Stalin looking at the map:

“I don’t like our border right here.”

Stalin examining Soviet borders on a map: a 1949 Soviet propaganda poster.

In several posts I have published on my blog over the past week, I have examined the Soviet Union’s 1945 demands for territory and bases in the Straits, drawing on a range of Soviet sources. [*] As those pieces show, sources ranging from official Soviet publications to Molotov’s interviews and Khrushchev’s memoirs make it clear that these demands were not, as various Stalinist writers in Turkey - Yalçın Küçük foremost among them - have occasionally claimed, a “Cold War fairy tale”. The brief anecdote recounted below adds a small but significant detail to this picture.

This anecdote appears near the beginning of Molotov Remembers, a volume consisting of 140 interviews conducted by the Soviet journalist and writer Feliks Chuyev with Molotov between 1969 and 1986.

The book’s first subsection is titled “International Affairs.” On the opening page of that subsection, Chuyev inserts the following striking note:

. . . I recall a story told by A. Mgeladze (first secretary of the Central Committee of the Communist party of Georgia during the last years of Stalin’s life), supplemented by Molotov. It’s about a map with new borders of the USSR that was brought after the war to Stalin’s dacha. The map was very small-like those for school textbooks. Stalin pinned it to the wall: “Let’s see what we have here.... Everything is all right to the north. Finland has offended us, so we moved the border from Leningrad. Baltic states-that’s age-old Russian land!-and they’re ours again. All Belorussians live together now, Ukrainians together, Moldavians together. It’s okay to the west.” And he turned suddenly to the eastern borders. “What do we have there?... The Kuril Islands belong to us now, Sakhalin is completely ours-you see, good! And Port Arthur’s ours, and Dairen is ours”-Stalin moved his pipe across China-“and the Chinese Eastern railway is ours. China, Mongolia-everything is in order. But I don’t like our border right here!” Stalin said and pointed south of the Caucasus. (Felix Chuev, Molotov Remembers: Inside Kremlin Politics, ed. Albert Resis, Ivan R. Dee, Chicago, 1993, pp. 28-29.)

Chuyev explains that he heard this anecdote from Akaki Mgeladze, and that Molotov not only confirmed the story but also added a few details of his own.

Following this anecdote, Molotov offers the following comment:

In this matter we admittedly went a bit too far, but something has been brewing in the south. You have to understand that there are limits to everything, otherwise you can choke. (ibid., p. 29)

Akaki Mgeladze

We can be confident that this account - endorsed by three fanatical Stalinists (Chuyev, Mgeladze and Molotov) - was not concocted in order to smear Stalin.

When Stalin says, “I don’t like our border right here,” he is pointing to Turkey’s north-eastern provinces and Iranian Azerbaijan, and suggesting that the borders in these regions ought to be “secured” - that is, that some territory should be incorporated into the Soviet Union.

This anecdote is highly valuable for understanding the geopolitical approach Stalin pursued in the post-war period. Stalin, who had led the bureaucratic counter-revolution in the Soviet Union, conducted foreign policy on a far broader scale than most of the Russian tsars. He was prepared to take far greater risks than the tsars would ever have contemplated in their own time in order to expand the borders of the Soviet Union. He was determined, under his own leadership, to realise the geopolitical objectives that the tsars had pursued but, in Stalin’s narrow-minded reading of history, had failed to achieve - whether through weakness or inadequacy.

Foremost among these objectives were the “Straits” - Istanbul and the Dardanelles, the waterways linking the Black Sea to the Mediterranean - one of the long-standing dreams of Tsarist Russian foreign policy. Stalin regarded these straits not only as a strategic matter but also as a geopolitical gateway providing direct access to Europe.

Stalin’s refusal of Hitler’s 1940 proposal to partition Turkey, and his subsequent demand in 1945 for bases in the Straits, were both linked to this long-term strategic objective.

[*] See:

What do Khrushchev’s memoirs tell us? The question of the Soviet territorial demands on Turkey

The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre: The rewritten history of the demands for territory and bases in the Straits

Molotov Anlatıyor [Molotov Speaks]: territorial and Straits base demands on Turkey in 1945 - A comparison of the first and expanded second editions

Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head

 [**] Akaki Mgeladze (1912–1980): A Stalinist Georgian politician. During Stalin’s final years he served as First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Georgia and was known as one of Stalin’s closest party leaders in Georgia.

Stalin haritaya bakarken: 

“Burada sınırlarımız hoşuma gitmiyor”

Harita başında Sovyet sınırlarını inceleyen Stalin: 1949 tarihli bir Sovyet propaganda afişi.

Blogumda son bir hafta içinde yayımladığım birkaç yazıda, Sovyetler Birliği’nin 1945 yılında Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talep etmesi meselesini farklı Sovyet kaynaklarına dayanarak ele aldım. [*] Bu yazılarda görüldüğü gibi, Sovyet resmî yayınlarından Molotov’un söyleşilerine ve Hruşçov’un anılarına kadar uzanan tanıklıklar, söz konusu taleplerin başta Yalçın Küçük olmak üzere Türkiye’deki çeşitli Stalinist yazarların zaman zaman iddia ettikleri gibi bir “Soğuk Savaş masalı” olmadığını açık biçimde ortaya koyuyor. Aşağıda aktaracağım kısa anekdot ise bu tabloya küçük ama önemli bir ek yapıyor.

Bu anekdot, Sovyet gazeteci ve yazar Feliks Çuyev’in Molotov’la 1969-1986 yılları arasında yaptığı 140 söyleşiden oluşan Molotov Anlatıyor kitabının başlarında yer alıyor.

Kitabın ilk alt başlığı “Alman-Sovyet Paktı”. Çuyev, bu alt başlığın ilk sayfasında metne köşeli parantez içinde şu dikkat çekici bilgiyi ekliyor:

[…Akaki Mgeladze’nin (Stalin’in hayatının son dönemlerinde Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesi Birinci Sekreteri) [**] anlattıklarına ve Molotov’un yaptığı bazı eklemelere göre savaştan sonra, Stalin’in kır evine okul kitapları gibi küçük boyutta, SSCB’yi yeni sınırlarıyla gösteren bir harita gelmiş ve Stalin bunu duvarına asarak şöyle demiş: "Bakalım durum ne gösteriyor. Kuzeyde her şey iyi gidiyor, doğru. Leningrad’ın sınırlarını genişlettik; çünkü Finlandiya bize karşı son derece suçluydu. Baltıklar -zaten her zaman Rus toprağıydı- yine bizde. Belarus birleşti, Ukraynalılar ve Moldavyalılar gibi. Demek ki Batı’da her şey normal." Ardından doğu sınırlarına geçer: "Burada ne durumdayız? Kuril Adaları artık bizim, Sahalin de. Bakın ne kadar güzel! Aynı şekilde Port-Arthur ve Dalny de bizim." Stalin’in pipo tuttuğu eli Çin’in üzerinde dolaşır: "Doğu Çin demiryolu hattı bizim ve Çin’de, Moğolistan’da her şey yolunda… Ama işte burada sınırlarımız hoşuma gitmiyor," der Güney Kafkasya’yı göstererek.] (Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in sağkolu ile yapılan 140 görüşme, çev. Ayşe Hacıhasanoğlu ve Suna Kabasakal, Yordam Kitap, Gözden geçirilmiş ve genişletilmiş 2. basım, İstanbul, 2010, s. 27.)

Çuyev, bu anekdotu Akaki Mgeladze’den dinlediğini, Molotov’un ise anlatıyı doğrulamakla kalmayıp üzerine bazı ayrıntılar da eklediğini belirtiyor.

Araya giren bu anekdotun ardından Molotov şu yorumu yapıyor: 

- Bu işte kuşkusuz biraz ileri gitmiştik, ama Güney’de tasarladığımız bir şeyler vardı. Yalnız ölçüyü kaçırmamak gerekir, yoksa insanın boğazında kalabilir.” (a.g.e., s. 27-28)

Akaki Mgeladze

Üç fanatik Stalinistin (Çuyev, Mgeladze ve Molotov) onayından geçmiş bu anlatının Stalin’e çamur atmak için uydurulmuş bir hikâye olmadığı konusunda içimiz rahat olabilir.

Stalin “burada sınırlarımız hoşuma gitmiyor” derken Türkiye’nin kuzeydoğu vilayetlerini ve İran Azerbaycanı’nı işaret etmekte, bu bölgelerdeki sınırların “güvence altına alınması”, yani bir miktar toprağın Sovyetler Birliği’ne katılması gerektiğini düşünmektedir.

Bu anekdot Stalin’in savaş sonrasında izlediği jeopolitik yaklaşımı anlamak bakımından son derece değerlidir. Sovyetler Birliği’nde bürokratik karşı devrimin önderliğini yapmış olan Stalin, dış politikada Rus çarlarının çoğundan daha geniş ölçekte hareket ediyordu. Sovyetler Birliği’nin sınırlarını genişletmek için çarların kendi dönemlerinde göze alabileceklerinden çok daha büyük riskler almaya hazırdı. Rus çarlarının peşinden koştuğu, fakat Stalin’in kendi dar kafalı tarih anlayışına göre ya güçsüzlükleri ya da yetersizlikleri nedeniyle tamamlayamadıkları jeopolitik hedefleri kendi önderliği altında gerçekleştirmeye kararlıydı.

Bu hedeflerin başında ise Çarlık Rusyası dış politikasının kadim rüyalarından biri olan “Boğazlar”, yani Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan İstanbul ve Çanakkale Boğazları geliyordu. Stalin bu geçitleri yalnızca stratejik bir mesele olarak değil, aynı zamanda Avrupa ile doğrudan bağlantı sağlayan bir jeopolitik kapı olarak da görüyordu.

Stalin’in 1940 yılında Hitler’in yaptığı Türkiye’yi birlikte paylaşma önerisini reddetmesi, fakat savaşın ardından 1945’te Türkiye’den boğazlarda üs talep etmesi de bu uzun vadeli stratejik hedefle bağlantılıydı.

[*] Bkz.: 

Hruşçov’un anıları ne söylüyor? Sovyetlerin Türkiye’den toprak talebi meselesi

Kremlin’in 1970’lerin ortasındaki “diplomatik” manevrası: Toprak ve boğazlarda üs taleplerinin yeniden yazılan tarihi

Molotov Anlatıyor: 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talebi - Birinci ve genişletilmiş ikinci baskının karşılaştırması

Tarihi tersyüz ederken hakikate çarpmak

[**] Akaki Mgeladze (1912-1980): Gürcü Stalinist siyasetçi. Stalin’in son yıllarında Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesi Birinci Sekreteri olarak görev yaptı ve Stalin’in Gürcistan’daki en yakın parti yöneticilerinden biri olarak biliniyordu.

What do Khrushchev’s memoirs tell us?

The question of the Soviet territorial demands on Turkey

Nikita Khrushchev, who was the de facto leader of the Soviet Union from the mid-1950s until 1964, states quite plainly in the second volume of his memoirs [*] that, at the end of the Second World War, the Soviet Union did indeed demand territory from Turkey: 

West Germany at that time had no influence on world politics, being an occupied country subject to the dictates of the occupiers, who were pursuing an aggressive policy. Their reconnaissance planes flew almost uninterruptedly over East Germany and Czechoslovakia, especially in the border areas. Such flights continued even after Stalin’s death. Then they began to fly over the territory of Bulgaria and the Soviet Union, violating our borders along the Black Sea coast and other seacoasts, and strengthening their positions in Turkey, because under Stalin the USSR had ruined its relations with Turkey by making claims to its territory. Beria egged Stalin on over the Turkish question. He proposed that we officially approach Turkey and present our territorial claims. This policy drove the Turks into the arms of the United States. American spies began operating right along the border of Soviet Transcaucasia. They used one expedition, which was supposedly hunting for traces of Noah’s Ark, to reconnoiter the approaches to Armenia around Mount Ararat. That was the kind of situation that had taken shape, which Stalin, especially after the defeat in Korea, evaluated as a prewar situation. (pp. 426-427)

Khrushchev emphasises the following points in this passage:

• As the Second World War was drawing to a close, territorial demands were made on Turkey.
• This policy drove Turkey into the arms of the United States.
• As a result, the security of the Soviet Union was weakened and the position of the imperialist camp was strengthened.

From left to right: Voroshilov, Beria, Khrushchev, and Malenkov at Stalin’s funeral (1953).

The passage also draws attention to the emphasis placed on Lavrentiy Beria’s role in Soviet policy towards Turkey. Khrushchev claims that it was Beria who encouraged Stalin in this matter and led him down the wrong path. Yet this assessment should be treated with caution. During Stalin’s rule, the principal architect of Soviet foreign policy was Stalin himself. In all the reading I have done to date, I have not encountered any evidence suggesting that Beria, despite his considerable influence over the security apparatus, occupied a central position in foreign-policy decision-making. It is therefore highly likely that Khrushchev exaggerated the negative role he attributes to Beria in this regard. One obvious reason for this is Khrushchev’s own bitter political confrontation with Beria. After Stalin’s death, Khrushchev was among the leaders who organised Beria’s removal and played a key role in the process that led to his execution.

Molotov

Molotov, often described as Stalin’s “right-hand man” and who served at the time as foreign minister, openly acknowledged in his long conversations with the Soviet journalist and writer Felix Chuyev that the Soviet Union did indeed demand territory from Turkey in 1945. [**] He describes the substance of these demands in more concrete terms than Khrushchev. Yet, unlike Khrushchev, Molotov seeks to defend the rationale behind this policy and presents it as a legitimate security requirement.

Molotov’s reasoning here can be summarised as follows:

• Turkey did not behave in a friendly manner towards the Soviet Union during the war.
• The Straits were of vital importance to Soviet security.
• For this reason, the Soviet Union (Stalin) was justified in seeking a stronger position.

From Molotov’s perspective, the real problem was that these demands were not diplomatically realistic. He also acknowledges that, precisely because they were unrealistic and failed to produce the desired outcome, this initiative accelerated Turkey’s turn towards the imperialist Western camp.

Although Khrushchev and Molotov offer different political assessments, they converge on two essential points: the Soviet Union did in fact demand territory from Turkey, and this policy accelerated Turkey’s rapprochement with the imperialist camp.

As a result, two mutually hostile testimonies, despite their inevitable differences in emphasis, confirm the same historical fact.

[*] Nikita Khrushchev, Memoirs of Nikita Khrushchev, vol. 2: Reformer (1945-1964), ed. Sergei Khrushchev, trans. George Shriver (University Park, PA: The Pennsylvania State University Press, 2006).

After his removal from office, Khrushchev lived a relatively isolated life near Moscow, during which he recorded lengthy memoirs. These memoirs were later translated into English in three volumes, published at different times over a period of roughly twenty years.

The first volume, published in 1970 under the title Khrushchev Remembers, was edited and translated by Strobe Talbott.

Its Turkish translation began to be serialised in the newspaper Milliyet that same year. One year later, in February 1971, the book was published by Milliyet Yayınları under the title Kruşçev'in Anıları. Issued in two volumes as part of the publisher’s “Tarih Dizisi” (History Series), the first volume was translated from English into Turkish by Mehmet Harmancı, and the second by M. Ali Kayabal.

The second volume, published in 1974 under the title Khrushchev Remembers: The Last Testament, was likewise edited and translated by Strobe Talbott.

Yalçın Küçük

The passage concerning the Soviet demand for territory from Turkey also appears in this volume. It is therefore clear that Yalçın Küçük - who claimed in his 1979 book Türkiye Üzerine Tezler 2 (Theses on Turkey 2) that the Soviet Union had not demanded territory from Turkey or bases in the Straits in 1945, dismissing this as a “Cold War fable”, and who went on to repeat this assertion in later years - either did not read Khrushchev Remembers: The Last Testament or, if he did, chose to disregard it. The same, of course, applies to the Stalinists in Turkey who repeated this “thesis” like parrots for years.

The third volume, published in 1990 under the title Khrushchev Remembers: The Glasnost Tapes, was edited by Jerrold L. Schecter and Vyacheslav Luchkov.

In the early 2000s, a more academic and systematic three-volume series was published under the editorship of Khrushchev’s son, Sergei Khrushchev:

• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 1: Commissar (1918-1945) - 2004
• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 2: Reformer (1945-1964) - 2006
• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 3: Statesman (1953-1964) - 2007

These English-language volumes were prepared on the basis of the four-volume Russian original (N. S. Khrushchev: Vremia, liudi, vlast’), published in 1999 by the Moskovskiye Novosti publishing house.

[**] Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in sağkolu ile yapılan 140 görüşme, trans. Ayşe Hacıhasanoğlu and Suna Kabasakal, Yordam Kitap, revised and expanded 2nd edn, Istanbul, March 2010, pp. 116-118.

See also:

The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre: The rewritten history of the demands for territory and bases in the Straits

Molotov Anlatıyor [Molotov Speaks]: territorial and Straits base demands on Turkey in 1945 - A comparison of the first and expanded second editions

Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head

Hruşçov’un anıları ne söylüyor?

Sovyetlerin Türkiye’den toprak talebi meselesi

1950’lerin ortalarından 1964’e kadar Sovyetler Birliği’nin fiilî lideri olan Nikita Hruşçov, anılarının ikinci cildinde [*], İkinci Dünya Savaşı’nın bitiminde Sovyetler Birliği’nin Türkiye’den toprak talep ettiğini açık biçimde teyit ediyor:

O dönemde Batı Almanya, saldırgan bir politika izleyen işgalcilerin emirlerine tabi olan işgal altındaki bir ülke olarak dünya siyasetinde hiçbir etkiye sahip değildi. Keşif uçakları, özellikle sınır bölgelerinde, Doğu Almanya ve Çekoslovakya üzerinde neredeyse kesintisiz uçuşlar yapıyordu. Bu tür uçuşlar Stalin’in ölümünden sonra da devam etti. Ardından Bulgaristan ve Sovyetler Birliği toprakları üzerinde uçmaya başladılar; Karadeniz kıyısı ve diğer deniz kıyılarındaki sınırlarımızı ihlal ettiler ve Türkiye’deki konumlarını güçlendirdiler. Çünkü Stalin döneminde SSCB, Türkiye’nin topraklarına yönelik taleplerde bulunarak Türkiye ile ilişkilerini bozmuştu. Beria, Türkiye sorunu konusunda Stalin’i kışkırttı. Türkiye’ye resmen başvurarak toprak taleplerimizi ileri sürmemizi önerdi. Bu politika Türkleri Amerika Birleşik Devletleri’nin kucağına itti. Amerikan casusları Sovyet Transkafkasya sınırı boyunca faaliyet göstermeye başladı. Sözde Nuh’un Gemisi’nin izlerini araştırmak için düzenlenen bir keşif gezisini, Ağrı Dağı çevresinde Ermenistan’a yaklaşım yollarını keşfetmek için kullandılar. İşte böyle bir durum ortaya çıkmıştı ve Stalin, özellikle Kore’deki yenilgiden sonra, bunu savaş öncesi bir durum olarak değerlendiriyordu. (s. 426-427)

Hruşçov bu pasajda şu hususları vurguluyor:

• İkinci Dünya Savaşı biterken Türkiye’ye karşı toprak talepleri ileri sürüldü.
• Bu politika Türkiye’yi ABD’nin kucağına itti.
• Sonuç olarak Sovyetler Birliği’nin güvenliği zayıfladı ve emperyalist kampın eli güçlendi.

Soldan sağa: Voroşilov, Beria, Hruşçov ve Malenkov (Stalin'in cenaze töreninde - 1953) 

Pasajda ayrıca dikkat çeken bir unsur, Türkiye politikasında Lavrentiy Beria’nın rolüne yapılan vurgu. Hruşçov, Stalin’i bu konuda teşvik eden ve yanlışa sürükleyenin Beria olduğunu ileri sürüyor. Ancak bu değerlendirmenin ihtiyatla karşılanması gerekir. Stalin döneminde Sovyet dış politikasının başlıca mimarı bizzat Stalin’di. Bugüne kadar yaptığım okumalarda, Beria’nın güvenlik aygıtı üzerindeki büyük etkisine rağmen dış politika kararlarının merkezinde yer aldığına dair bir kanıta rastlamadım. Bu nedenle Hruşçov’un bu konuda Beria’ya atfettiği olumsuz rolün abartılmış olması güçlü bir olasılıktır. Bunun bir nedeni de hiç kuşkusuz Hruşçov’un Beria ile olan sert siyasi hesaplaşmasıdır. Stalin’in ölümünden sonra Beria’nın tasfiyesini örgütleyen ve idam edilmesini sağlayan liderlerden biri bizzat Hruşçov’du.

Molotov

Stalin’in “sağ kolu” olarak adlandırılan dönemin dışişleri bakanı Molotov, Sovyet gazeteci ve yazar Feliks Çuyev ile yaptığı uzun söyleşilerde Sovyetler Birliği’nin 1945 yılında Türkiye’den toprak talep ettiğini açıkça kabul eder. [**] Hatta bu taleplerin içeriğini Hruşçov’dan daha somut bir biçimde dile getirir. Ancak Hruşçov’dan farklı olarak Molotov, bu politikanın gerekçelerini savunmaya çalışır ve bunları meşru bir güvenlik talebi olarak görür.

Burada Molotov kabaca şöyle bir mantık yürütmektedir:

• Türkiye savaş sırasında Sovyetler Birliği’ne karşı dostça davranmadı.
• Boğazlar Sovyet güvenliği için hayati öneme sahipti.
• Bu nedenle Sovyetler Birliği (Stalin) daha güçlü bir konum talep etmekte haklıydı.

Molotov’un bakış açısıyla asıl sorun taleplerin diplomatik açıdan gerçekçi olmamasıdır. Molotov, gerçekçi olmadığı için başarılı sonuç vermediğini düşündüğü bu girişimin Türkiye’nin emperyalist Batı kampına yönelmesini hızlandırdığını da kabul eder.

Dolayısıyla Hruşçov ve Molotov farklı siyasi değerlendirmeler yapsalar da iki önemli noktada örtüşürler: Sovyetler Birliği gerçekten Türkiye’den toprak talep etmiştir ve bu politika Türkiye’nin emperyalist kampla yakınlaşmasını hızlandırmıştır.

Sonuç olarak birbirine düşman iki tanıklık, belirli kaçınılmaz gölge farklarıyla da olsa, aynı olguyu doğrulamaktadır.

[*] Nikita Khrushchev, Memoirs of Nikita Khrushchev (Vol. 2) - Reformer (1945-1964), ed. Sergei Khrushchev, çev. George Shriver, The Pennsylvania State University Press, Pennsylvania, 2006.

Görevden alındıktan sonra Moskova yakınlarında görece izole bir hayat süren Hruşçov, bu dönemde uzun anı kayıtları bıraktı. Hruşçov’un anıları İngilizceye üç cilt hâlinde çevrildi ve bu ciltler farklı tarihlerde, yaklaşık yirmi yıllık bir zaman aralığında yayımlandı.

İlk cilt Khrushchev Remembers başlığı ile 1970’te yayımlandı ve kitabın editörlüğünü ve çevirmenliğini Strobe Talbott yaptı.

Kitabın Türkçe çevirisi aynı yıl Milliyet gazetesinde tefrika edilmeye başlandı. Bir yıl sonra ise Şubat 1971’de kitap Milliyet Yayınları tarafından Kruşçev'in Anıları başlığı altında yayımlandı. Yayınevinin “Tarih Dizisi”nden çıkan ve iki cilt hâlinde basılan kitabın birinci cildini Mehmet Harmancı, ikinci cildini ise M. Ali Kayabal İngilizceden Türkçeye çevirdi.

1974 yılında yayımlanan ikinci cilt Khrushchev Remembers: The Last Testament başlığını taşıyordu ve bu cildin çeviri ve editörlüğü de Strobe Talbott’a aitti.

Yalçın Küçük

Türkiye’den toprak talep edilmesiyle ilgili pasaj bu ciltte de yer almaktadır. Dolayısıyla 1979 yılında yayımladığı Türkiye Üzerine Tezler 2 başlıklı kitabında Sovyetler Birliği’nin 1945’te Türkiye’den toprak ve Boğazlarda üs talebinde bulunmadığını, bunun bir “Soğuk Savaş masalı” olduğunu söyleyen ve bu iddiasını daha sonraki yıllarda da tekrar eden Yalçın Küçük’ün Khrushchev Remembers: The Last Testament’ı ya okumadığı ya da okuduysa bile bilerek dikkate almadığı anlaşılıyor. Aynı şey onun bu “tezini” yıllarca papağan gibi tekrarlayan Türkiye’deki Stalinistler için de geçerli elbette.

Khrushchev Remembers: The Glasnost Tapes başlığını taşıyan üçüncü cilt 1990 yılında yayımlandı ve bu cildin editörleri Jerrold L. Schecter ve Vyaçeslav Luçkov’du.

2000’li yılların başlarında Hruşçov’un oğlu Sergey Hruşçov’un editörlüğünde daha akademik ve sistematik bir üç ciltlik seri yayımlandı:

• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 1: Commissar (1918-1945) - 2004
• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 2: Reformer (1945-1964) - 2006
• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 3: Statesman (1953-1964) - 2007

Bu İngilizce üç cilt, Rusya’da Moskovskiye Novosti yayınevi tarafından 1999 yılında yayımlanan dört ciltlik Rusça orijinal metin (N. S. Khrushchev: Vremia, liudi, vlast’) temel alınarak hazırlandı.

[**] Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in sağkolu ile yapılan 140 görüşme, çev. Ayşe Hacıhasanoğlu ve Suna Kabasakal, Yordam Kitap, Gözden geçirilmiş ve genişletilmiş 2. basım, İstanbul, 2010, s.116-188

Ayrıca bkz.:

Kremlin’in 1970’lerin ortasındaki “diplomatik” manevrası: Toprak ve boğazlarda üs taleplerinin yeniden yazılan tarihi

Molotov Anlatıyor: 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talebi - Birinci ve genişletilmiş ikinci baskının karşılaştırması

Tarihi tersyüz ederken hakikate çarpmak

The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre:

The rewritten history of the demands for territory and bases in the Straits

In last week’s blog post, Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head, I briefly addressed the question of whether the Soviet Union did, in fact, make territorial demands of Turkey and seek bases in the Straits in 1945. At the centre of that discussion stood the well-known claim advanced by Yalçın Küçük in Theses on Turkey 2 (Türkiye Üzerine Tezler 2) -a claim that, for half a century, has been embraced and repeatedly echoed by many Stalinist circles in Turkey: namely, the assertion that the entire episode is nothing more than a “Cold War fairy tale”.

I would now like to examine the issue through a text produced within official Soviet historiography during the Brezhnev era, in the first half of the 1970s.

History of Soviet Foreign Policy, Volume II (1945–1970) [*], published in Moscow in 1974 by Progress Publishers, is an official study prepared by the ideologues of the Stalinist bureaucracy to present Soviet foreign policy to a Western readership. (To the best of my knowledge, neither volume has been translated into Turkish.) The book includes the following passage concerning the Soviet Union’s 1945 demands for territory and bases in the Straits:

The Soviet Government took a series of steps to improve relations with the USSR’s southern neighbours -Turkey and Iran. On behalf of the Soviet Government the following statement was made to the Turkish Ambassador on May 30, 1953: 

“In order to preserve good-neighbourly relations and strengthen peace and security the governments of Armenia and Georgia have found it possible to renounce their territorial claims on Turkey. As regards the question of the Straits, the Soviet Government has reconsidered its view and feels that the USSR’s security can be ensured from the direction of the Straits on terms equally acceptable to the USSR and Turkey. The Soviet Government therefore places it on record that the Soviet Union has no territorial claims on Turkey.”* This statement helped to clear the way for a gradual improvement of relations between the Soviet Union and Turkey. (pp. 279-280)

 The footnote indicated by an asterisk reads as follows:

Pravda, July 19, 1953. In December 1945 the Soviet press carried letters by two Georgian scientists, who wrote that Turkey should return to Georgia some border regions that she had acquired under the Treaty of 1921. These letters were used by Western propaganda to stir up anti-Soviet feeling in Turkey. (p. 280)

In this passage, the use of a “conciliatory” diplomatic tone is immediately apparent. Yet a more attentive reading makes it no less clear that we are confronted with a narrative containing significant admissions on the issue.

The authors make two admissions in this passage:

1) There were demands between 1945 and 1953

This is the clearest acknowledgement in the text. A demand “withdrawn” in 1953 can only be withdrawn if it previously existed. The passage therefore concedes -without ever mentioning Stalin by name- that the demands first raised in 1945 remained in force until his death, and that any retreat occurred only in the post-Stalin period.

2) There was a “previous position” on the Straits

The text states that the Soviet Union “re-examined its earlier position” on the question of the Straits. This deliberately vague formulation -carefully avoiding the word “bases”- indirectly confirms that the USSR had advanced concrete demands regarding the Straits regime in 1945, and that Turkey had deemed these demands unacceptable.

The fact that these demands were maintained for eight years while Stalin remained in power, and were withdrawn immediately after his death, demonstrates that they were neither local nor incidental, nor the initiative of particular Soviet republics. On the contrary, they were the product of a centralised foreign-policy line specific to the Stalin era. The authors of the text acknowledge this -albeit implicitly.

The distortion in the text: “Individual republics made the demand”

By contrast, there is nothing remotely credible about attributing the territorial demands to “the governments of Armenia and Georgia”. In 1945, foreign policy in the Soviet Union was entirely centralised, and in matters of this magnitude the ultimate decision-maker was Stalin. It is inconceivable that the Union republics could have developed autonomous and audacious diplomatic initiatives on an issue as sensitive as demanding territory from Turkey.

What is taking place here is not an attempt to clarify a historical reality, but to diffuse responsibility through a diplomatic manoeuvre. In other words, at this point the Stalinist bureaucracy is fabricating a “fairy tale” of its own.

The additional contradiction created by the footnote

The footnote, far from reinforcing the argument, in fact weakens it further.

While the main text asserts that the official demands originated with the republics, the footnote reduces the supposed “problem” to two letters written by Georgian scholars and published in the Soviet press. Yet any text published in the Soviet press in 1945 -whatever the outlet- had, in practice, passed through state approval; it is scarcely possible to imagine otherwise.

Moreover, for those forces in Turkey seeking to generate tension with the Soviet Union, the real propaganda material would not have been the letters of two academics, but official state demands. Indeed, that is precisely what occurred in practice.

For a reader familiar with the workings of the Soviet system, the footnote therefore functions less as a convincing clarification than as a revealing slip.

* * *

Yalçın Küçük

As I bring this piece to a close, I wish to draw attention to the following point: in Türkiye Üzerine Tezler 2 (1979), where Yalçın Küçük characterises the claim that the Soviet Union made territorial demands of Turkey and sought bases in the Straits in 1945 as a “Cold War fairy tale”, he makes no reference whatsoever to this official Soviet study, published five years earlier in 1974, which deals directly with the issue.

Of course, we cannot say with certainty whether this omission was the result of a deliberate choice or of some other reason. What is clear, however, is this: despite all its euphemisms and distortions, the official Soviet publication of 1974 is markedly less denialist than Küçük’s 1979 “fairy tale” thesis.

[*] History of Soviet Foreign Policy 1945–1970 (Vol. II), ed., B. Ponomaryov, A. Gromyko and V. Khvostov, trans. David Skvirsky, Progress Publishers, Moscow, 1974.

Kremlin’in 1970’lerin ortasındaki “diplomatik” manevrası:

Toprak ve boğazlarda üs taleplerinin yeniden yazılan tarihi

Geçtiğimiz hafta blogda yayımladığım Tarihi tersyüz ederken hakikate çarpmak başlıklı yazıda, 1945 yılında Sovyetler Birliği’nin Türkiye’den toprak ve boğazlar konusunda talepte bulunup bulunmadığı meselesine kısaca değinmiştim. Bu kısa değinmenin merkezinde, Yalçın Küçük’ün Türkiye Üzerine Tezler 2’de ileri sürdüğü ve yarım yüzyıldır Türkiye’deki birçok Stalinist çevrede benimsenen, sıkça tekrarlanan meşhur iddia yer alıyordu: bunun bir “Soğuk Savaş masalı” olduğu iddiası.

Bu kez meseleyi, doğrudan Sovyet resmî tarih yazımının Brejnev döneminde, 1970’li yılların ilk yarısında ürettiği bir metin üzerinden ele almak istiyorum.

1974 yılında Moskova’da Progress Publishers tarafından yayımlanan History of Soviet Foreign Policy [Sovyet Dış Politikasının Tarihi], Cilt II (1945–1970) [*], Sovyet dış politikasını Batı kamuoyuna anlatmak üzere Stalinist bürokrasinin ideologları tarafından hazırlanmış resmî bir çalışmadır. (Bildiğim kadarıyla bu kitabın her iki cildi de Türkçeye çevrilmedi.) Kitapta, 1945 yılında Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talep edilmesiyle ilgili olarak şu pasaj yer almaktadır:

Sovyet Hükümeti, SSCB’nin güney komşuları olan Türkiye ve İran ile ilişkileri iyileştirmek amacıyla bir dizi girişimde bulundu. Sovyet Hükümeti adına 30 Mayıs 1953 tarihinde Türkiye’nin Moskova Büyükelçisine şu bildirimde bulunuldu:

“İyi komşuluk ilişkilerini muhafaza etmek ve barış ile güvenliği güçlendirmek amacıyla Ermenistan ve Gürcistan hükümetleri, Türkiye’ye yönelik toprak taleplerinden vazgeçebilecekleri sonucuna varmıştır. Boğazlar meselesine gelince, Sovyet Hükümeti önceki görüşünü yeniden değerlendirmiş ve SSCB’nin güvenliğinin, Boğazlar yönünden, SSCB ve Türkiye bakımından eşit ölçüde kabul edilebilir şartlar temelinde sağlanabileceği kanaatine ulaşmıştır. Bu nedenle Sovyet Hükümeti, Sovyetler Birliği’nin Türkiye üzerinde herhangi bir toprak talebinin bulunmadığını beyan eder.”* Bu açıklama, Sovyetler Birliği ile Türkiye arasındaki ilişkilerin kademeli olarak iyileşmesinin önünü açmıştır. (s. 279–280)

Yıldızla işaretlenmiş dipnotta ise şöyle denilmektedir:

Pravda, 19 Temmuz 1953. Aralık 1945’te Sovyet basını, Türkiye’nin 1921 Antlaşması uyarınca elde ettiği bazı sınır bölgelerini Gürcistan’a iade etmesi gerektiğini ileri süren iki Gürcü bilim adamının mektuplarını yayımlamıştı. Bu mektuplar, Batı propagandası tarafından Türkiye’de anti-Sovyet duyguları körüklemek amacıyla kullanılmıştır. (s. 280)

Bu pasajda “yatıştırıcı” bir diplomatik dil kullanıldığı hemen göze çarpmaktadır. Ancak metin biraz dikkatle okunduğunda, konuyla ilgili önemli itiraflar içeren bir anlatıyla karşı karşıya olduğumuzu görmek de zor değildir.

Yazarlar bu pasajda iki şeyi itiraf ediyor:

1) 1945-1953 arasında talepler vardı

Metnin en açık kabulü budur. 1953’te “geri çekilen” bir talep, ancak önceden mevcutsa geri çekilebilir. Bu pasaj, 1945’te gündeme gelen taleplerin Stalin’in ölümüne kadar yürürlükte kaldığını; geri adımın ise ancak Stalin sonrası dönemde atıldığını, Stalin’in adı anılmaksızın, kabul etmektedir.

2) Boğazlar konusunda “önceki bir görüş” mevcuttu

Metin, boğazlar meselesinde Sovyetler Birliği’nin “önceki görüşünü yeniden değerlendirdiğini” ifade etmektedir. “Üs” kelimesini kullanmaktan özellikle kaçınan bu muğlak formülasyon, Sovyetler Birliği’nin 1945’te Boğazlar rejimine ilişkin somut talepler öne sürdüğünü ve Türkiye’nin bu talepleri kabul edilemez bulduğunu dolaylı biçimde teyit etmektedir.

Taleplerin Stalin hayattayken sekiz yıl boyunca canlı tutulması ve Stalin’in ölümünden hemen sonra geri çekilmesi, bunların yerel, tesadüfî ya da kimi Sovyet cumhuriyetlerinin inisiyatifine dayalı olmadığını, tersine merkezî ve Stalin dönemine özgü bir dış politika çizgisinin ürünü olduğunu göstermektedir. Metnin yazarları bunu örtük bir biçimde kabul etmektedir.

Metnin çarpıtması: “Cumhuriyetler talep etti”

Buna karşılık, toprak taleplerinin “Ermenistan ve Gürcistan hükümetleri”ne atfedilmesinin inandırıcı hiçbir yanı yoktur. 1945 yılında Sovyetler Birliği’nde dış politika tamamen merkezîdir ve bu ölçekteki meselelerde nihai karar mercii Stalin’dir. Birlik cumhuriyetlerinin, Türkiye’den toprak talebi gibi son derece hassas bir konuda, özerk ve cüretkâr diplomatik inisiyatifler geliştirmesi kesinlikle söz konusu olamaz.

Burada yapılan şey, tarihsel bir gerçeği açıklamak değil; diplomatik bir manevra yoluyla sorumluluğu dağıtmaktır. Başka bir deyişle, Stalinist bürokrasi bu noktada kendi “masalını” üretmektedir.

Dipnotun yarattığı ek çelişki

Dipnot ise metni güçlendirmek bir yana, onu daha da zayıflatmaktadır.

Metinde resmî taleplerin cumhuriyetlerden geldiği söylenirken, dipnotta asıl “sorun” iki Gürcü bilim insanının Sovyet basınında yayımlanan mektuplarına indirgenmektedir. Oysa 1945 yılında Sovyet basınında -hangi yayın organında olursa olsun- yayımlanan bir metin, fiilen devlet onayından geçmiş bir metindir; bunu başka türlü düşünmek mümkün değildir.

Ayrıca Türkiye’de Sovyetlerle gerilim yaratmak isteyen güçler için propaganda malzemesi, iki akademisyenin mektubundan çok, resmî devlet talepleri olurdu. Nitekim fiiliyatta da bu olmuştur.

Bu nedenle dipnot, Sovyet sisteminin işleyişine aşina bir okur açısından ikna edici olmaktan ziyade, ele verici bir işlev görmektedir.

* * *

Yalçın Küçük

Bu yazıyı bitirirken şuna işaret etmek istiyorum: Yalçın Küçük, Sovyetler Birliği’nin 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlar konusunda talepte bulunduğu iddiasını bir “Soğuk Savaş masalı” olarak nitelediği 1979 tarihli Türkiye Üzerine Tezler 2’de, bu konuyu ele alan ve beş yıl önce, 1974’te yayımlanmış olan bu resmî Sovyet çalışmasına hiç yer vermemiştir.

Elbette bu yokluğun bilinçli bir tercihten mi, yoksa başka bir nedenden mi kaynaklandığını kesin olarak söyleyemeyiz. Ancak şu nokta açıktır: 1974 tarihli resmî Sovyet yayını, tüm örtmecelerine ve çarpıtmalarına rağmen, Küçük’ün 1979’daki “masal” tezinden daha az inkârcıdır.

[*] History of Soviet Foreign Policy 1945–1970 (Vol. II), ed., B. Ponomaryov, A. Gromyko ve V. Khvostov, çev.: David Skvirsky, Progress Publishers, Moskova, 1974.

Molotov Anlatıyor [Molotov Speaks]: territorial and Straits base demands on Turkey in 1945

A comparison of the first and expanded second editions

Chuyev and Molotov (1981)

The Turkish translation of the Soviet journalist and writer Feliks Chuyev’s book-length interviews with Molotov, bringing together interviews conducted over many years, was published in August 2007 by Yordam Kitap under the title Molotov Anlatıyor (Molotov Speaks). [*] The translator, Suna Kabasakal, rendered the work into Turkish not from the original Russian, but from its French translation.

In March 2010, Yordam Kitap published an expanded second edition of the book. After the historian Candan Badem informed the publisher that an expanded version of the Russian text prepared by Chuyev existed, the publishing house chose not simply to reprint the original text but to issue an enlarged second edition instead. The brief explanatory note added to the expanded edition reads as follows:

Feliks Chuyev included in the second edition many details that he had not -or had been unable to- incorporate into the first, while at the same time removing certain information that he assumed Russian readers would already be familiar with.

In preparing the Turkish second edition, we largely retained the material that the author had omitted from the Russian second edition, on the grounds that it would be useful for readers in Turkey. His additions, meanwhile, were incorporated into the Turkish edition. As a result, the volume expanded by approximately 230 pages. (Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in sağkolu ile yapılan 140 görüşme, trans. Ayşe Hacıhasanoğlu and Suna Kabasakal, Yordam Kitap, revised and expanded 2nd edn, Istanbul, 2010, p. 11.)

The publisher also stresses that the earlier translation was compared with the Russian original, and that the passages removed by Chuyev from the Russian second edition were retained on the grounds that they were considered meaningful for readers in Turkey. In the expanded edition, the translators are credited as Ayşe Hacıhasanoğlu and Suna Kabasakal.

Following the publication of my article entitled Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head, I felt it would be useful to compare the relevant sections in the first and expanded second editions of Molotov Anlatıyor concerning the Soviet Union’s demand, in 1945, for territory and bases in the Straits from Turkey. As I noted in that article, the passages in which Molotov explicitly states that the Soviet Union demanded bases in the Straits as well as the return of Kars and Ardahan appear on pages 104-106 of Yordam Kitap’s first edition and on pages 116-118 of the expanded second edition.

The main differences between the first and second editions may be summarised as follows:

The Kaiser - Hitler - Çanakkale (the Dardanelles) dialogue

A particularly striking section, included in the expanded second edition but entirely absent from the first, deserves close attention. This section contains:

• a reference to the Kaiser’s memoirs,
• Molotov’s blunt rejection of the claim attributed to the Kaiser,
• followed by an explicit admission:

At the end of the war, we demanded joint control of the Dardanelles from Turkey.

This passage constitutes an unambiguous acknowledgement that such a demand was made by the Soviet side. The remark “Our Allies did not support it” refers not only to Turkey but also to the United Kingdom and the United States. The sentence “That was our mistake” amounts to a clear act of self-criticism. For this reason, this section can be regarded as the single most politically significant addition when compared with the first edition.

The 1945 Straits question - a shift in discourse

The passage referring to the “joint control of the Straits with Turkey,” which appears in both editions, is placed within a clearer historical framework in the expanded second edition. The phrase “In 1945, when the war ended” makes the timing explicit, while the statement “This was an untimely and unworkable proposal” expresses a more forthright act of self-criticism.

Stalin’s role is also highlighted more directly. Whereas the first edition is framed largely in terms of bureaucratic duty and technocratic procedure, the expanded second edition renders political responsibility far more visible.

Territorial demands on Turkey: differences in tone and explicitness

Both editions contain the statement:

We had claims to Turkish territory.

In the expanded second edition, however, this demand is framed within a broader perspective of territorial revision, alongside Georgian, Azerbaijani and Armenian claims. In contrast, the first edition treats the issue more briefly, with less contextualisation and in a comparatively oblique manner.

Of particular significance is the statement “We also wanted to give Ağrı to the Armenians”. Although it appears in both editions, in the expanded second edition it is situated within a more explicit and coherent political framework.

Molotov and Stalin (February 1945)

Stalin’s role and the emphasis on personal pressure

The passage rendered as “Stalin was pressing” appears in both editions. In the expanded second edition, however, Stalin’s insistent and overbearing manner is conveyed in more explicit terms, and Molotov’s objections emerge with greater clarity.

This portrayal reinforces the impression that, in its final phase, Stalin’s foreign policy was moving in a more adventurist and coercive direction. In the first edition, by contrast, the same passage is shorter and expressed in a noticeably more muted tone.

* * *

Taken as a whole, the expanded second edition offers the reader a more detailed and explicit account, providing a clearer framework at several critical junctures. The questions of the Straits and of Soviet territorial demands on Turkey in 1945 are treated in the second edition in a more visible, more direct, and less oblique manner.

[*] Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in sağkolu ile yapılan 140 görüşme, trans. Suna Kabasakal, Yordam Kitap, 1st edn, Istanbul, 2007. (The English translation of the book, published in 1993, was titled Molotov Remembers.)