however, a few of those whose collective trials were still under way spoke with their comrades from other prisons during the hearings and learned that there were, if only in tiny numbers, Trotskyists in other prisons as well, and that they had taken part in the resistance there. After learning this, the ward representative came over to me and said something along the following lines: “Sorry, mate. We had always thought Trotskyism was just a word used to denigrate other people; at first, we thought you were mad.” (Ali Rıza Tura, “Türkiye’de Troçkizm”, in Murat Gültekingil (ed.), Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce, Vol. 8: Sol, Istanbul, İletişim Yayınları, 2007, p. 78.)

This brief anecdote, the sort that brings a bitter smile to one’s face, is noteworthy for the extraordinary clarity with which it lays bare an important aspect of Stalinist political culture in Turkey. Here, “Trotskyism” is not understood as the name of a concrete current within Marxism, with its own distinctive theoretical theses, organisational form, historical references and political aims. On the contrary, it is used as a term of denunciation with no fixed content, one whose meaning shifts according to circumstance and which often serves merely to vilify the other side - a catch-all slur, or, so to speak, a banana good for every purpose. To my mind, the phrase “they call us that too” is the most striking sentence in the passage. For it reveals that, when Stalinist circles called one another “Trotskyist”, they were in many cases perfectly well aware that the people concerned were not Trotskyists at all, yet still used the label in an utterly malicious manner.

Moreover, that is not the whole story. Even before the first half of the 1970s, when no genuine Trotskyist milieu yet existed in Turkey, “Trotskyism” had already come to occupy a ready-made place in the imagination of the Stalinist movement. From the late 1920s onwards, various individuals and groups were subjected to this accusation. One early example was Nâzım Hikmet, who in the early 1930s was accused by his own party, the TKP, of being a “police agent”, a “Kemalist” and, of course, a “Trotskyist”. In other words, even before any real, organised Trotskyist movement existed - and the reasons why Trotskyism emerged so late in Turkey are themselves an important question deserving separate discussion - there was already a phantom of “Trotskyism” that had to be condemned.

Tariq Ali and Phil Evans, Trotsky for Beginners, Pantheon Books, 1980, New York, p. 7.

For all the variants of Stalinism in Turkey, Trotskyism was less a real political current than a semi-demonic, semi-mythological entity. (For a considerable number of Stalinists, that has still not changed very much even today.) In the materials placed before generations drawn to socialism - in the official histories of the CPSU, in the “explanatory” footnotes appended by Soviet ideologues to Lenin’s works, and in the writings of Stalin, Mao, Ho Chi Minh, Fidel Castro and others - there was no explanation of what Trotskyism actually stood for; instead, on the basis of distortions and outright lies, readers were taught why it was something to be hated. What we are dealing with here, then, is not a genuine political or intellectual debate, but the production of a reflex. In the mythology of the Stalinist inquisition, “Trotskyism” was a kind of bogeyman: its name was known, but its content was not; yet people were drilled to hate it and to crush it wherever it appeared.

What makes the Hasdal scene truly instructive is that it shows how ignorance and hypocrisy can coexist within the same mentality. Confronted with someone who actually identified himself as a Trotskyist, they were utterly bewildered; they found themselves wondering how anyone could describe himself in such terms. For the first time, they were face to face with a living adherent of a political current that had for years been presented to them as an object of fear - a current they had never in fact encountered and had never imagined they might encounter.

But those very same people, by saying “they call us that too”, also readily admit that the term had long been used in an arbitrary and instrumental way in struggles within the left. In other words, what we are dealing with here is not ignorance alone, but also conscious political bad faith and hypocrisy. Whether the “accusation” is true or not carries no weight whatsoever in their eyes; what matters is simply that it should serve to stigmatise the other side and drag their name through the mud. It is inevitable that such a political culture - one that has made a habit of labelling instead of seeking the truth, and of using concepts as clubs instead of explaining them - should produce cadres of this kind: Stalinist monsters great and small.

Hasdal Askerî Cezaevi’nden bir anekdot:

Siyasî hakaret sözcüğü olarak “Trotskist”

İletişim Yayınları tarafından Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce dizisinin sekizinci cildi olarak 2007 yılında yayımlanan Sol, sosyal demokrasiden komünizme uzanan geniş bir yelpaze içinde, Türkiye’de sol düşüncenin farklı doğrultularını tarihsel gelişimleri ve pratik mücadelelerle ilişkileri içinde ele alan, çok yazarlı - eleştiriyi hak eden birçok yanı olmasına karşın yine de faydalı - bir derleme. Bu yazıda, Ali Rıza Tura’nın bu ciltte yer alan “Türkiye’de Troçkizm” başlıklı makalesinin başında aktardığı bir anekdot üzerinde durmak istiyorum. Tura, şöyle yazıyor:

1982 yılı olmalı, Hasdal Askerî Cezaevi’nde karışık sol gruplarla birlikte kaldığım koğuşa yapılan bir operasyon sonucunda, THKP-C kökenli olanların koğuşuna dört beş arkadaşla birlikte gönderilmiştim. Koğuş temsilcisi, tek tek her birimizin yanına gelip o dönemin terimiyle “siyaset”imizin ne olduğunu, yani hangi gruplardan olduğumuzu sordu. Sıra bana geldiğinde biraz gergin bir ses tonuyla Troçkist olduğumu söyledim. Güldü, çünkü espri yaptığımı sanıyordu ve “boş ver” dedi, “ben MLSPB’liyim (Marksist-Leninist Silahlı Propaganda Birliği), bize de öyle derler, gerçek siyasetin ne?”

Ali Rıza Tura

Şaka yapmadığımı, gerçekten Troçkist olduğumu, biraz daha gergin bir tonda söylediğimde, önce şaşkın bir bakışla beni süzdü ve arkadaşlarının yanına gitti, durumu onlara aktardı. Sonuç, şaşkın bakışların giderek çoğalması oldu. Birbirleriyle konuşuyorlar ve durumu anlamaya çalışıyorlardı. Bir süre fiili bir tecrite maruz kaldım. Ancak üç dört gün sonra, toplu davaları süren birkaç kişinin diğer cezaevlerindeki yoldaşlarıyla duruşma süresindeki görüşmeleri sonucunda, başka cezaevlerinde de eser miktarda da olsa Troçkistin olduğunu ve cezaevlerindeki direnişlere katıldıklarını öğrenmiş oldular. Bu bilgi sonrasında koğuş temsilcisi yanıma geldi ve “Kusura bakma arkadaş, biz Troçkizm diye bir şeyin hep başkalarına, aşağılamak üzere söylenen bir laf olduğunu sanıyorduk, seni önce deli sandık” kabilinden bir şeyler söyledi. (Kolektif, Modern Türkiye'de Siyasi Düşünce Cilt 8 / Sol, ed. Murat Gültekingil, İletişim Yayınları, 1. baskı, 2007, İstanbul, s. 78)

İnsanı acı acı gülümseten bu kısa anekdot, Türkiye’deki Stalinist siyasî kültürün önemli bir yönünü olağanüstü bir berraklıkla açığa vurması bakımından dikkate değer. Burada “Trotskizm”, ayırt edici teorik tezleri, belli bir örgütsel yapısı, tarihsel referansları ve siyasî hedefleri olan somut ve Marksizm içi bir akımın adı olarak görülmüyor. Tam tersine, içeriği sabit olmayan, duruma göre anlam kazanan, çoğu zaman da yalnızca karşı tarafı karalamak için başvurulan bir suçlama sözcüğü - ya da her niyete yenen bir muz - olarak kullanılıyor. Bana göre “bize de öyle derler” ifadesi metnin en çarpıcı cümlesidir. Çünkü bu söz, Stalinist çevrelerin birbirlerine “Trotskist” derken çoğu durumda muhataplarının Trotskist olmadığını gayet iyi bildiklerini, ama buna rağmen bu yaftayı son derece kötü niyetli bir biçimde kullandıklarını açığa vuruyor.

Üstelik mesele bundan da ibaret değil. Türkiye’de 1970’li yılların ilk yarısından önce ortada herhangi bir gerçek Trotskist çevre bile yokken, Stalinist hareketin imgeleminde “Trotskizm” çoktan hazır bir yere sahipti. 1920’lerin sonlarından itibaren çeşitli kişi ve gruplar bu suçlamaya maruz kaldılar; sözgelimi 1930’lu yılların başlarında partisi TKP tarafından “polis ajanı”, “Kemalist” ve elbette “Trotskist” olmakla suçlanan Nâzım Hikmet de bunun erken örneklerinden biriydi. Yani ortada henüz gerçek ve örgütlü bir Trotskist hareket yokken bile - Trotskizmin Türkiye’de neden bu kadar geç ortaya çıktığı ayrıca tartışılması gereken önemli bir konudur - mahkûm edilmesi gereken bir “Trotskizm” heyulası vardı.

Tarık Ali ve Phil Evans, Yeni Başlayanlar İçin Troçki, çev. Osman Akınhay, Agora Kitaplığı, 1. baskı, Nisan 2010, İstanbul, s. 3.

Türkiye’deki Stalinizmin bütün varyantları için Trotskizm, gerçek bir siyasî akımdan çok yarı şeytansı, yarı mitolojik bir varlıktı. (Stalinistlerin hatırı sayılır bir bölümü için bugün de durum pek fazla değişmiş değildir.) Sosyalizme ilgi duyan kuşakların önüne konulan kaynaklarda -resmî SBKP tarihlerinde, Lenin’in kitaplarına Sovyet ideologlarının düştüğü “açıklayıcı” dipnotlarda, Stalin’in, Mao’nun, Ho Şi Minh’in, Fidel Castro’nun ve başkalarının metinlerinde - Trotskizmin ne söylediği anlatılmıyordu; tahrifat ve yalanlara dayanarak ondan niçin nefret edilmesi gerektiği öğretiliyordu. Yani burada gerçek bir siyasî ve düşünsel tartışma değil, bir refleks üretimi söz konusuydu. “Trotskizm”, Stalinist engizisyonun mitolojisinde bir tür Umacı idi: adı bilinen ama içeriği bilinmeyen, buna karşılık nefret edilmesi ve görüldüğü yerde ezilmesi gerektiği ezberletilen bir Umacı.

Hasdal’daki sahneyi asıl öğretici kılan şey ise, cehalet ile iki yüzlülüğün aynı bünyede nasıl bir arada yaşayabildiğini göstermesidir. Kendisini Trotskist olarak adlandıran biriyle karşılaşınca büyük bir şaşkınlık yaşıyorlar; insan kendisine böyle bir şeyi nasıl yakıştırır diye düşünüyorlar. Karşılarında ilk kez, kendilerine yıllarca korku nesnesi olarak sunulmuş, gerçekte hiç karşılaşmadıkları ve karşılaşabileceklerini de düşünmedikleri bir siyasî akımın canlı bir mensubunu görüyorlar.

Ama aynı insanlar, “bize de öyle diyorlar” diyerek, bu terimin sol içi rekabette öteden beri keyfî ve araçsal biçimde kullanıldığını da rahatça kabul ediyorlar. Yani ortada yalnızca bilgisizlik değil, aynı zamanda bilinçli bir siyasî sahtekârlık ve ikiyüzlülük de var. Yöneltilen “suçlamanın” doğru olup olmaması onların gözünde hiç bir önem taşımıyor; yeter ki karşı tarafı damgalamaya, ona çamur bulaştırmaya yarasın. Böyle bir siyasî kültürün, hakikati araştırmak yerine yaftalamayı, kavramları açıklamak yerine onları sopa gibi kullanmayı alışkanlık hâline getirmiş kadrolar -irili ufaklı Stalinist canavarlar- üretmesi kaçınılmazdır.

Çeviri:

Kurtuluşun anahtarı anti-emperyalist mücadeledir

Mateo Fossa ile söyleşi

(Eylül 1938)

Yazılış tarihi: 23 Eylül 1938.

İlk yayımlandığı yer: Socialist Appeal, Cilt II, Sayı 48, 5 Kasım 1938, s. 3.

Çeviri: Socialist Appeal.

COYOACAN, D.F., 26 Eylül - Mateo Fossa yoldaş, Sendikal Özgürlük Komitesi tarafından Meksika’da toplanan Latin Amerika sendikaları konferansına katılmak üzere görevlendirildi. Sendikal Özgürlük Komitesi, aralarında 24 bağımsız sendikanın da bulunduğu 28 örgütü bünyesinde barındırmaktadır.

Mateo Fossa

Bu örgütlerin her biri, Fossa yoldaşa ayrı ayrı yazılı yetki belgesi verdi. Buna rağmen, Latin Amerika sendikaları “birliği”nin yöneticileri, Fossa yoldaşı konferansa kabul etmediler. Kabul etmediler mi? Nasıl olur? Çok basit: Kapıyı yüzüne kapattılar. Neden? Nedeni hiç de karmaşık değil.

Fossa yoldaş, kısa bir süre Arjantin Komünist Partisi üyesi olmuş, ancak Moskova davalarına karşı sesini yükseltmişti. Bu, saygın sendika emekçisinin “halk düşmanı”, “Trotskist” vb. diye damgalanması için yeterli oldu. Stalinistler, Buenos Aires’ten Lombardo Toledano’ya, Stalin’in, Vışinskiy’nin, Yejov’un ve diğer tahrifatçıların lekesiz saflığına inanmayan tehlikeli bir delegenin kongreye geldiğini derhal bildirdiler.

Lombardo Toledano (1938)

G.P.U.’nun uşağı Toledano

G.P.U. emir verdiğinde Toledano itaat eder. Bu, artık onun işçi sınıfı hareketi içinde oynadığı başlıca roldür. Kulağa ne kadar saçma gelse de burjuva avukat Lombardo Toledano, dürüst bir Arjantinli devrimci olan işçi Fossa’nın yüzüne sendika konferansının kapılarını kapattı. Meksika proleterlerine geriye, “Yaşasın totaliter rejim! Yaşasın führerimiz Adolf Toledano!” diye haykırmaktan başka bir şey kalmıyor.

23 Eylül’de Fossa yoldaş, Trotskiy yoldaşı ziyaret etti ve onunla yaptığı uzun görüşmede bir dizi önemli soru sordu. Aşağıda bu soruları Trotskiy yoldaşın cevaplarıyla birlikte yayımlıyoruz:

Fossa: Sizce Avrupa’daki mevcut durumun bundan sonraki seyri nasıl olacak?

Trotskiy: Diplomasi bu kez de çürük bir uzlaşmaya varmayı başarabilir. Ancak bu uzun sürmeyecektir. Savaş kaçınılmazdır ve üstelik çok yakın bir gelecekte patlak verecektir. Uluslararası krizler birbirini takip ediyor. Bu sarsıntılar yaklaşan savaşın doğum sancılarına benziyor. Her yeni sarsıntı daha şiddetli ve daha tehlikeli bir nitelik taşıyacaktır. Şu anda dünyada bu sürecin gelişimini, yani savaşın doğuşunu durdurabilecek hiçbir güç görmüyorum. Korkunç bir yeni boğazlaşma insanlığın üzerine acımasızca yaklaşmaktadır.

Elbette, uluslararası proletaryanın zamanında gerçekleştireceği devrimci eylemler, emperyalistlerin yağmacı girişimlerini felç edebilir. Ancak gerçeğin yüzüne dosdoğru bakmalıyız. Avrupa’da işçi kitlelerinin ezici çoğunluğu, İkinci ve Üçüncü Enternasyonallerin önderliği altındadır. Amsterdam Sendikalar Enternasyonali’nin önderleri, İkinci ve Üçüncü Enternasyonallerin politikasını bütünüyle desteklemekte ve onlarla birlikte sözde “Halk Cepheleri”ne katılmaktadır.

İspanya, Fransa ve diğer ülkelerin örneklerinde görüldüğü gibi, “Halk Cephesi” politikası, proletaryayı burjuvazinin sol kanadına tabi kılmaktan ibarettir. Ancak kapitalist ülkelerde tüm burjuvazi - sağ da “sol” da - baştan aşağı şovenizm ve emperyalizmle malûldür. “Halk Cephesi”, işçileri kendi emperyalist burjuvazileri için top yemi haline getirmeye hizmet eder. Sadece buna yarar, başka hiçbir şeye değil.

İkinci ve Üçüncü Enternasyonal ile Amsterdam Enternasyonali, şu anda proletaryanın “demokratik” emperyalizme karşı devrimci mücadelesini frenlemek ve felce uğratmakla görevli karşıdevrimci örgütlerdir. Bu Enternasyonallerin suça batmış önderlikleri devrilmediği sürece, işçiler savaşa karşı koyamayacaktır. Bu acı ama kaçınılmaz gerçektir. Bununla yüzleşmeyi bilmeli ve kendimizi yanılsamalarla ve pasifist gevezeliklerle avutmayı bırakmalıyız. Savaş kaçınılmazdır!

Fossa: Bunun İspanya'daki mücadele ve uluslararası işçi sınıfı hareketi üzerinde ne gibi etkileri olacak?

Trotskiy: Yaklaşan olayların niteliğini doğru kavrayabilmek için, öncelikle yaklaşan savaşın faşizm ile “demokrasi” arasında bir savaş olacağına dair sahte ve bütünüyle yanlış teoriyi reddetmeliyiz. Bu düşünceden daha yanlış ve daha ahmakça bir şey yoktur. Emperyalist “demokrasiler”, dünyanın her yerinde çıkar çatışmaları nedeniyle bölünmüş durumdadır. Faşist İtalya, Hitler’in zaferine olan inancını yitirirse, kolaylıkla Büyük Britanya ve Fransa ile aynı kampta yer alabilir. Yarı-faşist Polonya ise, kendisine sunulan avantajlara bağlı olarak bu kamplardan birine ya da ötekine katılabilir. Savaşın seyri içinde Fransız burjuvazisi, işçilerine boyun eğdirip onları “sonuna kadar” savaşmaya zorlamak için “demokrasi”nin yerine faşizmi geçirebilir. Faşist Fransa da “demokratik” Fransa gibi, sömürgelerini silahla savunacaktır. Yeni savaş, 1914-18 savaşından çok daha açık bir yağmacı emperyalist karakter taşıyacaktır. Emperyalistler siyasî ilkeler için değil, pazarlar, sömürgeler, hammaddeler, dünya üzerinde hegemonya ve onun zenginlikleri için savaşırlar.

Emperyalist kamplardan herhangi birinin zaferi, bütün insanlığın kesin boyunduruk altına alınması, bugünün sömürgelerine ve Latin Amerika halkları da dahil olmak üzere bütün zayıf ve geri halklara çifte zincir vurulması anlamına gelecektir. Emperyalist kamplardan herhangi birinin zaferi; kölelik, yoksulluk, sefalet ve insan kültürünün gerilemesi demektir.

Çıkış yolu nedir, diye soruyorsunuz. Şahsen, yeni bir savaşın insanlık üzerindeki yağmacı kapitalist kliklerin egemenliğine karşı uluslararası bir devrimi kışkırtacağından bir an bile kuşku duymuyorum. Savaş sırasında emperyalist “demokrasi” ile faşizm arasındaki bütün farklar ortadan kalkacaktır. Bütün ülkelerde acımasız askerî diktatörlükler hüküm sürecektir. Alman işçileri ve köylüleri de Fransızlar ve İngilizler gibi kırılıp gidecektir. Modern yıkım araçları öylesine korkunçtur ki, insanlık muhtemelen savaşa birkaç ay bile dayanamayacaktır. Umutsuzluk, öfke ve nefret, savaşan bütün ülkelerin kitlelerini ellerinde silahlarla ayaklanmaya itecektir. Dünya proletaryasının zaferi savaşa son verecek, ayrıca İspanya sorununu olduğu kadar Avrupa’nın ve dünyanın öteki bölgelerinin bütün güncel sorunlarını da çözecektir.

“Demokrasi” maskesi arkasına saklanarak proletaryayı emperyalizmin savaş arabasına zincirlemek isteyen bu işçi sınıfı “liderleri”, bugün emekçilerin en büyük düşmanları ve ona doğrudan doğruya ihanet edenlerdir. İşçilere, emekçilerin bilincini zehirleyen emperyalizmin ajanlarından nefret etmeyi ve onları hor görmeyi öğretmeliyiz; işçilere, faşizmin emperyalizmin yalnızca biçimlerinden biri olduğunu, hastalığın dış belirtilerine karşı değil, organik nedenlerine, yani kapitalizme karşı mücadele etmemiz gerektiğini açıklamalıyız.

Fossa: Meksika devriminin perspektifi nedir? Toprak ve petrol zenginliğinin kamulaştırılmasıyla bağlantılı olarak paranın değer kaybını nasıl değerlendiriyorsunuz?

Trotskiy: Bu konular üzerinde yeterince ayrıntılı biçimde durmam mümkün değil. Toprağın ve doğal zenginliklerin kamulaştırılması, Meksika için ulusal savunma bakımından mutlak surette vazgeçilmez bir önlemdir. Köylülerin gündelik ihtiyaçları karşılanmadan hiçbir Latin Amerika ülkesi bağımsızlığını koruyamaz. Paranın satın alma gücünün düşmesi, Meksika’ya karşı başlamış bulunan emperyalist ablukanın sonuçlarından yalnızca biridir. Mücadelede maddî yoksunluklar kaçınılmazdır. Fedakârlık olmadan kurtuluş mümkün değildir. Emperyalistler karşısında teslim olmak, ülkenin doğal zenginliklerini yağmaya, halkı ise gerilemeye ve yok oluşa terk etmek anlamına gelir. Elbette işçi sınıfı örgütleri, hayat pahalılığındaki artışın yükünün esas olarak emekçilerin sırtına bindirilmemesini sağlamalıdır.

Fossa: Latin Amerika halklarının kurtuluş mücadelesi ve geleceğin sorunları üzerine ne söyleyebilirsiniz? Aprismo hakkında ne düşünüyorsunuz?

Trotskiy: Latin Amerika ülkelerinin her birinin yaşamını, sorduğunuz sorulara somut bir yanıt verebilecek kadar iyi bilmiyorum. Her hâlükârda benim için açık olan şudur: Bu ülkelerin iç sorunları, emperyalizme karşı eşzamanlı bir devrimci mücadele olmaksızın çözülemez. Amerika Birleşik Devletleri’nin, İngiltere’nin ve Fransa’nın ajanları (Lewis, Jouhaux, Toledano ve Stalinistler), emperyalizme karşı mücadelenin yerine faşizme karşı mücadeleyi ikame etmeye çalışıyorlar. Onların bu canice çabalarını, yakın zamanda toplanan savaş ve faşizm karşıtı kongrede gördük. Latin Amerika ülkelerinde “demokratik” emperyalizmin ajanları özellikle tehlikelidir, çünkü bunlar kitleleri faşist haydutların açık ajanlarından daha kolay kandırabilirler.

En basit ve en açık örneği ele alacağım. Brezilya’da şu anda her devrimcinin ancak nefretle bakabileceği yarı-faşist bir rejim hüküm sürüyor. Ancak, yarın İngiltere’nin Brezilya ile askerî bir çatışmaya girdiğini varsayalım. Size soruyorum: İşçi sınıfı bu çatışmada hangi tarafta yer alacaktır? Kendi adıma cevap vereyim: Bu durumda ben, “demokratik” Büyük Britanya’ya karşı “faşist” Brezilya’nın tarafında olacağım. Neden? Çünkü aralarındaki çatışmada söz konusu olan demokrasi ya da faşizm olmayacaktır. Eğer İngiltere galip gelirse, Rio de Janeiro’ya başka bir faşisti yerleştirecek ve Brezilya’ya çifte zincir vuracaktır. Eğer tersine Brezilya galip gelirse, bu ülkenin ulusal ve demokratik bilincine güçlü bir itki verecek ve Vargas diktatörlüğünün devrilmesine yol açacaktır. İngiltere’nin yenilgisi aynı zamanda Britanya emperyalizmine bir darbe indirecek ve Britanya proletaryasının devrimci hareketine ivme kazandıracaktır. Gerçekten de dünya çelişkilerini ve askerî çatışmaları faşizm ile demokrasi arasındaki mücadeleye indirgemek için insanın kafasının bomboş olması gerekir. Her türlü maskenin altında sömürücüleri, köle sahiplerini ve soyguncuları ayırt etmeyi bilmek gerekir!

Bütün Latin Amerika ülkelerinde tarım devriminin sorunları, anti-emperyalist mücadeleyle kopmaz bağlarla bağlıdır. Stalinistler bugün her ikisini de haince felce uğratmaktadır. Kremlin için Latin Amerika ülkeleri, emperyalistlerle olan pazarlıklarında yalnızca pazarlık malzemesidir. Stalin, Washington’a, Londra’ya ve Paris’e şöyle diyor: “Beni eşit bir ortak olarak tanıyın, ben de sömürgelerde ve yarı-sömürgelerdeki devrimci hareketi bastırmanıza yardım edeyim; bunun için Lombardo Toledano gibi yüzlerce ajan hizmetimdedir.” Stalinizm, kurtuluş hareketinin cüzzamı haline gelmiştir.

Aprismo’yu kesin bir yargıya varacak kadar iyi tanımıyorum. Peru’da bu partinin faaliyeti yasadışı bir karakter taşıdığından, gözlemlenmesi de zordur. APRA’nın Meksika’da Eylül ayında düzenlenen savaş ve faşizm karşıtı kongredeki temsilcileri, benim yargılayabildiğim kadarıyla, Porto Riko’dan gelen delegelerle birlikte onurlu ve doğru bir tutum aldılar. Geriye sadece, APRA’nın Stalinistlerin eline düşmemesini ummak kalıyor; çünkü bu, Peru’daki kurtuluş mücadelesini felce uğratırdı. Tam örgütsel bağımsızlık koşuluyla, belirli pratik görevler temelinde Apristalarla anlaşmaya varmanın mümkün ve arzu edilir olduğunu düşünüyorum.

Fossa: Savaşın Latin Amerika ülkeleri açısından sonuçları ne olacak?

Trotskiy: Hiç kuşkusuz her iki emperyalist kamp da Latin Amerika ülkelerini daha sonra bütünüyle köleleştirmek üzere savaşın girdabına çekmeye çalışacaktır. İçi boş “antifaşist” yaygara, yalnızca emperyalist kamplardan birinin ajanları için zemin hazırlamaktadır. Dünya savaşını hazırlıklı karşılayabilmek için, Latin Amerika’nın devrimci partileri daha şimdiden bütün emperyalist gruplaşmalara karşı uzlaşmaz bir tutum almalıdır. Latin Amerika halkları, kendilerini koruma mücadelesi temelinde birbirlerine daha sıkı kenetlenmelidir.

Savaşın ilk döneminde zayıf ülkelerin durumu çok güç olabilir. Ama geçen her ayla birlikte emperyalist kamplar gitgide zayıflayacaktır. Birbirleriyle giriştikleri ölümcül mücadele, sömürge ve yarı-sömürge ülkelerin başlarını kaldırmalarına imkân verecektir. Bu, elbette Latin Amerika ülkeleri için de geçerlidir; eğer kitlelerin başında gerçekten devrimci, anti-emperyalist partiler ve sendikalar yer alırsa, tam kurtuluşlarını gerçekleştirebilirler. Trajik tarihsel koşullardan hileyle, boş laflarla ve küçük yalanlarla kaçılmaz. Kitlelere gerçeği, bütün gerçeği ve gerçeğin yalnızca kendisini söylemeliyiz.

Fossa: Sizce sendikaların üstlenmesi gereken görevler ve başvurmaları gereken yöntemler nelerdir?

Trotskiy: Sendikaların proletaryayı kurtuluş mücadelesi yolunda bir araya getirebilmesi, eğitebilmesi ve harekete geçirebilmesi için, Stalinizmin totaliter yöntemlerinden arındırılması gerekir. Sendikalar, eylem disiplinine bağlı kalınması koşuluyla, bütün siyasî eğilimlerden işçilere açık olmalıdır. Sendikaları dış amaçlar için bir silaha - özellikle de Stalinist bürokrasinin ve “demokratik” emperyalizmin bir silahına - dönüştürenler, kaçınılmaz olarak işçi sınıfını böler, zayıflatır ve gericiliğin önünü açar. Sendikalar içinde tam ve dürüst bir demokrasi, ülkedeki demokrasinin en önemli koşuludur.

Son olarak, Arjantinli işçilere kardeşçe selamlarımı iletmenizi rica ediyorum. Stalinizmin temsilcilerinin benim ve dostlarım aleyhine bütün dünyaya yaydıkları iğrenç iftiralara onların bir an bile inanmadıklarından şüphem yok. Dördüncü Enternasyonal’in Stalinist bürokrasiye karşı sürdürdüğü mücadele, ezilenlerin ezenlere, sömürülenlerin sömürenlere karşı verdiği büyük tarihsel mücadelenin devamıdır. Uluslararası devrim, SSCB işçileri de dahil olmak üzere bütün ezilenleri özgürleştirecektir.

[*] Mateo Fossa (1894-1973), Arjantinli bir sendikacı ve sosyalist militandı. 1938’de Meksika’da Lev Trotskiy ile yaptığı bu söyleşiyle tanınır. Dönemin Arjantin işçi hareketi içinde yer alan Fossa, daha sonra Trotskist harekete yakınlaşmış ve Dördüncü Enternasyonal çevresiyle ilişki kurmuştur.

[**] Vicente Lombardo Toledano (1894-1968), Meksikalı sendikacı ve Stalinist siyasetçiydi. Trotskiy ve Socialist Appeal burada onu, Stalinist çizgiye sadık sendikal-politik tutumu nedeniyle eleştirmektedir.

[***] APRA (Alianza Popular Revolucionaria Americana; Amerikan Halkçı Devrimci İttifakı), 1924’te Meksika’da Víctor Raúl Haya de la Torre tarafından kurulan, anti-emperyalist ve Latin Amerika’nın birliğini hedefleyen bir siyasal harekettir. “Aprismo” ise bu hareketin ideolojik-siyasal çizgisini ifade eder. Peru siyasetinde uzun süre çok etkili olan bu akım, özellikle 1930’lardan itibaren geniş bir toplumsal taban kazanmıştır.

Stalinist bureaucracy and Trotskyist literature

Anatoly Chernyaev (third from left) with Leonid Brezhnev (second from right) at a dacha used for drafting important political texts.

Anatoly Chernyaev, a senior Soviet apparatchik who worked for many years in the International Department of the CPSU Central Committee and closely followed the international communist movement (which should really be read here as the Stalinist movement), notes in his diary entry of 30 October 1978 that he had read a summary of an article by Ernest Mandel (1923-1995):

Yesterday I read an abstract of an essay by a currently famous Trotskyist Mandel. A quite Leninist concept of the impending revolution in the West. He believes that right now (not in 1917, or 1920, or 1945, or even 1968) the West is able to repeat the pattern of the Soviet revolution. With an emphasis on the role of the Soviets, dual power first and then the dictatorship of the proletariat.

In any case, as they say: if we continue to build relations with the revolutionary forces of the West on an ideological basis (and we cannot get rid of this) then the only company for us are the modern ultra-educated and intelligent Trotskyists. (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1978), trans. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, p. 39.)

In these two paragraphs, an entire world is contained. Let us proceed step by step.

The first point that needs to be made is this: in the Soviet Union, access to Trotskyist literature was confined to a very small minority at the highest levels of the Stalinist bureaucracy. [*] Outside this narrow circle, Trotskyist literature was illegal, and even possessing it was treated as a criminal offence.

Chernyaev was a Kremlin bureaucrat whose working life, apart from his travels, meetings and conferences, was largely spent dealing with texts. Policy notes, assessments, reports, books, pamphlets and similar materials, as well as the drafting of speeches, formed a major part of his work. [**] The fact that a summary of an article by Mandel -whose title Chernyaev unfortunately does not give- came before him reflected not so much any impossibility of access to the full text as the way the bureaucratic apparatus functioned. Senior officials were often presented with “processed” information: summaries, notes, selected passages or evaluation briefs. This rested on the assumption that their time was scarce and that their main function was not to read everything from beginning to end, but to go into greater depth when they considered it necessary.

The Soviet working class, other sections of the working population, and young people were to be kept strictly away from such dangerous and “poisonous” materials. Access to these texts was reserved exclusively for the highest-ranking officials, who were assumed to be immune to such toxins. Moreover, the Soviet people were not even supposed to know that such a double standard existed.

Ernest Mandel

Another important point that should be noted is that Chernyaev does not describe Trotskyism as a counter-revolutionary movement. Yet in official Soviet literature, Trotskyism was invariably denounced and condemned in exactly those terms, loudly and in unison. Chernyaev, by contrast, saw no need to employ such language when writing in his diary.

Moreover, Chernyaev not only stops short of describing a well-known Trotskyist like Mandel as counter-revolutionary; he also remarks that Mandel’s approach to the prospects for revolution in the West was “quite Leninist”.

From this, it becomes clear that what Chernyaev found truly surprising was not that a Trotskyist writer should adopt a Leninist perspective. What struck him above all was that, as late as 1978, it could still be argued that “the model followed by the Soviet revolution” retained its validity for Western countries. Chernyaev might perhaps have found this more understandable had Mandel said it in 1968; but the fact that such a claim was still being made in 1978, such a “late” date, plainly seemed excessive to him.

What made 1978 appear a “late date” in Chernyaev’s eyes becomes clear from the second paragraph. The spread of Eurocommunism in the mid-1970s, led above all by communist parties with a broad mass base in Western Europe, opened up a deep rift within the international Stalinist movement.

Chernyaev’s diaries abound in examples of debates within the Kremlin, and particularly in the department where he worked, about what measures should be taken in response to this rift. He was not in favour of adopting an “ideologically based” stance towards these developments, and he was critical of the “hawkish” wing that sought to push matters in that direction.

As a pragmatist, Chernyaev’s message was essentially this: if they pursued the hawks’ line, they would in the end find themselves with only those “ultra-educated and intelligent” Trotskyists as possible partners for cooperation. For him, that was not an acceptable outcome. This is precisely what he was suggesting, with a note of irony. Chernyaev believed that persisting with a hawkish stance towards Eurocommunism would lead them into a blind alley, and he complained that this had more or less become inevitable. He was not, however, indulging in some bizarre prediction that the CPSU would move towards cooperation with the Trotskyists.

[*] In addition, the well-known Progress Publishers operated a “special editorial” system under which foreign works that criticised the Soviet Union from various angles, or were otherwise regarded as ideologically objectionable, were translated and circulated in very small print runs among the highest-ranking Stalinist bureaucrats. These publications were distributed according to a special list. Some translated books also bore inscriptions such as “For scientific libraries only”. Such volumes were not put on sale; instead, they were kept in major libraries for the use of a somewhat wider circle, including trusted Stalinist ideologues, and were not available for loan.

[**] For example, Chernyaev is listed as the “chief editor” in the Turkish translation of the first volume of The International Working-Class Movement (Uluslararası İşçi Sınıfı Hareketi Tarihi), prepared by the Institute of the International Working-Class Movement of the USSR Academy of Sciences and published by Yordam Kitap in December 2021.

Stalinist bürokrasi ve Trotskist literatür

Anatoliy Çernyayev (soldan üçüncü), önemli siyasî metinlerin kaleme alındığı bir daçada, Leonid Brejnev’le (sağdan ikinci) aynı masada.

Uzun yıllar SBKP Merkez Komitesi’nin Uluslararası Bölümü’nde çalışmış, uluslararası komünist (siz bunu Stalinist olarak okuyun) hareketle yakından ilgilenmiş üst düzey bir Sovyet aparatçiği olan Anatoliy Çernyayev, 30 Ekim 1978 tarihli günlük notunda Ernest Mandel’in (1923-1995) bir makalesinin özetini okuduğundan söz eder:

Dün, günümüzün tanınmış Trotskistlerinden biri olan Mandel’in bir makalesinin özetini okudum. Batı’da yaklaşan devrime ilişkin oldukça Leninist bir yaklaşım söz konusu. Ona göre Batı, tam da şu anda (1917’de, 1920’de, 1945’te, hatta 1968’de değil), Sovyet devriminin izlediği modeli tekrarlayabilecek durumda. Burada önce Sovyetlerin rolü, ardından ikili iktidar, sonra da proletarya diktatörlüğü öne çıkarılıyor.

Her halükârda, dedikleri gibi: Eğer Batı’nın devrimci güçleriyle ilişkilerimizi ideolojik bir temelde kurmayı sürdürürsek (ve bundan kurtulamıyorsak), o zaman bizim için geriye kalan tek çevre, günümüzün son derece eğitimli ve zeki Trotskistleri olacaktır. (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1978), çev.: Anna Melyakova, ed.: Svetlana Savranskaya, s. 39.)

Bu iki paragrafta koca bir dünya yatıyor. Adım adım ilerleyelim.

İlk söylenmesi gereken şudur: Sovyetler Birliği’nde Stalinist bürokrasinin en üst katmanlarında yer alan çok küçük bir azınlığın Trotskist literatüre erişimi vardı. [*] Bu dar çevrenin dışında ise Trotskist literatür yasadışıydı; bulundurulması da suç sayılıyordu.

Çernyayev, yaptığı seyahatler, görüşmeler ve katıldığı toplantılar dışında, mesaisinin büyük bölümünde metinlerle çalışan bir Kremlin bürokratıydı. Politika notları, değerlendirmeler, raporlar, kitaplar, broşürler ve benzeri malzemeler, ayrıca konuşma taslakları hazırlamak işinin en önemli parçalarından biriydi. [**] Önüne Mandel’in -ne yazık ki adını belirtmediği- bir makalesinin özetinin gelmiş olması, tam metne erişimin imkânsızlığından çok, bürokratik aygıtın işleyiş biçiminden kaynaklanıyordu. Üst düzey görevlilere çoğu zaman “işlenmiş” bilgi sunulurdu: özetler, notlar, seçilmiş pasajlar veya değerlendirme fişleri. Çünkü onların zamanının kıt olduğu varsayılır; esas işlevlerinin her şeyi baştan sona okumak değil, gerekli gördüklerinde derine inmek olduğu kabul edilirdi.

Sovyet işçi sınıfının, diğer emekçi kesimlerin ve gençlerin eline bu tür tehlikeli ve “zehirli” malzemelerin geçmesine ise kesinlikle izin verilmezdi. Bu metinlere erişim hakkı, yalnızca bu tür zehirlere karşı bağışıklığı bulunduğu varsayılan en üst düzey yöneticilere tanınırdı. Üstelik Sovyet halkının böyle bir çifte standardın varlığından haberdar olması da istenmezdi.

Ernest Mandel

İşaret edilmesi gereken bir başka önemli nokta ise Çernyayev’in Trotskizmden karşı-devrimci bir hareket olarak söz etmemesidir. Oysa resmî Sovyet literatüründe Trotskizm, istisnasız biçimde, hep bir ağızdan ve yüksek sesle bu şekilde damgalanıyor ve lanetleniyordu. Çernyayev günlüğüne yazarken böyle bir adlandırmayı gerekli görmüyor.

Üstelik Çernyayev, Mandel gibi tanınmış bir Trotskisti sadece karşı-devrimci olarak nitelendirmemekle kalmıyor; onun Batı’da yaşanacak bir devrim açısından “oldukça Leninist” bir yaklaşım sergilediğini de belirtiyor.

Buradan anlıyoruz ki Çernyayev’in asıl şaşırtıcı bulduğu şey, Trotskist bir yazarın Leninist bir perspektife sahip olması değildir. Onu asıl şaşırtan, Batılı ülkelerde 1978 itibarıyla hâlâ ‘Sovyet devriminin izlediği model’in geçerliliğinden söz edilebilmesidir. Çernyayev, Mandel bunu 1968’de söylese belki daha anlaşılır bulacaktır; ama 1978 gibi “geç” bir tarihte Batılı ülkeler için böyle bir iddianın hâlâ ileri sürülmesi ona açıkça fazla gelmektedir.

1978’i Çernyayev’in gözünde “geç bir tarih” kılan şeyin ne olduğunu ise ikinci paragrafı okuyunca kavrıyoruz. 1970’li yılların ortalarında Avrokomünizmin yaygınlaşması ve özellikle Batı Avrupa’da geniş kitlesel tabana sahip komünist partilerin bu akımın başını çekmesi, uluslararası Stalinist harekette derin bir çatlak yarattı.

Çernyayev’in günlükleri, Kremlin’de ve özellikle çalıştığı bölümde bu çatlağa karşı ne tür önlemler alınması gerektiği üzerine yürütülen tartışmaların örnekleriyle doludur. Günlüklerin yazarı, bu gelişme karşısında “ideolojik temelli” bir tutum almaktan yana değildir; bu doğrultuda ilerlemek isteyen “şahin” kanadı da eleştirmektedir. 

Bir pragmatist olarak vermek istediği mesaj şudur: Şahinlerin çizgisinden gidersek, sonunda işbirliği yapabileceğimiz tek çevre olarak karşımızda o “iyi eğitimli ve zeki” Trotskistleri buluruz. Bu ise Çernyayev açısından kabul edilebilir bir sonuç değildir. İnce bir alayla söylemek istediği de tam olarak budur. Çernyayev, Avrokomünizm karşısında şahin bir tutumu sürdürmenin kendilerini çıkmaza sürükleyeceğini düşünüyor ve bunun kaçınılmaz hale gelmiş olmasından yakınıyor. Yoksa SBKP’nin Trotskistlerle işbirliğine yöneleceği türünden, gerçekleşme ihtimali olmayan tuhaf bir kehanette bulunmuyor.

[*] Bunun dışında, ünlü Progress Publishers yayınevinin bünyesinde bir “özel redaksiyon” sistemi bulunuyordu; burada Sovyetler Birliği’ni farklı yönlerden eleştiren ya da ideolojik bakımdan sakıncalı görülen yabancı eserler çevrilerek çok küçük tirajlarla en üst düzey Stalinist bürokratlar arasında dolaşıma sokuluyordu. Bu yayınların dağıtımı özel bir listeye göre yapılıyordu. Ayrıca bazı çeviri kitaplarda “Yalnızca bilimsel kütüphaneler için” benzeri ibareler kullanılıyordu. Bu kitaplar satışa çıkarılmıyor, güvenilir Stalinist ideologları da içeren biraz daha geniş bir halkanın kullanımı için yalnızca büyük kütüphanelerde tutuluyor ve ödünç verilmiyordu.

[**] Örneğin, birinci cildi Aralık 2021’de Yordam Kitap tarafından yayımlanan ve SSCB Bilimler Akademisi Uluslararası İşçi Sınıfı Hareketi Enstitüsü tarafından hazırlanmış olan Uluslararası İşçi Sınıfı Hareketi Tarihi’nin “baş editörü” Çernyayev’di.

Who was Rasul Gamzatov, really?

The Soviet poet Rasul Gamzatov (1923-2003) is a name well known in literary circles in Turkey, particularly among readers of Caucasian origin. While researching Gamzatov online, I came across an article published on 6 October 2024 on the soL Haber Portalı (soL News Portal) under the title It takes courage not to sell one’s mother tongue: Gamzatov’s mountains… (Yürek gerekir anadilini satmamak için: Hamzatov’un dağları...). Centring on Gamzatov, the piece paints an extremely rosy and misleading picture that obscures many of the truths about the Soviet Union’s nationality policy.

In the article, based on an interview conducted by soL Haber Portalı correspondent Özkan Öztaş with Yusuf Şaylan, Gamzatov’s attachment to his mother tongue, to Dagestan and to local cultures is presented as evidence of the supposedly positive and culturally nurturing character of the Soviet experience. It is argued that Gamzatov wrote in Avar, that multilingualism in Dagestan was experienced as a form of richness, that the Soviet Union preserved and fostered this cultural diversity, and that his book My Dagestan (Benim Dağıstanım), which has also been translated into Turkish, stands as one of its finest testimonies.

In a short blog post, it is of course impossible to show in detail just how far the claims advanced by soL Haber Portalı fall short of reflecting the real course of the nationalities question in the Soviet Union in all its complexity. Here, I will confine myself to recalling that, from the second half of the 1920s onwards, as the Stalinist bureaucratic counter-revolution gradually took root and consolidated itself, the class character of political power in the Soviet Union changed; in order to secure its own material privileges, the bureaucratic caste turned to policies of centralisation and, at times, to tendencies that fostered Great Russian chauvinism. It should also be added that, when the Soviet Union broke up, the dissolution of the regime created favourable conditions in the Caucasus for new national conflicts, regional balkanisation and great-power intervention.

Rasul Gamzatov

What I chiefly want to focus on in this article, however, is the fact that, in the course of bureaucratic degeneration, Gamzatov became one of the most degenerate figures among the regime’s circle of loyal intellectuals and artists. The real Gamzatov is very different from the one portrayed in soL Haber Portalı; he is no socialist role model, but a figure trapped in the gap between his limited talent and the genius attributed to him, weary of being displayed in the system’s shop window, yet fiercely attached to the material privileges that came with that place.

The senior Soviet bureaucrat Anatoly Chernyaev, in an entry dated 8 October 1978 in the diary he kept between 1972 and 1991, recorded the following about Gamzatov’s conduct during a trip to Canada, which he attended as head of a Soviet delegation; each episode was a scandal in itself:

Rasul Gamzatov as head of the delegation of the Union of Soviet Friendship Societies to Canada. He was drinking heavily. The hosts were in utter shock when at a reception in Montreal he moved close to the wife of the Deputy Chairman of the CP of Canada Walsh and said, “My queen, marry me, leave him… I am not handsome, but I am rich. You will have a good life.” He fell to his knees and crawled over to start kissing her feet.

He did the same thing with an old woman - the wife of Pravda correspondent Bragin at a reception in Ottawa.

The only speech he was capable of making at a meeting in Toronto was reduced to him saying that when he gets back to Moscow he will ask to become a member of the USSR-Canada Society. The kicker is that all of Canada long knows that he, Rasul Gamzatov, has been the chairman of this society for many years.

In Vancouver at a meeting with Slavic studies students he could not remember a single line from his poems. And so forth.

Maybe it’s true what Boris Slutsky once told me: “Gamzatov is a completely inflated figure. He was made by the 'translators' - Kozlovsky, Grebnev”… It seems very believable. (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1978), trans. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, p. 36.)

The figure that emerges here is not the sort of cultural and socialist personality that soL Haber Portalı seeks to present to its readers, but rather an official celebrity who was for years displayed in the shop window of the Stalinist bureaucracy, pampered by the prestige and privileges that this display conferred, and eventually went completely off the rails. What Chernyaev recounts points not merely to personal weaknesses. It also shows the extent of the moral and intellectual disintegration into which the regime’s favoured artists and intellectuals had fallen. Gamzatov was, without doubt, one of the most extreme examples of this process of decay.

The fact that the Stalinist regime chose to elevate certain figures from particular peoples does not prove that it genuinely offered those peoples freedom, equality and cultural development. On the contrary, this was precisely how the Stalinist system worked: it carefully selected the figures to be placed in the shop window, granted them material privileges, and used these artificially polished examples to render broader historical realities invisible. Once one recalls the deportations, repression, purges, drives towards centralisation, and the destructive effects of Great Russian chauvinism visited upon the peoples of the Caucasus, it becomes clearer still just how deceptive this official shop window really was.

In short, to take Gamzatov’s attachment to his mother tongue and his love of Dagestan and turn them into a eulogy for the Soviet Union is not historically defensible. The real picture is far more contradictory, far harsher and far darker. If the issue is to be approached from a genuinely socialist perspective, what needs to be seen is not the ideological shop window, which conceals bureaucratic privileges, the manufacture of official celebrity, and the historical experience of whole peoples, but the class and political reality that lies behind it.

Resul Hamzatov gerçekte kimdi?

Sovyet şairi Resul Hamzatov (1923-2003), Türkiye’de edebiyat çevrelerinde ve özellikle Kafkas kökenli okurlar arasında yakından tanınan bir isim. Hamzatov üzerine internette araştırma yaparken, karşıma soL Haber Portalı’nda 6 Ekim 2024 tarihinde yayımlanan Yürek gerekir anadilini satmamak için: Hamzatov’un dağları... başlıklı bir yazı çıktı. Söz konusu yazı, Resul Hamzatov’u merkeze alarak Sovyetler Birliği’nin milliyetler politikasına ilişkin birçok gerçeği perdeleyen, son derece pembe ve gerçeklerden uzak bir tablo çiziyor.

soL Haber Portalı muhabiri Özkan Öztaş’ın Yusuf Şaylan ile yaptığı görüşmeye dayanan yazıda, Hamzatov’un anadiline, Dağıstan’a ve yerel kültürlere bağlılığı, Sovyet deneyiminin kültürel bakımdan olumlu ve besleyici karakterinin bir kanıtı olarak sunuluyor. Hamzatov’un Avarca yazdığı, Dağıstan’daki çok dilliliğin bir zenginlik olarak yaşandığı, Sovyetler Birliği’nin bu kültürel çeşitliliği koruyup geliştirdiği ve şairin Türkçeye de çevrilmiş olan Benim Dağıstanım başlıklı kitabının bunun en güzel tanıklıklarından birini oluşturduğu ileri sürülüyor.

Kısa bir blog yazısında, soL Haber Portalı’nda öne sürülen bu iddiaların, Sovyetler Birliği’nde milliyetler sorununun gerçek seyrini bütün yönleriyle yansıtmaktan ne kadar uzak olduğunu ayrıntılı biçimde ortaya koymak elbette mümkün değil. Burada yalnızca, 1920’li yılların ikinci yarısından itibaren Stalinist bürokratik karşı devrimin adım adım kök salıp yerleşmesiyle birlikte Sovyetler Birliği’nde siyasal iktidarın sınıfsal karakterinin değiştiğini; bürokratik kastın kendi maddi ayrıcalıklarını güvence altına almak için merkezileştirme politikalarına ve zaman zaman Büyük Rus şovenizmini besleyen eğilimlere yöneldiğini hatırlatmakla yetineceğim. Buna bir de Sovyetler Birliği dağıldığında rejimin çözülmesinin, Kafkasya’da yeni millî çatışmalar, bölgesel balkanizasyon ve büyük güç müdahaleleri için uygun bir zemin yarattığını eklemem gerekir.

Resul Hamzatov

Bu yazıda asıl üzerinde durmak istediğim nokta ise, Hamzatov’un bürokratik yozlaşma süreci içinde rejime sadık aydınlar ve sanatçılar çevresinin en çürümüş figürlerinden biri haline gelmiş olmasıdır. Gerçek Hamzatov, soL Haber Portalı’nda anlatılandan çok farklıdır; sosyalist bir rol model olmaktan çok uzak biridir. Kendi sınırlı yeteneği ile kendisine atfedilen deha arasındaki boşlukta sıkışmış, sistemin vitrinine yerleştirilmekten yorgun düşmüş, ama bu vitrinde yer almanın sağladığı maddi ayrıcalıklara da dört elle sarılmış bir figürdür.

Üst düzey Sovyet bürokratı Anatoliy Çernyayev, 1972-1991 yılları arasında tuttuğu günlüğüne 8 Ekim 1978 tarihinde düştüğü notta, bir Sovyet delegasyonunun başı olarak Kanada gezisine katılan Hamzatov’un her biri ayrı bir skandal olan davranışlarını şöyle aktarıyor:

Kanada’ya giden Sovyet Dostluk Dernekleri Birliği heyetinin başında Resul Hamzatov vardı. Durmadan içki içiyordu. Ev sahipleri, Montreal’deki bir resepsiyonda Kanada Komünist Partisi Başkan Yardımcısı Walsh’ın karısına sokulup “Kraliçem, benimle evlen, onu bırak... Yakışıklı değilim ama zenginim. Benimle iyi yaşarsın” dediğinde tam anlamıyla dehşete düştüler. Hamzatov dizlerinin üzerine çöktü ve kadının ayaklarını öpmek için emekleyerek yanına gitti.

Aynı şeyi Ottawa’daki bir resepsiyonda, Pravda muhabiri Bragin’in yaşlı karısına da yaptı.

Toronto’daki bir toplantıda yapabildiği tek konuşma, Moskova’ya döndüğünde SSCB-Kanada Derneği’ne üye olmak için başvuracağını söylemekten ibaret kaldı. İşin gülünç yanı şu ki, Kanada’da herkes onun, yani Resul Hamzatov’un, uzun yıllardır bu derneğin başkanı olduğunu zaten biliyor.

Vancouver’da Slav çalışmaları öğrencileriyle yaptığı bir buluşmada ise kendi şiirlerinden tek bir dize bile hatırlayamadı. Ve bunun gibi daha neler neler.

Belki de Boris Slutskiy’in bir zamanlar bana söylediği şey doğrudur: “Hamzatov bütünüyle şişirilmiş bir figür. Onu ‘çevirmenler’ yarattı - Kozlovski, Grebnev...” Bu söz hiç de yabana atılır görünmüyor. (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1978), çev.: Anna Melyakova, ed.: Svetlana Savranskaya, s. 36.)

Burada karşımıza çıkan kişi, soL Haber Portalı’nın okura sunmaya çalıştığı türden bir kültürel ve sosyalist şahsiyet değil, Stalinist bürokrasinin vitrininde yıllarca taşınmış, bu vitrin sayesinde elde ettiği itibar ve ayrıcalıklarla şımarmış, sonunda da tamamen yoldan çıkmış resmî bir şöhrettir. Çernyayev’in aktardıkları, yalnızca kişisel zaaflara işaret etmiyor. Aynı zamanda rejimin gözde sanatçı ve aydınlarının nasıl bir ahlaki ve zihinsel çözülme içine sürüklendiğini de gösteriyor. Hamzatov, hiç kuşkusuz, bu çürüme sürecinin en ileri örneklerinden biriydi.

Stalinist rejimin belirli halklardan bazı isimleri parlatmış olması, o rejimin bu halklara gerçekten özgürlük, eşitlik ve kültürel gelişme sunduğunu kanıtlamaz. Tersine, Stalinist sistemin işleyiş mantığı tam da buydu: vitrine konacak örnekleri özenle seçmek, onları maddi ayrıcalıklardan faydalandırmak ve bu yapay biçimde parlatılmış örnekler üzerinden daha geniş tarihsel gerçekleri görünmez kılmak. Kafkasya halklarının yaşadığı sürgünler, baskılar, tasfiyeler, merkezileştirme hamleleri ve Büyük Rus şovenizminin yıkıcı etkileri hatırlandığında, bu resmî vitrinin ne kadar aldatıcı olduğu daha iyi anlaşılır.

Kısacası, Resul Hamzatov’un anadiline bağlılığını ve Dağıstan sevgisini veri alıp buradan bir Sovyetler Birliği güzellemesi çıkarmak tarihsel bakımdan savunulabilir değildir. Gerçek tablo çok daha çelişkili, çok daha sert ve çok daha karanlıktır. Meseleye gerçekten sosyalist bir perspektiften bakılacaksa, bürokratik ayrıcalıkları, resmî şöhret üretimini ve halkların tarihsel deneyimini örten ideolojik vitrinleri değil, bu vitrinin arkasındaki sınıfsal ve siyasal gerçeği görmek gerekir.