Cuba: The dominant wing of the bureaucratic caste is bent on capitalist restoration

On Javier Gómez Sánchez’s article

Diaz-Canel and Raúl Castro

The day before yesterday, I published on this blog a revised Turkish translation of Cuban journalist and filmmaker Javier Gómez Sánchez’s article, “Küba ve kapitalizme tam dönüş” (“Cuba and the Complete Turn towards Capitalism”). In the brief introduction I added to the article, I noted that I have fundamental differences with Gómez Sánchez in terms of both analysis and political perspective, but that I nevertheless considered it important to publish the text because it contains significant information and observations from within Cuba itself.

Foremost among these differences is the question of Cuba’s social character. Gómez Sánchez describes Cuba as “a socialist country”, its economy as “a socialist economy”, and the Fidelista base as “communist”. I do not agree with any of these contradictory characterisations.

Cuba is neither a socialist nor a communist society, but a bureaucratically degenerated workers’ state.

In Cuba, as in all Stalinist regimes, there is a privileged bureaucratic caste that dominates the upper echelons not only of the intertwined state and party apparatuses but also of public enterprises. Its housing, access to consumer goods, the education of its children, and access to healthcare and scarce resources—in short, its way of life—are markedly different from those of the broad masses of workers and working people. This inequality has become much more visible, particularly over the past fifteen years, as large sections of the population have been driven into deep poverty and deprivation.

The economic situation of the broad masses in Cuba is extremely dire.

From 1989 onwards, in Eastern Europe and subsequently in the Soviet Union -leaving aside certain exceptional cases in which the national question became decisive- capitalist restoration was, to a large extent, an expression of the Stalinist bureaucracy’s drive to secure its own privileges through private property. A significant section of the bureaucrats who administered state property became its direct owners in the course of the restoration process.

This was precisely the historical alternative Trotsky had posed for the Soviet Union from the 1930s onwards: either the working class would overthrow the bureaucracy through a political revolution and restore workers’ democracy or, failing that, the bureaucracy would ultimately pave the way for the restoration of capitalism.

What makes Gómez Sánchez’s article particularly important from my standpoint is that it provides valuable insider information about how far developments in Cuba have advanced towards the second of these possibilities.

The author describes how, following the reforms initiated under Raúl Castro in 2011, the emerging strata of private entrepreneurs have steadily grown stronger, become integrated with the state bureaucracy and technocracy, and developed into a political force. He argues that these groups have gained considerable influence within state structures and within the Cuban Communist Party itself.

More importantly, he offers a periodisation. According to Gómez Sánchez, the period between the debates preceding the 2008 reforms and the discussions over the 2019 Constitution was when resistance within the National Assembly to the advance of capitalism was at its strongest. Thereafter, business-owning deputies and the bureaucratic layers supporting them became increasingly influential.

Taking Gómez Sánchez’s periodisation as a starting point, one can draw an analogy that he himself does not make: Cuba’s 2019 could be its equivalent of the Soviet Union’s 1985.

This, of course, does not mean that the histories of the two countries are identical. In 1985, however, capitalist restoration had not yet emerged within the Soviet bureaucracy as an explicit and fully developed programme. The balance of forces within the bureaucracy was shifting, and those sections advocating a turn towards the market and private property were beginning to take the political initiative. Within a few years, increasingly broad sections of the party–state apparatus became direct agents of restoration.

If the picture drawn by Gómez Sánchez is accurate, Cuba too is crossing a threshold of a similar character.

From this standpoint, the recently adopted package of 176 measures for “economic and social transformation” is of major significance. According to Gómez Sánchez, these include the legalisation of private banking, the sale of fuel by the private sector, the liquidation of loss-making state enterprises and the privatisation of their infrastructure, the conversion of public enterprises into joint-stock companies, and their takeover by private entities.

Considered alongside the accumulation of private capital over the past fifteen years and the integration of the bureaucracy with these new economic forces, these measures make it increasingly difficult to speak merely of the limited and temporary use of market mechanisms. The floodgates are being opened for the transformation of bureaucratic privilege into private property.

Another important aspect of Gómez Sánchez’s article is the role of the party–state apparatus in this process.

According to Gómez Sánchez, in Cuba -just as in the Stalinist regimes of the Soviet Union and Eastern Europe- economists who favour capitalist restoration, private entrepreneurs, and circles associated with them are finding ever greater support within the state and party apparatus. By contrast, voices opposing the capitalist transformation are increasingly being silenced in the official media.

These claims, of course, require further investigation. But the fundamental question is now clear:

Is the dominant wing of the bureaucracy that governs Cuba ceasing to be a caste whose social position rests on state property and becoming instead the political instrument through which that property is transformed into its own private property and that of the emerging new bourgeoisie?

The answer given by Gómez Sánchez’s article is clearly “yes”.

The metaphor Gómez Sánchez uses at the end of his article is particularly striking. In his view, the fundamental change in Cuba is that those who still hold political power no longer hold economic power:

“The ringmaster is no longer the owner of the circus.”

I think this metaphor needs to be reformulated somewhat differently:

Those running the circus now want to hold the title deed to it as well!

This, then, is the central issue facing Cuba in the period ahead. Will the bureaucratic caste succeed in transforming the political power it has held for decades into the class rule of a new property-owning bourgeoisie? Or will the Cuban working class and working people be able to emerge as an independent political force against both US imperialism and capitalist restoration?

From a Leninist standpoint, an optimistic answer to this question does not appear possible. In the absence of a revolutionary vanguard organisation of the working class, spontaneous struggles may produce important and even explosive upheavals, but they cannot develop a coherent programme against capitalist restoration or constitute an alternative political power. Under present conditions, unfortunately, there is no organised force in Cuba capable of leading the working class in the struggle to reverse the process of capitalist restoration.

Küba: Bürokratik kastın egemen kanadı kapitalist restorasyonu kafaya koymuş

Javier Gómez Sánchez’in yazısı üzerine

Diaz-Canel ve Raúl Castro

Dün Kübalı gazeteci ve sinemacı Javier Gómez Sánchez’in “Küba ve kapitalizme tam dönüş” başlıklı yazısının gözden geçirilmiş Türkçe çevirisini bu blogda yayımladım. Yazıya eklediğim kısa sunuşta, Gómez Sánchez’le esaslı görüş ve siyasi perspektif farklılıklarına sahip olduğumu, buna rağmen Küba’nın içinden önemli bilgiler ve gözlemler içerdiği için metni yayımlamayı gerekli gördüğümü belirtmiştim.

Bu farklılıkların başında Küba’nın toplumsal niteliği geliyor. Gómez Sánchez Küba’yı "sosyalist bir ülke", ekonomisini "sosyalist bir ekonomi", Fidelci tabanı da "komünist" olarak tanımlıyor. Ben bu çelişkili tanımlamaların hiçbirine katılmıyorum.

Küba sosyalist ya da komünist bir toplum değil, bürokratik olarak yozlaşmış bir işçi devletidir.

Küba’da da bütün Stalinist rejimlerde olduğu gibi, iç içe geçmiş devlet ve parti aygıtlarının yanı sıra kamu işletmelerinin üst kademelerine hâkim ayrıcalıklı bir bürokratik kast vardır. Bu kastın konutları, tüketim olanakları, çocuklarının eğitimi, sağlık hizmetlerine ve kıt kaynaklara erişimi, kısacası yaşam tarzı geniş işçi ve emekçi kitlelerden farklıdır. Özellikle son on beş yılda halkın büyük kesimlerinin derin bir yoksulluğa ve yoksunluğa itilmesiyle bu eşitsizlik çok daha görünür hâle gelmiştir.

Küba'da geniş halk kitlelerinin ekonomik durumu son derece kötü

1989’dan itibaren Doğu Avrupa’da ve ardından Sovyetler Birliği’nde -ulusal sorunun belirleyici hâle geldiği kimi istisnai vakalar bir yana bırakılırsa- kapitalist restorasyon büyük ölçüde Stalinist bürokrasinin kendi ayrıcalıklarını özel mülkiyet güvencesi altına alma atılımının ifadesiydi. Devlet mülkiyetini yöneten bürokratların önemli bir bölümü, restorasyon sürecinde bu mülkiyetin doğrudan sahiplerine dönüştü.

Trotskiy’in 1930’lu yıllardan itibaren Sovyetler Birliği için ortaya koyduğu tarihsel alternatif de buydu: Ya işçi sınıfı bürokrasiyi bir siyasi devrimle devirerek işçi demokrasisini yeniden kuracak ya da bürokrasi, bu gerçekleşmediği takdirde, sonunda kapitalizmin yeniden kurulmasının yolunu açacaktı.

Gómez Sánchez’in yazısını benim açımdan özellikle önemli kılan, Küba’da ikinci olasılık yönündeki gelişmenin ulaştığı aşamaya ilişkin içeriden önemli bilgiler vermesidir.

Yazar, 2011’de Raúl Castro öncülüğünde başlatılan reformların ardından ortaya çıkan özel girişimci kesimlerin giderek güçlendiğini, devlet bürokrasisi ve teknokrasisiyle bütünleştiğini ve siyasi bir güç hâline geldiğini anlatıyor. Bu kesimlerin devlet yapıları ve bizzat Küba Komünist Partisi içinde büyük bir nüfuz kazandığını ileri sürüyor.

Daha da önemlisi, bir dönemleştirme yapıyor. Gómez Sánchez’e göre 2008 reformları öncesindeki tartışmalar ile 2019 Anayasası üzerindeki görüşmeler arasındaki dönem, Ulusal Meclis içinde kapitalist ilerleyişe karşı direnişin en güçlü olduğu dönemdi. Sonrasında ise işletme sahibi milletvekilleriyle onları destekleyen bürokratik kesimler giderek ağırlık kazandı.

Burada, Gómez Sánchez’in dönemleştirmesinden yola çıkarak onun yapmadığı bir analoji yapılabilir: Sovyetler Birliği’nin 1985’i, Küba’nın 2019’u olabilir.

Bu elbette iki ülkenin tarihinin bire bir aynı olduğu anlamına gelmez. Ancak 1985’te Sovyet bürokrasisi içinde kapitalist restorasyon henüz açık ve tamamlanmış bir program hâlini almamıştı. Bürokrasi içindeki dengeler değişiyor, piyasa ve özel mülkiyet yönündeki dönüşümü savunan kesimler siyasi inisiyatifi ele geçirmeye başlıyordu. Birkaç yıl içinde parti-devlet aygıtının giderek genişleyen bölümleri restorasyonun doğrudan taşıyıcısı hâline geldi.

Gómez Sánchez’in çizdiği tablo doğruysa, Küba’da da benzer nitelikte bir eşik aşılmaktadır.

Bu açıdan son kabul edilen 176 “ekonomik ve toplumsal dönüşüm” önlemi büyük önem taşıyor. Gómez Sánchez’e göre bunlar arasında özel bankacılığın yasallaştırılması, akaryakıtın özel sektör tarafından satılması, zarar eden devlet işletmelerinin tasfiyesi ve altyapılarının özelleştirilmesi, kamu işletmelerinin anonim şirketlere dönüştürülmesi ve özel aktörler tarafından devralınması bulunuyor.

Bunlar son on beş yılda gelişen özel sermaye birikimi ve bürokrasinin yeni ekonomik güçlerle bütünleşmesiyle birlikte düşünüldüğünde, yalnızca piyasa mekanizmalarının sınırlı ve geçici kullanımından söz etmek giderek zorlaşıyor. Bürokratik ayrıcalığın özel mülkiyete dönüşmesinin önündeki baraj kapakları açılıyor.

Gómez Sánchez’in yazısındaki bir başka önemli husus da parti-devlet aygıtının bu süreçteki rolü.

Gómez Sánchez’in anlattığına göre Küba’da -tıpkı SSCB’de ve Doğu Avrupa’daki Stalinist rejimlerde gördüğümüz gibi- kapitalist restorasyon yanlısı iktisatçılar, özel girişimciler ve bunlarla bağlantılı çevreler devlet ve parti aygıtı içinde giderek daha fazla destek buluyor. Buna karşılık kapitalist dönüşüme itiraz eden sesler resmî medyada giderek daha fazla susturuluyor.

Bu iddiaların elbette ayrıca araştırılması gerekir. Fakat temel soru artık açıktır:

Küba’yı yöneten bürokrasinin egemen kanadı, toplumsal konumunu devlet mülkiyetine dayandıran bir kast olmaktan çıkıp, bu mülkiyeti kendi özel mülkiyetine ve gelişmekte olan yeni burjuvazinin mülkiyetine dönüştürmenin siyasi aracına mı dönüşüyor?

Gómez Sánchez’in yazısının verdiği yanıt açık biçimde “evet” yönündedir.

Gómez Sánchez’in yazısının sonunda kullandığı benzetme oldukça çarpıcıdır. Ona göre Küba’daki temel değişim, siyasi iktidarı hâlâ elinde tutanların artık ekonomik gücü ellerinde tutmamasıdır:

“Sirki yöneten kişi artık sirkin sahibi değildir.”

Ben bu benzetmeyi biraz daha farklı bir biçimde formüle etmek gerektiğini düşünüyorum:

Sirki yönetenler, artık sirkin tapusuna da sahip olmak istiyorlar!

Küba’da önümüzdeki dönemin temel meselesi de budur. Bürokratik kast, onlarca yıldır elinde tuttuğu siyasi iktidarı özel mülkiyet sahibi yeni bir burjuvazinin sınıf iktidarına dönüştürmeyi başaracak mı? Yoksa Küba işçi sınıfı ve emekçi halkı hem ABD emperyalizmine hem de kapitalist restorasyona karşı bağımsız bir siyasi güç olarak sahneye çıkabilecek mi?

Bu soruya Leninist bir bakış açısından iyimser bir yanıt vermek mümkün görünmüyor. İşçi sınıfının devrimci öncü örgütünün bulunmadığı koşullarda kendiliğinden mücadeleler önemli ve hatta sarsıcı patlamalar yaratabilir; fakat kapitalist restorasyona karşı tutarlı bir program ve siyasi iktidar alternatifi oluşturamaz. Bugünkü koşullarda Küba’da kapitalist restorasyon sürecini tersine çevirme mücadelesinde işçi sınıfına öncülük edebilecek örgütlü bir güç bulunmuyor maalesef.

Çeviri:

Küba ve kapitalizme tam geri dönüş

Javier Gómez Sánchez

Javier Gómez Sánchez

1984 doğumlu Kübalı sinemacı, gazeteci ve iletişimci Javier Gómez Sánchez’in bu yazısı, ilk olarak "Cuba y el giro completo al capitalismo” başlığıyla Uruguay’da çıkan haftalık gazete Brecha’nın 24 Temmuz 2026 tarihli 2122. sayısında yer aldı.

Yazının İngilizce çevirisi, yazarın izniyle, “Cuba and the complete turn towards capitalism” başlığı altında 28 Temmuz 2026’da In Defence of Marxism sitesinde yayımlandı. In Defence of Marxism, yazıyı “Küba Devrimi’nin geleceğine ilişkin tartışmaya çok ilginç bir katkı” olarak değerlendirdiğini belirtiyor.

Metnin Türkçe çevirisi de 6 Ağustos 2026’da aynı sitede yayımlandı. Aşağıda, bu Türkçe çeviriyi İngilizce metinle karşılaştırarak gözden geçirilmiş ve gerekli gördüğüm yerlerde yeniden çevrilmiş hâliyle yayımlıyorum.

Javier Gómez Sánchez’le gerek Küba Devrimi’nin tarihine gerekse sosyalizmin inşası ve Stalinizm sorununa yaklaşım bakımından esaslı görüş ve siyasi perspektif farklılıklarım var. Bununla birlikte, tıpkı In Defence of Marxism gibi, bu farklılıkların yazının önemini ortadan kaldırmadığını düşünüyorum. Küba’nın içinden yazılmış olması ve ülkede son yıllarda yaşanan ekonomik ve siyasi dönüşüme ilişkin önemli bilgiler ve gözlemler içermesi, metni okunmaya ve tartışılmaya değer kılıyor.

Burada yazıyı herhangi bir yorum eklemeden yayımlamakla yetineceğim. Gómez Sánchez’in aktardığı bilgilerin ne anlama geldiği ve Küba’da yaşanmakta olan dönüşümün nasıl değerlendirilmesi gerektiği konusunu ise ayrı bir blog yazısında ele alacağım.

* * *

Son yıllarda ortaya çıkan özel girişimci kesimler ve fikirlerini ortaklaştırdıkları ağlar, Küba’da yeni bir siyasi güç hâline geldi.

Hükümet bürokrasisi ve teknokrasisiyle bütünleşmeleri sayesinde, krizlerden yararlanarak kendi çıkarlarına uygun değişiklikleri gerçekleştirme konusunda giderek artan bir kapasiteye sahip olduklarını gösterdiler.

Devlet Konseyi tarafından kısa süre önce “toplumsal dönüşümler” başlığı altında açıklanan 176 “önlemin” özünü, gerçekte bunlardan kâr elde edebilecek bir ekonomik elitin uzun süredir hayata geçirilmesini talep ettiği girişimler oluşturmaktadır. Bu önlemler arasında özel bankacılığın yasallaştırılması, akaryakıtın özel sektör tarafından satılması, zarar eden devlet işletmelerinin tasfiyesi (altyapıları ve faaliyetleriyle birlikte özelleştirilmeleri), devlet işletmelerinin anonim şirketlere dönüştürülmesi ve özel aktörler tarafından devralınmaları yer almaktadır.

Bu önlemler olağan koşullar altında bu denli kolay gündeme getirilemezdi. Ancak Küba toplumunun COVID-19 salgınından bu yana içinde bulunduğu kesintisiz şok hâli -özellikle de ocak ayında ABD’nin Venezuela’ya saldırısından, tam petrol ablukasından ve askerî müdahale tehditlerinden bu yana- Küba’da sosyalizmden kapitalizme geçişi hedefleyen politikaların uygulanmasının önünü açtı.

Bu önlemlerin uygulanmasını zorunlu kılan, ABD saldırganlığının tırmanması değildir; çünkü bu önlemler zaten bir süredir hazırlanmaktaydı. Bunların hayata geçirilmesi için mevcut fırsattan yararlanılmasını mümkün kılan, söz konusu saldırganlığın yarattığı şok hâlidir.

Raúl Castro’nun öncülüğünde 2011 yılında başlatılan reformlardan bu yana geçen son on beş yılda hedef, sosyalist devlet ekonomisi ile kapitalist piyasanın bir arada varlığını sürdüreceği karma bir ekonomi modeli kurmaktı. Ne var ki ABD’nin ekonomik ablukası altındaki Küba devleti, bizzat bu reformların ortaya çıkardığı kapitalist güçleri denetim altında tutmayı başaramadı ve sonunda bu güçlerin baskısına yenik düştü.

Özel sermaye çevreleri; yolsuzluk, aile bağları ya da yöneticilerle kurdukları dostluk ilişkileri yoluyla, ideolojik kimlik kaybından, safdillikten ve sosyalist hareketin abluka karşısındaki güçsüzlüğünden yararlanarak devlet yapılarına ve bizzat Küba Komünist Partisi’ne (PCC) giderek daha fazla nüfuz ettiler.

Bu iş çevreleri, “Gurular” ya da (“Chicago Boys”a gönderme yapılarak) “Havana Boys” olarak anılan bir grup liberal iktisatçıyla eşgüdüm içinde, etkili bir özel medya aygıtı oluşturdu. Yıllardır özelleştirmeyi, devletin ve sosyalizmin tasfiyesini öngören önerileri birer çözüm gibi sunarak gündeme getiriyorlar. Bütün bunlar, sosyalizmi hâlâ savunan devrimci, komünist ve Fidelci bir toplumsal tabanın varlığına rağmen gerçekleşiyor; ancak bu taban tükenmiş, ezilmiş, seçeneksiz bırakılmış ve her şeyden önemlisi önderlikten yoksun durumda.

Bizzat Cumhurbaşkanı ve PCC Birinci Sekreteri, özel girişimci sektörün ve çıkarlarının sorgusuz sualsiz bir savunucusu hâline gelmiştir ve yeni politikaların “sosyalizmi kurtaracağını” sürekli yineleyip durmaktadır. Buna karşılık özel ellerdeki basın organları, daha önce gizlemeye çalıştıkları “geçiş” kavramını ve bu geçişin toplum içinde yaratacağı “kazananlar ve kaybedenler” sürecinin nasıl yönetilmesi gerektiğini artık açıkça tartışır hale gelmiştir.

Meclis kapitalist restorasyon yolunda 176 karar tasarısını oybirliğiyle kabul etti.

Halk İktidarı Ulusal Meclisi, kendisine yalnızca bir gün önce sunulan belgeyi onaylamak üzere tek oturumluk bir toplantı yaptı. Bu kısa süre içinde, 176 önlemden tek birine karşı dahi herhangi bir önerge sunulmadı. Oysa hükümetin özel şirketlerden vergileri gerektiği gibi tahsil edemediği ve bunun devasa bir bütçe açığına yol açtığı bir dönemde, sırf halktan KDV alınmaya başlanması kararı bile günler sürecek yoğun tartışmaları gerektirirdi.

2008 reformları öncesinde yürütülen tartışmalar ile 2019 Anayasası üzerindeki görüşmeler arasındaki dönemde, Ulusal Meclis kapitalizmin ilerleyişine karşı en dikkate değer direniş dönemini yaşadı. Ancak o tarihten bu yana Meclis kürsüsüne, devlet bürokrasisinin desteğini alan, sahte yurtseverlik söylemlerine başvuran ve her oturumda söz almaları sağlanan işletme sahibi milletvekillerinin söylemi hâkim oldu. Devlet televizyonu ve resmî basın da ardından bu söylemi yayınlarının odağı ve gazetelerin birinci sayfalarının başlıca konusu hâline getirdi.

Bir süredir, geçiş sürecine yönelik her türlü direniş ifadesi resmî medyada sansüre uğruyor. Kısa süre önce açıklanan önlem paketi karşısında eleştirel yazılar yazmaya cesaret eden az sayıdaki kişi ise bunları yabancı basında yayımlamak zorunda kaldı. Kübalı aydınların önemli bir bölümü ya kamuoyu önünde sessiz kalıyor ya da geçiş fikrini benimsemiş bulunuyor. Küba dışındaki kapitalizmden söz etmeye fazlasıyla istekli olan bu kesim, ülke içinde kapitalizmden söz etmekten ise kaçınıyor ve bürokrasi tarafından yönetilen bir ödül ve ceza sistemi aracılığıyla denetim altında tutuluyor.

Havana’nın Dragones mahallesinde sokakta çeşitli ürünler satan bir grup insan.

Son yıllarda, ABD’nin Küba’yı içeriden istikrarsızlaştırma stratejisinin bir parçası olarak, Küba hükümeti ablukaya ek olarak kirli bir savaşın da içine sürüklendi. ABD, Küba’daki siyasi mahkûmların sayısına ilişkin istatistikleri uluslararası alanda bir koz olarak, adeta satranç tahtasındaki taşlarmış gibi kullanıyor. Üniversiteler ise, ABD’nin finansmanı ve desteğini alan sansüre uğramış sanatçılar ile “bağımsız” gazetecilerin şikâyetleriyle doldurularak, fiilen yumuşak darbe niteliğine varan girişimlerle zehirlendi.

Öte yandan, çok gürültü çıkaran ancak çok az şey başaran muhalifler yargılanıp hapsedilmiş ya da ülkeyi terk etmeyi ehvenişer olarak seçmeye itmek amacıyla baskıya maruz bırakılmıştır; böylece “sürgün” kavramı yeniden canlandırılmıştır. Ardından bu kişilerin faaliyetleri ve mali bağlantıları devlet televizyonunda yayımlanan programlarda ifşa edilmiştir.

Buna karşılık, kapitalist restorasyonun ve özelleştirmenin ideologları olan serbest piyasa guruları, üniversite etkinliklerine davet edilmeleri ve kitaplarının yayımlanmasına sağlanan mali destek aracılığıyla aynı ABD çıkar çevreleri tarafından desteklenmelerine rağmen, saygın iktisatçılar ve akademisyenler ya da masum girişimciler olarak sunuluyorlar. Gerçekte oldukları gibi, yani ablukanın entelektüel ve iş dünyası ayağı olarak gösterilmiyorlar.

Kamuoyunun dikkati sokak protestolarına ve Miami’den gelen, silah yüklü köhne bir sürat teknesine çevrilmişken, çok daha güçlü bir karşı devrim yüzlerce kişinin katıldığı toplantılarını düzenliyor, özel sektör forumları için Havana’nın en modern otellerinde salonlar kiralıyordu. Büyük olasılıkla -ve tarih bunu kaydedecektir- o dönemde Küba Devrimi’ni sona erdirmek için asıl işi yapanlar Devlet Güvenliği tarafından hiçbir zaman sorgulanmadılar.

Bu yıl, Küba sosyalizminin tarihî lideri Fidel Castro’nun doğumunun yüzüncü yılı. Onun sözlerinden birini uyarlayacak olursak, fikirleri de yüzüncü doğum yılında ölecek gibi görünüyor. Nitekim “değiştirilmesi gereken her şeyi değiştirmek” sözü, bugün Küba’nın kapitalizme geçişinin başını çekenler tarafından gasp edilmiş durumda.

Bugün Küba’nın önündeki temel soru artık ekonomik modelden çok siyasal modele ilişkindir. Tek parti sistemi, seçim sistemi, hak ve özgürlüklere getirilen tartışmalı sınırlamalar ile siyasal modelin diğer birçok unsuru, bir zamanlar sosyalizmin güvenceleri olarak görüldükleri için zorunlu kabul ediliyordu. Peki, model artık sosyalist değilse bunları sürdürmek mümkün müdür? Çin ya da Vietnam’ın aksine, hükümetini devirmeye yönelik dış baskılarla karşı karşıya bulunan Küba gibi bir ülkede, ekonomik değişiklikler siyasal değişikliklere yol açmayacakmış gibi davranmak mümkün müdür? Kültürel ve ekonomik güç bir kez yitirildiğinde, siyasal iktidar korunabilir mi?

Ancak iktidar da madde gibi yok olmaz; dönüşüm geçirir. Geleneksel bürokrasi ile yeni ekonomik güçlerin bütünleşmesi, toplum üzerindeki eski ama etkili denetimden yararlanarak, anti-emperyalist sosyalizmin yerine milliyetçi bir kapitalizmi geçirmeye çalışabilir. Ne var ki bu, ABD’yi tatmin etmeyecektir.

Denklemden çıkarılamayacak olan bir diğer unsur ise halktır; üstelik ülke içindeki durum giderek daha istikrarsız hâle gelmekte ve kontrolün sağlanması giderek daha fazla polis gücüne bağımlı hale gelmektedir. Bunun, hükümet tarafından giderek daha az temsil edildiğini hisseden devrimin destek tabanı üzerindeki etkisi de göz ardı edilemez.

Küba’daki temel değişim, siyasal iktidarı hâlâ elinde tutanların artık ekonomik gücü elinde bulundurmamasıdır. Kesin olan bir şey varsa, o da sirki yöneten kişinin artık sirkin sahibi olmadığıdır.

Aynı zamanda bkz.: 

“Küba’ya yönelik bu saldırıyı ancak dünya işçi sınıfı sokaklara çıkarak durdurabilir” (3 bölüm)

Arjantin: İşçilerin ve Öğrencilerin Küba ile Bağımsız Dayanışma Kampanyası

Küba ekonomisinin çöküşü

Balseros’tan bugüne: Küba halkının bitmeyen krizi

Arjantin’de Küba ile bağımsız işçi-öğrenci dayanışması

Behice Boran, the invasion of Czechoslovakia and the story Gökhan Atılgan left unfinished

A few days ago, I watched an interview in which historian Emrah Safa Gürkan spoke to researcher and author Gökhan Atılgan about Behice Boran’s academic and political life.

The interview has one fundamental omission: it makes no mention of Behice Boran’s Stalinist political line or of the decisive influence this had on her thinking and political practice. Gürkan did not raise the issue at any point during the interview, while Atılgan, for his part, presumably felt no need to broach what he regarded as a sensitive subject.

This fundamental omission is compounded by another story that is left unfinished in the discussion of the political and ideological divisions between Mehmet Ali Aybar and Behice Boran within the first TİP.

Behice Boran

At around the 40- and 41-minute marks of the video, Gökhan Atılgan says that the split within the first TİP is commonly presented as follows: the Soviet Union invaded Czechoslovakia; Aybar opposed the invasion; and the pro-Soviet Boran, Sadun Aren and Nihat Sargın subsequently purged Aybar from the party. According to Atılgan, this account “has nothing to do with the truth”. Whereas Aybar’s response was more “emotional”, he argues, Behice Boran wrote an ‘extraordinary’ article in Milliyet, grounded in a strong theoretical framework. The conflict therefore cannot be said to have arisen from a division between pro- and anti-Soviet positions.

It is true that the invasion of Czechoslovakia in August 1968 by Warsaw Pact forces under Soviet leadership - Romania did not participate - was neither the sole nor even the principal cause of the split within TİP. The disagreements between Aybar and the Boran-Aren group went back much further and covered a far broader range of issues, extending from the organisation of the party to their respective conceptions of socialism.

Yet that is not our main concern here. The problem is that Atılgan gives an incomplete account of Behice Boran’s position on the invasion of Czechoslovakia.

Boran’s initial stance

A few days after the invasion, Behice Boran openly opposed the Soviet military intervention in an article entitled ‘Çekoslovakya Olayları: Sosyalist Demokrasi ve Ulusal Bağımsızlık’ (‘The Events in Czechoslovakia: Socialist Democracy and National Independence’), published in Milliyet on 27 August 1968.

She stated that the intervention violated the principles of national independence, socialism and socialist internationalism. She argued that the political system which had taken shape in the Soviet Union and Eastern Europe under Stalin was not a model of socialism worthy of emulation. The system known as the ‘dictatorship of the working class’, she wrote, had degenerated into the arbitrary rule first of the party, then of a particular group within the party, and ultimately of a single individual.

Whether the article was, as Atılgan claims, theoretically ‘extraordinary’ is open to debate. What is beyond doubt, however, is that Boran took a firm and unequivocal stand against the Soviet intervention.

Atılgan’s account of Boran’s position on the invasion of Czechoslovakia stops there.

Yet there is more to the story.

Boran’s U-turn

Behice Boran subsequently abandoned altogether the views she had defended in 1968.

In the lengthy interview conducted by Uğur Mumcu in 1986 and later published as Bir Uzun Yürüyüş (A Long March), she acknowledged that she had openly criticised and condemned the invasion in her article for Milliyet. She added, however, that she had come to recognise the errors in the article over time.

Boran maintained that her position had not been the same as Aybar’s. While describing her own article as a mistaken ‘assessment of the situation’ concerning a particular event, she characterised Aybar’s position as outright ‘anti-Sovietism’.

She says that in 1968 she regarded Dubček and those around him as healthy forces capable of renewing the Communist Party of Czechoslovakia, but later came to realise that this assessment had been mistaken. She presents the party’s subsequent recovery following the Soviet intervention as evidence that her initial assessment had been wrong and as a vindication of her U-turn.

We are therefore not dealing with a minor correction or a mere shift in emphasis. Whereas in 1968 Boran had condemned the Soviet intervention as contrary to socialism, internationalism and national independence, she later repudiated that assessment and fully embraced the official line of the Stalinist Kremlin  bureaucracy on Czechoslovakia.

In the view of the present writer, to defend the invasion of Czechoslovakia by Warsaw Pact forces is to support a reactionary military intervention undertaken by the Stalinist bureaucracy to crush the growing movement of the working class. [*]

Mehmet Ali Aybar

In that interview, given about a year before her death, Boran openly defended this criminal political line, and continued to do so until the end of her life. This is the fact omitted from Atılgan’s account.

A deliberate omission

Gökhan Atılgan is the author of a comprehensive biography of Behice Boran and has studied her political career for many years. I should also make clear that I have not yet read Atılgan’s book. Nor are we passing judgement here on a book we have not read. It is, however, inconceivable that Atılgan could be unaware of Boran’s 1986 interview with Uğur Mumcu or of the fact that she subsequently abandoned the views she had expressed in 1968.

To praise Boran’s article in Milliyet at such length, without so much as mentioning that she later repudiated its analysis as mistaken, does not strike me as a simple lapse of memory.

In claiming to correct a widely accepted narrative, Atılgan paradoxically constructs another misleading account in its place.

To tell only the first half of the story is not to reveal the truth, but to leave it unfinished.

[*] On the night of 20-21 August 1968, 165,000 troops and 4,600 tanks from the Soviet Union, Poland, Hungary and Bulgaria invaded Czechoslovakia. At least 137 civilians were killed in the first few days, while the total death toll eventually reached around 500. Dubček and his allies were arrested and taken to Moscow, and were released only after signing the secret ‘Moscow Protocol’. The working class mounted the strongest resistance to the invasion. General strikes took place on 21, 22 and 23 August, and workers’ councils were established in hundreds of workplaces. The self-immolation of the student Jan Palach, and the transformation of his funeral into a demonstration attended by hundreds of thousands, testified to the depth of the resistance.

[**] A legitimate question may be asked: what political position should have been taken amid the events themselves? We endorse the position adopted by the Fourth International. The invasion should, of course, have been condemned as a reactionary and criminal act by the Stalinist bureaucracy. At the same time, however, no political support should have been given to the reformist faction of the bureaucracy headed by Dubček. [Their ill-treatment and torture should, of course, have been opposed uncompromisingly.] It should have been stressed that the solution lay in an independent political revolution by the working class against the Stalinist bureaucracy. Support should have been given neither to the Warsaw Pact tanks ‘restoring order’ nor to the programme of capitalist restoration advanced by the reformist wing of the bureaucracy.

See also: Katushev’s report and Behice Boran’s defence of the occupation of Czechoslovakia

Behice Boran, Çekoslovakya’nın işgali ve Gökhan Atılgan’ın yarım bıraktığı hikâye

Birkaç gün önce, tarihçi Emrah Safa Gürkan’ın araştırmacı yazar Gökhan Atılgan’la Behice Boran’ın akademik ve siyasi yaşamı üzerine yaptığı söyleşiyi izledim.

Söyleşinin çok temel bir eksiği var: Behice Boran’ın Stalinist siyasi çizgisinden ve bu çizginin onun düşüncesi ve siyasi pratiği üzerindeki belirleyici etkisinden hiç söz edilmiyor. Gürkan bu söyleşi boyunca konuyu gündeme getirmemiş; Atılgan da muhtemelen netameli bulduğu bu konuyu gündeme getirme ihtiyacı duymamış.

Ancak söyleşideki bu temel eksikliğe, Birinci TİP’te Mehmet Ali Aybar ile Behice Boran arasında yaşanan siyasi ve ideolojik ayrılıklar anlatılırken yarım bırakılan bir başka hikâye ekleniyor.

Behice Boran

Gökhan Atılgan, videonun 40 ve 41. dakikalarında Birinci TİP’teki bölünmenin genellikle şöyle anlatıldığını söylüyor: Sovyetler Birliği Çekoslovakya’yı işgal etmiş, [*] Aybar buna karşı çıkmış, Sovyet yanlısı Boran, Sadun Aren ve Nihat Sargın ise Aybar’ı partiden tasfiye etmiş. Atılgan’a göre bu anlatının “hakikatle ilgisi yoktur”. Çünkü Aybar’ın tepkisi daha “duygusal” iken, Behice Boran Milliyet’te teorik temelleri güçlü, “olağanüstü” bir karşı çıkış yazısı kaleme almıştır. Dolayısıyla meselenin Sovyetçilik ile Sovyet karşıtlığı arasındaki bir ayrılıktan kaynaklandığı söylenemez.

Çekoslovakya’nın Ağustos 1968’de Sovyet ordusunun öncülüğündeki Varşova Paktı orduları tarafından işgal edilmesinin -Romanya işgale katılmamıştı- TİP’teki bölünmenin tek, hatta başlıca nedeni olmadığı doğrudur. Aybar ile Boran-Aren grubu arasındaki görüş ayrılıkları daha eskiye dayanıyordu ve parti örgütlenmesinden sosyalizm anlayışına kadar çok daha geniş bir alanı kapsıyordu.

Ancak burada bizi ilgilendiren asıl mesele bu değil. Sorun, Atılgan’ın Behice Boran’ın Çekoslovakya işgali karşısındaki tutumunu eksik anlatmasıdır.

Boran’ın ilk tutumu

Behice Boran, işgalden birkaç gün sonra, 27 Ağustos 1968 tarihli Milliyet’te yayımlanan “Çekoslovakya Olayları: Sosyalist Demokrasi ve Ulusal Bağımsızlık” başlıklı yazısında Sovyetler Birliği’nin askerî müdahalesine açıkça karşı çıktı.

Müdahalenin ulusal bağımsızlık, sosyalizm ve sosyalist enternasyonalizm ilkelerine aykırı olduğunu belirtti. Sovyetler Birliği’nde ve Doğu Avrupa’da Stalin döneminde oluşmuş siyasi sistemin, sosyalist düzenin örnek alınacak bir modeli olmadığını yazdı. “İşçi sınıfı diktatörlüğü” adı verilen düzenin, partinin, parti içindeki belirli bir kadronun ve nihayet tek bir kişinin keyfî yönetimine dönüştüğünü söyledi.

Bu yazının Atılgan’ın ileri sürdüğü gibi teorik bakımdan “olağanüstü” olup olmadığı ayrıca tartışılabilir. Ancak Boran’ın Sovyet müdahalesine karşı kesin ve açık bir tutum aldığı kuşkusuzdur.

Atılgan’ın Boran’ın Çekoslovakya işgali karşısındaki tutumuna ilişkin anlatısı da burada sona eriyor.

Oysa hikâyenin bir devamı var.

Boran’ın U dönüşü

Behice Boran, daha sonra 1968’de savunduğu bu düşünceleri tamamen terk etti.

Uğur Mumcu’nun 1986 yılında kendisiyle yaptığı ve daha sonra Bir Uzun Yürüyüş adıyla yayımlanan uzun söyleşide, Milliyet’teki yazısında işgali açık biçimde eleştirdiğini ve kınadığını belirtir. Ancak zaman içinde yazısındaki hataları fark ettiğini söyler.

Boran’a göre kendisinin tutumuyla Aybar’ın tutumu aynı değildi. Kendi yazısını belirli bir olaya ilişkin yanlış bir “durum değerlendirmesi” olarak tanımlarken, Aybar’ın yaklaşımını doğrudan “anti-Sovyetizm” diye nitelendirir.

1968’de Dubçek ve çevresini Çekoslovakya Komünist Partisi’ni yenileyebilecek sağlıklı güçler olarak gördüğünü, daha sonra bunun yanlış olduğunu anladığını belirtir. Sovyet müdahalesinin ardından partinin yeniden toparlanmasını da kendi ilk değerlendirmesinin yanlışlığının ve yaptığı U dönüşünün doğruluğunun kanıtı olarak sunar.

Dolayısıyla burada küçük bir düzeltmeden ya da vurgu değişikliğinden söz etmiyoruz. Boran, 1968’de Sovyet müdahalesini sosyalizme, enternasyonalizme ve ulusal bağımsızlığa aykırı bulurken, daha sonra bu değerlendirmesini geri çekmiş ve Stalinist Kremlin bürokrasisinin Çekoslovakya hakkındaki resmî çizgisini aynen benimsemiştir.

Bu satırların yazarına göre, Çekoslovakya’nın Varşova Paktı orduları tarafından işgal edilmesini savunmak, Stalinist bürokrasinin işçi sınıfının yükselen hareketini ezmek için gerçekleştirdiği gerici bir askerî müdahaleyi desteklemek anlamına gelir. [*]

Mehmet Ali Aybar

Boran, ölümünden yaklaşık bir yıl önce verdiği bu söyleşide söz konusu canice çizgiyi açıkça savunuyordu ve son nefesine kadar da savunmaya devam etti. Atılgan’ın anlatısında dışarıda bırakılan gerçek de budur.

Bilinçli bir eksiltme

Gökhan Atılgan, Behice Boran üzerine kapsamlı bir biyografinin yazarıdır ve Boran’ın siyasi yaşamı üzerine uzun yıllardır çalışmaktadır. Atılgan’ın bu kitabını henüz okumadığımı da belirteyim. Zaten burada okumadığımız bir kitapla ilgili görüş belirtiyor değiliz. Ancak elbette Atılgan’ın Boran’ın 1986’da Uğur Mumcu’ya verdiği söyleşiden ve 1968’deki görüşlerini daha sonra terk ettiğinden haberdar olmaması düşünülemez.

Boran’ın Milliyet’teki yazısını uzun uzun övüp daha sonra bu yazıdaki tahlilini yanlış bulduğunu tek kelimeyle bile belirtmemek, bana basit bir unutkanlık gibi görünmüyor.

Atılgan, yaygın bir anlatıyı düzelttiğini söylerken paradoksal bir biçimde başka bir yanıltıcı anlatı kuruyor.

Hikâyenin yalnızca ilk yarısını anlatmak, gerçeği açıklamak değil, onu yarım bırakmaktır.

[*] 20-21 Ağustos 1968 gecesi, Sovyetler Birliği, Polonya, Macaristan ve Bulgaristan'dan 165.000 asker ve 4.600 tank Çekoslovakya'yı işgal etti. En az 137 sivil ilk günlerde öldürüldü, toplam ölü sayısı yaklaşık 500'ü buldu. Dubçek ve müttefikleri tutuklandı, Moskova'ya götürüldü ve ancak gizli "Moskova Protokolü"nü imzaladıktan sonra serbest bırakıldılar. İşgale en güçlü direnişi gösteren toplumsal güç işçi sınıfıydı. 21, 22 ve 23 Ağustos'ta genel grevler düzenlendi, yüzlerce işletmede işçi konseyleri kuruldu. Öğrenci Jan Palach'ın kendini yakması ve cenazesinin yüz binlerce kişinin katıldığı bir gösteriye dönüşmesi, direnişin derinliğini gösterdi.

[**] Haklı olarak, olayın sıcaklığı içinde nasıl bir siyasi tutum alınmalıydı diye sorulabilir. Biz Dördüncü Enternasyonal’in almış olduğu tutumu benimsiyoruz. İşgal, Stalinist bürokrasinin gerici ve canice bir eylemi olarak mahkûm edilmeliydi elbette. Ancak aynı zamanda Dubçek’in başında bulunduğu reformcu bürokratik hizbe de herhangi bir siyasi destek verilmemeliydi. [Hiç kuşkusuz eziyet ve işkence görmelerine de tavizsiz bir biçimde karşı çıkılmalıydı.] Çözümün işçi sınıfının Stalinist bürokrasiye karşı bağımsız siyasi devriminde olduğu vurgulanmalı; Varşova Paktı tanklarının “düzeni sağlamasına” da bürokrasinin reformcu kanadının kapitalist restorasyon programına da destek verilmemeliydi.

Ayrıca bkz.: Katuşev’in raporu ile Behice Boran’ın Çekoslovakya’nın işgalini savunuşu

Yılmaz Öner’in “Votka, kilise ve sinema” çevirisi üzerine

Lev Trotskiy’in 12 Temmuz 1923’te Pravda’da yayımlanan “Votka, kilise ve sinema” başlıklı makalesi, onun gündelik yaşam, kültür ve sosyalist inşa arasındaki ilişki üzerine kaleme aldığı en dikkat çekici metinlerden biridir. Trotskiy bu kısa makalede alkolizmle mücadeleyi, kilisenin toplumsal etkisini ve sinemanın eğitici potansiyelini aynı siyasal ve kültürel çerçeve içinde ele alır.

Makaleyi blogumda yayımlamaya hazırlanırken Yılmaz Öner’e ait Türkçe çeviriyi İngilizce metinle cümle cümle karşılaştırdım. Başlangıçta amacım, eski tarihli bir çeviride karşılaşılması doğal sayılabilecek dil ve üslup sorunlarını gidermekti. Ne var ki çalışma ilerledikçe sorunun yalnızca eskimiş sözcükler, ağır bir Türkçe veya anlatım bozukluklarından ibaret olmadığı ortaya çıktı. Çeviride önemli eksiltmelerin, kavram yanlışlarının, sayısal hataların ve bazı yerlerde Trotskiy’in söylediğini tam tersine çeviren ciddi anlam kaymalarının bulunduğunu gördüm.

Daha başlıkta başlayan sorun

İlk sorun makalenin başlığında karşımıza çıkıyor. İngilizce başlık Vodka, the Church, and the Cinema iken Türkçede “Votka, din ve sinema” denmiş. Oysa church “din” değil, “kilise”dir. Trotskiy burada soyut anlamda dinsel inancı değil, belirli bir tarihsel ve toplumsal kurum olarak Ortodoks Kilisesi’ni ele almaktadır.

Bu değişiklik küçük veya yalnızca terminolojik bir tercih sayılamaz. “Din” ile “kilise” aynı şey değildir. Birincisi çok daha geniş bir inanç alanını, ikincisi ise kurumsal bir örgütü ifade eder. Üstelik makalenin ilerleyen bölümlerinde kilisenin devletle ilişkisi, ruhban sınıfı, ikonalar, ayinler ve kilise törenlerinin estetik çekiciliği tartışılır. Dolayısıyla başlığın “Votka, kilise ve sinema” olması gerekir.

Anlamı tersine çeviren cümleler

Metnin ilk paragrafında çarlığın savaş sırasında içki gelirlerinden vazgeçebilmesi anlatılır. Savaşın maliyeti öylesine büyüktür ki, bir milyar rublelik votka geliri bile toplam kaynak ihtiyacının yanında önemsiz kalmaktadır. İngilizce metindeki “renounce the drink revenue” ifadesi açıkça içki gelirlerinden vazgeçmek anlamındadır.

Yılmaz Öner çevirisinde ise çarlığın:

o ufak bir meblağ tutan içki gelirlerine bile tenezzül etmekten geri kalamadığı

söylenmektedir. Böylece kaynak metnin anlamı tamamen tersine çevrilmiştir. Trotskiy, çarlığın bu gelirden vazgeçebildiğini söylerken çeviri ona bu gelirden vazgeçemediğini söyletmektedir.

Benzer bir tersine çevirme, sinema ile votka tekeli arasındaki karşılaştırmada ortaya çıkıyor. Trotskiy, yaygın bir devlet sinemaları ağı kurmanın, votka tekelini yeniden kurmaya çalışmaktan daha doğal ve işçi devletinin örgütleyici yetenekleriyle daha uyumlu olduğunu savunur.

Çeviride ise cümle şu hâle gelmiştir:

Bir işçi devletinin örgütlenme enerji ve yeteneklerine bağlı kalmak bakımından votka tekelini yeniden kurmak çok daha tabiidir.

Bu kez Trotskiy’e savunduğunun tam tersi söyletilmektedir. Kaynak metin, votka tekelinin yeniden kurulmasına karşı devlet sinemaları ağını savunurken Türkçe çeviri, votka tekelini işçi devleti açısından daha doğal bir seçenek gibi göstermektedir. Bu, ayrıntıya ilişkin bir yanlış değil, paragrafın bütün siyasal sonucunu baş aşağı çeviren bir hatadır.

Bir milyarın bir milyona dönüşmesi

Aynı bölümde çarlığın devlet meyhanelerinden elde ettiği yıllık gelirden söz edilir. İngilizce metindeki tutar “almost a billion gold rubles”, yani yaklaşık bir milyar altın rubledir.

Yılmaz Öner çevirisinde bu tutar “bir milyon altın ruble”ye dönüşmüştür. Bir milyar ile bir milyon arasındaki fark bin kattır. Üstelik makalenin ilk paragrafında da içki gelirinin bir milyar ruble dolayında olduğu belirtilmektedir. Dolayısıyla metnin kendi içindeki sayısal tutarlılık da gözden kaçırılmıştır.

Tek başına böyle bir hata bile çeviriyi tarihsel veya ekonomik bir tartışmada ihtiyatla kullanmayı gerektirir. Çünkü okur, kaynak metne başvurmadığı sürece verilen sayının yanlış olduğunu fark edemez.

“İşçi devleti”nin “işçi sınıfının durumu”na dönüşmesi

Trotskiy, Fourier’nin insanın doğal ihtiyaçlarını bastırmayan toplum tasarımından söz ettikten sonra işçi devletinin ne bir ruhani tarikat ne de bir manastır olduğunu belirtir. İngilizce metindeki ifade son derece açıktır: “working class state”.

Lev Trotskiy (1924)

Çeviride ise:

İşçi sınıfının durumu ne dini bir tarikat ne de bir manastır hayatına benzerdi

denmektedir. Burada state sözcüğü “devlet” yerine “durum” olarak anlaşılmıştır. Sonuçta Trotskiy’in sosyalist devletin insan doğasına ve gündelik yaşama yaklaşımı hakkındaki temel düşüncesi ortadan kaybolmuş, yerine ne anlama geldiği pek belli olmayan bir cümle gelmiştir.

Bu yanlış, yalnızca sözlükteki karşılıklardan birinin hatalı seçilmesinden kaynaklanıyor gibi görünse de, bağlamın izlenmediğini gösterir. Bir “durum” ne tarikat ne de manastır olabilir. Oysa işçi devletinin çileci bir manastır düzeni olmadığı düşüncesi paragrafın tamamıyla mantıksal bir bütünlük içindedir.

Karşıtlığın ortadan kaldırılması

Sinemanın insanlara kendi dertlerinden uzaklaşarak başkalarının yaşadıkları karşısında gülme ve ağlama olanağı verdiğini anlatan cümlede de önemli bir anlam kayması vardır. İngilizce metin, “not at your own, but at other people’s misfortunes” diyerek insanın kendi talihsizliklerine değil, başkalarının talihsizliklerine gülüp ağladığını söylüyor.

Çeviride bu ifade:

yalnızca kendinin değil başkalarının talihsizliklerine de gülmek ve ağlamak

biçimini almıştır. Kaynak metindeki “kendi başına gelenlere değil, başkalarının yaşadıklarına” karşıtlığı, “yalnızca kendi başına gelenlere değil, başkalarının yaşadıklarına da” biçimine dönüşmüştür. Küçük görünen bu değişiklik, Trotskiy’in sinema deneyimiyle ilgili psikolojik gözlemini bozmaktadır.

Benzer biçimde, kilisenin sosyalist devletten ayrılmasıyla ilgili cümlede de zaman ve mantık ilişkisi değişmiştir. Trotskiy, gerçekleşmiş olan kilise-devlet ayrılığının bıraktığı boşluğun sosyalist devlet ile sinemanın kaynaştırılmasıyla doldurulmasını önerir. Çeviri ise hem sinemanın devletle kaynaştırılmasını hem de kilisenin devletten ayrılmasını gelecekte yapılacak iki işlem gibi sunmaktadır. Kaynak metindeki tarihsel durum böylece belirsizleşmiştir.

Eksiltmeler ve serbest eklemeler

Bazı cümlelerde anlamı sınırlayan veya düşüncenin dengesini sağlayan ifadeler tamamen düşürülmüştür. Örneğin sekiz saatlik işgününün kültürel gelişme için yalnızca bir temel oluşturduğunu vurgulayan “ama yalnızca bir temel” sözü çeviride yer almamaktadır. Oysa Trotskiy’in asıl düşüncesi, çalışma süresinin kısalmasının yeni bir kültürü kendiliğinden yaratmayacağı; yalnızca bunun maddi zeminini sağlayacağıdır.

Yılmaz Öner

Sinemanın kapitalist kent yaşamındaki yerini anlatan bölümde hamam örneği tamamen atılmış, kurumların “övgüye değer olsun olmasın” vazgeçilmez oluşuna ilişkin alaycı kayıt da kaybolmuştur. Din karşıtı propagandanın etkisinin “ruhen daha cesur küçük bir azınlıkla” sınırlı olduğu belirtilirken bu azınlığı niteleyen ifade çevrilmemiştir.

Buna karşılık kaynakta bulunmayan bazı anlamlar eklenmiştir. Hıristiyan çileciliği “keşişliğe ve inzivaya çekilme” biçiminde genişletilmiş; eski düzen tarafından kısmen çarpıtılan insanlar “eski düzenin gazabına uğramış” insanlar hâline getirilmiş; sıkı örülmüş devlet meyhaneleri ağı “korkunç bir meyhane şebekesi”ne dönüşmüştür.

Bu tür eklemeler her zaman Trotskiy’in düşüncesine tamamen aykırı değildir. Ancak çevirmenin görevi, yazarın eleştirisini kendi sıfatlarıyla kuvvetlendirmek veya metni kendi anladığı biçimde yeniden anlatmak değil, kaynak metindeki düşünceyi mümkün olan en doğru biçimde aktarmaktır.

Sorun yalnızca eski Türkçe değil

Yılmaz Öner çevirisinin dili de ciddi sorunlar taşımaktadır. “Güncel alışkanlık”, “kültür uyanışına girmek”, “iş saatinde sokaklardan görülmeyen bir sosyal estetik atraksiyon”, “kültürle doyurucu geçmek” ve “halka içki içme cüretini veren sistem” gibi ifadeler Türkçede ya doğal değildir ya da kaynak metindeki kavramı yanlış karşılamaktadır.

Bununla birlikte, çeviriyi yalnızca “eski Türkçe” diye nitelendirmek asıl sorunu gözden kaçırmamıza yol açar. Eski tarihli bir çeviride bugün kullanmadığımız sözcüklerle, ağır cümlelerle veya dönemsel anlatım tercihleriyle karşılaşabiliriz. Bunlar editoryal müdahaleyle kolayca düzeltilebilir.

Buradaki temel sorun ise metnin anlam güvenilirliğidir. Bir cümlede “devlet”in “durum”a dönüşmesi, başka bir yerde bir milyarın bir milyon yapılması ve iki ayrı yerde yazarın siyasal sonucunun tersine çevrilmesi, basit bir dil eskimesiyle açıklanamaz.

İngilizce kaynak metnin kendisinin de yer yer hantal ve eskimiş bir dili vardır. Bu durum çevirmenin işini kuşkusuz güçleştirir. Ancak tam da bu nedenle çeviri, sözcüklerin ilk akla gelen karşılıklarını art arda dizmekle yapılamaz. Cümlenin önce paragraf içindeki, ardından makalenin bütünündeki işlevini çözümlemek gerekir. Anlamı bulanık bir İngilizce cümle karşısında çevirmenin görevi bu bulanıklığı Türkçede çoğaltmak değil, metnin düşünsel bağlamını dikkate alarak doğru ilişkiyi kurmaktır.

Editörlükten yeniden çeviriye

Çalışmaya başlarken mevcut metni dil bakımından düzeltmenin yeterli olacağını düşünüyordum. Fakat karşılaştırma ilerledikçe çok sayıda cümleyi yeniden çevirmek zorunda kaldım. Bazı paragraflarda mevcut yapıdan yalnızca birkaç sözcük kalabildi. Bu nedenle yapılan çalışma sıradan bir redaksiyonun veya dil düzeltmesinin sınırlarını aşarak kapsamlı bir çeviri revizyonuna dönüştü.

Buna rağmen ilk çevirmenin adını kaldırmayı doğru bulmadım. Türkçe metnin çıkış noktası Yılmaz Öner’in çevirisidir. Ancak okura karşı dürüst olabilmek için çevirinin İngilizce metinle baştan sona karşılaştırıldığını ve üzerinde çok ciddi değişiklikler yapıldığını açıkça belirtmek gerekir.

Bir klasik eserin çevirisini eleştirmek, çevirmenle kişisel bir hesaplaşma değildir. Özellikle siyasal ve teorik metinlerde çeviri hataları yalnızca üslubu bozmaz; kavramları, tarihsel olguları ve yazarın siyasal tezini de değiştirebilir. Trotskiy’in devletin votka gelirlerine yeniden dayanmasına karşı çıktığı bir metinde ona votka tekelini savundurmak, okurun cümleyi biraz zor anlamasından çok daha büyük bir sorundur.

Bu çeviri eleştirisinin amacı bir çevirmeni mahkûm etmek değil, metnin yeniden doğru biçimde okunabilmesini sağlamaktır. “Votka, kilise ve sinema” üzerinde yaptığım çalışma da bu nedenle gerekliydi. Öner’in çevirisini düzelterek hazırladığım yeni Türkçe çeviri de kusursuzluk iddiasında değildir; ama en azından Trotskiy’in ne söylediğini, hangi kavramlarla düşündüğünü ve hangi siyasal sonuçlara ulaştığını okura güvenilir biçimde aktarmaktadır.

Çeviri:

Votka, kilise ve sinema

Lev Trotskiy

Sunuş

Lev Trotskiy’in “Votka, kilise ve sinema” başlıklı makalesi, 12 Temmuz 1923’te Pravda gazetesinde yayımlandı ve daha sonra Gündelik Hayatın Sorunları (Problems of Everyday Life) adlı derlemede yer aldı.

1923, Sovyetler Birliği’nin ve dünya komünist hareketinin tarihinde kritik bir dönüm noktasıydı. İç savaş sona ermiş, Yeni Ekonomi Politikası (NEP) uygulanmaya başlanmıştı; fakat aynı dönemde bürokratik yozlaşmanın ilk belirtileri de kendini gösteriyordu. Lenin ağır hastaydı ve fiilen siyasal yaşamdan çekilmişti. Trotskiy ise parti ve devlet aygıtı içinde giderek daha fazla güç kazanmakta olan bürokrasiye karşı mücadeleye girişiyordu. 8 Ekim 1923’te Merkez Komitesi’ne gönderdiği ve Sol Muhalefet’in kurucu belgelerinden biri sayılan mektubunda, Politbüro’nun “votka satışına dayalı bir bütçe oluşturma girişimini” “uğursuz bir semptom” olarak nitelendirecekti. “Votka, kilise ve sinema”, aynı yıl giderek belirginleşen bu siyasal mücadelenin kültürel cephesinde yer alan bir makaledir.

Trotskiy’in hareket noktası, çarlık düzeninden miras kalan kültürel geriliğin sosyalist inşanın önündeki en büyük engellerden biri olduğudur. Votka, kilise ve sinema onun metninde yalnızca üç ayrı toplumsal olgu değil, işçi sınıfının gündelik yaşamına ve bilincine hâkim olmak için rekabet eden üç önemli güçtür. Votka, çarlığın halkı uyuştururken devlet hazinesini doldurmasının aracıydı. “Ayyaşlar bütçesi”ne geri dönmek, sosyalist inşanın güçlüklerini aşmak yerine çarlığın en gerici yöntemlerinden birini yeniden canlandırmak anlamına gelecekti.

Kilise ise gücünü yalnızca dinsel inançtan değil, alışkanlıklardan, ritüellerden, müzikten ve gündelik hayatın tekdüzeliğini bozan toplumsal ve estetik çekiciliğinden alıyordu. Bu nedenle dinsel gericilik yalnızca eleştiri ve din karşıtı propagandayla ortadan kaldırılamazdı. Eski ritüellerin yerini daha zengin, daha çekici ve daha kültürlü yeni yaşam biçimlerinin alması gerekiyordu.

Sinema da tam bu noktada devreye girer. Trotskiy’in ifadesiyle:

İnsanları, doğanın yarattığı ve eski düzenin kısmen eğitip kısmen çarpıttığı hâlleriyle ele alıyoruz. (…) Eğlenme, oyalanma, görüp seyretme ve gülme arzusu, insan doğasının en meşru isteklerinden biridir.

Okuryazar olmayan kitlelere bile ulaşabilen, eğlendirirken eğiten ve hayal gücünü harekete geçiren sinema, meyhanenin sunduğu uyuşmaya ve kilise ritüellerinin sunduğu teselliye karşı yeni ve ilerici bir kültürel güç olabilirdi. Devlet, halkın sarhoşluğundan gelir elde etmek yerine hem kitlelerin kültürel düzeyini yükseltecek hem de gelir sağlayabilecek yaygın bir sinema ağı kurmalıydı.

Dolayısıyla burada tartışılan sorun yalnızca “kültürel” ya da ikincil bir mesele değildir. Votkaya dayalı bütçe, bürokrasinin kolay ve gerici çözümlere yönelmesini; sinemaya yatırım ise kitlelere dünyayı anlama ve değiştirme araçları sunan gerçek bir sosyalist inşayı temsil eder. Makalenin temel sorusu bugün de geçerlidir: İşçi sınıfının zihinsel ve kültürel yaşamına uyuşma, batıl inanç ve edilgenlik mi hâkim olacak; yoksa aydınlanma, kolektif kültür ve bilinçli eylem mi?

“Votka, kilise ve sinema”, Trotskiy’in sosyalizmi yalnızca üretim araçlarının toplumsallaştırılması olarak değil, insanın gündelik yaşamının, ihtiyaçlarının ve yeteneklerinin özgürleşmesi olarak kavrayan devrimci yaklaşımının çarpıcı örneklerinden biridir. Makale, Gündelik Hayatın Sorunları derlemesinin bütünüyle birlikte, Trotskiy’in ne ütopik ne de karamsar olan, insan malzemesini olduğu gibi kavrayıp dönüştürmeyi hedefleyen gerçekçi devrimciliğinin en yetkin ürünleri arasında yer alır.

Aşağıda yayımladığım Türkçe çeviri Yılmaz Öner’e ait. Ancak çeviride önemli anlam kaymaları, eksiklikler ve yer yer özgün metnin tezini tersine çeviren hatalar bulunduğundan, metni İngilizcesiyle baştan sona karşılaştırarak kapsamlı biçimde gözden geçirdim ve üzerinde ciddi değişiklikler yaptım.

* * *

İşçi sınıfının yaşamına yeni bir damga vuran iki büyük olgu var. Bunlardan biri sekiz saatlik iş gününün kabul edilmesi, diğeri ise votka satışının yasaklanmasıdır. Savaşın yol açtığı votka tekelinin tasfiyesi devrimden önce gerçekleşmişti. Savaşın gerektirdiği kaynaklar öylesine muazzamdı ki, bu ölçekte bir milyar ruble eksik ya da fazla olmasının pek bir farkı yoktu; çarlık da içki gelirlerini önemsiz bir meblağ sayarak gözden çıkarabildi. Devrim, votka tekelinin tasfiyesini gerçekleşmiş bir olgu olarak devraldı; bu durumu benimsedi, fakat bunu ilkesel gerekçelerle yaptı. Alkolizme karşı ülke çapında eğitim ve yasaklama yoluyla yürütülen mücadele, ancak yeni ekonomik düzenin bilinçli yaratıcısı hâline gelen işçi sınıfının iktidarı ele geçirmesiyle hak ettiği tarihsel anlamı kazanabildi. “Ayyaşlar bütçesi”nden emperyalist savaş sırasında vazgeçilmiş olması, devletin halkı içmeye teşvik ettiği sistemin ortadan kaldırılmasının devrimin sarsılmaz kazanımlarından biri olduğu temel gerçeğini değiştirmez.

Sekiz saatlik işgününe gelince, bu devrimin doğrudan bir kazanımıydı. Sekiz saatlik işgünü, başlı başına, işçinin yaşamında köklü bir değişiklik yaratarak günün üçte ikisini fabrika çalışmasından özgürleştirdi. Bu, yaşamın kökten değiştirilmesi, gelişme ve kültür, toplumsal eğitim ve benzeri şeyler için bir temel oluşturur; ama yalnızca bir temel. Ekim Devrimi’nin başlıca önemi, her bir işçinin ekonomik durumundaki iyileşmenin bir bütün olarak işçi sınıfının maddi refahını ve kültürel düzeyini kendiliğinden yükseltmesinde yatar.

“Sekiz saat çalışma, sekiz saat uyku, sekiz saat serbest zaman” der işçi hareketinin eski formülü. Bizim koşullarımızda bu formül yeni bir anlam kazanır. Sekiz saatlik çalışma süresi ne kadar verimli değerlendirilirse, sekiz saatlik uyku için o ölçüde daha iyi, daha temiz ve daha sağlıklı koşullar sağlanabilir; sekiz saatlik serbest zaman da o ölçüde daha dolu ve kültürel bakımdan daha zengin hâle gelebilir.

Bu bağlamda eğlence sorunu, kültür ve eğitim açısından çok daha büyük önem kazanır. Çocuğun karakteri oyun sırasında hem açığa çıkar hem de biçimlenir. Yetişkinin karakteri de oyun ve eğlencelerinde açıkça ortaya çıkar. Ama bütün bir sınıfın karakterinin biçimlenmesinde, bu sınıf proletarya gibi genç ve ilerlemekte olan bir sınıfsa, oyun ve eğlence önemli bir yer tutmalıdır. Fransız büyük ütopyacı reformcu Fourier, Hıristiyan çileciliğini ve doğal içgüdülerin bastırılmasını reddederek, falansterlerini -geleceğin komünlerini- insan içgüdüleriyle tutkularının doğru ve akılcı biçimde kullanılması ve birleştirilmesi ilkesi üzerine kurmuştu. Bu derin bir düşüncedir. İşçi devleti ne ruhani bir tarikat ne de bir manastırdır. İnsanları, doğanın yarattığı ve eski düzenin kısmen eğitip kısmen çarpıttığı hâlleriyle ele alıyoruz. Partimizin ve devrimci devletimizin kaldıracını işletebilmek için bu canlı insan malzemesinde bir dayanak noktası arıyoruz. Eğlenme, oyalanma, görüp seyretme ve gülme arzusu, insan doğasının en meşru isteklerinden biridir. Bu arzuyu daha yüksek bir sanatsal düzeyde karşılayabiliriz; dahası, bunu yapmak zorundayız. Aynı zamanda eğlenceyi, pedagogun vesayetinden ve bıktırıcı ahlakçılık alışkanlığından kurtarılmış bir kolektif eğitim silahına dönüştürmeliyiz.

Bu bakımdan en önemli ve diğerlerinin hepsinden üstün silah, bugün için sinemadır. Görüntüye dayanan bu şaşırtıcı yenilik, daha önce benzeri görülmemiş bir hız ve başarıyla insan yaşamına nüfuz etti. Kapitalist kentlerin gündelik yaşamında sinema, hamam, birahane, kilise ve övgüye değer olsun olmasın öteki vazgeçilmez kurumlar gibi yaşamın ayrılmaz bir parçası hâline gelmiştir. Sinema tutkusunun kökünde oyalanma, yeni ve olağandışı şeyler görme, kendi talihsizlikleri karşısında değil, başkalarının talihsizlikleri karşısında gülüp ağlama arzusu yatar. Sinema bu ihtiyaçları son derece dolaysız, görsel, renkli ve canlı bir biçimde karşılar; üstelik seyirciden hiçbir şey talep etmez, onun okuryazar olmasını bile gerektirmez. Bu yüzden seyirci, izlenimlerin ve duyguların bu tükenmez kaynağına minnet dolu bir sevgi besler. Bu, sosyalist eğitim enerjimizi seferber edebileceğimiz yalnızca bir nokta değil, koca bir meydandır.

Şimdiye kadar, yani neredeyse altı yıl boyunca, sinemayı hâlâ ele geçirememiş olmamız ne kadar yavaş ve eğitimsiz, hatta açık konuşmak gerekirse ne kadar aptal olduğumuzu gösteriyor. Kullanılmak için âdeta haykıran bu silah, propagandanın en iyi aracıdır: teknik propaganda, eğitsel propaganda, sanayi propagandası, alkol karşıtı propaganda, hijyen propagandası, siyasal propaganda; kısacası, dilediğiniz her türlü propaganda. Üstelik bu propaganda herkesçe erişilebilir, çekicidir, belleğe kazınır ve bir gelir kaynağı hâline de getirilebilir.

Sinema, insanları kendine çekme ve eğlendirme bakımından daha şimdiden birahane ve meyhanelerle rekabet ediyor. Bugün New York’ta ya da Paris’te sinemaların mı, meyhanelerin mi daha çok olduğunu ve bu iki işletme türünden hangisinin daha fazla gelir getirdiğini bilmiyorum. Ama her şeyden önce şu açıktır: Sinema, sekiz saatlik serbest zamanın nasıl doldurulacağı konusunda meyhaneyle rekabet etmektedir. Bu eşsiz silahı ele geçirebilir miyiz? Neden olmasın? Çarlık hükümeti birkaç yıl içinde sıkı örülmüş bir devlet meyhaneleri ağı kurmuştu. Bu işletme ağı yılda yaklaşık bir milyar altın ruble gelir sağlıyordu. İşçi hükümeti neden bir devlet sinemaları ağı kurmasın? Bu eğlence ve eğitim aygıtı giderek ulusal yaşamın ayrılmaz bir parçası hâline getirilebilir. Alkolizmle mücadelede kullanılırken aynı zamanda gelir getiren bir işletmeye de dönüştürülebilir. Bu yapılabilir mi? Neden olmasın? Elbette kolay değildir. Ama her hâlükârda böyle bir girişim, sözgelimi votka tekelini yeniden kurmaya çalışmaktan çok daha doğal ve işçi devletinin örgütleyici gücü ve yetenekleriyle çok daha uyumlu olurdu.

Sinema yalnızca meyhaneyle değil, kiliseyle de rekabet ediyor. Kilisenin sosyalist devletten ayrılmasının yarattığı boşluğu, sosyalist devlet ile sinemayı kaynaştırarak doldurursak, bu rekabet kilise için ölümcül hâle gelebilir.

Rus işçi kitleleri arasında dindarlık hemen hemen yoktur. Aslında hiçbir zaman da var olmamıştır. Ortodoks Kilisesi gündelik bir alışkanlık ve bir devlet kurumuydu. Kitlelerin bilincine hiçbir zaman derinlemesine nüfuz edemediği gibi, dogmalarını ve kanonlarını halkın iç dünyasındaki duygularla da kaynaştıramadı. Bunun nedeni de aynıdır: Kilisesi de dâhil olmak üzere eski Rusya’nın kültürel geriliği. Bu nedenle Rus işçisi kültüre uyandığında, kiliseyle yalnızca alışkanlığa dayanan bütünüyle dışsal bağından kolayca kurtulur. Köylü için bu kuşkusuz daha zordur. Ama bunun nedeni köylünün kilise öğretisini daha derinden ve daha içtenlikle benimsemiş olması değildir -elbette böyle bir şey hiçbir zaman söz konusu olmamıştır-; asıl neden, köylü yaşamının ataleti ve tekdüzeliğinin kilise uygulamalarının ataleti ve tekdüzeliğiyle sıkı sıkıya iç içe geçmiş olmasıdır.

İşçilerin kiliseyle bağı -burada parti üyesi olmayan geniş işçi kitlesinden söz ediyorum- çoğunlukla alışkanlığın, özellikle de kadınların alışkanlıklarının ince ipliğine tutunur. Evlerde ikonalar hâlâ asılıdır; çünkü öteden beri oradadırlar. İkonalar duvarları süsler; onlar olmasa duvarlar çıplak kalır ve insanlar buna alışık değildir. İşçi yeni ikonalar almak zahmetine girmez ama eskilerini atacak iradeyi de kendinde bulamaz. Bahar bayramı Paskalya çöreği olmadan nasıl kutlanabilir? Paskalya çöreğinin de papaz tarafından kutsanması gerekir; yoksa ne anlamı kalır?

İnsanlar kiliseye dindar oldukları için gitmezler. Kilise parlak biçimde aydınlatılmıştır; en güzel giysilerini giymiş kadın ve erkeklerle doludur; ilahiler güzeldir. Bunlar fabrikanın, ailenin ya da sıradan sokak yaşamının sunmadığı bir dizi toplumsal-estetik çekiciliktir. İnanç yoktur ya da hemen hemen yoktur. Her durumda ruhban sınıfına saygı da ayinlerin büyüsel gücüne inanç da yoktur. Fakat bütün bunlardan kopabilecek etkin bir irade de yoktur. Oyalanma, haz ve eğlence unsurları kilise ayinlerinde büyük rol oynar. Kilise, teatral yöntemlerle görme ve koku alma duyularına -tütsü aracılığıyla-, bunlar üzerinden de hayal gücüne etki eder. İnsanın seyirlik olana, alışılmadık ve çarpıcı şeyler görüp işitmeye, yaşamın sıradan tekdüzeliğine ara vermeye duyduğu istek güçlüdür ve kökü kazınamaz; erken çocukluktan ileri yaşlılığa kadar sürer.

Geniş halk kitlelerini ayinlerden ve alışkanlık hâline gelmiş kilise bağlılığından kurtarmak için yalnızca din karşıtı propaganda yeterli değildir. Elbette bu propaganda gereklidir; fakat doğrudan pratik etkisi, ruhen daha cesur küçük bir azınlıkla sınırlıdır. Halkın büyük çoğunluğu din karşıtı propagandadan etkilenmez; ama bunun nedeni dinle manevi bağlarının çok derin olması değildir. Tam tersine, ortada hiçbir manevi bağ yoktur. Yalnızca biçimsiz, atıl ve mekanik, bilinç süzgecinden geçmemiş bir ilişki vardır. Bu ilişki, fırsat çıktığında bir alaya ya da gösterişli bir törene katılmaktan, ilahileri dinlemekten veya ellerini sallamaktan kaçınmayan sokak seyircisinin ilişkisine benzer.

Bilincin üzerine atıl bir yük gibi çöken anlamsız ritüel, yalnızca eleştiriyle ortadan kaldırılamaz; onun yerini yeni yaşam biçimleri, yeni eğlenceler, yeni ve daha kültürlü tiyatro biçimleri alabilir. Burada da akla doğal olarak tiyatronun en güçlü -çünkü en demokratik- aracı olan sinema gelir. Sırmalı ayin giysilerine bürünmüş bir ruhban sınıfına ihtiyaç duymayan sinema, beyaz perdede, bin yıllık deneyimle bilgeleşmiş en zengin kilisenin, caminin ya da sinagogun sunabileceğinden daha etkileyici seyirlik görüntüler sergiler. Kilisede yalnızca tek bir dram sahnelenir; yıldan yıla hep aynı dram. Oysa hemen yanı başındaki sinemada paganların, Yahudilerin ve Hıristiyanların bahar bayramları, ritüelleri arasındaki benzerliklerle birlikte tarihsel sıraları içinde gösterilir. Sinema eğlendirir, eğitir, görüntüleriyle hayal gücü üzerinde güçlü bir etki yaratır ve insanı kilise kapısından içeri girme ihtiyacından kurtarır. Sinema yalnızca meyhanenin değil, kilisenin de güçlü bir rakibidir. İşte ne pahasına olursa olsun ele geçirmemiz gereken araç budur!

Kaynak: Leon Trotsky, Problems of Daily Life and Other Writings on Culture & Science, Monad Press, New York, 1973, pp. 31-35. Lev Troçki, Gündelik Hayatın Sorunları - Bilim ve Kültür Üzerine Diğer Yazılar, çev. Yılmaz Öner, Yazın Yayıncılık, İstanbul, 2000, s. 34-38.