Shortages of consumer goods in Stalinist regimes

The testimony of Vera Tulyakova Hikmet 

Vera Tulyakova Hikmet (1932-2001), in her book Bahtiyar Ol Nâzım (Be Happy, Nâzım), brings together her recollections of the final years of Nâzım Hikmet’s life (1955-1963) and the inner conversations she continued to hold with him after his death, all in the form of a kind of intimate dialogue. Unsurprisingly, the book contains striking observations that shed light not only on Nâzım Hikmet’s private life, but also on everyday life in the Soviet Union -particularly in Moscow- and on the nature of the Stalinist regime.

In the Soviet Union, Nâzım Hikmet was a world-renowned poet whom the Kremlin bureaucracy prominently displayed and who was sincerely devoted to the Stalinist regime. For this reason, like other Soviet intellectuals and artists regarded as loyal to the regime, he enjoyed access to a range of material privileges unavailable to ordinary citizens. These included access to special shopping channels and the possibility of travelling to wealthy Western countries and shopping there.

Vera Tulyakova, who at a young age left her husband -while the mother of a young daughter- to live with Nâzım Hikmet, and later married him, had not enjoyed such material privileges before that relationship. She therefore knew the hardships faced by ordinary Soviet citizens not as an outside observer, but as someone who had experienced them at first hand: the struggles of daily life, the queues, the shortages, the rough treatment meted out to the public by shop workers, and the deprivation of life in the provinces. In her book, Tulyakova also includes a number of important observations on these issues. In this article, I would like to consider what we can learn, in this context, from her testimony.

Nâzım Hikmet and Vera Tulyakova. Paris, 1961. The couple were able to travel abroad and shop there -opportunities denied to the overwhelming majority of Soviet citizens.

In her book, Vera Tulyakova describes the stifling atmosphere created in urban life by the shortage of consumer goods as follows:

You did not like going round the shops, yet you used to say that shops reflected the standard of living, the way of life, the tastes and the problems of a country’s people. For you, wandering through our shops, always crammed with people, was sheer torture. In our bleak, barren city, it was virtually impossible to buy anything with ease. The queues, the airlessness, people’s lack of respect for one another, the humiliation of the public -all this was profoundly repellent to you. If you had a serious need, you would go to GUM [*] and shop in the section that was then reserved for government officials and their spouses. (Vera Tulyakova Hikmet, Bahtiyar Ol Nâzım, ed. Anna Stepanova, trans. Hülya Arslan, YKY, 1st ed., February 2008, Istanbul, pp. 303-304)

I fully agree with Nâzım Hikmet’s view that “shops reflect the standard of living, the way of life, the tastes and the problems of a country’s people”. This series is intended precisely to dwell on that very “reflection” and, by bringing together different testimonies, to build up a more complete picture.

Queues, airlessness, crowds, discourtesy and humiliation are fused into a single tableau in this passage. It is, of course, hardly surprising that Nâzım Hikmet did not wish to frequent Moscow’s shops when such an atmosphere prevailed. When he needed something, however, the poet did not hesitate to make use of the privilege granted to him by the Stalinist regime, shopping in the special section of GUM reserved for government officials and their spouses.

Tulyakova’s words lay bare, through concrete everyday examples, the contradiction between official property relations and the actual mechanisms of distribution in Soviet society. Moreover, this passage also exposes the contradiction inherent in Nâzım Hikmet’s own position: he was disturbed by the conditions to which ordinary Soviet citizens were subjected, yet he could not -or would not- renounce the privileges that shielded him from those very conditions.

What Tulyakova recounts two pages later takes this contradiction a step further:

Among the discarded manuscript pages you had thrown away, my eye was caught by an episode from the play İvan İvanoviç Var Mıydı? (Was There an Ivan Ivanovich?) [**]. Its hero enters a shop specially created for him, and a series of comic incidents follows. I asked you why you had thrown it away. You said to me:

“Marianna Mikhailovna [the person in charge of the privileged shopping section at GUM - k.ü.] saw the play at the Satire Theatre, my dear. When I called on her the other day, she said to me, ‘Nâzım, you mock your hero’s privileged access to a special shop, yet when the need arises you yourself take advantage of such privilege and come to us for help. It is not a very becoming thing to do.’ I was so ashamed, I can’t tell you! I came home and corrected that passage at once. Otherwise, it would not have been honest... What can I do? I hate queues. It is awful that there are queues everywhere here. And the shop assistants are terribly rude as well. Yesterday, in the shop near us, the cashier told off a woman so harshly! And yet it was the cashier herself who had given her the wrong change. But it did not even occur to her to apologise. You would have thought she was some millionaire sitting at the till of her own private shop, and that the people in front of her were her servants. She told the woman off, quite unjustly, in front of the whole shop. The woman left in tears, looking quite ill. I saw that she was pregnant as well!

(...)

And do you know what happened in the shop afterwards? I waited for a while. When there was no one left in front of the cashier, I went up to her and said quietly: 'Why did you insult that woman? She had done nothing wrong. Besides, even if she had been at fault in some way, you still ought to behave politely. If you are in a bad mood, you cannot take it out on other people! They go home or to work carrying the bad energy they have absorbed from you. Then everyone starts hurting one another. You have no right to do that.' She listened to me with a stupid, vacant expression, and then do you know what she said? 'Citizen, go and give these lectures in your own home, in Georgia. Here we raise hell over a single kopeck, whereas where you come from you cannot get even a rouble. I stayed there for twenty-four days, I holidayed in Sukhumi, I know. My skin has not even lightened yet. Come on, Citizen, move away from the till, you are holding up the queue.'” (pp. 306-307)

The importance of this passage becomes clear on several levels. First of all, it shows that the shortage of consumer goods in the Soviet Union did not merely mean empty shelves, long queues and wasted time; it also generated a profound alienation and an everyday coarseness that corroded social relations. The cashier’s treatment of the customer is more than a simple instance of “rudeness”: it also lays bare the worthlessness of the citizen in the eyes of the system. Here, the cashier does not behave like a public employee providing a service, but almost like the mistress of a small realm of power.

Nâzım Hikmet’s reaction when the glaring contradiction between what he wrote and what he did was thrown in his face is also striking. After the deep shame he felt, he tried to remove this contradiction by cutting from the play the episode concerning the privileged shop. Since he was unwilling to give up the special shopping channels granted to him by the Stalinist regime, he attempted to resolve the inconsistency by deleting the privilege of the special shop from the text itself. Had this contradiction not been so plainly brought to his attention, he would no doubt have felt no need to make any alteration to the play.

GUM, Red Square, Moscow, 1953. Decorated for the May Day celebrations. 

Nâzım Hikmet’s criticism of the cashier is also worth dwelling on. He senses that the rudeness he witnesses in the shop is not merely a matter of individual temperament, but something that spreads through society like a poison in its veins. People are humiliated and, when the opportunity arises, they pass that humiliation on to someone else; thus scarcity and bureaucratic coarseness give rise not only to economic hardship, but also to moral decay.

The cashier’s reply, mistaking Nâzım Hikmet for a Georgian, reveals another reality as well: within the Soviet Union, both levels of consumption and access to consumer goods were profoundly unequal. In referring to the relative abundance of Georgia, the woman is in fact exposing the regional inequalities produced -and continually reproduced- by the regime. Moreover, the cashier’s resort to a national marker, and her scarcely veiled suggestion that a “Georgian” ought to know his place in Moscow, is also worth noting.

In the final passage I wish to dwell on, Vera Tulyakova takes the reader to a rural settlement near the capital:

Recently, I was in a village near Klin, about a hundred kilometres from the capital. In the only shop available to the villagers, there was nothing but vodka and bread. The old women I met tearfully begged me to send them some cheap sweets from Moscow for the anniversary celebrations of the Revolution. All they wanted was three half-kilo packets... I sent them. (italics in the original; p. 314)

This brief passage, in which Vera Tulyakova recounts a visit she made to a village after Nâzım Hikmet’s death, is powerful enough to sustain an entire article on its own. In a village barely a hundred kilometres from Moscow, the only shop where local people could do their shopping stocked nothing but vodka and bread. We are speaking of the mid-1960s. Behind the official celebrations and propaganda displays, ordinary people were locked in a grinding daily struggle to meet even their most basic consumer needs. This, in turn, lays bare the Stalinist regime’s failure at the level of everyday life and the chasm between bureaucratic privilege and the living conditions of the people.

[*] GUM is the abbreviated name of the famous state department store on Moscow’s Red Square. The name is formed from the initials of the Russian words Gosudarstvenny Universalny Magazin, meaning “State Universal Store”.

[**] The play referred to here is İvan İvanoviç Var mıydı, Yok muydu? (Was There an Ivan Ivanovich, or Was There Not?), which Nâzım Hikmet wrote in Moscow in 1955. It was staged at the Moscow Satire Theatre on 11 May 1957, but was banned after its fifth performance. The play was later performed in some Stalinist countries under local titles.

To be continued

The testimony of Anatoly Chernyaev

The testimony of Anthony Barnett

The testimony of Zekeriya Sertel (2)

The testimony of Zekeriya Sertel (1)

Queue etiquette in Stalinist Albania

Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı

Vera Tulyakova Hikmet’in tanıklığı

Vera Tulyakova Hikmet (1932-2001), Bahtiyar Ol Nâzım başlıklı kitabında, Nâzım Hikmet’in hayatının son yıllarına (1955-1963) ilişkin anılarını ve onun ölümünün ardından kendisiyle sürdürdüğü içsel konuşmaları bir tür söyleşi havası içinde bir araya getirir. Kitap, şaşırtıcı olmayan bir biçimde, yalnızca Nâzım Hikmet’in özel hayatına değil, aynı zamanda Sovyetler Birliği’ndeki, özellikle de Moskova’daki gündelik yaşama ve Stalinist rejimin işleyişine ışık tutan dikkat çekici gözlemler içerir.

Nâzım Hikmet, Sovyetler Birliği’nde Kremlin bürokrasisinin vitrinde tuttuğu ve Stalinist rejime içtenlikle bağlı olan dünyaca ünlü bir şairdi. Bu nedenle, rejimin sadık kabul ettiği diğer Sovyet aydın ve sanatçıları gibi, o da sıradan yurttaşların sahip olmadığı birçok maddi imkâna erişebiliyordu. Buna ayrıcalıklı alışveriş kanallarından yararlanmak ve zengin Batı ülkelerine giderek oralarda alışveriş yapabilmek de dahildi.

Genç yaşta, bir kız çocuğunun annesiyken eşinden ayrılarak Nâzım Hikmet’le birlikte yaşamaya başlayan ve daha sonra evlenen Vera Tulyakova ise, bu birliktelik öncesinde bu tür maddi ayrıcalıklardan yararlanabilen biri değildi. Dolayısıyla, sıradan Sovyet yurttaşlarının gündelik hayatta karşılaştığı güçlükleri, kuyrukları, yokluğu, mağaza çalışanlarının halka karşı hoyratlığını ve taşradaki yoksunluğu dışarıdan gözleyen biri olarak değil, doğrudan yaşamış biri olarak biliyordu. Tulyakova, kitabında bu sorunlara ilişkin birkaç önemli gözleme de yer veriyor. Bu yazıda ben de onun tanıklığından bu bağlamda neler öğrenebileceğimizi ele almak istiyorum.

Nâzım Hikmet ve Vera Tulyakova. Paris, 1961. Çift, Sovyet yurttaşlarının ezici çoğunluğuna kapalı olan yurtdışı seyahati ve burada alışveriş yapma imkânlarından yararlanabiliyordu.

Vera Tulyakova, kitabında tüketim malı kıtlığının şehir hayatında yarattığı bunaltıcı ortamı şöyle anlatıyor:

Mağaza gezmeyi sevmezdin, ama mağazaların ülke halkının yaşam seviyesini, tarzını, zevklerini ve problemlerini yansıttığını söylerdin. Bizim her zaman tıka basa insanla dolu mağazalarımızda dolaşmak senin için ağır bir işkenceydi. Çıplak şehrimizde kolaylıkla bir şey satın almak olanak dışıydı. Kuyruklar, havasız ortam, insanların birbirine karşı saygısızlığı, halkın aşağılanması sana son derece itici geliyordu. Eğer ciddi bir gereksinimin olursa GUM’a gider [*], o yıllarda hükümet görevlileri ve eşleri için ayrılmış bölümden alışveriş yapardın. (Vera Tulyakova Hikmet, Bahtiyar Ol Nâzım, der.: Anna Stepanova, çev.: Hülya Arslan, YKY, 1. baskı, Şubat 2008, İstanbul, s. 303-304)

Nâzım Hikmet’in, “mağazaların ülke halkının yaşam seviyesini, tarzını, zevklerini ve problemlerini yansıttığı” yönündeki fikrine kesinlikle katılıyorum. Bu yazı dizisi zaten tam da bu “yansıma” üzerinde durmayı ve farklı tanıklıkları bir araya getirerek biraz daha bütünlüklü bir resim oluşturmayı amaçlıyor.

Kuyruklar, havasızlık, kalabalık, saygısızlık ve aşağılanma bu alıntıda tek bir tabloda birleşiyor. Nâzım Hikmet’in böylesi bir ortamın hâkim olduğu Moskova mağazalarına gitmek istememesi elbette şaşırtıcı değil. Şair, ihtiyaç duyduğunda, GUM’daki hükümet görevlilerine ve eşlerine ayrılmış özel bölümden alışveriş yapmaktan, yani Stalinist rejimin kendisine sağladığı ayrıcalığı kullanmaktan da geri durmuyor.

Tulyakova’nın sözleri, Sovyet toplumunda resmî mülkiyet ilişkileriyle gerçek dağıtım biçimleri arasındaki çelişkiyi somut, gündelik örnekler üzerinden gözler önüne seriyor. Dahası, bu pasaj Nâzım Hikmet’in konumundaki çelişkiyi de açığa çıkarıyor: sıradan Sovyet yurttaşlarının maruz kaldığı koşullar onu rahatsız ediyor, ama bu koşullardan korunmasını sağlayan ayrıcalıklardan da vazgeç(e)miyor.

Vera Tulyakova’nın iki sayfa sonra aktardıkları bu çelişkiyi daha da ilginç bir düzeye taşıyor:

Attığın müsvedde kâğıtların içinde “İvan İvanoviç Var Mıydı?” [**] oyunundan bir epizot çarpmıştı gözüme. Oyunun kahramanı kendisi için özel olarak yapılmış mağazaya giriyor ve komik olaylar yaşanıyordu. Niye attığını sordum. Şöyle dedin bana:

“Marianna Mihaylovna [GUM’daki ayrıcalıklı alışveriş bölümünün başında bulunan kişi-k.ü.] Satir Tiyatrosu’nda görmüş oyunu, cancağızım. Geçen ona uğradığımda, ‘Nâzım, kahramanınızın özel mağaza ayrıcalığı ile alay ediyorsunuz, ama gerektiğinde kendiniz de ayrıcalıktan faydalanıp bizden yardım istiyorsunuz, hoş bir şey değil bu,’ dedi. Ne kadar utandım, anlatamam! Eve gelip düzelttim o bölümü hemen. Yoksa dürüst bir davranış olmayacaktı... Ne yapayım, kuyruklardan nefret ediyorum. Burada her yerde kuyruk olması çok kötü. Üstelik satıcılar da son derece kaba. Dün bizim buradaki dükkânda kasiyer, bir kadını öyle bir azarladı ki! Oysa kasiyerin kendisi para üstünü doğru vermemişti. Ama aklına özür dilemek gelmedi bile. Sanırsın, kendisi milyonerin teki, şahsi mağazasının kasasına oturmuş, önündekiler de onun hizmetkârları. Tüm mağazanın önünde azarladı haksız yere kadını. Kadın ağlaya ağlaya, hasta gibi çıktı mağazadan. Gördüm, hamileymiş de!

(…)

Sonra, mağazada ne oldu biliyor musun? Bekledim biraz. Kasiyer kadının önü boşaldığında yaklaştım yanına ve yavaşça: ‘Neden kadına hakaret ettiniz? Hiçbir suçu yoktu. Kaldı ki bir konuda hatalı bile olsa nazik davranmanız gerekir. Sizin moraliniz bozuksa bunun hıncını başkalarından alamazsınız! Onlar sizden aldıkları kötü enerjiyle evde, işte başkaları ile karşılaşıyorlar. Herkes birbirini incitmeye başlıyor. Buna hakkınız yok,’ dedim. Aptal bakışlarla beni dinledi, dinledi, sonra da ne dedi biliyor musun? ‘Yurttaş, siz bu dersleri gidin de, kendi evinizde Gürcistan’da verin. Bizde bir kuruş için kıyamet koparken sizde bir ruble bile alamazsınız. Yirmi dört gün kaldım ben, Suhumi’de tatil yaptım, biliyorum. Daha tenimin rengi bile açılmadı. Hadi Vatandaş, çekilin kasanın önünden, kuyruğa engel oluyorsunuz.’” (s. 306-307)

Bu pasajın önemi birkaç düzeyde ortaya çıkıyor. Her şeyden önce, Sovyetler Birliği’nde tüketim malı kıtlığının yalnızca boş raflar, uzun kuyruklar ve boşa harcanan zaman anlamına gelmediğini, aynı zamanda toplumsal ilişkileri aşındıran derin bir yabancılaşma ve gündelik hoyratlık ürettiğini gösteriyor. Kasiyerin müşteriye davranışı, sıradan bir “kabalık” örneği olmanın ötesinde, yurttaşın sistem karşısındaki değersizliğini de açığa vuruyor. Burada kasiyer, kamusal bir hizmet sunan görevli değil, adeta küçük bir iktidar alanının efendisi gibi davranıyor.

Nâzım Hikmet’in yazdığı ile yaptığı arasındaki bariz çelişkinin yüzüne vurulması karşısındaki tutumu da dikkat çekici. Yaşadığı derin utancın ardından, bu çelişkiyi ortadan kaldırmak için oyundaki özel mağaza ayrıcalığıyla ilgili epizotu metinden çıkarıyor. Stalinist rejimin kendisine sağladığı özel alışveriş kanallarından vazgeçmeye yanaşmadığı için, bu çelişkiyi özel mağaza ayrıcalığını metinden silerek gidermeye çalışıyor. Bu çelişki kendisine açıkça hatırlatılmamış olsa, hiç kuşkusuz metin üzerinde herhangi bir değişiklik yapma ihtiyacı da duymayacaktı.

Moskova, Kızıl Meydan’daki GUM, 1953. Bina 1 Mayıs kutlamaları için süslenmiş. 

Nâzım Hikmet’in kasiyere yönelttiği eleştiri de üzerinde durmaya değer. Çünkü o, mağazada tanık olduğu kabalığın yalnızca tek tek insanların karakteriyle ilgili olmadığını, toplumun damarlarında bir zehir gibi yayıldığını seziyor. İnsanlar aşağılanıyor, sonra ellerine fırsat geçtiğinde bu aşağılanmayı bir başkasına yöneltiyorlar; böylece kıtlık ve bürokratik hoyratlık, yalnızca ekonomik değil, ahlaki bir çürüme de yaratıyor.

Nâzım Hikmet’i Gürcü zanneden kasiyerin verdiği cevap ise başka bir gerçeği açığa vuruyor: Sovyet coğrafyası içinde hem tüketim düzeyi hem de tüketim mallarına erişim imkânları son derece eşitsizdi. Kadın, Gürcistan’daki görece bolluğa atıf yaparken, aslında rejimin yol açtığı ve sürekli yeniden ürettiği bölgesel eşitsizlikleri de ele veriyor. Bunun yanı sıra, kasiyerin milliyet vurgusuna başvurması ve bir “Gürcü”nün Moskova’da yerini bilmesi gerektiğini üzeri çok da örtülü olmayan bir biçimde ima etmesi de not edilmeye değer.

Üzerinde durmak istediğim son pasajda ise Vera Tulyakova okuru başkent çevresindeki kırsal bir yerleşim yerine götürüyor:

Geçenlerde başkentin yüz kilometre kadar uzağındaki Klin yakınlarında bir köydeydim. Halkın alışveriş ettiği yegâne dükkânda votka ve ekmekten başka bir şey yoktu. Karşılaştığım nineler, devrimin yıldönümü kutlamaları için onlara Moskova’dan ucuz şekerlemeler göndermemi rica ettiler gözyaşları içinde. Yarım kiloluk üç paketti istedikleri... Gönderdim. (italik orijinal metin; s. 314) 

Nâzım Hikmet’in ölümünden sonra Vera Tulyakova’nın yaptığı bir köy ziyaretini aktaran bu kısa pasaj, başlı başına bir yazıyı taşıyabilecek kadar güçlü. Moskova’ya yalnızca yaklaşık yüz kilometre uzaklıktaki bir köyde, halkın alışveriş edebildiği tek dükkânda votka ve ekmek dışında hiçbir şey bulunmuyor. 1960’lı yılların ortalarından söz ediyoruz. Resmî kutlamaların ve propaganda gösterilerinin ardında, sıradan insanlar en basit tüketim ihtiyaçlarını bile karşılayamadıkları yıpratıcı bir gündelik hayat mücadelesi içindeler. Bu da Stalinist rejimin gündelik yaşam düzeyindeki başarısızlığını ve bürokratik ayrıcalıklarla halkın yaşam koşulları arasındaki uçurumu çarpıcı biçimde gözler önüne seriyor.

[*] GUM, Moskova’daki Kızıl Meydan’da bulunan ünlü devlet mağazasının kısa adıdır. Rusçada “Devlet Evrensel Mağazası” anlamına gelen Gosudarstvennıy Universalnıy Magazin sözlerinin baş harflerinden oluşur.

[**] Burada sözü edilen tiyatro oyunu, Nâzım Hikmet’in 1955’te Moskova’da yazdığı İvan İvanoviç Var mıydı, Yok muydu? adlı eseridir. 11 Mayıs 1957’de Moskova Satir Tiyatrosu’nda sahnelenmiş, ancak 5. gösteriminden sonra yasaklanmıştır. Oyun daha sonra bazı Stalinist ülkelerde yerel adlarla da sahnelenmiştir.

Devam edecek

Anatoliy Çernyayev’in tanıklığı

Anthony Barnett’in tanıklığı

Zekeriya Sertel'in tanıklığı (2)

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1)

Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı

Shortages of consumer goods in Stalinist regimes

The testimony of Anatoly Chernyaev

Anatoly Chernyaev is a name familiar to regular readers of this blog. A bureaucrat who served in the upper echelons of the Soviet party and state apparatus, Chernyaev offers, through the diaries he kept from 1972 onwards, a first-hand account of the inner workings of the Stalinist bureaucracy and of the Kremlin’s relations with other Stalinist regimes and parties.

Aleksei Sundukov, Queue, 1986. Long queues were one of the most visible expressions of consumer-goods shortages and of the bureaucratic system of distribution in Stalinist regimes.

The passage I shall examine in this article is taken from Chernyaev’s diary entry of 6 January 1976. In fact, the person making the direct observation here is not Chernyaev himself - who, as a senior bureaucrat, lived largely insulated from the daily struggles of ordinary people in a world of privilege - but his secretary, who travelled to Kostroma for his stepdaughter’s wedding over the New Year period. Chernyaev simply recorded his secretary’s account in his diary.

Kostroma, the place mentioned in the text, is a historically important regional centre situated to the north-east of Moscow. The city lies some 320 to 330 kilometres from the capital. Chernyaev’s reference in his diary to “400 kilometres” should, of course, be understood not as a precise geographical measurement but as a rough indication of distance. The essential point is that the place in question was not some remote village, but a fairly substantial city serving as a regional centre.

In his diary entry of 6 January 1976, Chernyaev wrote:

For New Year’s my secretary went to Kostroma for her stepdaughter’s wedding. I asked her:

“How are things there?”

“Bad.”

“How come?”

“There is nothing in the stores.”

“What do you mean, nothing?”

“Just that. Herring that has turned a yellowish color. Canned soup – borscht, cabbage soup, you know the kind? Here in Moscow it spends years gathering dust on the shelves. Over there nobody buys it either. There are no sausages, no meat products at all. Whenever there is a meat delivery there is a huge crowd at the store. The only cheese they have is local from Kostroma, but I hear it’s not the kind we get in Moscow. My husband has a lot of friends and relatives there. In the course of the week we visited a bunch of people and everywhere we were treated to pickles, sauerkraut, and marinated mushrooms, i.e. the things people stocked up in the summer from their gardens and the forest. How do they live there!”

I was struck by this story. We are talking about a regional center 400km from Moscow, with a population of 600,000! (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1976), trans. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, pp. 13-14.)

This passage reveals not only the widespread and acute shortage of consumer goods in a major settlement not far from Moscow, but also the social relations and distributive realities produced by the regime. What we encounter here is not simply a logistical disruption. Empty shelves, yellowing herrings, tinned soups that no one wanted to buy, the large crowds that formed whenever meat arrived at the shop, and the fact that people had to preserve for winter what they gathered from their gardens or from the forest in summer - all this points to the structural nature of the problem.

A Soviet-era propaganda poster promoting canned borscht as a practical and appealing consumer product. The image of abundance and convenience promised by official discourse often stood in sharp contrast to everyday reality, which was marked by empty shelves, poor quality and chronic shortages.

In The Revolution Betrayed, Trotsky emphasises that, in a backward country, nationalised property and central planning can foster the growth of heavy industry, yet this alone cannot guarantee an adequate level of consumption. In a society where consumer goods are scarce, the “struggle for necessities” does not disappear; on the contrary, it is channelled through bureaucratic mechanisms of distribution. In such a system, the plan must be constantly tested against real needs and continually reworked accordingly; for that, the democratic control of the working class and the other labouring masses is indispensable. In Stalinist regimes, however, there is not even the faintest trace of the democratic control that is indispensable to the construction of socialism.

To be continued

The testimony of Vera Tulyakova Hikmet 

The testimony of Anthony Barnett

The testimony of Zekeriya Sertel (2)

The testimony of Zekeriya Sertel (1)

Queue etiquette in Stalinist Albania

Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı

Anatoliy Çernyayev’in tanıklığı

Anatoliy Çernyayev, bu blogu izleyenlerin yabancısı olmadığı bir isim. Sovyet parti ve devlet aygıtının üst kademelerinde görev yapmış bir bürokrat olan Çernyayev, 1972 yılından itibaren tuttuğu günlükler aracılığıyla Stalinist bürokrasinin iç işleyişine ve Kremlin’in diğer Stalinist rejim ve partilerle ilişkilerine dair birinci elden tanıklık sunmaktadır.

Aleksey Sundukov, Kuyruk, 1986. Uzayıp giden kuyruklar, Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığının ve bürokratik dağıtım sisteminin en görünür ifadelerinden biriydi.

Bu yazıda ele alacağım pasaj, Çernyayev’in 6 Ocak 1976 tarihinde günlüğüne düştüğü notlardan yapılmış bir alıntı. Aslında burada doğrudan gözlem yapan kişi, üst düzey bir bürokrat olarak halkın günlük yaşam mücadelesinden büyük ölçüde yalıtılmış, bir ayrıcalıklar dünyasında yaşayan Çernyayev’in kendisi değil, yılbaşı dolayısıyla üvey kızının düğünü için Kostroma’ya giden sekreteridir. Çernyayev ise onun anlattıklarını günlüğüne kaydetmiştir.

Metinde adı geçen Kostroma, Moskova’nın kuzeydoğusunda yer alan, tarihsel olarak önemli bir bölgesel merkezdir. Kent Moskova’ya yaklaşık 320-330 kilometre uzaklıkta bulunuyor. Çernyayev’in günlüğündeki “400 kilometre” ifadesi, tam bir coğrafi ölçümden çok kabaca bir uzaklık anlatımı olarak anlaşılmalıdır elbette. Esas önemli olan, burada söz konusu edilen yerin herhangi bir ücra köy değil, bölgesel merkez niteliği taşıyan, hatırı sayılır büyüklükte bir şehir olmasıdır.

Çernyayev, günlüğüne düştüğü 6 Ocak 1976 tarihli notta şunları yazıyor:

Yılbaşı için sekreterim üvey kızının düğününe Kostroma’ya gitmişti. Kendisine sordum:

"Oralarda durum nasıl?"

"Kötü."

"Nasıl yani?"

"Mağazalarda hiçbir şey yok."

"Hiçbir şey yok ne demek?"

"Öyle işte. Sararmaya yüz tutmuş ringa balığı. Konserve çorba - borş, lahana çorbası, bilirsin işte. Burada Moskova’da raflarda yıllarca sürünür durur. Orada da kimse almıyor. Sosis yok, et ürünü namına hiçbir şey yok. Ne zaman mağazaya et gelse büyük bir kalabalık toplanıyor. Sadece Kostroma’nın kendi peyniri var ama onun da Moskova’da yediğimiz türden olmadığını duyuyorum. Kocamın orada çok sayıda arkadaşı ve akrabası var. Bir hafta boyunca birçok kişiye gittik; her yerde bize turşu, lahana turşusu ve marine edilmiş mantar ikram ettiler; yani insanların yazın kendi bahçelerinden ve ormandan toparlayıp kış için stokladıkları şeyler. Orada nasıl yaşıyorlar, akıl alır gibi değil!"

Bu anlatılanlar beni sarstı. Söz konusu olan yer, Moskova’dan 400 kilometre uzakta, 600 bin nüfuslu bir bölge merkezi! (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1976), çev.: Anna Melyakova, ed.: Svetlana Savranskaya, s. 13-14.)

Bu pasaj, yalnızca Moskova’ya çok da uzak olmayan önemli bir yerleşim yerinde yaşanan yaygın ve akut tüketim malları kıtlığını değil, rejimin ürettiği toplumsal ilişkileri ve dağıtım alanındaki gerçekleri de açığa vuruyor. Burada karşımıza çıkan şey sadece lojistik bir aksama değildir. Boş raflar, sararmış ringa balıkları, kimsenin almak istemediği konserve çorbalar, mağazaya et geldiğinde oluşan büyük kalabalıklar ve insanların yazın bahçelerinden ya da ormandan topladıklarını kış için saklamak zorunda kalmaları, sorunun yapısal niteliğine işaret eder.

Sovyet dönemine ait bir propaganda posteri: Konserve borşu pratik ve cazip bir tüketim ürünü olarak tanıtıyor. Resmî söylemin vaat ettiği bu bolluk ve kolaylık tablosu, gündelik hayatta sık sık boş raflar, düşük kalite ve kıtlıkla çelişiyordu.

İhanete Uğrayan Devrim’de Trotskiy, geri bir ülkede devletleştirilmiş mülkiyetin ve merkezi planlamanın ağır sanayiyi büyütebileceğini, fakat bunun tek başına yeterli tüketim düzeyini güvence altına almaya yetmeyeceğini vurgular. Tüketim mallarının kıt olduğu bir toplumda, “ihtiyaç maddeleri için mücadele” ortadan kalkmaz; tersine, bu mücadele bürokratik dağıtım mekanizmaları eliyle yönetilir. Böyle bir düzende planın gerçek ihtiyaçlara göre sürekli sınanması ve yeniden kurulması gerekir; bunun için de işçi sınıfının ve diğer emekçi kitlelerin demokratik denetimi şarttır. Stalinist rejimlerde ise sosyalizmin inşası için vazgeçilmez olan demokratik denetimin izine bile rastlanmaz.

Devam edecek

Vera Tulyakova Hikmet’in tanıklığı

Anthony Barnett’in tanıklığı

Zekeriya Sertel'in tanıklığı (2)

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1)

Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı

Shortages of consumer goods in Stalinist regimes

The testimony of Anthony Barnett

I would like to continue examining, this time through Anthony Barnett’s testimony, the various dimensions of consumer-goods shortages, queues, and the pervasive sense of deprivation that shaped everyday life under Stalinist regimes.

Barnett, an English writer, journalist and political commentator who for many years served as editor of New Left Review, visited the Soviet Union in 1987 and recounted his observations in a book entitled Soviet Freedom [*]. Published in Turkish under the title Sovyetler’de Özgürlük [**], the book contains a wealth of striking observations and anecdotes showing just how distorted the material organisation of everyday life was under the Stalinist regime in the Soviet Union.

One of Barnett’s first striking observations about Moscow was the poverty that seemed etched into the city’s human landscape:

Compared to an equivalent city in the West, Moscow is poor. In the centre, its people look and dress as they might have in a mid-western American town fifteen years ago. (…) The number of people with bad teeth is very noticeable… (p. 41)

The picture painted by Barnett reminded me of a similar assessment of the Soviet Union in the late 1960s made by Zekeriya Sertel in his book Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm (As It Was: Socialism in the Russian Manner) [***]:

The impression of foreign visitors was by no means favourable. Whenever we asked friends who had visited the Soviet Union what their impression was, the answer was always the same: misery. Yes, in the Soviet Union, despite all the efforts, exertions, concealment and display, this was the picture that emerged: misery. (p. 136)

There is a gap of roughly twenty years between Barnett’s observations from the late 1980s and Sertel’s from the late 1960s. It is certainly not insignificant that what struck both of them was the poverty and shabbiness etched into the outward appearance of Soviet society. During those two decades, any careful and honest observer who visited the Soviet Union and spent some time there could see that what they were witnessing was not the birth of the “new man”, but the ordinary, normalised appearance of poverty.

For example, Barnett also gives the following account in his book of the deplorable condition of village roads in the Soviet Union:

Village roads are so bad, or nonexistent, that children can’t get to school. According to the new Minister of Health, Yevgeniy Chasov: “In only 35 per cent of the rural district hospitals of the country is there a supply of hot water and in 27 per cent there is no sewerage system and in 17 per cent no running water.” (p. 46)

The observations of Feridun Gürgöz [****], a member of the historical Communist Party of Turkey (TKP) who went to Moscow in 1989 for political training, two years after Barnett, likewise confirm what was said about the condition of the villages. Gürgöz and the other TKP members who had come to study at the school were accommodated at an auxiliary campus in Pushkino, a town about thirty kilometres north of the capital, because there was no room at the main campus in Moscow. About the village situated right next to the campus, Gürgöz writes as follows:

The condition of the village was pitiful. The houses looked as though they might collapse at any moment. The animals’ sheds stood side by side with the dwellings. The roads were unpaved, and as it was winter, the mud was knee-deep. Such was the state of a village some thirty kilometres north of Moscow. (p. 130) (Also see: Feridun Gürgöz’s political memoirs (4): What the “party school” taught)

While Sertel wrote of Baku in the late 1960s that “the markets were completely empty”, Barnett stressed that in Moscow in 1987 the issue was not so much a chronic and generalised shortage of consumer goods as the difficulty of finding the particular goods one was looking for.

There is quite a lot in the shops (…) but its whereabouts and quality is unpredictable and erratic and the queues are ridiculous. “You don’t buy things in Russia”, one housewife told me angrily when I brought the conversation round to shopping, “you get them”. (pp. 41-42)

A queue for frozen fish in a Soviet food store in the 1980s.

The difference between Sertel’s and Barnett’s observations stems primarily from the particular importance attached to keeping shortages of consumer goods in Moscow to a minimum. As the country’s showpiece, Moscow enjoyed a more privileged system of supply than other cities; through an approach known as regionalism or “first-category supply”, food and consumer goods were more readily available in the capital. Yet despite this privileged position, serious difficulties in obtaining consumer goods were at times experienced even in Moscow during the 1970s and 1980s. Of course, once the country plunged headlong into the vortex of capitalist restoration in 1989 and afterwards, shortages of consumer goods would come to ravage Moscow no less than the Soviet Union as a whole.

The special meaning that a Soviet housewife attached to the verb “to get” in the context of shopping is perhaps one of the most succinct descriptions of everyday life in the Soviet Union. In a system dominated by shortages, low-use-value goods, irregular distribution and an arbitrary system of supply, the matter ceased to be one of “buying”; instead, it became a matter of watching for and seizing the rare opportunity when it presented itself. Barnett explains the special meaning attached to this verb as follows: “Getting things means seizing opportunities, playing the system, using contacts, bribery and barter, in cash, kind or in favours.” (p. 42)

There is a crucial point here. Shortage does not merely mean the absence of certain goods; it is also a phenomenon that corrodes the fabric of social relations. It turns people from citizens who meet their needs through open and orderly channels into actors who cultivate connections, watch for opportunities, hoard goods, and calculate possible exchanges. It also, of course, opens the door to bribery, corruption and every form of degeneration. In such a system, “normal” consumer behaviour gives way to a state of constant alertness. People act with an eye not only to what they may find today, but also to the possibility that tomorrow they may find nothing at all.

A vodka queue on a cold day in Chukotka, 1985.

An unforgettable scene that illustrates this perfectly is the banana queue that Barnett witnessed on Gorky Street:

Walking down Gorki Street, I noticed a line of people out in the open waiting to buy green bananas, from a woman with a white coat and a large pair of scales. At the head of the queue was a small elderly man in a battered suit. The assistant put a large bunch on the scales, then another and another. There was restlessness in the line as another large bunch went on. By now, the bananas towered above the old man’s head. Yet another bunch went onto the pile. Even if he had been starved of his greatest passion, he could never have consumed so many bananas before they went bad. He was buying for the future, for exchange with neighbours, and because he might never have another chance to get to the head of the line of people trying to buy bananas. Everyone buys today as if there will be nothing tomorrow, because all too often there isn’t any coffee/tea/lemons/toothpaste or bananas tomorrow or the day after that. It struck me as a miracle that the old man could even carry that many bananas. (p. 43)

This scene, which seems as though it has stepped straight out of a film by the great Federico Fellini, cannot simply be brushed aside as “tragicomedy”. The ridiculous figure here is not the old man. What is truly disgraceful is that, in a socio-economic order where the privileged bureaucratic caste in power claimed to have attained “mature socialism”, people were compelled to behave in this way.

[*] Anthony Barnett, Soviet Freedom: New Perspectives on Gorbachev, Hutchinson Radius, 1st edn, 1 May 1989.

[**] Anthony Barnett, Sovyetler’de Özgürlük, trans. by Dilek Hattatoğlu and Erol Özbek, İletişim Yayınları, 1st edn, Istanbul, 1988.

[***] Zekeriya Sertel, Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm, ed. by Mesude Gülcüoğlu, İletişim Yayınları, 1st edn, Istanbul, 1993.

[****] Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, Istanbul, April 2007.

To be continued

The testimony of Vera Tulyakova Hikmet 

The testimony of Anatoly Chernyaev

The testimony of Zekeriya Sertel (2)

The testimony of Zekeriya Sertel (1)

Queue etiquette in Stalinist Albania

Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı

Anthony Barnett’in tanıklığı

Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığının, kuyrukların ve gündelik hayatı kuşatan yoksunluk duygusunun farklı boyutlarını ele almayı, bu kez Anthony Barnett’in tanıklığı üzerinden sürdürmek istiyorum.

Uzun yıllar boyunca New Left Review’un yayın yönetmenliğini yapmış bir İngiliz yazar, gazeteci ve siyasi yorumcu olan Barnett, 1987 yılında Sovyetler Birliği’ni ziyaret etmiş ve gözlemlerini Soviet Freedom [*] başlıklı kitabında aktarmıştı. Türkçede Sovyetler’de Özgürlük [**] adıyla yayımlanan bu kitap, Sovyetler Birliği’nde Stalinist rejim altında gündelik hayatın maddi örgütlenişinin ne kadar çarpık bir yapıya sahip olduğunu gösteren çok sayıda ilginç gözlem ve anekdot içeriyor.

Barnett’in Moskova’ya ilişkin ilk dikkat çekici gözlemlerinden biri, şehrin insan panoramasına sinmiş olan yoksulluktur:

Batıdaki dengi bir kente oranla Moskova fakirdir. Kent merkezinde oturanlar, onbeş yıl öncesinde Amerika'nın İçbatı kesimindeki bir kasabanın halkından beklenecek bir görünüm ve giyim kuşam sergiler. (…) Dişleri kötü olan insanların sayısı fark ediliyor… (s. 58).

Barnett’in çizdiği bu tablo bana Zekeriya Sertel’in Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm [***] başlıklı kitabında 1960’lı yılların sonlarının Sovyetler Birliği için yaptığı benzer bir değerlendirmeyi hatırlattı:

Dışarıdan gelen yabancıların izlenimi hiç de iyi değildir. Sovyetler’i ziyarete gelen arkadaşlara izlenimlerini sorduğumuz zaman, verdikleri cevap hep şu olmuştur: Sefalet. Evet, Sovyetler’de, bütün gayretlere, uğraşmalara, maskelemelere, gösterilere bakmayarak, görünen manzara budur: Sefalet. (s. 136)

Barnett’in 1980’li yılların sonlarına ait gözlemleri ile Sertel’in 1960’ların sonlarına ait gözlemleri arasında kabaca yirmi yıllık bir mesafe var. Her ikisinin de dikkatini çeken şeyin, Sovyet toplumunun dış görünüşüne sinmiş yoksulluk ve bakımsızlık olması hiç kuşkusuz önemsiz değil. Bu yirmi yıllık dönemde Sovyetler Birliği’ni ziyaret eden ve orada belli bir süre yaşayan her dikkatli ve dürüst gözlemci, “yeni insan”ın doğuşuna değil, yoksulluğun sıradanlaşmış görünümüne tanık olduğunu fark ediyordu.

Örneğin Barnett kitabında Sovyetler Birliği’nde köy yollarının içler acısı hâliyle ilgili de şu bilgileri veriyor:

Köy yolları öyle kötü ki - hatta bazı yerlerde hiç yok - bu yüzden de çocuklar okula gidemiyor. Yeni Sağlık Bakanı Yevgeniy Çasov'a göre: “Kırsal alandaki hastanelerin sadece yüzde 35'inde sıcak su tesisatı var ve yüzde 27'sinin kanalizasyonu, yüzde 17'sinin su tesisatı bile yok.” (s. 63-64).

Barnett’ten iki yıl sonra, 1989’da Moskova’ya siyasi eğitim için giden tarihsel TKP üyesi Feridun Gürgöz’ün gözlemleri, [****] köylerin durumuyla ilgili söylenenleri teyit eder niteliktedir. Gürgöz ve onunla birlikte okulda eğitim görmeye gelen diğer TKP’liler, Moskova’daki okulun ana yerleşkesinde yer olmadığı için başkentin yaklaşık 30 kilometre kuzeyindeki Puşkino kasabasındaki ek yerleşkede kalırlar ve Gürgöz, yerleşkenin hemen yanında yer alan köyle ilgili şunları söyler:

Köyün durumu içler acısıydı. Evler yıkılacak gibiydi. Hayvanların ahırları evlerle iç içeydi. Yollar toprak, kış olması nedeniyle çamur diz boyuydu. Moskova'nın 30 km kuzeyindeki bir köyün hali buydu. (s. 130) (Ayrıca bkz.: Feridun Gürgöz’ün siyasi anıları (4): “Parti okulu”nun öğrettikleri)

Sertel 1960’lı yılların sonlarında Bakü için “çarşı pazar bomboştu” derken, Barnett 1987 Moskova’sında kronik ve genelleşmiş bir tüketim malı kıtlığından ziyade, aradığını bulma sorununun öne çıktığının altını çizer:

(…) mağazalarda bir sürü şey bulunuyor aslında, ama aradığınızı nerede bulabileceğinizi ve hangi kalitede bulabileceğinizi önceden tahmin etmek imkânsız ve bu konuda tam bir kargaşa hüküm sürüyor, ayrıca kuyruklar da olacak gibi değil. “Rusya'da bir şey satın almazsınız,” demişti bana bir ev kadını, alışverişten söz açtığım zaman. “Yakalarsınız.” (s. 58-59)

1980'lerde bir Sovyet gıda mağazasında dondurulmuş balık kuyruğu.

Sertel ile Barnett’in gözlemleri arasındaki bu fark, esas olarak Moskova’da tüketim malı sıkıntısının asgari düzeyde tutulmasına özel önem verilmiş olmasından kaynaklanmaktadır. Moskova, ülkenin vitrini olarak görüldüğü için diğer şehirlerden daha ayrıcalıklı bir tedarik zincirine sahipti; bu durum, bölgecilik ya da “ilk kategoride tedarik” olarak adlandırılan bir yaklaşımla, başkentte gıda ve tüketim mallarının daha kolay bulunabilmesini sağlıyordu. Yine de bu ayrıcalıklı konuma rağmen, 1970’ler ve 1980’lerde zaman zaman Moskova’da bile tüketim maddelerine erişimde ciddi zorluklar yaşanıyordu. Elbette 1989’da ve sonrasında ülkenin kapitalist restorasyon sürecinin girdabına boylu boyunca girmesiyle birlikte tüketim malı kıtlığı, Sovyetler Birliği’nin genelinde olduğu gibi Moskova’yı da tam anlamıyla kasıp kavuracaktı.

Bir Sovyet ev kadınının “yakalama” fiiline çarşı-pazarda yapılan alışveriş bağlamında yüklediği özel anlam ise Sovyetler Birliği’ndeki gündelik hayatın belki de en özlü tariflerinden biridir. Kıtlığın, kullanım değeri düşük malların, düzensiz dağıtımın ve keyfî tedarik yapısının egemen olduğu bir düzende mesele “satın alma” olmaktan çıkar; mesele, nadir ortaya çıkan fırsatı kollayıp ele geçirme işine dönüşür. Barnett de bu fiile yüklenen özel anlamı şöyle açıklar: “Yakalamak, fırsatlardan yararlanmak, düzenin gerektirdiği rolü takınmak, ilişkileri nakit para, nezaket ve yardımlar biçimindeki rüşvet ve değiş tokuşları kullanmak demektir.” (s. 59)

Burada çok önemli bir nokta var. Kıtlık, yalnızca bazı malların eksikliği demek değildir; aynı zamanda toplumsal ilişkilerin dokusunu bozan bir olgudur. İnsanları ihtiyaçlarını açık ve düzenli kanallardan karşılayan yurttaşlar olmaktan çıkarıp, bağlantı kollayan, fırsat takip eden, stok yapan, değiş tokuş hesabı yapan aktörlere dönüştürür. Elbette, rüşvetin, yolsuzluğun ve her türlü yozlaşmanın da kapılarını açar. Böyle bir düzende “normal” tüketici davranışı yerini sürekli teyakkuz hâline bırakır. İnsanlar yalnızca bugün ne bulacaklarını değil, yarın hiçbir şey bulamama ihtimalini de hesaba katarak hareket ederler.

1985'te Çukotka'da soğuk bir günde votka kuyruğu.

Barnett’in Gorki Caddesi’nde tanık olduğu muz kuyruğu tam da bunu gösteren unutulmaz bir sahnedir:

Gorki sokağında yürürken, yeşil muz almak için beyaz pardösülü ve elinde kocaman bir kantar tutan bir kadının önünde açık havada kuyruk olmuş insanlara rastladım. Kuyruğun başında eski püskü bir takım elbise içindeki ufak tefek bir yaşlı adam vardı. Satıcı kadının yardımcısı kantara dev bir hevenk koydu, sonra bir tane daha, bir tane daha. Koca bir hevenk daha kantardan geçerken kuyruktakiler homurdanıyordu. Artık yaşlı adamın başı kule gibi yükselen muzların arkasında görünmez olmuştu ki, bir hevenk daha kulenin tepesine yerleştirildi. Uzun süredir aç olsa ve muz en büyük tutkusu olsa bile, bu kadar muzu bozulmadan önce yiyip bitirmesi mümkün değildi. Ama o geleceği için, komşularıyla değiş tokuş için satın alıyordu bunları, çünkü belki de bir daha hiçbir zaman muz almaya çalışan insanların oluşturduğu bir kuyruğun en başında yer alamayabilirdi. Herkes öyle alışveriş yapıyor ki, sanki yarın hiçbir şey kalmayacakmış gibi, çünkü sık sık da hemen ertesi gün çay, kahve, limon, diş macunu ya da muz bulunmayacaktır piyasada ya da yarın bulunursa da öbür gün bulunmayacaktır. O yaşlı adamın o kadar muzu taşıyabilmesi bile bana mucize gibi geldi. (s. 60-61)

İnsanda büyük yönetmen Federico Fellini’nin bir filminden çıkıp gelmiş gibi bir izlenim uyandıran bu sahneyi “trajikomik” bir durum deyip geçiştirmek mümkün değil. Burada gülünç olan yaşlı adam değildir. Asıl rezilce olan, iktidarı elinde tutan ayrıcalıklı bürokratik kastın sözde “olgun sosyalizme” ulaştığını iddia ettiği bir toplumsal-ekonomik düzende insanların bu şekilde davranmaya zorlanıyor olmasıdır.

[*] Anthony Barnett, Soviet Freedom: New Perspectives on Gorbachev, Hutchinson Radius, 1. baskı, 1 Mayıs 1989.

[**] Anthony Barnett, Sovyetler’de Özgürlük, çev.: Dilek Hattatoğlu ve Erol Özbek, İletişim Yayınları, 1. baskı, 1988, İstanbul.

[***] Zekeriya Sertel, Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm, Yay. haz.: Mesude Gülcüoğlu, İletişim Yayınları, 1. baskı, 1993, İstanbul.

[****] Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, Nisan 2007, İstanbul.

Devam edecek

Vera Tulyakova Hikmet’in tanıklığı

Anatoliy Çernyayev’in tanıklığı

Zekeriya Sertel'in tanıklığı (2)

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1)

Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı

Shortages of consumer goods in Stalinist regimes

The testimony of Zekeriya Sertel (2)

Soviet citizens queuing outside a sausage and delicatessen shop in the 1980s.

In the previous article, drawing on a number of observations made by Zekeriya Sertel in his book Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm (As It Was: Socialism in the Russian Manner), I examined how difficult it was to obtain consumer goods in Baku, the capital of Azerbaijan, in the late 1960s. Sertel’s testimony made it clear that this was not a case of the occasional, temporary shortage of certain goods, but rather of a structural regime of scarcity that steadily turned everyday life for broad sections of the population into a constant ordeal.

Yet Sertel’s book does more than merely describe empty shelves, long queues, shoddy goods and the daily hardships endured by ordinary people. At certain points, he also reflects on the underlying causes of this state of affairs. To be sure, the author does not offer the reader a comprehensive analysis that is theoretically rigorous or economically and politically satisfying. Frankly speaking, Sertel did not possess the theoretical equipment needed for such an undertaking in the first place. Even so, some of his observations on the sources of scarcity are still worth considering, for they offer important clues as to how the Stalinist bureaucratic system functioned.

After drawing, under the subheading The market was completely empty, the picture we discussed in the previous article, Sertel asks, “So what happens to the things produced in this country?” He then offers the following explanation:

To begin with, production is not abundant. The finest and best of such things [fruit and vegetables] are sent to Party depots and, above all, to our “masters” in Moscow. They are then allocated to hospitals, sanatoria, rest homes, hotels and restaurants. Nothing is left for the people. That is why you cannot find anything when you go there. This is how the Soviet Union’s notorious queues arise. When a commodity that has long been nowhere to be seen suddenly appears, the queue seems to stretch on without end. In any case, there are few shops and stores in the Soviet Union. Since the food and clothing available in them are scarce and not always in stock, the people, even after fifty years have passed since the revolution, still cannot escape waiting in queues. (p. 83)

In this passage, several important points are bound up with one another. First, the problem is not merely one of insufficient production. Equally important is the way in which the limited quantity of goods produced is distributed. In the system Sertel describes, the best products are channelled first to the Party apparatus, that is, to the privileged bureaucratic stratum. They are then allocated to various institutions. The people, meanwhile, are left to make do with whatever remains. What we see here, then, is not simply general poverty, but a distributive regime shot through with bureaucratic privilege.

Secondly, queues in this system are not a chance occurrence but a natural outcome of its workings. Because goods do not enter circulation in a regular and adequate manner, people flock to a shop whenever a product that has long been unavailable suddenly appears. The small number of shops, limited stocks and irregular supply turn queues into a permanent feature of everyday life. As Sertel suggests, the fact that, even half a century after the revolution, people had still not escaped the need to wait in queues shows that this was not a temporary “malfunction” but a structural feature of the regime.

Citizens waiting outside a Post, Telegraph and Telephone office in the Soviet Union. In Stalinist regimes, queues were an inseparable feature not only of access to food and consumer goods, but also of public services.

Later in the book, under the subheading Scarcity and hunger after fifty-two years, Sertel returns to the same issue. This time, he speaks not only of basic goods such as meat, flour, pulses, matches, eggs, vegetables and fruit, but also of consumer goods such as oranges, lemons and bananas, which were scarcely produced in the Soviet Union at all. (See pp. 139-151.) More importantly, he attempts to offer some explanation of the background to this scarcity. He refers to the mistaken policy of collectivisation, to the millions of peasants who were executed or perished as a result of the devastation it caused, to the perverse workings of the kolkhoz system and the way it depressed productivity, to the manner in which kolkhoz managers formed a privileged stratum, and to the deep socio-economic inequalities in the countryside. At times, he draws comparisons with China and other Stalinist regimes; at others, he tends to explain the matter in terms of the peasants’ supposed “lack of consciousness”.

The limitations and superficiality of the author’s approach become apparent here once again. Although Sertel offers some highly significant observations, he is unable to grasp them as part of a broader historical and social totality. He lacks the framework needed to explain how the Stalinist bureaucratic dictatorship paralysed the mechanisms of production, distribution and incentives. Even so, we may say that, in certain concrete examples, he does indeed put his finger on some of the central features of the problem.

One of these concerns logistics. After noting that no artificial fertiliser was sent to the kolkhozes and sovkhozes [*] until 1960, and that even after it began to be supplied the results fell short of expectations, Sertel goes on to say:

(…) After 1960, artificial fertiliser began to be sent to the kolkhozes and sovkhozes. But this too failed to bring the expected results. The fertiliser dispatched remained piled up at railway stations and never reached the villages. The reason was that the kolkhozes lacked the vehicles needed to transport it to the villages and fields. A study carried out in 1967 found that the fertiliser was lying in great heaps at the stations, dissolving away in the open air under snow and rain. (p. 150)

This example is particularly significant. For the issue here is not simply one of “insufficient production”. Even the inputs that do exist cannot be delivered to the right place, at the right time, by the necessary means. However belatedly, it was recognised that fertiliser had to be supplied to the sites of agricultural production, yet the transport process could not be completed. Fertiliser lying in great heaps at railway stations and dissolving away in the rain is one of the starkest symbols of the Stalinist economy: a bureaucratic mechanism incapable of using even the resources already at its disposal in a rational way to meet social needs.

Sertel goes on to explain that the same weaknesses also severely hampered Khrushchev’s famous Virgin Lands Campaign:

Khrushchev thought he had discovered a new way of overcoming the country’s shortages. In Kazakhstan, hundreds of thousands of hectares of land lay uncultivated. By bringing this land under cultivation, it was thought possible to produce vast quantities of wheat. With a single order, Khrushchev had these lands sown.

(…)

Millions of roubles were poured into the scheme. Thousands of people perished. The harvest was nowhere near as abundant as had been hoped. Worst of all, no silos or granaries had been built to store the crop. The wheat that was produced was left in huge heaps, exposed to rain and snow. Because there was not enough transport, the harvest rotted where it lay. After that, the deserts of Kazakhstan were no longer spoken of. (pp. 150-151)

A 1958 Soviet stamp glorifying the Komsomol youth who took part in the Virgin Lands Campaign.

This passage confirms the same fundamental truth. From above comes a sweeping command, issued without allowing any room for democratic participation or debate, followed by a vast mobilisation, grand declarations, enormous expenditure and, in the end, immense waste. Sowing is ordered, yet no thought is given to how the harvest will be stored. Production is to be increased, yet the transport infrastructure is left out of account. In this way, an initiative launched in the name of overcoming scarcity ends up reproducing it by another route. This, too, is one of the most typical features of the Stalinist economy: instead of producing rational solutions grounded in democratic planning, it substitutes bureaucratic will for material reality.

As noted above, we cannot say that Sertel formulates all this with theoretical clarity. Yet the examples he provides clearly show one thing: in Stalinist regimes, shortages of consumer goods do not arise solely from the quantitative inadequacy of production. They are also continually reproduced by privileged channels of distribution, distorted forms of organisation that hamper production, severe deficiencies in transport and storage, and a top-down, authoritarian and anti-democratic mode of decision-making. In other words, scarcity is not a malfunction of the system but one of the consequences of the way it operates.

Sertel’s book contains many further examples of shortages of consumer goods, especially clothing and footwear. But I would like to conclude this article by recommending the book itself, which, though it does not provide a deep or fully developed analysis, is nonetheless rich in striking observations and anecdotes. And I shall leave the final word to a profoundly painful scene related by Sertel:

(…) once or twice a year, oranges appear in the shops. Women who have not been able to give their children even a single orange all year long rush to the shops where they are on sale. They wait for hours in the queue outside for a kilo of oranges. In the meantime, tempers fray and quarrels break out. The militiaman (policeman) at the head of the queue shouts:

- “For fifty years now, and still we haven’t managed to teach you how to queue!”

For fifty years, the Soviet people have been standing in one queue after another. (p. 122)

[*] Kolkhoz refers to a collective farm in which peasants worked on the basis of collective labour, while sovkhoz denotes a state farm directly owned by the state and operated by wage labourers. Both were fundamental institutions of the Stalinist agrarian regime, though sovkhozes were more directly state-run in character than kolkhozes.

To be continued

The testimony of Vera Tulyakova Hikmet 

The testimony of Anatoly Chernyaev

The testimony of Anthony Barnett

The testimony of Zekeriya Sertel (1)

Queue etiquette in Stalinist Albania