Queue etiquette in Stalinist Albania

The scarcity and poor quality of consumer goods, long queues and the black market - at times even waves of hunger - have been defining features of Stalinist regimes in all their variants, both throughout the twentieth century and into the first quarter of the twenty-first. [*]

In Albania, however, the scarcity of consumer goods was far more severe than in other Stalinist regimes. Queues and difficulties in accessing consumer goods were, of course, common features of Stalinist systems. Yet it would not be accurate to claim that this always and everywhere amounted to a chronic, generalised shortage. For example, after the Second World War, the Soviet Union and the countries of Eastern Europe possessed a certain international division of labour and a trade network within the framework of the Council for Mutual Economic Assistance (Comecon), despite its inherent limitations. As a result, shortages in these countries were often confined to particular sectors or periods, rather than becoming a chronic condition of deprivation that continuously enveloped the system as a whole.

Urban public transport in Albania (1980)

Albania, by contrast, with its small economy, diverged sharply from this general pattern through the radical isolationist (autarkic) policy it pursued. Breaking first with the Soviet Union and then with China, the country constructed an economic system almost entirely closed off from the outside world. As a result of this choice, it became trapped in a chronic and widespread scarcity of consumer goods. Such isolation inevitably produced persistent shortages: the drastic narrowing of foreign trade channels and the restriction of the flow of technology, raw materials and spare parts for machinery directly affected the living conditions of the population. Under these circumstances, queues in Albania ceased to be a periodic or incidental phenomenon and, throughout the years in which the regime remained in power, became a permanent and defining feature of virtually every sphere of socio-economic life.

Lea Ypi, Professor of Political Philosophy at the London School of Economics (LSE), recounts in her autobiographical work Free: Coming of Age at the End of History the final years of the Stalinist regime led by Enver Hoxha and its disintegration in the early 1990s through the eyes of a child, and later of a young woman. Through this narrative, Ypi not only offers a personal story of growing up, but also shows how a tightly sealed Stalinist system functioned in everyday life and how people adapted to conditions of chronic scarcity by devising “creative” solutions.

In Albania, the range of consumer goods in short supply was remarkably wide; so much so that even an empty Coca-Cola can could be treated as an object of prestige. Families who managed to obtain a well-preserved empty Coca-Cola can would often display this “rare” item prominently in their homes, typically placing a flower inside it as if it were a precious vase. [**] Consequently, there was intense competition among the population for access to consumer goods.

Lea Ypi (2022)

Yet the relentless struggle to obtain consumer goods did not merely give rise to sharp competition among the population. Cooperation and solidarity were also remarkably strong. For example, in the queues for scarce goods - which extended into virtually every sphere of life - it was a widespread and accepted practice to mark one’s place by leaving an object behind. There also existed a network of solidarity operating outside state structures, based on reciprocal practices of lending and borrowing. Circumventing official rules - for instance by watching foreign television broadcasts - was likewise common, and these practices coexisted with an outward appearance of conformity.

In the following passage, Ypi vividly describes how people in Albania sought to ease the burden of seemingly endless queues through solidarity, developing a kind of “queue etiquette” with its own unwritten rules:

There was always a queue. It always formed before the distribution lorry arrived. You were always expected to join, unless you had befriended the shopkeeper. That was the general rule. But there were also loopholes. Anyone was allowed to leave the queue so long as they found an appropriate object to replace them during their absence. It could be an old shopping bag, a can, a brick, or a stone. Then there was another rule, eagerly endorsed and promptly enforced: namely, that once the supplies arrived, the object left to act as your representative immediately lost its representative function. It did not matter if you had left a bag, can, brick, or stone in your place. The bag was just a bag; it could no longer be you.

Queues divided between those in which nothing happened and those in which there was always something going on. In the first case, upholding social order could be delegated to objects. In the second case, queues were lively, noisy, and boisterous; everyone had to be present and all limbs were in motion as people tried to catch sight of the counter, see how much was left of what had just arrived, and as the shopkeeper looked around for any friends in the queue they might need to prioritise.

During part of my training to navigate the queue system, I once asked why we had to leave a stone in the cheese queue so we could join the kerosene queue to leave a can there, since nothing was happening in either of them. This was when I learned that queues could go on for an entire day, and sometimes the night, or several nights, and it was essential to let shopping bags, kerosene containers, or appropriately sized stones take on some of the representative functions that would otherwise have to burden their owners. Objects in the queue were regularly monitored, and participants took turns to ensure that the representative bags, cans, or stones were not inadvertently removed or replaced by unauthorised items. In the very rare cases in which the system broke down, fights erupted and queues turned nasty, brutish, and long. People fought bitterly over stones that looked similar, or net bags that had been cheekily replaced with cloth sacks, or kerosene cans that had unexpectedly doubled in size.

Albania (1990)

Behaving respectfully in the queue or joining forces to uphold queuing standards could mark the beginning of lasting friendships. A neighbour you met in the queue or a friend you made while sharing supervisory duties would soon become someone to whom you turned in all kinds of adversity: if an elderly person in your household was unexpectedly ill and you needed child care, or if you discovered you had run out of sugar in the middle of making a birthday cake, or if you needed someone with whom to swap food vouchers, since you might have built up a stock of some items but run out of others. We relied on friends and neighbours for everything. Whenever the need arose, we simply knocked on their door, regardless of the time of day. If they did not have what we were looking for or if they could not help with whatever we needed, they offered substitutions or recommended another family who might be able to help. (Lea Ypi, Free: Coming of Age at the End of History, W.W. Norton & Company, 2023, California, pp. 45-46)

Lea Ypi’s book deserves to be read as one of the rare testimonies that offers an insightful, insider account of the everyday workings of the Stalinist system in Albania, its deep contradictions, and the adaptive practices that people gradually developed in order to cope with them.

[*] Similar problems can still be observed today in the Stalinist regimes of Cuba and North Korea. Of course, the mass famines experienced in both countries over the past quarter century are directly linked to the external blockades imposed by imperialist states. By contrast, China and Vietnam constitute a distinct group: countries in which ruling Stalinist parties have retained political dominance, while the economic structure has largely taken on a capitalist character.

[**] See Chapter Five, “Coca-Cola Cans”, pp. 45-54.

Also see: Enver Hoxha’s theatre of power: Gün Zileli's testimony

Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı

Tüketim mallarının kıtlığı, kalitesizliği, uzun kuyruklar ve karaborsa - hatta kimi zaman açlık dalgaları - Stalinist rejimlerin tüm varyantlarına hem geçtiğimiz yüzyılda hem de 21. yüzyılın ilk çeyreğinde damgasını vuran bir özellik olagelmiştir. [*]

Arnavutluk’ta ise tüketim malı kıtlığı, diğer Stalinist rejimlere kıyasla çok daha ağır bir biçimde yaşandı. Kuyruklar ve tüketim mallarına erişimdeki sıkıntılar Stalinist rejimlerde yaygın olarak görülen bir durumdu elbette. Ancak bunun her zaman ve her yerde kronik, genelleşmiş bir kıtlık anlamına geldiğini söylemek doğru olmaz. Sözgelimi İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Sovyetler Birliği ve Doğu Avrupa ülkeleri, tüm sınırlılıklarına rağmen Karşılıklı Ekonomik Yardımlaşma Konseyi (Comecon) çerçevesinde belirli bir uluslararası işbölümü ve ticaret ağına sahipti. Bu sayede kıtlık bu ülkelerde çoğu zaman belirli sektörlerle ya da dönemlerle sınırlı kalıyor, sistemin tamamını sürekli olarak kuşatan kronik bir yokluk hâline dönüşmüyordu.

Arnavutluk'ta şehir içi toplu taşıma (1980)

Küçük bir ekonomiye sahip olan Arnavutluk ise izlediği radikal yalıtılmışlık (otarşi) politikasıyla bu genel tablodan keskin biçimde ayrılıyordu. Önce Sovyetler Birliği’nden, ardından Çin’den koparak neredeyse tam anlamıyla dış dünyaya kapalı bir ekonomik yapı kuran ülke, bu tercihin sonucu olarak kronik ve yaygın bir tüketim malı kıtlığına saplanıp kaldı. Böyle bir yalıtılmışlığın sürekli bir mal kıtlığına yol açması kaçınılmazdı; dış ticaret kanallarının aşırı derecede daraltılması, teknoloji, hammadde ve makine yedek parça akışının sınırlanması doğrudan halkın yaşam koşullarına yansıyordu. Bu koşullar altında Arnavutluk’ta kuyruklar dönemsel ve arızi bir olgu olmaktan çıktı, rejimin ayakta kaldığı yıllar boyunca sosyo-ekonomik işleyişin hemen her alanında kalıcı ve belirleyici bir unsur hâline geldi.

London School of Economics’te (LSE) siyaset felsefesi profesörü olan Lea Ypi, Özgür - Her Şey Parçalanırken Büyümek başlıklı otobiyografik eserinde Enver Hoca’nın başında yer aldığı Stalinist rejimin son yıllarını ve 1990’ların başındaki çözülme sürecini bir çocuğun, ardından bir genç kızın gözünden aktarır. Ypi, bu anlatı aracılığıyla yalnızca bireysel bir büyüme hikâyesi sunmakla kalmaz; aynı zamanda sıkı sıkıya dışa kapalı bir Stalinist sistemin gündelik hayatta nasıl işlediğini ve insanların kronik kıtlık koşullarına nasıl “yaratıcı” çözümler geliştirerek uyum sağladığını da gözler önüne serer.

Arnavutluk’ta kıtlığı yaşanan tüketim malları çok geniş bir yelpaze oluşturuyordu; öyle ki boş bir Coca-Cola tenekesi bile bir prestij nesnesi muamelesi görmekteydi. İyi durumdaki boş bir Coca-Cola tenekesine sahip olan aileler “nadir” bulunan bu kutuyu, genellikle içine bir çiçek koyarak, nadide bir vazoymuş gibi, evlerinin görünür bir yerinde sergiliyorlardı. [**] Dolayısıyla, halk arasında tüketim mallarına erişim konusunda yoğun bir rekabet yaşanmaktaydı.

Lea Ypi (2022)

Ancak halkın tüketim mallarına erişmek için verdiği amansız mücadele sadece aralarında keskin bir rekabet yaşanmasına yol açmıyordu. İşbirliği ve dayanışma da son derece güçlüydü. Örneğin, kıt mallar için oluşturulan ve hayatın her alanına yayılan kuyruklarda, sıradaki yerinizi bir nesne bırakarak korumanız yaygın ve kabul görmüş bir uygulamaydı. Devlet yapılarının dışında işleyen, karşılıklı ödünç alma ve verme ilişkilerine dayanan bir dayanışma ağı da mevcuttu. Resmî kuralların etrafından dolanmak - örneğin yabancı televizyon yayınlarını izlemek - oldukça yaygındı ve bu pratikler, dışarıdan bakıldığında sergilenen uyum görüntüsüyle yan yana var oluyordu.

Aşağıdaki pasajda Ypi, Arnavutluk’ta bitmek bilmeyen kuyrukların yükünü dayanışma yoluyla hafifletmeye çalışan insanların nasıl bir “kuyruk adabı” geliştirdiğini ve bu adabın yazılı olmayan kurallarının neler olduğunu son derece canlı bir dille anlatıyor:

Hep kuyruk olurdu. Dağıtım kamyonu gelmeden başlardı kuyruk. Eğer dükkancı arkadaşınız değilse bu kuyruğa girmeniz gerekirdi. Genel kural buydu. Ama kuralın kaçamak noktaları da vardı. Kendisinin yokluğunda yerine koyabileceği uygun bir nesne bulan biri kuyruktan çıkabiliyordu. Bu nesne eski bir alışveriş torbası, bir teneke kutu, bir tuğla ya da bir taş olabiliyordu. Hevesle desteklenen ve hemen uygulamaya konulan başka bir kural daha vardı, o da şuydu, ürünler gelir gelmez temsilciniz olarak kuyrukta bıraktığınız nesne bu temsil işlevini bir anda yitiriyordu. Yerinize ister torba bırakmış olun, ister teneke kutu, tuğla ya da taş. Torba sadece torbaydı, artık sizin yerinize geçemezdi. 

Kuyruklar ikiye ayrılıyordu: hiçbir şey yaşanmayan kuyruklar ve her zaman bir şeyler yaşanan kuyruklar. İlkinde, toplumsal düzenin korunması nesnelere delege edilebilirdi. İkincisinde, kuyruklar cıvıl cıvıldı, gürültülü ve kalabalıktı; herkesin orada bulunması gerekiyordu, tezgahı görmeye, az önce gelen üründen ne kadar kaldığını görmeye çabalayanların bütün kolları, bacakları hareket halinde olurdu, dükkancı da kuyrukta öncelik tanınmasına ihtiyacı olan tanıdıkları var mı diye sağa sola bakınırdı. 

Kuyruk sisteminde yer değiştirmek için eğitilirken bir keresinde neden peynir kuyruğuna bir taş koyup gazyağı kuyruğuna geçtiğimizi ve oraya da bir teneke kutu koyduğumuzu sormuştum, çünkü her iki kuyrukta da bir şey olduğu yoktu. İşte o zaman kuyruğun bütün bir gün sürebildiğini, bazen geceye ya da birkaç geceye kadar uzayabileceğini öğrendim. Alışveriş torbalarının, kutuların ya da uygun büyüklükteki taşların bu temsil işlevinin bir kısmını üstlenmeleri elzemdi, yoksa o nesnelerin sahipleri çekerdi bu sıkıntıyı. Kuyruğa bırakılan nesneler düzenli olarak kontrol edilirdi, sahibini temsil eden torbaların, teneke kutuların ya da taşların oradan alınmaması ya da yerlerine izin alınmadan başka nesneler konmaması için sırayla görev üstlenilirdi. Bu sistemin çöktüğü çok nadir hallerde kavga çıkar, kuyruklar çirkinleşir, kabalaşır ve uzardı. Birbirine benzeyen taşlar ya da yüzsüzlük edilip yerlerine çuvallar konmuş alışveriş fileleri ya da bir anda iki kat büyümüş gazyağı tenekeleri yüzünden insanlar kıyasıya kavga ederlerdi. 

Arnavutluk (1990)

Kuyrukta edepli davranmak ya da kuyruk standartlarını korumak için güçbirliği yapmak kalıcı arkadaşlıkların başlangıcı olabiliyordu. Kuyrukta karşılaştığınız bir komşunuz ya da gözlem görevini birlikte üstlendiğiniz sırada arkadaş olduğunuz biri çok geçmeden her türlü sıkıntınızda başvurabileceğiniz birine dönüşebiliyordu: ailenizdeki yaşlı biri beklenmedik anda hastalanırsa ve sizin çocuğunuzu bırakabileceğiniz birine ihtiyacınız olursa ya da doğum günü pastasını hazırlarken evde şeker kalmadığını görürseniz ya da bazı maddeleri stokladığınız halde başka maddeler tükenmişse gıda kuponlarını değiş-tokuş yapabileceğiniz birine ihtiyaç duyarsanız. Her şey için arkadaşlarımıza ve komşularımıza güvenirdik. Neye ihtiyacımız varsa onların kapılarını çalardık, hangi saat olursa olsun. Bizim aradığımız şey onlarda yoksa ya da ihtiyacımız olan konuda bize yardımcı olamazlarsa yerine başka şeyler sunar ya da yardımcı olabilecek başka bir aileyi önerirlerdi bize.” (Lea Ypi, Özgür - Her Şey Parçalanırken Büyümek, çev.: İlknur Özdemir, Yapı Kredi Yayınları, 2. baskı, Şubat 2024, İstanbul, s. 51-52)

Lea Ypi’nin bu kitabı, Arnavutluk’taki Stalinist sistemin gündelik işleyişini, derin çelişkilerini ve halkın bunlarla başa çıkabilmek için zaman içinde yarattığı uyum pratiklerini içeriden ve yetkin bir biçimde gösteren nadir tanıklıklardan biri olarak okunmayı hak ediyor.

[*] Benzer sorunlar günümüzde Küba ve Kuzey Kore’de varlığını sürdüren Stalinist rejimlerde de gözlemlenmektedir. Elbette, her iki ülkede de son çeyrek yüzyılda görülen kitlesel kıtlıklar, emperyalist ülkelerin uyguladığı dış ablukalarla doğrudan bağlantılıdır. Buna karşılık Çin ve Vietnam, yönetici Stalinist partilerin siyasi hâkimiyetini koruduğu, ancak ekonomik yapının büyük ölçüde kapitalist karakter kazandığı ülkeler olarak farklı bir grup oluşturmaktadır.

[**] Bkz. Kitabın “Coca-Cola Kutuları” başlıklı beşinci bölümü, s. 51-60.

Aynı zamanda bkz.: Enver Hoca’nın güç tiyatrosu: Gün Zileli’nin tanıklığı

Feridun Gürgöz’s political memoirs (4)

What the “Party School” taught

PART 1 | PART 2 | PART 3 | PART 4

Feridun Gürgöz

In this fourth and final instalment of the series, I would like to focus on a number of observations and recollections that Feridun Gürgöz relates in his book Saat Geri Dönmüyor (“The Clock Does Not Turn Back”) concerning his second visit to the Soviet Union.

In February 1989, or perhaps in early March [*], Gürgöz travelled to Moscow with a small group that included several cadres from the Communist Party of Turkey (TKP) to attend a three-month political training programme. As was customary, this programme was to be held at the well-known “Party School”, which operated under the supervision of the Communist Party of the Soviet Union and was used to train members of foreign communist parties.

Upon arriving in Moscow, the TKP group was not placed directly in the school at the outset of the programme. According to Gürgöz, they were first accommodated for about a week in a dacha outside the city. After this week-long wait, the group returned to Moscow. However, as there was no space available at the main school, they were then taken to the town of Pushkino, some 30 kilometres north of the capital, and accommodated in an annex of the school, where their training would take place.

The Institute of Social Sciences (the International Lenin School), referred to by Gürgöz as the “Party School”

The immediate surroundings of the school presented a scene quite unlike what Gürgöz had expected. The complex in Pushkino lay right next to a village that looked as though it had come straight out of the nineteenth century. Indeed, as Gürgöz puts it, the houses in the village seemed almost to press up against the school’s perimeter fence.

The day after they were settled in the school, the TKP group was summoned to a meeting by the school’s security officer:

The officer, a party member in his early thirties -young by our standards- referred in his remarks to the village next to the school, saying something along the lines of “don’t go there; there is nothing to see”. The condition of the village was pitiful. The houses looked as though they might collapse at any moment. The animals’ sheds stood side by side with the dwellings. The roads were unpaved, and as it was winter, the mud was knee-deep. Such was the state of a village some thirty kilometres north of Moscow. (pp. 129-130)

Houses that seemed on the verge of collapse, animal sheds still intermingled with the dwellings, dirt roads, and mud everywhere in winter… This was the scene in a village located just thirty kilometres north of the Soviet capital, in what was supposedly the stage of “mature socialism”. Moreover, this village lay right next to the annex of the Party School used to train cadres of foreign communist parties. Not even the slightest cosmetic improvement had been made -perhaps none could be made- for the sake of appearances.

The content of the political training at the Party School provoked a reaction among some members of the TKP group. [**] One party member, Murat Tokmak (1948-2002), who had previously attended a long-term programme at the same school in 1981-1982, openly voiced his reaction to the striking differences and inconsistencies that had emerged in the content of the lessons over the intervening seven years:

(…) “I attended training here before. At that time, you explained things to me in one way; now you are explaining them differently. Which is correct -the account you gave then or the one you are giving now? I would like to know,” he would say. In fact, what the lecturers were teaching did not please our comrade Sıtkı [Sıtkı Coşkun (1948-1998)] either, though unlike Murat Tokmak he did not express his objections openly. More often, in our private conversations, he would say: “Comrade, don’t pay too much attention to what is being said; things work differently in practice.” (p. 130)

In the Soviet Union, as in other Stalinist regimes, the direction of ideological discourse was largely determined by the needs of the highest political leadership -that is, the privileged bureaucratic caste. For this reason, official ideology could at times undergo abrupt shifts that openly contradicted one another: theses once defended were later abandoned and replaced by new ones. At other times, instead of such direct substitution, recourse was had to shifts in meaning. Yet each of these ideological zigzags was invariably legitimised by the claim that new and decisive steps were being taken on the road to socialism or communism.

Foreign students in the Soviet Union (1963)

In shaping official literature, the education system and cultural policies, the Stalinist bureaucracy made the preservation of its own power, the legitimisation of its privileges and the criminalisation of dissent its central guiding principle. Stalinist ideologues, meanwhile, produced arguments tailored to each new political and economic turn required by the regime. In doing so, they purported to uphold Marxism, yet in essence distorted and falsified it.

By the late 1980s, at a time when the Stalinist regime was rapidly beginning to unravel, these ideological shifts had become far more pronounced and visible, as even passing references to socialism, communism or Marxism were now often avoided altogether. Tokmak’s objection stemmed precisely from this contradiction. From Gürgöz’s account, one can infer -by way of an argumentum e contrario- that the others, including the author himself, refrained from voicing such an objection.

Sıtkı Coşkun, another leading member of the TKP, claimed -apparently without offering any explanation as to why- that what was being taught in the classes did not reflect reality. Moreover, he did so as late as 1989, at a time when the regimes in Eastern Europe were collapsing one after another and the Soviet Union itself was beginning to disintegrate. This was patently absurd and foolish. Yet it was hardly surprising. History offers many examples of opportunism assuming such excessive forms, stretching even the bounds of everyday logic.

With regard to the final weeks of training at the Party School, Gürgöz’s account presents the reader with a rather different scene:

Our last month was spent at the school in Moscow. By then, the season had begun when teaching generally came to a halt. Everyone was preparing to return to their home countries. The belongings of those who had come from African countries were loaded onto lorries and taken to the airport for shipment. Among these items were refrigerators, washing machines, gas cookers -indeed, all kinds of white goods- as well as living-room suites, all newly purchased and sent off to their countries. In other words, the training had largely come to a standstill. (pp. 130-131)

Undoubtedly, the attitude of the teaching staff at the “Party School” -who had become thoroughly alienated from their work and whose sense of discipline had consequently eroded- played a significant role in this slackening of the training. At the same time, however, the rush among cadres from Stalinist parties in various countries to send home refrigerators, furniture and other household goods also offers the reader an important clue to the real state of the so-called international communist movement.

[*] Gürgöz is unable to provide a precise date for the beginning of his visit.

[**] Gürgöz provides the following information about the curriculum at the school:

Relations between the USSR and NATO countries; the USSR’s current peace policy; relations between the USSR and China; the national question in the USSR and the Kurdish question in Turkey; contemporary environmental problems and the measures taken; economic problems in the USSR; how problems arise in agriculture and industry and possible ways of addressing them; renewal and problems within the CPSU; and a series of lectures on human psychology, from which I benefited most, as well as many other topics that I can no longer recall. (p. 130)

Feridun Gürgöz’ün siyasi anıları (4)

“Parti okulu”nun öğrettikleri

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2 | BÖLÜM 3 | BÖLÜM 4

Feridun Gürgöz

Bu yazı dizisinin dördüncü ve son bölümünde, Feridun Gürgöz’ün Saat Geri Dönmüyor başlıklı kitabında Sovyetler Birliği’ne yaptığı ikinci ziyaret sırasında aktardığı bazı gözlem ve anılar üzerinde durmak istiyorum.

Gürgöz, 1989 yılının Şubat ayında ya da Mart ayının başlarında [*], aralarında Türkiye Komünist Partisi’nden (TKP) bazı kadroların da bulunduğu küçük bir grupla üç aylık bir siyasi eğitim programına katılmak üzere Moskova’ya gider. Bu program, her zaman olduğu gibi Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin denetimi altında yabancı komünist partilerin üyelerine eğitim vermek için kullanılan ünlü “parti okulu”nda gerçekleştirilecektir.

Moskova’ya ulaşan TKP’li grup, eğitim programının hemen başında doğrudan okula yerleştirilmez. Gürgöz’ün anlattığına göre, önce yaklaşık bir hafta süreyle Moskova’nın dışında bir daçada misafir edilirler. Bir haftalık bu bekleyişin ardından grup yeniden Moskova’ya döner. Ancak Moskova’daki esas okulda yer olmadığı için buradan başkentin yaklaşık 30 kilometre kuzeyindeki Puşkino kasabasına götürülür ve eğitim görecekleri okulun ek tesisine yerleştirilirler.

Gürgöz'ün "Parti Okulu" olarak söz ettiği Sosyal Bilimler Enstitüsü (Uluslararası Lenin Okulu)

Okulun yakın çevresi, Gürgöz’ün beklediğinden oldukça farklı bir manzara sunar. Puşkino’daki yerleşke, tipik ve sanki 19. yüzyıldan çıkıp gelmiş gibi görünen bir Rus köyünün hemen yanında yer alır. Hatta Gürgöz’ün ifadesiyle köydeki evler neredeyse okulun bahçe tellerine dayanmış gibidir.

Okula yerleştirildiklerinin ertesi günü TKP’li grup okulun güvenlik sorumlusu tarafından görüşmeye çağrılır:

Güvenlik görevlisi 30-35 yaşlarında, bize göre genç sayılacak, bir parti üyesiydi. (…) Genç adam konuşmasının içinde okulun yanındaki köye de değinerek, bu "köye gitmeyin, orada görülecek bir şey yok" anlamında bir şeyler söyledi. Köyün durumu içler acısıydı. Evler yıkılacak gibiydi. Hayvanların ahırları evlerle iç içeydi. Yollar toprak, kış olması nedeniyle çamur diz boyuydu. Moskova'nın 30 km kuzeyindeki bir köyün hali buydu. (s. 129-130)

Yıkılacakmış gibi duran evler, hayvan ahırlarıyla evlerin hâlâ iç içe olması, toprak yollar ve kışın her tarafı saran çamur… Sözde “olgun sosyalizm” aşamasındaki Sovyetler Birliği’nin başkentinin yalnızca 30 kilometre kuzeyinde yer alan bir köyün manzarası budur. Üstelik bu köy, yabancı komünist partilerin kadrolarına eğitim vermek için kullanılan parti okulunun ek yerleşkesinin hemen yanındadır. Vitrine yönelik herhangi bir iyileştirme bile yapılmamış, belki de yapılamamış.

Parti okulunda verilen siyasi eğitimin içeriği, TKP’li grubun bazı üyelerinde tepki yaratır. [**] Daha önce, 1981-1982 yıllarında aynı okulda uzun süreli bir eğitim programına katılmış olan Murat Tokmak (1948-2002) adlı bir parti üyesi, aradan geçen yedi yıl içinde derslerin içeriğinde ortaya çıkan çok belirgin farklılık ve tutarsızlıklara açıktan tepki gösterir:

(…) "ben daha evvel eğitime geldim. Siz orada bana başka türlü anlattınız, burada başka türlü anlatıyorsunuz. Oradaki anlatımlarınız mı doğru, buradaki anlatımınız mı doğru, ben bunu bilmek isterim" diyordu. Esasta hocaların anlattıkları bizim Sıtkı yoldaşın [Sıtkı Coşkun (1948-1998)] da hoşuna gitmiyordu da, o Murat Tokmak gibi açıktan karşı çıkmıyordu. Daha çok ikili konuşmalarımızda, "yoldaş sen bakma o anlatılanlara, işler başka türlü gider" gibi sözler ediyordu. (s. 130)

Sovyetler Birliği’nde ve diğer Stalinist rejimlerde ideolojik söylemin yönü büyük ölçüde en tepedeki siyasal kadronun, yani ayrıcalıklı bürokratik kastın ihtiyaçları doğrultusunda belirleniyordu. Bu nedenle resmî ideoloji zaman zaman birbirleriyle açık biçimde çelişen yön değişiklikleri yapabiliyor, bir dönem savunulan tezler daha sonra terk edilerek yerlerine yenileri konabiliyordu. Bazen de bu tür bir doğrudan ikame yerine anlam değişikliğine uğratma operasyonlarına başvuruluyordu. Ancak bu ideolojik zigzaglar her seferinde sosyalizm ya da komünizm yolunda yeni ve güçlü adımlar atıldığı iddiasıyla meşrulaştırılıyordu.

Sovyetler Birliği'nde eğitim gören yabancı öğrenciler (1963)

Stalinist bürokrasi resmî literatürü, eğitim sistemini ve kültür politikalarını biçimlendirirken her şeyden önce kendi iktidarını korumayı, ayrıcalıklarını meşrulaştırmayı ve muhalefeti kriminalize etmeyi temel bir eksen olarak aldı. Stalinist ideologlar ise rejimin ihtiyaç duyduğu her yeni siyasi ve ekonomik dönüşe uygun argümanları üreterek Marksizmi sözde sahiplenirken, özünde çarpıtıp tahrif ettiler.

1980’lerin sonlarında Stalinist rejimin hızla çözülmeye başladığı bir dönemde bu ideolojik yön değişiklikleri, sosyalizme, komünizme ve Marksizme rüşvet-i kelam vermekten bile çoğu zaman kaçınıldığı için artık çok daha belirgin ve görünür bir hâl almıştı. Tokmak’ın itirazı da tam olarak bu çelişkiden kaynaklanıyordu. Gürgöz’ün yazdıklarından mefhumu muhalif yöntemiyle yazar da dâhil olmak üzere diğerlerinin böyle bir itirazı dile getirmekten uzak durduklarını anlıyoruz.

Öte yandan, TKP’nin bir başka önde gelen üyesi olan Sıtkı Coşkun ise -anlaşıldığı kadarıyla neden öyle olduğuna dair hiçbir açıklama getirmeksizin- derslerde anlatılanların gerçek durumu yansıtmadığını iddia etmiş. Üstelik Coşkun bunu 1989 gibi oldukça geç bir tarihte, Doğu Avrupa’daki rejimler birbiri ardına çökerken ve Sovyetler Birliği’nin dağılmaya başladığı bir sırada yapmış. Saçma ve aptalca olduğu çok açık. Ama yine de şaşırtıcı sayılmaz. Tarihte oportünizmin bu türden ölçüsüz, gündelik mantığın bile sınırlarını zorlayan biçimler aldığı pek çok örnek var ne de olsa.

Parti okulundaki eğitimin son haftalarına ilişkin olarak Gürgöz’ün anlattıkları okuyucunun önüne bambaşka bir manzara daha koyar: 

Son bir ayımız Moskova'daki okulda geçti. Artık okulda eğitimin genel olarak tatile gireceği bir mevsim başlamıştı. Herkes okuldan ülkelerine dönüş hazırlığı yapıyordu. Afrika ülkelerinden gelenlerin eşyaları kamyonlarla alınıp havaalanında kargoya götürülüyordu. Bu eşyalar içinde buzdolapları, çamaşır makineleri, gazlı fırınlar, her türlü beyaz eşya, oturma takımları, hepsi yeni alınmış ülkelerine gönderiliyordu. Yani eğitim tavsamıştı. (s. 130-131)

Kuşkusuz eğitimin bu şekilde tavsamasında, yaptıkları işe iyice yabancılaşmış ve bu nedenle disiplin anlayışı aşınmış olan “parti okulu”nun eğitim kadrosunun tutumu önemli bir paya sahip. Ama aynı zamanda dünyanın farklı ülkelerindeki Stalinist partilerden gelen kadroların ülkelerine beyaz eşya ve mobilya gönderme telaşı da uluslararası sözde komünist hareketin gerçek durumuna dair okura önemli bir ipucu sunuyor.

[*] Gürgöz ziyaretinin başlangıç tarihi konusunda kesin bir tarih veremiyor. 

[**] Okuldaki ders programıyla ilgili Gürgöz şu bilgiyi veriyor: 

SSCB ile NATO ülkeleri ilişkileri, SSCB'nin güncel barış politikası, SSCB ile Çin ilişkileri. SSCB'de ulusal sorun ve Türkiye' de Kürt sorunu, aktüel çevre kirliliği sorunları ve alınan önlemler, SSCB'de ekonomik sorunlar. Tarım ve sanayide sorunlar ortaya nasıl çıkıyor ve çözüm yolları neler? SBKP içindeki yenilenme ve sorunları. Ve benim en çok yararlandığım insan psikolojisi üzerine bir dizi ders ve şimdi hatırlamadığım daha birçok konu. (s. 130)

Feridun Gürgöz’s political memoirs (3)

A home visit in Moscow

PART 1 | PART 2 | PART 3 | PART 4

Mehmet Bozışık and Cemal Kıral

In the previous instalment of this series, we referred to Feridun Gürgöz’s visit to Moscow in the summer of 1987, focusing in particular on his shopping trip to a special store reserved for members of the Central Committee. After this experience-one that, in his own words, “left him bitterly regretful”-Gürgöz goes on to recount a visit he paid to a private home during his stay in Moscow, a deeply poignant episode.

During his time in Moscow, Gürgöz visited Mehmet Bozışık (1901-1998) [*], one of the veteran figures of the historical Communist Party of Turkey (TKP), together with Cemal Kıral (1932-2019) [**]. Bozışık then took them to the home of a retired Russian woman worker he knew. The conversation they had with this elderly woman-who lived in a tiny room in a communal flat in a damp-smelling apartment block in central Moscow and survived on a monthly pension of only 60 roubles [***]-left a profound impression on Gürgöz. He recounts the episode as follows:

Comrade Bozışık took us as guests to the home of a Russian woman he knew. She was a retired worker and at the time received a pension of 60 roubles. Her home was a tiny single room in a communal flat in a large apartment block. They shared a small kitchen with the other residents. As one entered the building, a heavy smell of damp caught in the throat. The entrance, the stairways and the corridors all had a bleak and neglected appearance. I remember thinking that such a sight was hardly fitting for the very centre of Moscow. There was hardly any furniture in the poor woman’s room. What caught my attention was a loudspeaker hanging on the wall; I later learned that its cable came down from the floor above. In other words, whenever the radio was switched on upstairs, whatever music or news was being broadcast there could be heard in her room as well. As I stood there thinking about this, I suddenly found myself remembering the time when I was living as a tenant in 1953 on Portakal Yokuşu in Ortaköy, Istanbul. Our Armenian landlord had run a cable down from his radio to our floor and hung a loudspeaker there. Whatever was playing on the radio upstairs, we would hear downstairs as well. But that was 1953-this was 1987!

The poor woman, displaying the best hospitality she could with what little she had, offered us whatever there was in her home: she had sliced a couple of tomatoes and put a few cherries on a plate for us. And of course she made tea. Through Comrade Bozışık we spoke with her at some length. She told us about the hardships of trying to live on 60 roubles and complained that nothing was available anywhere. As I listened, I found myself thinking: these people had fought heroically for the revolution; they had fought against fascism; they had saved humanity. They did not deserve such a wretched life-they deserved something far better. Yet I could not bring myself to touch the tomatoes or the cherries she had offered us. I only drank the tea. Then I left the house deep in thought. Why? Why? (Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, April 2007, Istanbul, pp. 116-117)

The type of housing Gürgöz describes is a typical example of the kommunalka-the “communal flat” system that remained widespread in Soviet cities for many decades. Owing to chronic housing shortages, especially in major urban centres, several families were often forced to share the same flat, with spaces such as the kitchen, bathroom and corridor used collectively. After the Revolution, the nationalisation of housing and the subdivision of large apartments for allocation to different families eased the housing shortage in the short term. However, from the 1930s onwards, as urban populations grew rapidly, this system proved unable to provide a lasting solution. As a result, millions of people were compelled to live for decades in such communal flats, where privacy was extremely limited.

A corridor in one of the kommunalka-communal flats that were widespread in Soviet cities. In these shared apartments, several families lived together, using kitchens and other facilities collectively, and privacy was extremely limited.

The cable-connected loudspeaker that caught Gürgöz’s attention was also a typical feature of everyday Soviet life. For many years, Soviet cities made widespread use of a wired broadcasting system known as the radiotochka. Instead of owning an independent radio receiver, many households simply had a basic loudspeaker mounted on the wall. Through this centrally transmitted network, listeners could hear music programmes, news bulletins and official announcements. In the post-war period in particular, the relatively high cost of radio sets and the Stalinist police state’s desire to keep broadcasting under centralised control contributed to the spread of this system. Gürgöz’s noticing the loudspeaker hanging in the room and recalling a childhood memory from Istanbul points to this distinctive feature of Soviet everyday life-a practice that by the 1980s had become technologically and socially outdated.

Gürgöz’s account of this scene is the product of a deeply sincere and humane observation. Yet it also captures a moment in which the broader historical realities of the twentieth-century Soviet experience intersect with an individual tragedy. The repeated question “Why?”, with which Gürgöz ends his recollection, is naturally an expression of moral indignation. Yet the answer to that question cannot be sought simply at the level of individual choices or personal failings. The situation he describes is the outcome of specific historical and material conditions that must be examined seriously. And this is precisely the principal weakness of Gürgöz’s book. [We pointed to this weakness at the very beginning of the first instalment of this series.]

In the kommunalka-communal flats widespread in Soviet cities-the kitchen was the main shared space for several families and the focal point of everyday life.

In the years following the October Revolution, the devastating effects of the civil war, the failure of the anticipated revolutions in Europe, and the prolonged international isolation created favourable conditions for the bureaucratisation of the Soviet state. The bureaucratic system of rule that emerged in this context succeeded, on the one hand, in achieving rapid industrialisation and building a major military power; yet, on the other, it failed to establish a social order capable of steadily raising the living standards of the very masses who had carried out the revolution.

Gürgöz’s sense of injustice arises precisely from this historical paradox. In the struggle against fascism, millions of people made immense sacrifices, and the Soviet people paid one of the heaviest prices in human history. Yet the social order established after the war failed to create a level of prosperity that met the expectations of the generations who had borne those sacrifices. The modest and hardship-filled life of the elderly woman worker whom Gürgöz visited together with Kıral and Bozışık is a reflection, in everyday terms, of this profound historical contradiction. Thus the question “Why?”, which Gürgöz asks as he leaves that small room, is directed not only at the life of that elderly worker, but at an entire historical experience.

[*] Member of the Central Executive Committee of the Workers’ Party of Turkey (TİP), Aegean Regional Secretary of the TKP, and member of the TKP Central Committee.

[**] Known as “Boz Mehmet”. He joined the TKP in 1927 and went on to serve as a member of the TKP Central Committee.

[***] In the mid-1980s, the average pension in the Soviet Union was roughly 75-90 roubles. In this context, the 60-rouble pension received by the elderly woman whom Gürgöz visited was below average, yet not unusual. At the time, this monthly income corresponded to roughly one-third of an average worker’s wage. It should also be borne in mind that, given the chronic shortages, queues and distribution problems widespread in the Soviet economy, even people with the same nominal income could experience different degrees of impoverishment. Moreover, shortly after Gürgöz’s visit to Moscow in the summer of 1987, as capitalist relations of production began to spread through the Soviet economy in successive shock waves, pensioners and millions of other low-income people would become the first-and among the hardest hit-in the process of capitalist restoration.

Feridun Gürgöz’ün siyasi anıları (3)

Moskova’da bir ev ziyareti

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2 | BÖLÜM 3 | BÖLÜM 4

Mehmet Bozışık ve Cemal Kıral

Bu yazı dizisinin bir önceki bölümünde Feridun Gürgöz’ün 1987 yılının yazında gerçekleştirdiği Moskova ziyaretinden, Merkez Komitesi üyelerine özel bir mağazada yaptığı alışveriş bağlamında söz etmiştik. Gürgöz, bu mağazada kendisini “bin pişman eden” alışveriş deneyiminin ardından Moskova’da bulunduğu sırada gerçekleştirdiği ve insanın içini burkan bir ev ziyaretini anlatıyor.

Gürgöz, Moskova’dayken Cemal Kıral’la (1932-2019) [*] birlikte tarihsel Türkiye Komünist Partisi’nin (TKP) emektar isimlerinden Mehmet Bozışık’ı (1901-1998) [**] ziyaret eder; Bozışık da onları tanıdığı emekli bir Rus kadın işçinin evine götürür. Moskova’nın merkezinde rutubet kokan bir apartmanda, ortak kullanılan bir dairede küçücük bir odada yaşayan ve ayda yalnızca 60 ruble emekli maaşı [***] alan bu yaşlı kadınla yaptıkları sohbet Gürgöz üzerinde derin bir etki bırakır. Gürgöz şöyle anlatıyor:

Bozışık yoldaş bizi tanıdığı bir Rus kadının evine misafir olarak götürdü. Bu kadın, emekli bir işçi idi. O tarihte 60 Ruble emekli aylığı alıyormuş. Evi büyük bir blokta ortaklaşa kullanılan bir dairede, ufacık, tek odalı bir yerdi. Ortaklaşa kullandıkları ufak bir mutfağı vardı. Bloğa girişte ağır bir rutubet kokusu insanın genzini yakıyordu. Blok girişi, merdivenler ve koridor izbe bir görünüm veriyordu. Moskova'nın göbeğinde, Moskova'ya yakışmayan bir görüntü diye düşündüm. Kadıncağızın odasında zaten eşya diyebileceğim fazla bir şey yoktu. Odada dikkatimi çeken kablosunun sonradan bir üst kattan geldiğini öğrendiğim bir hoparlör asılı olmasıydı. Yani yukarıda radyo açılırsa ve orada ne çalarsa, o da aynı müziği veya haberleri dinleyebilecekti. Orada bulunduğum an bunları düşünürken kendimi 1953 senesinde İstanbul Ortaköy'de Portakal yokuşunda kirada otururken, Ermeni olan ev sahibimizin radyosundan bir alt kata, yani bizim oturduğumuz kata kabloyla hoparlör indirmesini hatırladım. Biz de o tarihte yukarıdaki radyoda ne çalarsa, onu dinlerdik. Ancak 1953 nere, 1987 nere!

Kadıncağız misafirperverliğiyle evinde ne varsa ikram etti: Bir iki tane domates doğramıştı, birkaç tane de kiraz koydu önümüze bir tabak içinde. Tabii çay yaptı. Bozışık yoldaş aracılığıyla kadınla epeyce konuştuk. 60 Rubleyle yaşamanın sıkıntılarını anlatıyordu. Hiçbir şeyin bulunmamasından şikâyet ediyordu. Kendi kendime, bu insanlar kahramanca devrim için çarpıştılar, faşizme karşı çarpıştılar, insanlığı kurtardılar, böyle kötü bir yaşamı hak etmediler, daha iyi bir yaşamı hak ettiler diye düşünüyordum. Ben kadıncağızın bize ikram ettiği domates ve kiraza elimi uzatamadım. Sadece çayı içtim. Ve düşünceli biçimde evden ayrıldım. Neden! Neden! (Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, Nisan 2007, İstanbul, s. 116–117)

Gürgöz’ün tasvir ettiği konut, Sovyet şehirlerinde uzun yıllar boyunca yaygın olarak kullanılan “ortak daire” (kommunalka) sisteminin tipik bir örneğidir. Özellikle büyük şehirlerde konut sıkıntısı nedeniyle birçok aile aynı daireyi paylaşmak zorunda kalıyordu; mutfak, banyo ve koridor gibi alanlar ortak kullanılıyordu. Devrimden sonra konutların kamulaştırılması ve büyük apartmanların parçalara ayrılarak farklı ailelere tahsis edilmesi, kısa vadede barınma sorununu hafifletmişti. Ancak bu sistem, özellikle 1930’lardan itibaren hızla büyüyen şehir nüfusu karşısında kalıcı bir çözüm üretemedi ve milyonlarca insan on yıllar boyunca mahremiyetin çok az olduğu bu tür ortak dairelerde yaşamak zorunda kaldı.

Sovyet şehirlerinde yaygın olan “kommunalka”lardan birinin koridoru. Birkaç ailenin aynı daireyi paylaştığı bu ortak konutlarda mutfak ve diğer alanlar birlikte kullanılır, mahremiyet son derece sınırlı olurdu.

Gürgöz’ün dikkatini çeken kabloyla bağlanmış hoparlör de Sovyet gündelik hayatının tipik bir unsuruydu. Sovyet şehirlerinde uzun yıllar boyunca yaygın olan “radiotoçka” adı verilen kablolu yayın sistemi sayesinde birçok evde bağımsız bir radyo alıcısı yerine duvara asılı basit bir hoparlör bulunurdu. Merkezi bir ağ üzerinden verilen bu yayınlarda müzik programları, haberler ve resmî duyurular dinlenebiliyordu. Özellikle savaş sonrası dönemde radyo alıcılarının görece pahalı olması ve Stalinist polis devletinin yayınları merkezi olarak kontrol etme isteği bu sistemin yaygınlaşmasına yol açmıştı. Gürgöz’ün odada asılı duran hoparlörü fark edip İstanbul’daki çocukluk anısını hatırlaması, Sovyet gündelik yaşamının bu kendine özgü ve 1980’li yıllarda teknolojik ve sosyal açıdan artık fazlasıyla eski kalmış bir uygulamasına işaret eder.

Gürgöz’ün aktardığı bu sahne, son derece samimi ve insanî bir gözlemin ürünüdür. Ancak aynı zamanda 20. yüzyıl Sovyet deneyiminin daha geniş tarihsel gerçeklikleriyle bireysel bir trajedinin kesiştiği bir kesiti de yansıtır. Gürgöz’ün anısının sonunda tekrar ederek sorduğu “Neden?” sorusu, doğal olarak ahlaki bir tepkinin ifadesidir. Ne var ki bu soruya verilecek yanıt bireysel tercihler ya da ahlaki zaaflar düzeyinde aranamaz. Söz konusu tablo, ciddiyetle ele alınıp tahlil edilmesi gereken belirli tarihsel ve maddi koşulların ürünüdür. Gürgöz’ün kitabının en önemli zaafı da tam olarak budur. [Bu zaafa yazı dizisinin ilk bölümünün hemen başlarında işaret etmiştik.]

Sovyet şehirlerinde yaygın olan "kommunalka" dairelerinde mutfak, birkaç ailenin ortak kullandığı ve gündelik yaşamın yoğunlaştığı başlıca mekândı.

Ekim Devrimi’ni izleyen yıllarda yaşanan iç savaşın yıkıcı etkileri, Avrupa’da beklenen devrimlerin gerçekleşmemesi ve uzun yıllara yayılan uluslararası izolasyon, Sovyet devletinin bürokratikleşmesi için elverişli bir zemin hazırladı. Bu süreçte gelişen bürokratik yönetim biçimi, bir yandan hızlı bir sanayileşme ve önemli bir askerî güç yaratmayı başarsa da diğer yandan devrimi gerçekleştiren kitlelerin yaşam standartlarını istikrarlı biçimde yükselten bir toplumsal düzen kurmayı başaramadı.

Gürgöz’ün hissettiği adaletsizlik duygusu tam da bu tarihsel paradokstan kaynaklanır. Faşizme karşı verilen savaşta milyonlarca insan büyük fedakârlıklar yapmış, Sovyet halkı insanlık tarihinin en ağır bedellerinden birini ödemiştir. Ancak savaş sonrasında kurulan toplumsal düzen, bu fedakârlıkları yapan kuşakların beklentilerini karşılayan bir refah düzeyi yaratamadı. Gürgöz’ün, Kıral ve Bozışık'la birlikte ziyaret ettiği yaşlı işçi kadının mütevazı ve sıkıntılarla dolu yaşamı, bu büyük tarihsel çelişkinin gündelik hayattaki bir yansımasıdır. Dolayısıyla, Gürgöz’ün o küçük odadan ayrılırken sorduğu “Neden?” sorusu, aslında yalnızca o yaşlı işçi kadının hayatına değil, bütün bir tarihsel deneyime yöneltilmiş bir sorudur.

[*] Türkiye İşçi Partisi (TİP) Genel Yönetim Kurulu üyesi, TKP Ege Yöre Sekreteri ve TKP Merkez Komite üyesi.

[**] Namıdiğer Boz Mehmet. 1927 yılında TKP’ye üye oldu. TKP Merkez Komitesi üyesi olarak görev yaptı.

[***] 1980’lerin ortalarında Sovyetler Birliği’nde ortalama emekli maaşı yaklaşık 75-90 ruble civarındaydı. Bu açıdan bakıldığında Gürgöz’ün ziyaret ettiği yaşlı kadının aldığı 60 ruble emekli aylığı ortalamanın altında olmakla birlikte olağan dışı bir durum değildi. Bu aylık gelir o tarihte ortalama bir işçi ücretinin yaklaşık üçte birine karşılık geliyordu. Ayrıca işçi sınıfının ve diğer halk kesimlerinin Sovyet ekonomisinde yaygın olan kronik kıtlık, kuyruklar ve dağıtım aksaklıklarıyla boğuştuğu dikkate alındığında, aynı nominal gelire sahip kişilerin bile farklı derecelerde yoksullaşabildiği de göz önünde bulundurulmalıdır. Gürgöz’ün 1987 yazındaki Moskova ziyaretinden kısa süre sonra kapitalist üretim ilişkilerinin ülke ekonomisine birbirini izleyen şok dalgaları gibi yayılmaya başlamasıyla birlikte emekliler ve diğer düşük gelirli milyonlarca insan kapitalist restorasyon sürecinin ilk ve en ağır darbelerini alan kesimler olacaktı.

Feridun Gürgöz’s political memoirs (2)

Shopping at the special shop for CC members

PART 1 | PART 2 | PART 3 | PART 4

Feridun Gürgöz

In his memoirs, Feridun Gürgöz recounts that he travelled to the Soviet Union in July 1987 and saw Moscow for the first time in his life. [*]

On the second day of his visit, while they were touring the city, his interpreter tells him that he could go shopping at a special shop on Red Square reserved for Central Committee members, repeating the suggestion several times. From this insistence, Gürgöz realises that the interpreter wishes to take advantage of the opportunity to gain access to the shop and do some shopping there. Eventually he agrees to the suggestion, and they go to the shop together.

We can let Gürgöz tell the rest in his own words:

However, the goods on sale in this shop -items unavailable on the Soviet market and reserved exclusively for CC members- were, in my view, the sort of things that could hardly have been sold in any shop in West Germany, where I was living at the time. Everything on offer was second-rate, even third-rate, by Western standards. What caught my attention were the Lenin badges. I selected fifteen or twenty of them, in various designs and at different prices, placing them in the basket I was carrying, intending to give them as gifts to friends. I then made my way to the checkout area. There I encountered yet another of the Soviet Union’s problems. The checkout area was a space of about twelve square metres. Throughout the time we had been shopping, we had been the only customers in the shop. Yet behind tables arranged in an inverted U-shape stood four attendants who, from long hours of sitting, had become noticeably overweight. Starting from what I took to be the left end of the inverted U, I placed the Lenin badges from my basket in front of the first woman. She began entering them, one by one, into the ledger before her -in duplicate- noting their numbers and prices. Recording them and carrying out her own second check took three or five minutes. Then, together with the sheet she had filled in, she passed the badges on to the second woman. Following the same ingrained routine, the second woman checked each badge one by one against what the first had written. That, too, took several minutes. Once the second woman had confirmed the accuracy of the entry, she passed the badges, together with the approved sheet, to the third woman. The third glanced briefly at the paper and began wrapping my badges. She then handed the package, along with the calculated and approved sheet, to the cashier. I had now reached the fourth and final woman, positioned at the right end of the inverted U. In front of her stood an electronic till, and beside it an old bead abacus that had once been used for calculations. She first worked out the total on the abacus and noted it down, handling the beads with remarkable speed. She then turned back to the electronic till and entered the Lenin badges one by one, checking the result on the screen. Immediately afterwards she compared it with the total she had obtained from the abacus. The two figures matched. As far as I can remember, I paid something like one and a half roubles. At that moment, I bitterly regretted ever having gone to the shop. (Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, April 2007, Istanbul, pp. 115-116.)

A collection of Lenin badges

This is, without doubt, a scene that is both comical and at the same time evokes a certain sense of pity. Yet once you move beyond that first impression and reflect on it for a moment, you realise that it is in fact an instructive anecdote, revealing an important feature of the Stalinist system - the effectively caste-like division of consumption and distribution in Soviet society according to status.

The real value of this scene lies in the way a small, everyday incident makes the structural contradictions of the Stalinist system visible, almost as if under a microscope.

The shop Gürgöz entered was one of the special consumption channels reserved for the upper strata of the party and state bureaucracy in the Soviet system. Despite the nominally egalitarian rhetoric of the official ideology, the distribution system in Soviet society operated through different channels for different status groups. Shops reserved for the party elite, closed distribution networks, and hard-currency stores were the institutionalised forms of this system of privilege.

Yet Gürgöz’s observation is striking in another respect. For someone living in West Germany, the goods sold in this shop did not represent any real privilege; on the contrary, they were of rather poor quality. In his own words, these were products that in the West would have been regarded as “second-, even third-rate”.

A shop used by ordinary Soviet citizens. In front of the cashier is an abacus, long widely used in Soviet retail trade.

This situation also reveals how limited the consumption level of the privileged Soviet bureaucracy actually was, owing to the structural weaknesses of the Soviet economy. The Stalinist bureaucracy did not enjoy the kind of world of affluence available to the bourgeoisie in capitalist societies. In many cases, the consumption standards of the Soviet bureaucracy lagged behind even those of the Western middle classes. Yet these goods still functioned as privileges within the system. Under the chronic conditions of scarcity that characterised the Soviet economy, the use-value of the goods that were available was often quite low. Access to the kinds of goods sold in the special shops reserved for the privileged caste was either impossible for ordinary citizens or required them to pay exorbitant prices on the black market.

The uppermost layers of the Soviet bureaucracy, however, were able to compensate for this shortfall in another way. Those at the top of the party and state apparatus enjoyed the privilege of travelling abroad - especially to the advanced imperialist countries. The shopping sprees that accompanied these trips, often bordering on vulgar ostentation, were among the principal means by which the Soviet elite gained access to consumer goods unavailable in their own country.

Bureaucratic irrationality

The second dimension of the anecdote reveals an aspect of the system’s bureaucratic functioning that is almost caricatural.

A state-run shop in Moscow used by ordinary Soviet citizens. Here too, the checkout is handled by a team of four.

Gürgöz has purchased nothing more than a few Lenin badges. Yet even this simple purchase passes through the hands of four different attendants: one records the items, the second checks the entry, the third prepares the package, and the fourth takes the payment after calculating the total twice - once on the abacus and once on the electronic till. All this takes a considerable amount of time, even though there are no other customers in the shop during the entire process.

This scene reflects the culture of mistrust and excessive supervision that dominated the everyday functioning of the Stalinist Soviet bureaucracy. Every procedure is checked again by the next attendant, and responsibility is fragmented as far as possible. The result is not a division of labour that increases productivity but, on the contrary, a bureaucratic mechanism that produces sluggishness, inefficiency, and a pervasive sense of weariness.

According to Lev Trotsky, the Stalinist bureaucracy did not constitute a bourgeois class in the classical sense in the Soviet Union; yet by usurping political power from the working class, it established privileged control over distribution. The everyday manifestations of bureaucratic privilege - scenes of the kind Gürgöz witnessed in the shop on Red Square - were small but highly revealing symptoms of this structure.

[*] Gürgöz is not certain which month his visit to Moscow took place; he notes that it was, “as far as I can remember”.

See also:

Magnitogorsk Iron and Steel Production Complex: A microcosm of the structural problems of Soviet industry

Soviet Stalinism and secrecy: Gorbachev's revelations

The poverty of bureaucratic planning

Selling off Siberia to the imperialist powers

The Soviet automotive industry through the eyes of a Renault executive

The Kremlin bureaucracy’s “Potemkin” vehicles

Famine, cholera, and the summer retreats of the Stalinist bureaucracy

Thus spoke Stalin!