Tarih, Siyaset ve Ekonomi

Vera Tulyakova Hikmet’in tanıklığı

01 Nisan 2026

Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı

Gün Benderli’nin tanıklığı

Tarihsel Türkiye Komünist Partisi’nin (TKP) üyesi olan Gün Benderli’nin ağırlıklı olarak siyasi anılarını aktardığı Su Başında Durmuşuz başlıklı otobiyografisi, Stalinist rejimlerdeki tüketim malı kıtlığı ve bulunan malların kalitesizliği konusunda üzerinde durulmaya değer bazı gözlemler içeriyor.

1952 yılının ağustos ayında, o tarihteki eşiyle (Necil Togay) birlikte trenle, yaşamının çok büyük bölümünü geçireceği Macaristan’a gelen Benderli, Keleti (Doğu) Garı’ndan çıktıktan sonraki ilk izlenimlerini şu sözlerle anlatıyor:

Gardan çıkar çıkmaz yıldırımla vurulmuşa döndüm. Kelimenin tam ve gerçek anlamıyla bayılıyorum sandım. Keleti garı, şehrin tam göbeğindedir. Yani gardan çıkar çıkmaz kendinizi derhal şehrin alışveriş caddelerinden birinde bulursunuz. İsteseniz de istemeseniz de ilk gördüğünüz şeyler mağazalardır. Allahım, ben o zamana kadar böylesine bakımsız, toz içinde ve çirkin mağaza vitrinleri görmemiştim. Mağaza vitrinleri ve bu vitrinlerde acınacak derecede külüstür eşyalar.
(…) Budapeşte mağazalarının bu hali gerçekten bende şok etkisi yapmıştı. (Gün Benderli, Su Başında Durmuşuz, İletişim Yayınları, 1. baskı, 2022, İstanbul, s. 171)

Bu alıntıda Benderli, rafların boşluğundan ya da tüketim mallarının eksikliğinden söz etmiyor. Ayağının tozuyla böyle bir gözlem yapması da zaten pek mümkün değil. Daha ilk anda gözüne çarpan şey, mağazaların bakımsızlığı, vitrinlerin toz içinde oluşu ve sergilenen malların külüstürlüğü. Durum öyle kötü ki, Benderli bir an için gerçekten bayılmak üzere olduğu duygusuna kapılıyor.

Benderli’nin tepkisini abartılı bulanlar olabilir. Bana öyle gelmiyor doğrusu. Bir başkentin merkezinde, dışarıya ilk gösterilen yüzün böylesine yoksul, çirkin ve bakımsız olması, meselenin geçici bir aksaklıktan ibaret olmadığını düşündürmüş olmalı Benderli’ye. Anlaşılan Budapeşte’de karşılaştığı manzara, Benderli üzerinde daha önce gördüğü yoksulluk biçimlerinden bile farklı ve sarsıcı bir etki yaratmış. Tüm gemileri yakarak ülkesini terk etmiş bir insan olarak, bu manzara karşısında kendisini nasıl bir hayatın beklediğine dair kaygıya kapılması da son derece anlaşılır.

Bu anekdotun ardından Benderli, Budapeşte’de eşiyle birlikte bir süre kaldıkları pansiyon hakkında da bazı bilgiler aktarıyor. Bu ilk aylarda, yemekler pansiyonu işleten kişiler tarafından hazırlandığı, kendisi de alışveriş işlerine pek karışmadığı için, kentteki gıda kıtlığını henüz doğrudan yaşamıyor. Ancak çok geçmeden, en temel gıda maddelerine erişmenin bile ciddi bir mesele olduğunu fark etmeye başlıyor:

Büyük bir apartman dairesinde olan bu pansiyonun tüm odaları, büyük bir hole açılıyor. Burada kocaman bir masa var. Akşamları bu masa etrafına doluşuyoruz. Yemeğimizi, çok ucuz bir fiyata, burada yiyoruz. Pansiyonu, Eszter Fekete adında yaşça bizden oldukça büyük bir hanım yönetiyor. Alışveriş işleriyle, yemeklerin hazırlanmasıyla, yardımcısı Annuşka ile birlikte o meşgul oluyor. Bunun ne kadar zor bir iş olduğunun henüz farkında değilim. Bir gün pazardan gelen Eszter'in, sevinçle, “domates salçası buldum” demesine şaşıp kalmıştım. Benim ne alışveriş ettiğim var, ne bakkala çakkala gittiğim. Yemekler, ya Radyo’nun kantininde, ya lokantada ya da bu pansiyonda hazır önüme konuyor. Meğer o sıralarda en zaruri gıda maddelerini bile bulabilmek büyük bir hünermiş. Eszter bize hiçbir şeyin yokluğunu çektirmedi. Eszter'in kocası Pali'yi de arada bir görüyor ama ne iş yaptığını bilmiyordum. Aramızda bir dostluk kurulmamakla birlikte, bana çok büyük yardımları dokunan Eszter ve Pal Fekete'nin Macar emniyetinde çalıştıklarını çok sonra anladım. (s. 192-193)

Budapeşte Şehir Parkı'ndaki Stalin anıtı.

Benderli ve eşi, pansiyonda geçirdikleri bu dönemin ardından Budapeşte’deki ilk evlerine taşınıyorlar. Burası kendilerine ait ilk apartman dairesi. Benderli, evlerinin yakınındaki bazı binalardan da söz ediyor. Taşındıkları apartman dairesinin yakınlarında tarihî ve “çok güzel bir villa” bulunduğunu, Budapeşte’de görevli Sovyet bürokratlarının bu villayı kendilerine özel mağaza olarak kullandıklarını belirtiyor:

Budapeşte'de, portakal, mandalina, muz gibi meyveler şöyle dursun limonun bile bulunmadığı o günlerde o mağazaya, herkesin gözü önünde giren sandık sandık limonlar ve alışverişe giden Sovyet kadınlarının dolu filelerle dışarı çıkmaları, bunları görenlerde haklı olarak öfke yaratıyordu. (s. 208)

Stalinist rejimlerde bürokrasinin sıradan halkın yaşam koşullarından ayrıştığı ve kendine özgü çıkarlar geliştirdiği bilinen bir olgudur. Ancak burada tabloyu daha da çarpıcı kılan, yerli ayrıcalıklı bürokratik kastın yanı sıra, ülkenin yönetimine fiilen müdahil olan başka bir ‘büyük’ devletin bürokratlarının da ikinci bir ayrıcalıklı zümre oluşturmasıdır.

Budapeşte’deki Stalin heykelinin parçalanıp sokaklarda sürüklendikten sonra hasar görmüş başı (1956).

Macaristan’a gelişinden dört yıl sonra patlak veren 1956 Ayaklanması sırasında bu ülkeden kaçmak zorunda kalan Benderli, kendilerini ülke dışına çıkaran geminin de asıl dertleri “sosyalist enternasyonalizm” değil, edindikleri malları kurtarmak olan görgüsüz Sovyet bürokratları ve onların eşleriyle dolu olduğunu anlatır:

Etrafımızda yalnızca yabancılar, hatta yalnızca Sovyetler, Ruslar vardı. Aman Allahım, neler yoktu yanlarında, ellerinde. Dikiş makineleri mi, ufak sandıklar mı, koca koca bavullar mı, hatta, hatta avizeler mi istersiniz, her şey vardı, her şeyi götürüyorlardı. Ev taşıyorlardı düpedüz. Hani, koyun can derdinde kasap et derdinde, diye bir söz vardır ya, aynen öyle! İskeleden kalkacak bu vapurun son vapur olduğunu herkes biliyordu, vapurun ne kadar insan, ne kadar eşya alabileceği apaçık meydandaydı. Oysa vapurun istiabından çok daha büyük bir insan ve mal birikimi vardı rıhtımda. O Rus kadınlarının, o günkü o davranışlarını, bugün salim kafayla bile nitelendiremiyorum. Kendilerine yumruk sallayan milli muhafızlara hak vermemek elden gelmiyordu. (s. 291-292)

Devam edecek

Anatoliy Çernyayev’in tanıklığı

Anthony Barnett’in tanıklığı

Zekeriya Sertel'in tanıklığı (2)

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1)

Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı

30 Mart 2026

Shortages of consumer goods in Stalinist regimes

The testimony of Vera Tulyakova Hikmet

Vera Tulyakova Hikmet (1932-2001), in her book Bahtiyar Ol Nâzım (Be Happy, Nâzım), brings together her recollections of the final years of Nâzım Hikmet’s life (1955-1963) and the inner conversations she continued to hold with him after his death, all in the form of a kind of intimate dialogue. Unsurprisingly, the book contains striking observations that shed light not only on Nâzım Hikmet’s private life, but also on everyday life in the Soviet Union -particularly in Moscow- and on the nature of the Stalinist regime.

In the Soviet Union, Nâzım Hikmet was a world-renowned poet whom the Kremlin bureaucracy prominently displayed and who was sincerely devoted to the Stalinist regime. For this reason, like other Soviet intellectuals and artists regarded as loyal to the regime, he enjoyed access to a range of material privileges unavailable to ordinary citizens. These included access to special shopping channels and the possibility of travelling to wealthy Western countries and shopping there.

Vera Tulyakova, who at a young age left her husband -while the mother of a young daughter- to live with Nâzım Hikmet, and later married him, had not enjoyed such material privileges before that relationship. She therefore knew the hardships faced by ordinary Soviet citizens not as an outside observer, but as someone who had experienced them at first hand: the struggles of daily life, the queues, the shortages, the rough treatment meted out to the public by shop workers, and the deprivation of life in the provinces. In her book, Tulyakova also includes a number of important observations on these issues. In this article, I would like to consider what we can learn, in this context, from her testimony.

Nâzım Hikmet and Vera Tulyakova. Paris, 1961. The couple were able to travel abroad and shop there -opportunities denied to the overwhelming majority of Soviet citizens.

In her book, Vera Tulyakova describes the stifling atmosphere created in urban life by the shortage of consumer goods as follows:

You did not like going round the shops, yet you used to say that shops reflected the standard of living, the way of life, the tastes and the problems of a country’s people. For you, wandering through our shops, always crammed with people, was sheer torture. In our bleak, barren city, it was virtually impossible to buy anything with ease. The queues, the airlessness, people’s lack of respect for one another, the humiliation of the public -all this was profoundly repellent to you. If you had a serious need, you would go to GUM [*] and shop in the section that was then reserved for government officials and their spouses. (Vera Tulyakova Hikmet, Bahtiyar Ol Nâzım, ed. Anna Stepanova, trans. Hülya Arslan, YKY, 1st ed., February 2008, Istanbul, pp. 303-304)

I fully agree with Nâzım Hikmet’s view that “shops reflect the standard of living, the way of life, the tastes and the problems of a country’s people”. This series is intended precisely to dwell on that very “reflection” and, by bringing together different testimonies, to build up a more complete picture.

Queues, airlessness, crowds, discourtesy and humiliation are fused into a single tableau in this passage. It is, of course, hardly surprising that Nâzım Hikmet did not wish to frequent Moscow’s shops when such an atmosphere prevailed. When he needed something, however, the poet did not hesitate to make use of the privilege granted to him by the Stalinist regime, shopping in the special section of GUM reserved for government officials and their spouses.

Tulyakova’s words lay bare, through concrete everyday examples, the contradiction between official property relations and the actual mechanisms of distribution in Soviet society. Moreover, this passage also exposes the contradiction inherent in Nâzım Hikmet’s own position: he was disturbed by the conditions to which ordinary Soviet citizens were subjected, yet he could not -or would not- renounce the privileges that shielded him from those very conditions.

What Tulyakova recounts two pages later takes this contradiction a step further:

Among the discarded manuscript pages you had thrown away, my eye was caught by an episode from the play İvan İvanoviç Var Mıydı? (Was There an Ivan Ivanovich?) [**]. Its hero enters a shop specially created for him, and a series of comic incidents follows. I asked you why you had thrown it away. You said to me:
“Marianna Mikhailovna [the person in charge of the privileged shopping section at GUM - k.ü.] saw the play at the Satire Theatre, my dear. When I called on her the other day, she said to me, ‘Nâzım, you mock your hero’s privileged access to a special shop, yet when the need arises you yourself take advantage of such privilege and come to us for help. It is not a very becoming thing to do.’ I was so ashamed, I can’t tell you! I came home and corrected that passage at once. Otherwise, it would not have been honest... What can I do? I hate queues. It is awful that there are queues everywhere here. And the shop assistants are terribly rude as well. Yesterday, in the shop near us, the cashier told off a woman so harshly! And yet it was the cashier herself who had given her the wrong change. But it did not even occur to her to apologise. You would have thought she was some millionaire sitting at the till of her own private shop, and that the people in front of her were her servants. She told the woman off, quite unjustly, in front of the whole shop. The woman left in tears, looking quite ill. I saw that she was pregnant as well!

(...)
And do you know what happened in the shop afterwards? I waited for a while. When there was no one left in front of the cashier, I went up to her and said quietly: 'Why did you insult that woman? She had done nothing wrong. Besides, even if she had been at fault in some way, you still ought to behave politely. If you are in a bad mood, you cannot take it out on other people! They go home or to work carrying the bad energy they have absorbed from you. Then everyone starts hurting one another. You have no right to do that.' She listened to me with a stupid, vacant expression, and then do you know what she said? 'Citizen, go and give these lectures in your own home, in Georgia. Here we raise hell over a single kopeck, whereas where you come from you cannot get even a rouble. I stayed there for twenty-four days, I holidayed in Sukhumi, I know. My skin has not even lightened yet. Come on, Citizen, move away from the till, you are holding up the queue.'” (pp. 306-307)

The importance of this passage becomes clear on several levels. First of all, it shows that the shortage of consumer goods in the Soviet Union did not merely mean empty shelves, long queues and wasted time; it also generated a profound alienation and an everyday coarseness that corroded social relations. The cashier’s treatment of the customer is more than a simple instance of “rudeness”: it also lays bare the worthlessness of the citizen in the eyes of the system. Here, the cashier does not behave like a public employee providing a service, but almost like the mistress of a small realm of power.

Nâzım Hikmet’s reaction when the glaring contradiction between what he wrote and what he did was thrown in his face is also striking. After the deep shame he felt, he tried to remove this contradiction by cutting from the play the episode concerning the privileged shop. Since he was unwilling to give up the special shopping channels granted to him by the Stalinist regime, he attempted to resolve the inconsistency by deleting the privilege of the special shop from the text itself. Had this contradiction not been so plainly brought to his attention, he would no doubt have felt no need to make any alteration to the play.

GUM, Red Square, Moscow, 1953. Decorated for the May Day celebrations.

Nâzım Hikmet’s criticism of the cashier is also worth dwelling on. He senses that the rudeness he witnesses in the shop is not merely a matter of individual temperament, but something that spreads through society like a poison in its veins. People are humiliated and, when the opportunity arises, they pass that humiliation on to someone else; thus scarcity and bureaucratic coarseness give rise not only to economic hardship, but also to moral decay.

The cashier’s reply, mistaking Nâzım Hikmet for a Georgian, reveals another reality as well: within the Soviet Union, both levels of consumption and access to consumer goods were profoundly unequal. In referring to the relative abundance of Georgia, the woman is in fact exposing the regional inequalities produced -and continually reproduced- by the regime. Moreover, the cashier’s resort to a national marker, and her scarcely veiled suggestion that a “Georgian” ought to know his place in Moscow, is also worth noting.

In the final passage I wish to dwell on, Vera Tulyakova takes the reader to a rural settlement near the capital:

Recently, I was in a village near Klin, about a hundred kilometres from the capital. In the only shop available to the villagers, there was nothing but vodka and bread. The old women I met tearfully begged me to send them some cheap sweets from Moscow for the anniversary celebrations of the Revolution. All they wanted was three half-kilo packets... I sent them. (italics in the original; p. 314)

This brief passage, in which Vera Tulyakova recounts a visit she made to a village after Nâzım Hikmet’s death, is powerful enough to sustain an entire article on its own. In a village barely a hundred kilometres from Moscow, the only shop where local people could do their shopping stocked nothing but vodka and bread. We are speaking of the mid-1960s. Behind the official celebrations and propaganda displays, ordinary people were locked in a grinding daily struggle to meet even their most basic consumer needs. This, in turn, lays bare the Stalinist regime’s failure at the level of everyday life and the chasm between bureaucratic privilege and the living conditions of the people.

[*] GUM is the abbreviated name of the famous state department store on Moscow’s Red Square. The name is formed from the initials of the Russian words Gosudarstvenny Universalny Magazin, meaning “State Universal Store”.

[**] The play referred to here is İvan İvanoviç Var mıydı, Yok muydu? (Was There an Ivan Ivanovich, or Was There Not?), which Nâzım Hikmet wrote in Moscow in 1955. It was staged at the Moscow Satire Theatre on 11 May 1957, but was banned after its fifth performance. The play was later performed in some Stalinist countries under local titles.

To be continued

The testimony of Gün Benderli

The testimony of Anatoly Chernyaev

The testimony of Anthony Barnett

Gün Benderli’nin tanıklığı

29 Mart 2026

Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı

Vera Tulyakova Hikmet’in tanıklığı

Vera Tulyakova Hikmet (1932-2001), Bahtiyar Ol Nâzım başlıklı kitabında, Nâzım Hikmet’in hayatının son yıllarına (1955-1963) ilişkin anılarını ve onun ölümünün ardından kendisiyle sürdürdüğü içsel konuşmaları bir tür söyleşi havası içinde bir araya getirir. Kitap, şaşırtıcı olmayan bir biçimde, yalnızca Nâzım Hikmet’in özel hayatına değil, aynı zamanda Sovyetler Birliği’ndeki, özellikle de Moskova’daki gündelik yaşama ve Stalinist rejimin işleyişine ışık tutan dikkat çekici gözlemler içerir.

Nâzım Hikmet, Sovyetler Birliği’nde Kremlin bürokrasisinin vitrinde tuttuğu ve Stalinist rejime içtenlikle bağlı olan dünyaca ünlü bir şairdi. Bu nedenle, rejimin sadık kabul ettiği diğer Sovyet aydın ve sanatçıları gibi, o da sıradan yurttaşların sahip olmadığı birçok maddi imkâna erişebiliyordu. Buna ayrıcalıklı alışveriş kanallarından yararlanmak ve zengin Batı ülkelerine giderek oralarda alışveriş yapabilmek de dahildi.

Genç yaşta, bir kız çocuğunun annesiyken eşinden ayrılarak Nâzım Hikmet’le birlikte yaşamaya başlayan ve daha sonra evlenen Vera Tulyakova ise, bu birliktelik öncesinde bu tür maddi ayrıcalıklardan yararlanabilen biri değildi. Dolayısıyla, sıradan Sovyet yurttaşlarının gündelik hayatta karşılaştığı güçlükleri, kuyrukları, yokluğu, mağaza çalışanlarının halka karşı hoyratlığını ve taşradaki yoksunluğu dışarıdan gözleyen biri olarak değil, doğrudan yaşamış biri olarak biliyordu. Tulyakova, kitabında bu sorunlara ilişkin birkaç önemli gözleme de yer veriyor. Bu yazıda ben de onun tanıklığından bu bağlamda neler öğrenebileceğimizi ele almak istiyorum.

Nâzım Hikmet ve Vera Tulyakova. Paris, 1961. Çift, Sovyet yurttaşlarının ezici çoğunluğuna kapalı olan yurtdışı seyahati ve burada alışveriş yapma imkânlarından yararlanabiliyordu.

Vera Tulyakova, kitabında tüketim malı kıtlığının şehir hayatında yarattığı bunaltıcı ortamı şöyle anlatıyor:

Mağaza gezmeyi sevmezdin, ama mağazaların ülke halkının yaşam seviyesini, tarzını, zevklerini ve problemlerini yansıttığını söylerdin. Bizim her zaman tıka basa insanla dolu mağazalarımızda dolaşmak senin için ağır bir işkenceydi. Çıplak şehrimizde kolaylıkla bir şey satın almak olanak dışıydı. Kuyruklar, havasız ortam, insanların birbirine karşı saygısızlığı, halkın aşağılanması sana son derece itici geliyordu. Eğer ciddi bir gereksinimin olursa GUM’a gider [*], o yıllarda hükümet görevlileri ve eşleri için ayrılmış bölümden alışveriş yapardın. (Vera Tulyakova Hikmet, Bahtiyar Ol Nâzım, der.: Anna Stepanova, çev.: Hülya Arslan, YKY, 1. baskı, Şubat 2008, İstanbul, s. 303-304)

Nâzım Hikmet’in, “mağazaların ülke halkının yaşam seviyesini, tarzını, zevklerini ve problemlerini yansıttığı” yönündeki fikrine kesinlikle katılıyorum. Bu yazı dizisi zaten tam da bu “yansıma” üzerinde durmayı ve farklı tanıklıkları bir araya getirerek biraz daha bütünlüklü bir resim oluşturmayı amaçlıyor.

Kuyruklar, havasızlık, kalabalık, saygısızlık ve aşağılanma bu alıntıda tek bir tabloda birleşiyor. Nâzım Hikmet’in böylesi bir ortamın hâkim olduğu Moskova mağazalarına gitmek istememesi elbette şaşırtıcı değil. Şair, ihtiyaç duyduğunda, GUM’daki hükümet görevlilerine ve eşlerine ayrılmış özel bölümden alışveriş yapmaktan, yani Stalinist rejimin kendisine sağladığı ayrıcalığı kullanmaktan da geri durmuyor.

Tulyakova’nın sözleri, Sovyet toplumunda resmî mülkiyet ilişkileriyle gerçek dağıtım biçimleri arasındaki çelişkiyi somut, gündelik örnekler üzerinden gözler önüne seriyor. Dahası, bu pasaj Nâzım Hikmet’in konumundaki çelişkiyi de açığa çıkarıyor: sıradan Sovyet yurttaşlarının maruz kaldığı koşullar onu rahatsız ediyor, ama bu koşullardan korunmasını sağlayan ayrıcalıklardan da vazgeç(e)miyor.

Vera Tulyakova’nın iki sayfa sonra aktardıkları bu çelişkiyi daha da ilginç bir düzeye taşıyor:

Attığın müsvedde kâğıtların içinde “İvan İvanoviç Var Mıydı?” [**] oyunundan bir epizot çarpmıştı gözüme. Oyunun kahramanı kendisi için özel olarak yapılmış mağazaya giriyor ve komik olaylar yaşanıyordu. Niye attığını sordum. Şöyle dedin bana:
“Marianna Mihaylovna [GUM’daki ayrıcalıklı alışveriş bölümünün başında bulunan kişi-k.ü.] Satir Tiyatrosu’nda görmüş oyunu, cancağızım. Geçen ona uğradığımda, ‘Nâzım, kahramanınızın özel mağaza ayrıcalığı ile alay ediyorsunuz, ama gerektiğinde kendiniz de ayrıcalıktan faydalanıp bizden yardım istiyorsunuz, hoş bir şey değil bu,’ dedi. Ne kadar utandım, anlatamam! Eve gelip düzelttim o bölümü hemen. Yoksa dürüst bir davranış olmayacaktı... Ne yapayım, kuyruklardan nefret ediyorum. Burada her yerde kuyruk olması çok kötü. Üstelik satıcılar da son derece kaba. Dün bizim buradaki dükkânda kasiyer, bir kadını öyle bir azarladı ki! Oysa kasiyerin kendisi para üstünü doğru vermemişti. Ama aklına özür dilemek gelmedi bile. Sanırsın, kendisi milyonerin teki, şahsi mağazasının kasasına oturmuş, önündekiler de onun hizmetkârları. Tüm mağazanın önünde azarladı haksız yere kadını. Kadın ağlaya ağlaya, hasta gibi çıktı mağazadan. Gördüm, hamileymiş de!
(…)
Sonra, mağazada ne oldu biliyor musun? Bekledim biraz. Kasiyer kadının önü boşaldığında yaklaştım yanına ve yavaşça: ‘Neden kadına hakaret ettiniz? Hiçbir suçu yoktu. Kaldı ki bir konuda hatalı bile olsa nazik davranmanız gerekir. Sizin moraliniz bozuksa bunun hıncını başkalarından alamazsınız! Onlar sizden aldıkları kötü enerjiyle evde, işte başkaları ile karşılaşıyorlar. Herkes birbirini incitmeye başlıyor. Buna hakkınız yok,’ dedim. Aptal bakışlarla beni dinledi, dinledi, sonra da ne dedi biliyor musun? ‘Yurttaş, siz bu dersleri gidin de, kendi evinizde Gürcistan’da verin. Bizde bir kuruş için kıyamet koparken sizde bir ruble bile alamazsınız. Yirmi dört gün kaldım ben, Suhumi’de tatil yaptım, biliyorum. Daha tenimin rengi bile açılmadı. Hadi Vatandaş, çekilin kasanın önünden, kuyruğa engel oluyorsunuz.’” (s. 306-307)

Bu pasajın önemi birkaç düzeyde ortaya çıkıyor. Her şeyden önce, Sovyetler Birliği’nde tüketim malı kıtlığının yalnızca boş raflar, uzun kuyruklar ve boşa harcanan zaman anlamına gelmediğini, aynı zamanda toplumsal ilişkileri aşındıran derin bir yabancılaşma ve gündelik hoyratlık ürettiğini gösteriyor. Kasiyerin müşteriye davranışı, sıradan bir “kabalık” örneği olmanın ötesinde, yurttaşın sistem karşısındaki değersizliğini de açığa vuruyor. Burada kasiyer, kamusal bir hizmet sunan görevli değil, adeta küçük bir iktidar alanının efendisi gibi davranıyor.

Nâzım Hikmet’in yazdığı ile yaptığı arasındaki bariz çelişkinin yüzüne vurulması karşısındaki tutumu da dikkat çekici. Yaşadığı derin utancın ardından, bu çelişkiyi ortadan kaldırmak için oyundaki özel mağaza ayrıcalığıyla ilgili epizotu metinden çıkarıyor. Stalinist rejimin kendisine sağladığı özel alışveriş kanallarından vazgeçmeye yanaşmadığı için, bu çelişkiyi özel mağaza ayrıcalığını metinden silerek gidermeye çalışıyor. Bu çelişki kendisine açıkça hatırlatılmamış olsa, hiç kuşkusuz metin üzerinde herhangi bir değişiklik yapma ihtiyacı da duymayacaktı.

Moskova, Kızıl Meydan’daki GUM, 1953. Bina 1 Mayıs kutlamaları için süslenmiş.

Nâzım Hikmet’in kasiyere yönelttiği eleştiri de üzerinde durmaya değer. Çünkü o, mağazada tanık olduğu kabalığın yalnızca tek tek insanların karakteriyle ilgili olmadığını, toplumun damarlarında bir zehir gibi yayıldığını seziyor. İnsanlar aşağılanıyor, sonra ellerine fırsat geçtiğinde bu aşağılanmayı bir başkasına yöneltiyorlar; böylece kıtlık ve bürokratik hoyratlık, yalnızca ekonomik değil, ahlaki bir çürüme de yaratıyor.

Nâzım Hikmet’i Gürcü zanneden kasiyerin verdiği cevap ise başka bir gerçeği açığa vuruyor: Sovyet coğrafyası içinde hem tüketim düzeyi hem de tüketim mallarına erişim imkânları son derece eşitsizdi. Kadın, Gürcistan’daki görece bolluğa atıf yaparken, aslında rejimin yol açtığı ve sürekli yeniden ürettiği bölgesel eşitsizlikleri de ele veriyor. Bunun yanı sıra, kasiyerin milliyet vurgusuna başvurması ve bir “Gürcü”nün Moskova’da yerini bilmesi gerektiğini üzeri çok da örtülü olmayan bir biçimde ima etmesi de not edilmeye değer.

Üzerinde durmak istediğim son pasajda ise Vera Tulyakova okuru başkent çevresindeki kırsal bir yerleşim yerine götürüyor:

Geçenlerde başkentin yüz kilometre kadar uzağındaki Klin yakınlarında bir köydeydim. Halkın alışveriş ettiği yegâne dükkânda votka ve ekmekten başka bir şey yoktu. Karşılaştığım nineler, devrimin yıldönümü kutlamaları için onlara Moskova’dan ucuz şekerlemeler göndermemi rica ettiler gözyaşları içinde. Yarım kiloluk üç paketti istedikleri... Gönderdim. (italik orijinal metin; s. 314)

Nâzım Hikmet’in ölümünden sonra Vera Tulyakova’nın yaptığı bir köy ziyaretini aktaran bu kısa pasaj, başlı başına bir yazıyı taşıyabilecek kadar güçlü. Moskova’ya yalnızca yaklaşık yüz kilometre uzaklıktaki bir köyde, halkın alışveriş edebildiği tek dükkânda votka ve ekmek dışında hiçbir şey bulunmuyor. 1960’lı yılların ortalarından söz ediyoruz. Resmî kutlamaların ve propaganda gösterilerinin ardında, sıradan insanlar en basit tüketim ihtiyaçlarını bile karşılayamadıkları yıpratıcı bir gündelik hayat mücadelesi içindeler. Bu da Stalinist rejimin gündelik yaşam düzeyindeki başarısızlığını ve bürokratik ayrıcalıklarla halkın yaşam koşulları arasındaki uçurumu çarpıcı biçimde gözler önüne seriyor.

[*] GUM, Moskova’daki Kızıl Meydan’da bulunan ünlü devlet mağazasının kısa adıdır. Rusçada “Devlet Evrensel Mağazası” anlamına gelen Gosudarstvennıy Universalnıy Magazin sözlerinin baş harflerinden oluşur.

[**] Burada sözü edilen tiyatro oyunu, Nâzım Hikmet’in 1955’te Moskova’da yazdığı İvan İvanoviç Var mıydı, Yok muydu? adlı eseridir. 11 Mayıs 1957’de Moskova Satir Tiyatrosu’nda sahnelenmiş, ancak 5. gösteriminden sonra yasaklanmıştır. Oyun daha sonra bazı Stalinist ülkelerde yerel adlarla da sahnelenmiştir.

Devam edecek

Anatoliy Çernyayev’in tanıklığı

Anthony Barnett’in tanıklığı

Zekeriya Sertel'in tanıklığı (2)

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1)

Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı

27 Mart 2026

Shortages of consumer goods in Stalinist regimes

The testimony of Anatoly Chernyaev

Anatoly Chernyaev is a name familiar to regular readers of this blog. A bureaucrat who served in the upper echelons of the Soviet party and state apparatus, Chernyaev offers, through the diaries he kept from 1972 onwards, a first-hand account of the inner workings of the Stalinist bureaucracy and of the Kremlin’s relations with other Stalinist regimes and parties.

Aleksei Sundukov, Queue, 1986. Long queues were one of the most visible expressions of consumer-goods shortages and of the bureaucratic system of distribution in Stalinist regimes.

The passage I shall examine in this article is taken from Chernyaev’s diary entry of 6 January 1976. In fact, the person making the direct observation here is not Chernyaev himself - who, as a senior bureaucrat, lived largely insulated from the daily struggles of ordinary people in a world of privilege - but his secretary, who travelled to Kostroma for his stepdaughter’s wedding over the New Year period. Chernyaev simply recorded his secretary’s account in his diary.

Kostroma, the place mentioned in the text, is a historically important regional centre situated to the north-east of Moscow. The city lies some 320 to 330 kilometres from the capital. Chernyaev’s reference in his diary to “400 kilometres” should, of course, be understood not as a precise geographical measurement but as a rough indication of distance. The essential point is that the place in question was not some remote village, but a fairly substantial city serving as a regional centre.

In his diary entry of 6 January 1976, Chernyaev wrote:

For New Year’s my secretary went to Kostroma for her stepdaughter’s wedding. I asked her:
“How are things there?”
“Bad.”
“How come?”
“There is nothing in the stores.”
“What do you mean, nothing?”
“Just that. Herring that has turned a yellowish color. Canned soup – borscht, cabbage soup, you know the kind? Here in Moscow it spends years gathering dust on the shelves. Over there nobody buys it either. There are no sausages, no meat products at all. Whenever there is a meat delivery there is a huge crowd at the store. The only cheese they have is local from Kostroma, but I hear it’s not the kind we get in Moscow. My husband has a lot of friends and relatives there. In the course of the week we visited a bunch of people and everywhere we were treated to pickles, sauerkraut, and marinated mushrooms, i.e. the things people stocked up in the summer from their gardens and the forest. How do they live there!”
I was struck by this story. We are talking about a regional center 400km from Moscow, with a population of 600,000! (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1976), trans. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, pp. 13-14.)

This passage reveals not only the widespread and acute shortage of consumer goods in a major settlement not far from Moscow, but also the social relations and distributive realities produced by the regime. What we encounter here is not simply a logistical disruption. Empty shelves, yellowing herrings, tinned soups that no one wanted to buy, the large crowds that formed whenever meat arrived at the shop, and the fact that people had to preserve for winter what they gathered from their gardens or from the forest in summer - all this points to the structural nature of the problem.

A Soviet-era propaganda poster promoting canned borscht as a practical and appealing consumer product. The image of abundance and convenience promised by official discourse often stood in sharp contrast to everyday reality, which was marked by empty shelves, poor quality and chronic shortages.

In The Revolution Betrayed, Trotsky emphasises that, in a backward country, nationalised property and central planning can foster the growth of heavy industry, yet this alone cannot guarantee an adequate level of consumption. In a society where consumer goods are scarce, the “struggle for necessities” does not disappear; on the contrary, it is channelled through bureaucratic mechanisms of distribution. In such a system, the plan must be constantly tested against real needs and continually reworked accordingly; for that, the democratic control of the working class and the other labouring masses is indispensable. In Stalinist regimes, however, there is not even the faintest trace of the democratic control that is indispensable to the construction of socialism.

To be continued

The testimony of Gün Benderli

The testimony of Vera Tulyakova Hikmet

The testimony of Anthony Barnett

Gün Benderli’nin tanıklığı

26 Mart 2026

Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı

Anatoliy Çernyayev’in tanıklığı

Anatoliy Çernyayev, bu blogu izleyenlerin yabancısı olmadığı bir isim. Sovyet parti ve devlet aygıtının üst kademelerinde görev yapmış bir bürokrat olan Çernyayev, 1972 yılından itibaren tuttuğu günlükler aracılığıyla Stalinist bürokrasinin iç işleyişine ve Kremlin’in diğer Stalinist rejim ve partilerle ilişkilerine dair birinci elden tanıklık sunmaktadır.

Aleksey Sundukov, Kuyruk, 1986. Uzayıp giden kuyruklar, Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığının ve bürokratik dağıtım sisteminin en görünür ifadelerinden biriydi.

Bu yazıda ele alacağım pasaj, Çernyayev’in 6 Ocak 1976 tarihinde günlüğüne düştüğü notlardan yapılmış bir alıntı. Aslında burada doğrudan gözlem yapan kişi, üst düzey bir bürokrat olarak halkın günlük yaşam mücadelesinden büyük ölçüde yalıtılmış, bir ayrıcalıklar dünyasında yaşayan Çernyayev’in kendisi değil, yılbaşı dolayısıyla üvey kızının düğünü için Kostroma’ya giden sekreteridir. Çernyayev ise onun anlattıklarını günlüğüne kaydetmiştir.

Metinde adı geçen Kostroma, Moskova’nın kuzeydoğusunda yer alan, tarihsel olarak önemli bir bölgesel merkezdir. Kent Moskova’ya yaklaşık 320-330 kilometre uzaklıkta bulunuyor. Çernyayev’in günlüğündeki “400 kilometre” ifadesi, tam bir coğrafi ölçümden çok kabaca bir uzaklık anlatımı olarak anlaşılmalıdır elbette. Esas önemli olan, burada söz konusu edilen yerin herhangi bir ücra köy değil, bölgesel merkez niteliği taşıyan, hatırı sayılır büyüklükte bir şehir olmasıdır.

Çernyayev, günlüğüne düştüğü 6 Ocak 1976 tarihli notta şunları yazıyor:

Yılbaşı için sekreterim üvey kızının düğününe Kostroma’ya gitmişti. Kendisine sordum:
"Oralarda durum nasıl?"
"Kötü."
"Nasıl yani?"
"Mağazalarda hiçbir şey yok."
"Hiçbir şey yok ne demek?"
"Öyle işte. Sararmaya yüz tutmuş ringa balığı. Konserve çorba - borş, lahana çorbası, bilirsin işte. Burada Moskova’da raflarda yıllarca sürünür durur. Orada da kimse almıyor. Sosis yok, et ürünü namına hiçbir şey yok. Ne zaman mağazaya et gelse büyük bir kalabalık toplanıyor. Sadece Kostroma’nın kendi peyniri var ama onun da Moskova’da yediğimiz türden olmadığını duyuyorum. Kocamın orada çok sayıda arkadaşı ve akrabası var. Bir hafta boyunca birçok kişiye gittik; her yerde bize turşu, lahana turşusu ve marine edilmiş mantar ikram ettiler; yani insanların yazın kendi bahçelerinden ve ormandan toparlayıp kış için stokladıkları şeyler. Orada nasıl yaşıyorlar, akıl alır gibi değil!"
Bu anlatılanlar beni sarstı. Söz konusu olan yer, Moskova’dan 400 kilometre uzakta, 600 bin nüfuslu bir bölge merkezi! (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1976), çev.: Anna Melyakova, ed.: Svetlana Savranskaya, s. 13-14.)

Bu pasaj, yalnızca Moskova’ya çok da uzak olmayan önemli bir yerleşim yerinde yaşanan yaygın ve akut tüketim malları kıtlığını değil, rejimin ürettiği toplumsal ilişkileri ve dağıtım alanındaki gerçekleri de açığa vuruyor. Burada karşımıza çıkan şey sadece lojistik bir aksama değildir. Boş raflar, sararmış ringa balıkları, kimsenin almak istemediği konserve çorbalar, mağazaya et geldiğinde oluşan büyük kalabalıklar ve insanların yazın bahçelerinden ya da ormandan topladıklarını kış için saklamak zorunda kalmaları, sorunun yapısal niteliğine işaret eder.

Sovyet dönemine ait bir propaganda posteri: Konserve borşu pratik ve cazip bir tüketim ürünü olarak tanıtıyor. Resmî söylemin vaat ettiği bu bolluk ve kolaylık tablosu, gündelik hayatta sık sık boş raflar, düşük kalite ve kıtlıkla çelişiyordu.

İhanete Uğrayan Devrim’de Trotskiy, geri bir ülkede devletleştirilmiş mülkiyetin ve merkezi planlamanın ağır sanayiyi büyütebileceğini, fakat bunun tek başına yeterli tüketim düzeyini güvence altına almaya yetmeyeceğini vurgular. Tüketim mallarının kıt olduğu bir toplumda, “ihtiyaç maddeleri için mücadele” ortadan kalkmaz; tersine, bu mücadele bürokratik dağıtım mekanizmaları eliyle yönetilir. Böyle bir düzende planın gerçek ihtiyaçlara göre sürekli sınanması ve yeniden kurulması gerekir; bunun için de işçi sınıfının ve diğer emekçi kitlelerin demokratik denetimi şarttır. Stalinist rejimlerde ise sosyalizmin inşası için vazgeçilmez olan demokratik denetimin izine bile rastlanmaz.

Devam edecek

Vera Tulyakova Hikmet’in tanıklığı

Anthony Barnett’in tanıklığı

Zekeriya Sertel'in tanıklığı (2)

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1)

Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı

25 Mart 2026

Shortages of consumer goods in Stalinist regimes

The testimony of Anthony Barnett

I would like to continue examining, this time through Anthony Barnett’s testimony, the various dimensions of consumer-goods shortages, queues, and the pervasive sense of deprivation that shaped everyday life under Stalinist regimes.

Barnett, an English writer, journalist and political commentator who for many years served as editor of New Left Review, visited the Soviet Union in 1987 and recounted his observations in a book entitled Soviet Freedom [*]. Published in Turkish under the title Sovyetler’de Özgürlük [**], the book contains a wealth of striking observations and anecdotes showing just how distorted the material organisation of everyday life was under the Stalinist regime in the Soviet Union.

One of Barnett’s first striking observations about Moscow was the poverty that seemed etched into the city’s human landscape:

Compared to an equivalent city in the West, Moscow is poor. In the centre, its people look and dress as they might have in a mid-western American town fifteen years ago. (…) The number of people with bad teeth is very noticeable… (p. 41)

The picture painted by Barnett reminded me of a similar assessment of the Soviet Union in the late 1960s made by Zekeriya Sertel in his book Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm (As It Was: Socialism in the Russian Manner) [***]:

The impression of foreign visitors was by no means favourable. Whenever we asked friends who had visited the Soviet Union what their impression was, the answer was always the same: misery. Yes, in the Soviet Union, despite all the efforts, exertions, concealment and display, this was the picture that emerged: misery. (p. 136)

There is a gap of roughly twenty years between Barnett’s observations from the late 1980s and Sertel’s from the late 1960s. It is certainly not insignificant that what struck both of them was the poverty and shabbiness etched into the outward appearance of Soviet society. During those two decades, any careful and honest observer who visited the Soviet Union and spent some time there could see that what they were witnessing was not the birth of the “new man”, but the ordinary, normalised appearance of poverty.

For example, Barnett also gives the following account in his book of the deplorable condition of village roads in the Soviet Union:

Village roads are so bad, or nonexistent, that children can’t get to school. According to the new Minister of Health, Yevgeniy Chasov: “In only 35 per cent of the rural district hospitals of the country is there a supply of hot water and in 27 per cent there is no sewerage system and in 17 per cent no running water.” (p. 46)

The observations of Feridun Gürgöz [****], a member of the historical Communist Party of Turkey (TKP) who went to Moscow in 1989 for political training, two years after Barnett, likewise confirm what was said about the condition of the villages. Gürgöz and the other TKP members who had come to study at the school were accommodated at an auxiliary campus in Pushkino, a town about thirty kilometres north of the capital, because there was no room at the main campus in Moscow. About the village situated right next to the campus, Gürgöz writes as follows:

The condition of the village was pitiful. The houses looked as though they might collapse at any moment. The animals’ sheds stood side by side with the dwellings. The roads were unpaved, and as it was winter, the mud was knee-deep. Such was the state of a village some thirty kilometres north of Moscow. (p. 130) (Also see: Feridun Gürgöz’s political memoirs (4): What the “party school” taught)

While Sertel wrote of Baku in the late 1960s that “the markets were completely empty”, Barnett stressed that in Moscow in 1987 the issue was not so much a chronic and generalised shortage of consumer goods as the difficulty of finding the particular goods one was looking for.

There is quite a lot in the shops (…) but its whereabouts and quality is unpredictable and erratic and the queues are ridiculous. “You don’t buy things in Russia”, one housewife told me angrily when I brought the conversation round to shopping, “you get them”. (pp. 41-42)

A queue for frozen fish in a Soviet food store in the 1980s.

The difference between Sertel’s and Barnett’s observations stems primarily from the particular importance attached to keeping shortages of consumer goods in Moscow to a minimum. As the country’s showpiece, Moscow enjoyed a more privileged system of supply than other cities; through an approach known as regionalism or “first-category supply”, food and consumer goods were more readily available in the capital. Yet despite this privileged position, serious difficulties in obtaining consumer goods were at times experienced even in Moscow during the 1970s and 1980s. Of course, once the country plunged headlong into the vortex of capitalist restoration in 1989 and afterwards, shortages of consumer goods would come to ravage Moscow no less than the Soviet Union as a whole.

The special meaning that a Soviet housewife attached to the verb “to get” in the context of shopping is perhaps one of the most succinct descriptions of everyday life in the Soviet Union. In a system dominated by shortages, low-use-value goods, irregular distribution and an arbitrary system of supply, the matter ceased to be one of “buying”; instead, it became a matter of watching for and seizing the rare opportunity when it presented itself. Barnett explains the special meaning attached to this verb as follows: “Getting things means seizing opportunities, playing the system, using contacts, bribery and barter, in cash, kind or in favours.” (p. 42)

There is a crucial point here. Shortage does not merely mean the absence of certain goods; it is also a phenomenon that corrodes the fabric of social relations. It turns people from citizens who meet their needs through open and orderly channels into actors who cultivate connections, watch for opportunities, hoard goods, and calculate possible exchanges. It also, of course, opens the door to bribery, corruption and every form of degeneration. In such a system, “normal” consumer behaviour gives way to a state of constant alertness. People act with an eye not only to what they may find today, but also to the possibility that tomorrow they may find nothing at all.

A vodka queue on a cold day in Chukotka, 1985.

An unforgettable scene that illustrates this perfectly is the banana queue that Barnett witnessed on Gorky Street:

Walking down Gorki Street, I noticed a line of people out in the open waiting to buy green bananas, from a woman with a white coat and a large pair of scales. At the head of the queue was a small elderly man in a battered suit. The assistant put a large bunch on the scales, then another and another. There was restlessness in the line as another large bunch went on. By now, the bananas towered above the old man’s head. Yet another bunch went onto the pile. Even if he had been starved of his greatest passion, he could never have consumed so many bananas before they went bad. He was buying for the future, for exchange with neighbours, and because he might never have another chance to get to the head of the line of people trying to buy bananas. Everyone buys today as if there will be nothing tomorrow, because all too often there isn’t any coffee/tea/lemons/toothpaste or bananas tomorrow or the day after that. It struck me as a miracle that the old man could even carry that many bananas. (p. 43)

This scene, which seems as though it has stepped straight out of a film by the great Federico Fellini, cannot simply be brushed aside as “tragicomedy”. The ridiculous figure here is not the old man. What is truly disgraceful is that, in a socio-economic order where the privileged bureaucratic caste in power claimed to have attained “mature socialism”, people were compelled to behave in this way.

[*] Anthony Barnett, Soviet Freedom: New Perspectives on Gorbachev, Hutchinson Radius, 1st edn, 1 May 1989.

[**] Anthony Barnett, Sovyetler’de Özgürlük, trans. by Dilek Hattatoğlu and Erol Özbek, İletişim Yayınları, 1st edn, Istanbul, 1988.

[***] Zekeriya Sertel, Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm, ed. by Mesude Gülcüoğlu, İletişim Yayınları, 1st edn, Istanbul, 1993.

[****] Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, Istanbul, April 2007.

To be continued

The testimony of Gün Benderli

The testimony of Vera Tulyakova Hikmet

The testimony of Anatoly Chernyaev