19 Kasım 2026

Ekim Devrimi’nin gerçek önderleri kimdi?

Anna Louise Strong’un tanıklığı

Bu diziyi uzun bir süredir ihmal ediyorum maalesef.

En son, tam bir yıl önce, Albert Rhys Williams’ın tanıklığını kısaca ele almıştık.

Bu yazıda da bir başka Amerikalı sosyalist gazetecinin kitabı üzerinde duracağız. Anna Louise Strong’un (1885-1970) The First Time in History: Two Years of Russia’s New Life (Tarihte İlk Kez: Rusya’nın Yeni Hayatından İki Yıl) başlıklı kitabı bizi devrimden birkaç yıl sonrasına, Lenin’in hâlâ hayatta olduğu ve ülkenin iç savaşın ardından yeniden ayağa kalkmaya çalıştığı günlere götürecek.

Kitap ilk olarak 1924’te New York’ta yayımlandı.

Tarihte İlk Kez, Strong’un Ağustos 1921’den Aralık 1923’e kadar Sovyet Rusya’da yaptığı gözlemleri bir araya getiriyor. Sanayi ve tarımın yeniden örgütlenmesinden eğitime, kadın haklarından alkolle mücadeleye kadar pek çok konuya değiniyor. Strong, işçilerle, köylülerle ve Bolşevik önderlerle yaptığı görüşmeler üzerinden hem dönemin iyimserliğini hem de gündelik hayatın güçlüklerini aktarıyor.

Bildiğim kadarıyla bu kitap bugüne kadar Türkçeye çevrilmedi. Türkiye’de Ekim Devrimi, sosyalist inşa çabaları ya da Yeni Ekonomi Politikası (NEP) üzerine yapılan tartışmalarda da bu kitaba atıfta bulunulduğuna hiç rastlamadım. Anlaşılan, kitap Türkiye’de sosyalist solda pek az ilgi görmüş.

Strong, kıtlık sırasında açlık çeken çocukların arasında. Volga bölgesi, Sovyet Rusya (1921)
Kitabın önsözünü Trotskiy yazmış. Trotskiy, 1923’te Moskova’da kaleme aldığı bu kısa metinde, iç savaşın ardından devrimin gündelik yeniden inşa işlerine yönelişini anlatıyor. Tarihe dikkat edin lütfen. Lenin’in hastalığının iyice ilerlediği bir sırada, Sovyetler Birliği'ndeki -önsöz kaleme alındığı sırada Sovyetler Birliği kurulmuştu artık- yeniden inşayı anlatan bu önemli kitabın önsözünü Ekim Devrimi’nin diğer büyük önderi yazıyor.

Tarihte İlk Kez Türkiye’de pek bilinmiyor olsa da Anna Louise Strong’un adı ülkenin sosyalist çevrelerinde esas olarak Stalin Dönemi’yle anılıyor. Onur Yayınları, Strong’un 1956 tarihli The Stalin Era adlı kitabını 1988’de Alaattin Bilgi’nin çevirisiyle, bu adla yayımladı.

Anna Louise Strong
1885’te Nebraska’da doğan Strong, gazeteciliğe işçi hareketinin içinden gelmiş bir isimdi. Seattle’da işçilerin sahibi olduğu Seattle Union Record gazetesinde çalıştı ve 1919 genel grevinin başlıca sözcülerinden biri oldu. 1921’de, kıtlıkla boğuşan Sovyet Rusya’ya Amerikan Quaker yardım heyetiyle gitti. Kitabın ilk sayfalarında anlattığı gibi, oradaki ilk beş ayının dördünü tifüs yüzünden yatakta geçirdi. (Dizide daha önce sözünü ettiğimiz John Reed ise aynı hastalık yüzünden genç yaşta hayatını kaybetmişti. Emperyalist güçlerin canice ablukası yüzünden insanlar tedavisi mümkün olan hastalıklardan bile ölüyordu.) Strong, Britanya’da iyileştikten sonra Sovyet Rusya’ya dönmek istedi. Kitabın ilk bölümü de dostlarının ona sorduğu “Neden?” sorusuyla açılıyor.[1]

Aynı bölümde küçük bir sahne var. Bir grup dokuma işçisi, Kızıl Ordu’nun başındaki Trotskiy’i ziyaret edip ona bir sancak veriyor. Yanlarında bir ücret defteri de getirmişler. Trotskiy’e bir sicil numarası vermiş, onu fabrikanın dokumacıları arasına kaydetmişler. Strong’un Trotskiy’le yaptığı görüşmelerden aktardıkları da var. Örneğin Trotskiy, ordu işlerini yoluna koyabilirse kömür ve çelik sanayisine biraz zaman ayırabileceğini söylüyor.

Bitirirken bu dizide hep yaptığımızı yapalım ve “Ekim Devrimi’nin gerçek önderleri kimdi?” sorusuna birazcık daha ışık tutabilmek için Strong’un kitabında hangi Bolşevik önderin adının kaç kez geçtiğine bakalım.

Listenin başında Lenin’in olmasına alışığız. Ancak bu kez en üstte Trotskiy’in adı yer alıyor. Trotskiy’in adı kitapta 20 kez geçiyor. Ardından 7 kez anılan Lenin, 3 kez anılan Kalinin ve 2 kez anılan Kamenev geliyor. Buharin, Radek, Rıkov, Zinovyev ve Stalin’in adları ise yalnızca birer kez geçiyor.

Strong, Stalin’in adını sadece Yahudilerin Rusya’yı yönettiği iddiasını ele aldığı bölümde Politbüro’daki isimleri sıralarken anıyor.

[1] Strong, Tarihte İlk Kez’in yayımlanmasından bir yıl sonra, 1925’te Stalin’i Trotskiy’e karşı destekleyen bir yazı yayımladı. Sonraki yıllarda da Stalinist rejimi savundu. Şubat 1949’da Sovyet makamları onu Amerikan casusu olmakla suçlayarak Moskova’da tutukladı. Altı gün hapiste kaldıktan sonra sınır dışı edildi. Stalin’in ölümünden sonra, 1955’te Sovyet yönetimi suçlamanın asılsız olduğunu açıkladı. Strong, ertesi yıl yayımlanan Stalin Dönemi’nde kitlesel baskıları kabul etmekle birlikte Stalin’i övmeyi sürdürdü. Giderek Mao’nun çizgisine yakınlaştı. 1958’de Pekin’e yerleşti ve daha sonra çıkardığı Letter from China bülteninde Maoist rejimi ve Kültür Devrimi’ni savundu. 29 Mart 1970’te Pekin’de öldü.

18 Kasım 2026

Which Anikin?

Aydemir Güler, a leading figure in the Stalinist Communist Party of Turkey (TKP), translated two books by the Soviet economist Andrei Vladimirovich Anikin (1927-2001) into Turkish. Yazılama Publishing House, which the TKP controls, published A Science in Its Youth: Pre-Marxian Political Economy (Marx Öncesi Siyasal İktisat: Bilimin Gençlik Çağı) in May 2008 and Gold: The Yellow Devil (Altın... Sarı Şeytan) in September 2010.

The party’s semi-official online news outlet, soL Haber, has also featured both books on various occasions. In ‘Witnessing the Birth of a Science’ (‘Bilimin Doğuşuna Tanıklık Etmek’), published on 6 October 2008 in the ‘Reading Room’ (‘Okuma Odası’) section, Alper Birdal describes A Science in Its Youth as one of the few works that help readers understand what Marx inherited from classical political economy and where he broke with it. Birdal also recommends the book as preparatory reading for anyone who wants to read Marx’s Capital.

Gürkan Topbaş mentions Gold: The Yellow Devil at the end of his article ‘Gold Mining and Stock Market Trickery’ (‘Altın madenciliği ve borsa cambazlıkları’), published on 24 February 2016 in the ‘Open Forum’ (‘Serbest Kürsü’) section. Topbaş discusses relations between companies in the gold mining industry and speculation on the stock market, bringing the discussion back to the resistance action then under way at Cerattepe. He closes by recommending Güler’s translation to readers who want to explore gold’s place in the world market and its relationship to exploitation in more detail.

The TKP’s theoretical journal, Gelenek, published a review of A Science in Its Youth in the ‘Reading Notes’ (‘Okuma Notları’) section of its May 2008 issue (No. 99). The review argues that Anikin’s use of Schumpeter and the range of sources he draws on show that the charge of intellectual insularity levelled at Soviet scholarship is unfounded, at least in this case. It goes on to recommend the book as a kind of antidote to histories of economic thought published by liberal publishers and publishers with a religious agenda.

One sentence in the Gelenek review caught my attention in particular. The anonymous reviewer says they could find little information about Anikin. Yet Anikin continued to publish until his death in 2001. As early as 1990, he had written about the conditions Soviet economists had worked under and what they could and could not say at the time.[1]

As for Yazılama’s Turkish editions, A Science in Its Youth has neither a publisher’s preface nor a biographical note on the author. Gold: The Yellow Devil opens with a short biography of Anikin, followed by Orhan Kurmuş’s seven-page foreword. We learn that Anikin worked at the Soviet Ministry of Foreign Trade, became a professor in 1970, received the Chernyshevsky Prize and contributed to Soviet encyclopaedias of economics. The biography takes us into the 2000s. It even notes that an English-Russian competition for economics students in Russia was named after him. Yet it says nothing about what Anikin wrote or did during perestroika or after the Soviet Union collapsed.

When Gorbachev said it

In the introduction to his 1990 book The Path of Search, Anikin describes how the state-led campaign against ‘rootless cosmopolitans’ in the 1940s devastated the social sciences. The charge of ‘rootless cosmopolitanism’ was an antisemitic euphemism used by the Stalinist regime to target Jews in particular. Even in the case of Herzen and Chernyshevsky, both officially celebrated, the censors presented readers with only those passages from their works that fitted the roles assigned to them. Anikin believed that a fresh examination of Russian economic thought, free of these distortions, would contribute both to perestroika and to the establishment in the USSR of what he called ‘a progressive socialist economic model’.

Andrei Vladimirovich Anikin

In his article ‘Adam Smith, Russian Thought and Our Problems’, published in July of the same year, Anikin gives a much more recent example. He recalls Gorbachev telling the 1989 Congress of People’s Deputies that humanity had yet to find a more effective and democratic mechanism for managing the economy than the market. According to Anikin, any academic economist who had said the same thing just a few years earlier would have lost their job and might even have been expelled from the party. Now the party’s general secretary himself was saying it. That meant Anikin, too, could discuss the idea in a Soviet economics journal, taking Adam Smith as his starting point.

At the end of the article, Anikin sets out his own position. ‘We must now dismantle the command-bureaucratic socialism that we built at the cost of unprecedented sacrifices,’ he writes. He then asks how much inequality, inflation and unemployment people can endure. He recalls how the Soviet encyclopaedia of economics condemned Hayek and Friedman in a few stock phrases, then remarks sarcastically on how simple and easy it had all been ten years earlier. Yet this way of passing judgement was a product of the very regime under which Anikin himself had worked for years, published books and articles, become a professor and received an academic prize.

After the collapse of the Soviet Union

The Soviet Union was already in its death throes when Anikin began advising Morgan Stanley on the USSR and Russia. According to the biographical entry, he held this role from 1990 to 1994.

Anikin had specialised in money, credit and banking during the Soviet period. In the 1990s, as the new Russia sought to establish capitalism, he applied that expertise to questions of exchange rates, the protection of bank deposits and the workings of the financial sector.

By then, little remained of the official ‘Marxist’ economist he had once been.

So why does none of this come up when Yazılama publishes Anikin’s earlier books in Turkish and soL Haber and Gelenek recommend them to their readers? Why is there no mention of the transformation he underwent after 1985?

The publisher finds room to mention a student competition that took Anikin’s name after his death, yet says nothing about the direction his work and thinking took after 1985. To my mind, this is a deliberate editorial choice that keeps readers in the dark about Anikin’s transformation.

The Stalinist bureaucracy’s official ideologues kept in step with the Kremlin line to hold on to their positions, their material and social privileges and their ability to publish. Whenever the tune played in the Kremlin changed, so did their dance. This went on for years. The biggest rewards went to those who were best at keeping in step as the tune changed. By the late 1980s, once the Kremlin bureaucracy had embarked on the path of capitalist restoration, the regime’s ideologues could freely say things that might have cost them their jobs just a few years earlier.

We need to read the two books by Anikin that Güler translated into Turkish in light of the material interests that shaped these relationships.

Translator’s note: I used online translation tools to read the Russian-language sources in English. For the Turkish version of this article, I translated the passage from Anikin’s 1990 article using that English rendering. (K.Ü.)

[1] Anikin also wrote science fiction. The Second Life (Vtoraya zhizn), a collection of his stories imagining how historical events might have unfolded differently, was published in 1988 as part of the Soviet Science Fiction Library series (Biblioteka sovetskoy fantastiki).

17 Kasım 2026

Hangi Anikin?

Stalinist Türkiye Komünist Partisi’nin (TKP) önde gelen isimlerinden Aydemir Güler, Sovyet iktisatçısı Andrey Vladimiroviç Anikin’in (1927-2001) iki kitabını Türkçeye çevirdi. TKP’nin kontrolündeki Yazılama Yayınevi, bu kitaplardan Marx Öncesi Siyasal İktisat: Bilimin Gençlik Çağı’nı Mayıs 2008’de, Altın... Sarı Şeytan’ı ise Eylül 2010’da yayımladı.

Aynı partinin çevrimiçi yarı resmî yayın organı soL Haber’de de bu iki kitaba farklı vesilelerle yer veriliyor. Alper Birdal, 6 Ekim 2008’de Okuma Odası üst başlığı altında yayımlanan “Bilimin Doğuşuna Tanıklık Etmek” başlıklı yazısında Bilimin Gençlik Çağı’nı, Marx’ın klasik siyasal iktisattan neyi devraldığını ve ondan nerede koptuğunu anlamaya yarayan az sayıdaki kaynaktan biri olarak değerlendiriyor. Kitabı Marx’ın Kapital’ini okumak isteyenlere bir hazırlık olarak da öneriyor.

Altın... Sarı Şeytan ise Gürkan Topbaş’ın 24 Şubat 2016’da Serbest Kürsü üst başlığı altında yayımlanan “Altın madenciliği ve borsa cambazlıkları” başlıklı yazısının sonunda geçiyor. Topbaş, altın madenciliğindeki şirket ilişkilerini ve borsa spekülasyonunu tartışıyor, yazısını o tarihte sürmekte olan Cerattepe direnişine bağlayarak bitiriyor. Ardından, altının dünya piyasasındaki yerini ve sömürüyle ilişkisini daha ayrıntılı okumak isteyenlere Güler’in çevirdiği bu kitabı öneriyor.

TKP’nin teorik yayın organı Gelenek’in Mayıs 2008 tarihli 99. sayısında Okuma Notları başlığı altında yayımlanan Bilimin Gençlik Çağı üzerine değerlendirme yazısında ise Anikin’in Schumpeter’e başvurmasının ve kullandığı kaynakların çeşitliliğinin, Sovyet biliminin kapalılığına yönelik eleştirinin en azından bu örnekte yersiz olduğunu kanıtladığı belirtiliyor. Ardından da kitap liberal ve dinci yayınevlerinden çıkan iktisadi düşünce tarihi kitaplarına karşı bir tür panzehir olarak öneriliyor.

Gelenek’teki yazıda yer alan bir cümle özellikle dikkatimi çekti. Anonim yazar, Anikin hakkında fazla bilgi bulamadığını söylüyor. Oysa Anikin, 2001’deki ölümüne kadar yayın yapmayı sürdürmüş, üstelik 1990’da Sovyet iktisatçılarının geçmişte hangi koşullarda neleri söyleyip neleri söyleyemediklerini anlatmış biri.[1]

Yazılama’nın Türkçe baskılarına gelince… Bilimin Gençlik Çağı’nda yayınevinin eklediği bir önsöz ya da yazar biyografisi yok. Altın... Sarı Şeytan’ın başında ise Orhan Kurmuş’un yedi sayfalık önsözünden önce Anikin’in kısa bir biyografisi yer alıyor. Burada Anikin’in Sovyet Dış Ticaret Bakanlığı’nda çalıştığını, 1970’te profesör olduğunu, Çernışevskiy adına verilen ödülü aldığını ve Sovyet iktisat ansiklopedilerine katkıda bulunduğunu öğreniyoruz. Biyografi 2000’lere kadar geliyor. Rusya’da iktisat öğrencileri için düzenlenen bir İngilizce-Rusça yarışmasına Anikin’in adının verildiğini bile kaydediyor. Anikin’in perestroyka sırasında ve Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra neler yazdığına ve yaptığına dair ise tek cümle yok.

Gorbaçov söyleyince

Anikin, 1990’da yayımlanan Arayış Yolu adlı kitabının girişinde, 1940’larda devlet eliyle yürütülen “köksüz kozmopolitler” kampanyasının sosyal bilimler üzerindeki yıkıcı etkisini anlatıyor. “Köksüz kozmopolitler” suçlaması, esas olarak Yahudileri hedef alan Stalinist-antisemitik bir örtmeceydi. Sansür, resmen yüceltilen Herzen ve Çernışevskiy’nin eserlerinden bile yalnızca onlara biçilen role uygun düşen parçaları seçip okura sunmuştu. Anikin, Rus iktisadi düşüncesini bu tahrifatlardan arındırarak incelemenin perestroykaya ve SSCB’de kendi deyişiyle “ilerici bir sosyalist ekonomi modeli” kurulmasına katkıda bulunacağını düşünüyordu.

Andrey Vladimiroviç Anikin
Aynı yılın temmuzunda yayımladığı “Adam Smith, Rus Düşüncesi ve Bizim Sorunlarımız” başlıklı makalede çok daha güncel bir örnek veriyor. Gorbaçov’un 1989’daki Halk Vekilleri Kongresi’nde insanlığın ekonomiyi yönetmek için piyasadan daha etkili ve demokratik bir mekanizma bulamadığını söylediğini hatırlatıyor. Anikin’e göre birkaç yıl önce bir akademisyen iktisatçı aynı şeyi söyleseydi işinden olur, belki partiden de atılırdı. Şimdi bu görüşü parti genel sekreteri dile getiriyordu. Dolayısıyla, artık Anikin de makalesinde aynı görüşü bir Sovyet iktisat dergisinde Adam Smith üzerinden tartışabiliyordu.

Bu makalenin sonunda Anikin kendi tutumunu da ortaya koyuyor. “Eşi görülmemiş fedakârlıklar pahasına kurduğumuz komuta-bürokratik sosyalizmi şimdi sökmek zorundayız” diyor. Ardından halkın ne ölçüde eşitsizliğe, enflasyona ve işsizliğe katlanabileceğini soruyor. Sovyet ekonomi ansiklopedisinin Hayek’i ve Friedman’ı birkaç kalıpla mahkûm etmesini hatırlattıktan sonra, on yıl önce her şeyin ne kadar basit ve rahat olduğuna dair alaycı bir yorum yapıyor. Oysa Anikin’in alaya aldığı bu hüküm verme tarzı, kendisinin de yıllarca çalıştığı, kitap ve makaleler yayımladığı, profesör olduğu ve akademik ödül aldığı rejimin ürünüydü.

Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra

Anikin, SSCB’nin can çekişmekte olduğu ama henüz son nefesini vermediği yıllarda Morgan Stanley’ye Sovyetler Birliği ve Rusya konusunda danışmanlık yapmaya başladı. Biyografi kaydına göre bu görevi 1990’dan 1994’e kadar sürdürdü.

Anikin Sovyet döneminde de para, kredi ve bankacılık üzerine çalışan bir iktisatçıydı. 1990’larda bu birikimini kapitalizmi yerleştirme çabası içindeki yeni Rusya’nın döviz kuru, banka mevduatının korunması ve finans sektörünün işleyişi gibi sorunlarına uyguladı.

Bu yıllarda eskinin resmî “Marksist” iktisatçısından geriye fazla bir şey kalmamıştı.

Peki, Yazılama, Anikin’in eski kitaplarını yayımlarken, soL Haber ve Gelenek de bu kitapları okurlarına önerirken onun 1985’ten sonra geçirdiği bu dönüşümden neden hiç söz etmiyor?

Yayınevi, Anikin’in ölümünden sonraki bir öğrenci yarışmasına yer buluyor ama yazarın 1985’ten sonraki mesleki ve düşünsel yönelişine gelince susuyor. Bana kalırsa bu, Anikin’in geçirdiği dönüşümü okurdan saklayan bilinçli bir yayın tercihi.

Stalinist bürokrasinin resmî ideologları, konumlarını, maddi ve toplumsal ayrıcalıklarını ve yayın yapma imkânlarını korumak için Kremlin’in çizgisine ayak uyduruyorlardı. Kremlin’de çalınan melodi değiştikçe onların dansı da değişiyordu. Yıllarca bu böyle gitti. En çok ödüllendirilenler, melodi değişimlerine en iyi ayak uyduranlardı. 1980’lerin sonlarına doğru, Kremlin bürokrasisi kapitalist restorasyon yoluna girdikten sonra, rejimin ideologları birkaç yıl önce işlerine mal olabilecek sözleri artık rahatça söyleyebilir hâle geldiler.

Anikin’in Güler tarafından Türkçeye çevrilen bu iki kitabını da bu maddi çıkar ilişkileri içinde görüp yorumlamak gerekiyor.

Çeviri notu: Rusça kaynakları çevrimiçi çeviri yardımıyla İngilizce olarak okudum. Anikin’in 1990 tarihli makalesinden yapılan alıntıyı bu İngilizce çeviri üzerinden Türkçeye aktardım. (K.Ü.)

[1] Anikin bilimkurgu da yazıyordu. Tarihsel olayların başka türlü nasıl gelişebileceğini konu alan anlatılarını topladığı İkinci Hayat, 1988’de Sovyet Bilimkurgu Kitaplığı dizisinde yayımlandı.

15 Kasım 2026

 

Çeviri:

Stalinist terörün gölgesinde bir ömür

3 Kasım’da Ron McKay’in derlediği Letters to Gorbachev kitabından bir mektup paylaşmıştım. O ilk mektupta inşaat işçisi I. Boikova, Semipalatinsk’teki nükleer denemelerin çocukluğunun geçtiği köyde nasıl yaşandığını anlatıyordu. Nükleer denemelerden sağ çıkanlar

Bu kez Moskova’dan N. Tairova’nın mektubunu okuyacağız. Tairova, radyoda KGB’nin Stalin dönemindeki tasfiyelerin kurbanlarına ilişkin açıklamasını dinleyince bir arkadaşının başından geçenleri anlatmaya girişiyor. Arkadaşı 1937’de, Büyük Terör sırasında, henüz on yaşındayken anne babasını kaybetmiş. On yıl yetimhanelerde kalmış, küçük kız kardeşine bakmış, bir yandan da okuyup meslek edinmiş. Mektubun yazıldığı sırada emekli olan bu kadın, hâlâ bir kommunalkanın, yani mutfağını ve diğer ortak alanlarını birkaç ailenin paylaştığı bir dairenin tek odasında yaşıyor. Bkz. Moskova’da bir ev ziyareti

Mektubun sonunda Tairova, bu meseleyle kimin ilgilendiğini öğrenmek için Yüksek Sovyet’in iki komitesini aradığını anlatıyor. Bir komiteden konunun kendi yetki alanlarına girmediği cevabını alıyor. Ötekinde konuştuğu kişi ise bu insanların durumunun neden başkalarınınkinden daha kötü olduğunu düşündüğünü soruyor. Tairova’nın itirazı tam da burada. Anne babasını tasfiyelerde kaybetmiş, yıllarca “halk düşmanlarının kızı” damgasıyla yaşamış birinin konut bekleme listesine girebilmesi bile neden anlayışlı bir memura rastlamasına bağlı olsun?

Sözü Tairova’ya bırakalım. 

* * *

Bugün radyoda KGB’nin resmî bir açıklamasını dinledim. Stalin’in tezgâhladığı tasfiyelerin kurbanları hakkındaydı. Yaklaşık üç milyon kişi hüküm giymiş, 60 binden fazla kişi de kurşuna dizilmeye mahkûm edilmiş.

Aramızda bu akıl almaz keyfîliğin masum kurbanları var. Ülkemizde böyle yüz binlerce insan olabilir.

Bunlar, o alçakça tasfiyelerde ailelerini kaybeden, yıllarca itibarlarından yoksun bırakılan, insanca bir hayat süremeyen insanlar. Ömürlerinin sonuna geldiklerinde bile, çektiklerini bir nebze telafi edecek kadar rahat yaşama imkânları yok.

Şimdi altmış yaşlarında bir arkadaşım var. 1937’de, daha on yaşındayken, tasfiyelerde anne babasını kaybetti. Ryazan bölgesindeki yetimhanelerde on yıl kalmak ve küçük kız kardeşine bakmak zorunda kaldı.

Onun gibiler çocukluklarında ve ilk gençliklerinde her türlü sıkıntıyı çektiler. Büyüdüklerinde de bir şey değişmedi. Onlara toplumun dışına itilmiş insanlar gibi davranıldı. Yine de savaştan sağ çıktılar, açlığı ve veremi atlattılar. En önemlisi de bütün bunlara rağmen manen ayakta kaldılar.

1947’de iki kardeşten büyüğü, yani benim arkadaşım, yetimhaneden ayrılıp Moskova Tekstil Enstitüsü’ne girdi. Siciline “halk düşmanlarının kızı” diye geçtiği için başka hiçbir enstitüye başvuramıyordu. Beş yıl boyunca çok küçük bir öğrenci bursuyla geçindi. Yediği, bitkisel yağla pişirilmiş darıdan ibaretti. Yine de enstitüyü üstün başarıyla bitirdi ve Moskova’da bir işe yerleştirildi. Birkaç yıl kiralık odalarda kaldı. Sonra birkaç ailenin paylaştığı bir dairede bir odaya taşındı.

[Bunlar mutfağı ve diğer ortak alanları birkaç ailenin birlikte kullandığı dairelerdi. Sovyetler Birliği’ndeki konut krizinin bir sonucuydu.]

Bir kommunalkanın ortak mutfağı. Aynı dairenin ayrı odalarında yaşayan aileler bu mutfağı paylaşıyor. Fotoğrafta mutfağın iki yanına yerleştirilmiş dört ocak görülüyor.

Kendine özgü bir karakteri olan bu kadın, ki buna şaşmamak gerekir, bekâr kaldı. Emekli olana kadar Moskova’da çalıştı.

Hâlâ sinirlerini yıpratan o dört odalı “ortak daire gulagı”ndaki odasında yaşıyor. Konut koşullarını düzeltebilme umudu da yok.

Ülkemizde onun gibi on binlerce insan var. Aralarında çok sayıda bekâr kadın, dul ve çocuk bulunuyor. Kimse onlarla ilgilenmiyor. Devletten konut almak için bekleme listesine girebilmeleri, beş metrekareden daha küçük bir alanda yaşamaları şartına bağlı.

Geçenlerde bu konuyla kimin ilgilendiğini bulmak için Yüksek Sovyet’in telefon rehberini bir süre karıştırdım. Sosyal Politikalar Komitesi’nden biri bunun kendi yetki alanlarına girmediğini söyledi. Yasama Komitesi’nde konuştuğum kişi ise bu insanların durumunun neden başkalarınınkinden daha kötü olduğunu düşündüğümü sordu.

Elbette insan sabrını toplayıp bir iki yıl boyunca türlü kurumların yetkililerinden randevu alabilir. Er ya da geç anlayışlı bir memura rastlamayı umar. Belki o memur bu “dışlanmış” kişiyi bir “özel durum” sayıp devletin konut bekleme listesine girmesine yardım eder. O kişi de listede bir yirmi yıl daha bekler.

Artık gerekli yasayı çıkarıp bu “özel durumları” kural hâline getirmenin zamanı gelmedi mi?

N. Tairova, Moskova

Kaynak: Ron McKay (der.), Letters to Gorbachev: Life in Russia Through the Postbag of Argumenty/Fakty, s. 13-14. Türkçe çeviri kitaptaki İngilizce metinden yapılmıştır. Köşeli parantez içindeki açıklama İngilizce baskıda yer alıyor.

13 Kasım 2026

Molotov’s Rudzutak:

A blacked-out face, a blackened conscience

A few things struck me while I was working on Klutsis’sscissors. I’ll focus on just one of them here. I remembered that Molotov had made several remarks about Rudzutak in his conversations with Feliks Chuyev, and that they didn’t quite square with one another. But of course I couldn’t remember the details.

After publishing the article, I opened Molotov Remembers (Molotov Anlatıyor), found the passages on Rudzutak and reread them. Before turning to what Molotov had to say, I’ve reproduced the Klutsis photomontage from the previous article above. Among the leaders arranged around Stalin’s enlarged figure is the Politburo member Rudzutak. You can see him just to the right of Stalin as you look at the image, behind Stalin’s left shoulder. His face has been blacked out, and his name has been erased from the list at the foot of the poster.

Through Molotov’s eyes, we glimpse the man behind the black blot on the poster. In the same account, we encounter the political logic used to justify Rudzutak’s arrest, torture and execution by firing squad. Let’s hear from Molotov in his own words.

Now Rudzutak - he never confessed to anything about himself. He was executed by firing squad. A Politburo member.

He was unquestionably a very intelligent man.

He was my deputy, I met him at work. A fine, intelligent fellow.

Molotov knew Rudzutak well. He recounts Rudzutak’s imprisonment before the Revolution, his sentence of hard labour and his service to the party. He describes him as a capable and experienced Bolshevik. Molotov’s knowledge of the man went well beyond what he could have learnt from police reports. Rudzutak was his deputy, a fellow member of the Politburo and an old comrade he had worked with.

And Molotov knows what happened to him.

Rudzutak complained that the Chekists were using intolerable methods with him. He offered no evidence.

Rudzutak said he had been badly beaten and tortured. Nevertheless he held firm. Indeed, he seemed to have been cruelly tortured.

First Molotov says that Rudzutak ‘offered no evidence’. Then he concedes that Rudzutak seems to have been brutally tortured. We learn that Rudzutak told Molotov and the other Stalinist leaders what had been done to him. He denied the charges and said his interrogators were trying to force him to confess.

They heard about the torture from Rudzutak himself. He was still alive when he was brought before them and pleaded for help.

- Couldn’t you have protected him since you had known him for so long?

- But one must not act just on personal impressions! After all, we had materials incriminating him.

- If you were confident...

- I was not 100 percent confident. How could one be 100 percent confident if they say that ...

Rudzutak (1920s)

Molotov is not 100 per cent certain. By his own account, he knows Rudzutak, knows he was tortured and knows he denied the charges. Yet he still says, "After all, we had materials incriminating him."

But how had those materials been produced? Could statements extracted from others under torture really count as evidence? Wasn’t that exactly what the man standing before him was telling him? Wasn’t he saying that he had been beaten and tortured, and that they were trying to force him to confess?

Molotov’s doubts are not enough to stop the execution. That much he tells us himself. He leaves his reasons unstated, but we know he was unwilling to put himself at risk by intervening on Rudzutak’s behalf. After all, even when his own wife was arrested on patently false charges, he did not intervene. He could not bring himself to take the risk, even though he was 100 per cent certain she was innocent. We can hardly expect such candour from one of the principal architects of Stalinist terror.

Judging from the evidence produced at the trial, Rudzutak was an active accomplice of the right-wingers in their terrorist schemes and designs to overthrow the Central Committee and the leadership. So I consider him a guilty individual who doggedly put up a great deal of resistance. The very fact that he didn’t want to talk with the security men ...

We need to pause here and read Molotov’s words again.

In Molotov’s eyes, Rudzutak’s resistance to his torturers becomes evidence of his guilt. If he confessed, he was guilty. If he refused to confess and held out, he was still guilty. And his resistance showed just how determined a criminal he was!

How could anyone prove their innocence under that logic?

At one time I even expressed certain doubts that he had been justly condemned. But when I read the fresh material ... The trials fully exposed him as an active accomplice of the rightists.

He says he had doubts from time to time. Yet to put those doubts to rest, he went back to the ‘evidence’ produced by the very same machinery of repression. He acknowledges the torture, then reads the accusations made in its shadow and is convinced all over again. He ends up contradicting himself because he cannot bring himself to say the one thing that would explain his conduct. I couldn’t afford to put myself at risk.

He was given to leisure. He did not especially distinguish himself in energetic, dedicated work. But as a highly capable man of vast political experience, he was useful in discussion.

At the same time, however, I saw that he was entangled in personal affairs, mixed up with the devil knows what kind of people, with women ....

Rudzutak’s fondness for leisure and for women … Molotov dwells on these things too.

Could any of this count as evidence of espionage, terrorism or membership of a counter-revolutionary organisation? Of course not. Yet it serves a purpose in Molotov’s account. He acknowledges Rudzutak’s revolutionary record and abilities, then gradually paints him as a man who had grown lax, morally corrupt and untrustworthy. This portrait takes the place of concrete evidence of a crime and makes the conviction easier to accept.

As for Stalin’s role …

- “Do as you have to with him,” Stalin concluded. And Stalin had always had good relations with Rudzutak.

- And then he had him shot?

- Shot.

Stalin had always treated Rudzutak well, we are told. He had also told them to do what they had to do. In the end, Rudzutak was shot.

Soviet leaders at the celebrations marking the 12th anniversary of the October Revolution, 1929. From left to right: Stalin, Bukharin, Ordzhonikidze and Rudzutak. Nine years later, Bukharin and Rudzutak would be executed by firing squad. Ordzhonikidze took his own life in 1937. Photograph: Associated Press.

Stalin’s ‘good relations’ with Rudzutak did nothing to change the man’s fate. In Molotov’s account, the detail serves only to deflect blame from Stalin. Chuyev then puts the question to him directly.

- Then Stalin is to blame for all that?

- No. You can’t say Stalin is ...

- Who then?

- It couldn’t have been done without his consent, of course. He was in desperate straits. There were so many people around him who changed....

"It couldn’t have been done without his consent, of course." Behind Molotov’s defence lies the belief that Stalin was politically indispensable.

Once that premise is accepted, there is no room to question Stalin’s responsibility. You may know that a man you worked with was tortured. You may be unsure of his guilt and even wonder from time to time whether the verdict was just. None of that changes the outcome.

When Chuyev reminds Molotov of the persecution of others and asks how he could have allowed people he knew to be put to death, Molotov’s reply is even more explicit.

I would like to see you in our positions then. I wonder how you would have coped.

The question of whether the man who was killed was guilty gives way to a discussion of the difficult circumstances in which the leaders made their decisions. Rudzutak’s torture and death recede into the background as the focus shifts to the political burden borne by those who killed him.

We don’t know who blacked out Rudzutak’s face in Klutsis’s photomontage. Official institutions erased images of those who had been purged, and ordinary citizens were expected to do the same with their own hands. If anyone found out you’d left the images untouched, you could find yourself in serious trouble.

In Molotov’s account, though, we can see another kind of erasure at work. From time to time, the possibility that Rudzutak was innocent comes into view. Then it is blacked out again.

Source: Felix Chuev, Molotov Remembers: Inside Kremlin Politics. Conversations with Felix Chuev, edited with an introduction and notes by Albert Resis (Chicago: Ivan R. Dee, 1993), pp. 305-306.

10 Kasım 2026

Molotov’un Rudzutak’ı:

Karalanmış bir yüz, kararmış bir vicdan

Klutsis’in makası başlıklı yazıyı hazırlarken aklıma takılan birkaç şey oldu. Bu yazıda bunlardan sadece biri üzerinde duracağım. Molotov’un, Feliks Çuyev’le yaptığı söyleşilerde Rudzutak hakkında bir şeyler anlattığını ve bunların tutarlılıktan yoksun olduğunu hatırlıyordum. Ama elbette söylediklerinin ayrıntıları aklımda kalmamıştı.


Yazıyı yayımladıktan sonra Molotov Anlatıyor’u açıp Rudzutak’la ilgili bölümleri buldum ve yeniden okudum. Ancak Molotov’un anlattıklarına geçmeden, önceki yazıda kullandığım Klutsis fotomontajını yukarıda yeniden yayımlıyorum. Stalin’in devleştirilmiş bedeninin çevresine yerleştirilen yöneticilerden biri, resme baktığımızda onun hemen sağında, sol omzunun ardında duran Politbüro üyesi Rudzutak. Yüzü karalanmış, adı da afişin altındaki listeden silinmiş.

Molotov’un anlattıklarında hem afişteki siyah lekenin ardındaki insanı onun gözünden tanıyoruz hem de Rudzutak’ın tutuklanmasını, işkence görmesini ve kurşuna dizilmesini meşrulaştıran siyasi mantıkla karşılaşıyoruz. Kendi sözleriyle okuyalım.

Rudzutak, hiçbir konuda suçlu olduğunu kabul etmedi! Kurşuna dizildi. Politbüro üyesiydi.

Oldukça zeki biriydi kuşkusuz.

Benim yardımcımdı, görüşüyorduk. İyi, zeki bir adamdı.

Molotov, Rudzutak’ı yakından tanıyor. Onun devrim öncesindeki mahkûmiyetini, kürek cezasını, partiye hizmetlerini anlatıyor. Yetenekli ve deneyimli bir Bolşevik olduğunu söylüyor. Karşısında hakkında yalnızca polis raporlarından bilgi edindiği biri yok. Birlikte çalıştığı yardımcısı, Politbüro üyesi ve eski bir yoldaşı var.

Üstelik onun başına gelenleri de biliyor.

Rudzutak, kendisine karşı tahammül edilmez yöntemlere başvurduklarını söyledi Çekistlerden şikâyet ediyordu. Ama hiçbir kanıt göstermiyordu.

Rudzutak, kendisini çok fena dövdüklerini, işkence ettiklerini söylüyordu. Israrla aynı şeyi söylüyordu. Anlaşılan çok kötü işkence etmişlerdi.

Önce “hiçbir kanıt göstermiyordu” diyor. Ardından çok kötü işkence edildiğini kabul ediyor. Rudzutak’ın, Molotov’un ve diğer Stalinist yöneticilerin karşısında işkenceyi anlattığını öğreniyoruz. Suçlamaları reddediyor, kendisini zorla itirafa sürüklediklerini söylüyor.

İşkenceyi sonradan duymuş değiller. Henüz hayattayken yardım isteyen insan karşılarına getirilmiş.

- Ama neden onu o kadar iyi tanıyordunuz, arka çıkmadınız mı?

- Sadece kişisel izlenimlerle olmaz! Elimizde belgeler vardı.

- Eğer emin olsaydınız…

- Yüzde yüz emin değildim. Birileri bir şey söylerken nasıl yüzde yüz emin olunabilir?

Rudzutak (1920'ler)
Molotov yüzde yüz emin değil. Kendi anlatısına göre Rudzutak’ı tanıyor, işkence gördüğünü biliyor, suçlamaları kabul etmediğini biliyor. Yine de “Elimizde belgeler vardı” diyor.

Peki o belgeler nasıl üretildi? Başka insanların işkence altında verdikleri ifadeler kanıt olarak görülebilir miydi? Karşısındaki insan tam da bunu anlatmıyor muydu? Dövüldüğünü, işkence gördüğünü, kabul etmeye zorlandığını söylemiyor muydu?

Molotov’un kuşkusu, infazı engellemeye yetmiyor. Bize söylediği bu. Molotov söylemiyor ama kendisini bu nedenle tehlikeye atmak istemediğini biliyoruz. Sonuçta, karısı göz göre göre haksız yere suçlanıp tutuklandığında bile bunu yapmamış, riski göze alamamıştı. Onun suçsuz olduğundan yüzde yüz emindi. Ama Stalinist terörün baş aktörlerinden birinin bu kadar açık sözlü olmasını beklemeyiz elbette.

Eğer duruşmalarda ortaya çıkan bir duruma göre hüküm verecek olursak, Rudzutak, terörist planlara, MK ve yönetimin devrilmesine aktif olarak katılmış bir sağcıydı. Bu yüzden onun, çok büyük bir direnç göstermiş suçlu bir adam sayıyorum. Bir tek olgu, yani Çekistlerle konuşmak istememesi bile bunu gösteriyor.

Burada durup Molotov’un sözlerini yeniden okumak gerekiyor.

Rudzutak’ın işkencecilere direnmesi, Molotov’un gözünde suçluluğunun kanıtına dönüşüyor. İtiraf etse suçlu. İtiraf etmeyip dirense yine suçlu. Üstelik direnci, ne kadar kararlı bir suçlu olduğunu gösteriyor!

Böyle bir muhakeme içinde insan suçsuzluğunu nasıl gösterebilir?

Bir zamanlar onun hüküm giymesi doğru muydu, değil miydi diye bazı kuşkularımı ifade ediyordum. Ama daha önce okumadığım bir şeyi okuduğumda… Duruşmalar, onun nasıl aktif bir sağcı olduğunu tümüyle açığa çıkarıyor.

İçine zaman zaman kuşku düştüğünü söylüyor. Ancak bu kuşkuyu gidermek için yine aynı baskı mekanizmasının ürettiği "kanıtlara" başvurmuş. İşkenceyi kabul ediyor, sonra o işkencelerin gölgesindeki suçlamaları okuyup yeniden ikna oluyor. Kendimi riske atamazdım diyemeyeceği için, böyle bir tutarsızlık sergilemek zorunda kalıyor.

Dinlenmeye hevesliydi. Çalışma hayatında özel bir etkinlik ve derinlik göstermiyordu ama yetenekli ve büyük siyasi deneyime sahip biri olarak tartışmalarda yararlı oluyordu.

Bununla birlikte onun kendi işleriyle çok meşgul olduğunu, kadınlarla düşüp kalktığını da görüyordum.

Rudzutak’ın dinlenceye ve kadınlara olan düşkünlüğü… Molotov bunları da uzun uzun anlatıyor.

Bunlar casusluk, terör veya karşıdevrimci örgüt üyeliğinin kanıtı olabilir mi? Elbette olamaz. Ama anlatıda bir işlevleri var. Molotov, devrimci geçmişini ve yeteneklerini kabul ettiği insanı giderek gevşemiş, yozlaşmış ve güvenilmez biri olarak resmediyor. Somut suç kanıtının yerini, mahkûmiyeti kabullenmeyi kolaylaştıran bir kişilik tasviri alıyor.

Stalin’in rolüne gelince…

- Stalin "Ne yapmanız gerekiyorsa yapın", dedi. Oysa Stalin, Rudzutak’a karşı iyi davranırdı.

- Kurşuna mı dizildi?

- Evet, kurşuna dizildi.

Stalin ona iyi davranırmış. Gerekenin yapılmasını da istemiş. Sonuçta Rudzutak kurşuna dizilmiş.

Ekim Devrimi’nin 12. yıl dönümü kutlamalarında Sovyet yöneticileri, 1929. Soldan sağa Stalin, Buharin, Orjonikidze ve Rudzutak. Fotoğrafın çekilmesinden dokuz yıl sonra Buharin ve Rudzutak kurşuna dizilecekti. Orjonikidze ise 1937’de intihar edecekti. Fotoğraf: Associated Press.

Bu anlatıda Stalin’in “iyi davranması”, öldürülen insanın kaderini değiştirmiyor. Yalnızca Stalin’i sorumluluktan uzaklaştırmaya yarıyor. Çuyev soruyu doğrudan sorunca ise şu cevap geliyor.

- O zaman suçlu olan Stalin mi?

- Hayır, böyle söyleyemeyiz…

- O zaman kim?

- Tabii, onsuz bunlar olmazdı. Konumu çok karmaşıktı ve etrafında o kadar çok değişken insan vardı ki…

“Onsuz bunlar olmazdı.” Molotov’un savunmasının dayandığı inanç bu.

Stalin’in siyasi zorunluluğu kabul edildiğinde, onun sorumluluğunu sorgulamanın önü kapanıyor. Tanıdığınız bir insanın işkence gördüğünü bilmeniz, suçluluğundan emin olmamanız, hatta zaman zaman hükmün doğruluğundan kuşkulanmanız bile sonucu değiştirmiyor.

Çuyev, başka insanlara yapılan zulmü hatırlatıp tanıdığı kişilerin ölümüne nasıl izin verdiğini sorduğunda Molotov’un cevabı daha da açık.

Sizi bizim yerimize koyup, nasıl davranacağınıza bakardım.

Öldürülen insanın suçlu olup olmadığı sorusu, yöneticilerin ne kadar zor koşullarda karar verdiği tartışmasına çevriliyor. Rudzutak’ın karşılaştığı işkence ve ölüm, onu öldürenlerin siyasi yükü karşısında ikinci plana itiliyor.

Klutsis’in fotomontajında Rudzutak’ın yüzünü karalayanın kim olduğunu bilmiyoruz. Tasfiye edilenlerin görüntülerini silmek, resmî kurumların yanı sıra yurttaşların da kendi elleriyle yerine getirmeleri gereken bir uygulamaydı. Bunu yapmadığınızın anlaşılması başınızı büyük derde sokabilirdi.

Molotov’un anlatısında ise başka bir silme işlemini izleyebiliyoruz. Rudzutak’ın suçsuz olabileceği ihtimali zaman zaman beliriyor. Sonra yeniden karalanıyor.

Kaynak: Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in sağkolu ile yapılan 140 görüşme, çev. Ayşe Hacıhasanoğlu ve Suna Kabasakal, gözden geçirilmiş ve genişletilmiş 2. basım, Yordam Kitap, Mart 2010, “Tasfiyeler” bölümü, s. 440–443.

09 Kasım 2026

Klutsis’s scissors

In the previous article, I briefly discussed the fate of Gustav Gustavovich Klutsis, taking as my starting point a poster used in the header of a Stalinist blog. This artist, who had devoted so much effort to glorifying Stalin, was eventually shot on his orders.

I would like to take this opportunity to look a little more closely at Klutsis’s work. In particular, I want to examine how people were enlarged, reduced in size and, when necessary, cut out of the posters he designed. All this tells us a great deal about the Stalinist regime in the Soviet Union.

Let us begin with a brief introduction to the artist. Born in Latvia in 1895, Klutsis continued his art education in Moscow after the Revolution. He worked in the studio of Kazimir Malevich, the founder of Suprematism and one of the pioneers of abstract art. He studied and taught at VKhUTEMAS, one of the leading centres of the Soviet avant-garde. He shared his life and work with the photographer and graphic artist Valentina Kulagina. He became one of the pioneers of photomontage in Soviet art.

Klutsis and Kulagina (1922) -
Photomontage by Klutsis.

Photomontage involves recombining pieces taken from different photographs. You can cut out people, machines, buildings and crowds and bring them together in a single composition. In the days before computers and programs such as Photoshop, let alone artificial intelligence, this work was done by hand and offered designers a wide range of possibilities. They could change the sizes and relative proportions of people and objects, combining them with text and colour to create a new image. Klutsis used this technique in his experimental work, sports posters, and book and magazine designs. In the 1930s, he became one of the leading artists of Stalinist propaganda. His posters, printed in their tens of thousands, helped to shape the regime’s visual world.

Photomontage was an ideal art form for Stalin.

It made it possible to adjust people’s size according to their political importance. When you enlarged Stalin’s photograph and reduced the size of the workers, peasants and soldiers around him, the hierarchy between the leader and the people was clear before a single slogan had been read.

This reminds me of ancient Egyptian art. Depicting the pharaoh as larger than the people beside him did not reflect any actual difference in height. It made his power and superior status visible. A similar logic operated in Stalinist photomontage. As the leader grew larger, the people grew smaller.

This was no mere incidental possibility offered by the technique. In a text written in 1931, Klutsis described the use of different scales as one way to overcome the limits of traditional perspective and increase a poster’s impact. He also stressed that political content should determine the poster’s composition. Within this approach, deciding how large people should appear was a political decision.


Stalin could thus be depicted as larger than anyone else alive. When placed alongside Marx, Engels and Lenin, he appeared as large as they did. This is what we see in the four-portrait poster above, which I discussed in the previous article: equal to Marx, Engels and Lenin, and above everyone still alive. While the first three, all dead, look in another direction, Stalin looks the viewer straight in the eye. The poster presents him as the heir to the tradition stretching from Marx to Lenin, while also drawing our gaze towards him. This was undoubtedly a deliberate and cunning choice on Klutsis’s part.

On certain special occasions, Stalin could edge ahead of Lenin in the hierarchy of scale - but only just.

Photomontage could also place him among the people. In reality, even the thought of this was terrifying to Stalin. But walking alongside workers was easy enough on a poster. All it took was to cut out his photograph and position it in the right place. In Klutsis’s work, we also find Stalin as a “man of the people”, walking alongside workers.

In the same text, Klutsis viewed photography as documentary material for use in photomontage. The photograph of Stalin was real. The photographs of the workers were real too. But the encounter created by bringing these pieces together was the artist’s own construction.

Every detail of this encounter was determined at the montage table. Who would stand beside him, how close people would get to him, what expressions they would have on their faces… No one could ask an unexpected question. Stalin was among the people, but these encounters had never actually taken place.

There was also an aspect of this technique that became dangerous over time. Other leaders were depicted alongside Stalin. When someone counted among the leaders one day was declared an “enemy of the people” or something similar the next, the poster itself became a problem.

Let us look at Klutsis’s 1935 photomontage bringing together the members of the Politburo. Stalin is right at the centre, far larger than anyone else. The leaders around him are arranged in two rows. The people are absent here, but the hierarchy of scale is once again at work. Stalin’s superiority over the other leaders is conveyed through the size of his body.

This composition, however, also bears the marks of the purges. Rudzutak’s face, immediately to Stalin’s right, has been blacked out. His name at the bottom has also been erased. In place of the man once shown beside the leader, there is now a black blot.

Rudzutak was arrested in May 1937. His face was blacked out after his arrest. Blacking out faces in this way was particularly common during the Stalin era. But not everyone who was purged has been erased from this copy. Kosior, who would be arrested in May 1938, is still in the picture, at the far left of the upper row. We can therefore date the defacement to the period between these two arrests.

In the poster “Long Live the Workers’ and Peasants’ Red Army!”, the traces of intervention are even more striking. When Tukhachevsky and Gamarnik were purged in 1937, Klutsis had to cut out their figures. This left two human-shaped gaps. Stalin, meanwhile, remained in place in all his grandeur.

Marshal Yegorov, on the right, was still in the picture. His turn would come soon afterwards. Klutsis was shot in February 1938. Yegorov was arrested that same year, subjected to brutal torture and shot in February 1939. Klutsis could no longer cut him out of his own poster.

Looking at this image, I wonder how Klutsis felt. What went through his mind as he cut out, with his own hands, the people he had once placed beside Stalin? Did he really believe they were traitors? Or did he harbour doubts but fear admitting them even to himself? Had he ever considered that all his work to glorify Stalin might not be enough to protect him?

I suppose we shall never know. But looking at those gaps, it is hard not to think of the artist’s own fate.

There is also a bitter irony in Klutsis’s fate after his death. He was rehabilitated in 1956. Over time, his works were exhibited again and entered museum collections and catalogues. In 1970, an exhibition devoted to him was even held in Riga.

But the artist’s rehabilitation did not mean that his posters glorifying Stalin would regain their former political function. The bureaucracy now wanted to enjoy its material and social privileges without fear of death, torture or imprisonment. While rehabilitating Klutsis, it also had to make people forget the Stalin cult he had helped to build.

Klutsis, who enlarged Stalin in his posters, put the other leaders and the people in their allotted places, and cut out those who were purged, had himself been eliminated. By the time his name was restored, the bureaucratic caste no longer needed his posters glorifying Stalin.