Stalin’s return to “his former place”:

Why does Putin’s Russia need Stalin?

Two developments in Russia in August increased Joseph Stalin’s visibility in the public sphere. In the city of Oryol, a bust of Stalin was erected on the newly created "Boulevard of the Victors" to mark the 83rd anniversary of the city’s liberation from Nazi occupation. In the final days of the month, meanwhile, a relief of Stalin that had been removed in 1961 from the façade of the former Higher Party School building in Volgograd-formerly Stalingrad and now occupied by the State Medical University-was reinstated in its original position after sixty-five years.

The front façade of the Volgograd State Medical University building. The relief depicting Stalin is on the far right.

The semi-official online outlet of the Communist Party of Turkey, soL Haber, reported these developments under the headline “Stalin yeniden Rusya’nın kamusal alanında: 65 yıl sonra eski yerine döndü” [in Turkish] ("Stalin reappears in Russia’s public sphere: Back in his former place after 65 years"). At first glance, the article appears to be a restrained account that merely reports two events. Yet its entire framing-from the headline and the way the report is structured to the subheading "Symbols removed through de-Stalinisation are returning" and its emphasis on Stalin’s role in the Second World War becoming increasingly visible-presents this return in a positive light, as the rectification of a historical injustice.

The relief depicting Stalin.

Yet the real question is not whether the relief of Stalin forms part of a building’s ‘original architectural integrity’. The real question is this: why does the Putin regime-which emerged from capitalist restoration, safeguards the wealth and power of the oligarchs, represses the working class and places Great Russian nationalism at the centre of state ideology-increasingly invoke Stalin? Who are the political and social forces bringing back statues, busts and reliefs of Stalin, and what are they seeking to achieve?

When these questions are not asked, Stalin’s return to the public sphere can be mistaken for the return of socialism, the October Revolution or the historic achievements of the Soviet working class. This is precisely the impression that soL Haber creates. Its report says not a single word about the class character of the Putin regime, the role Stalin plays in the contemporary Russian state’s historical narrative, or what the cult of Stalin represents in opposition to Lenin, Trotsky and the internationalist legacy of the October Revolution.

Not the Soviet Union, but the legacy of Tsarism

The Putin regime’s embrace of Stalin is not an expression of nostalgia for the Soviet Union or socialism. Present-day Russia is not the continuation of the Soviet Union in the form of a workers’ state; it is a capitalist state that emerged from those sections of the Soviet bureaucracy that carried out capitalist restoration, former cadres of the KGB and the state apparatus, and the oligarchs who seized vast fortunes through privatisation. Putin is the authoritarian bourgeois politician who presides over this order.

At the centre of Putin’s conception of history lies not the October Revolution, but the great-power legacy of the Tsarist state overthrown by that revolution. What he longs for is not public ownership of the means of production, workers’ power or a voluntary and equal union of peoples, but a strong, centralised and authoritarian Russian state whose dominion extends, as far as possible, to the borders of the former empire.

The bust of Stalin erected on the “Boulevard of the Victors”.

For this reason, Putin’s hostility towards Lenin is far more revealing than the respect he shows for Stalin. Putin has repeatedly accused Lenin and the Bolsheviks of "creating" Ukraine, breaking up Russia’s historic territories and planting a "time bomb" beneath the Soviet state by granting the republics the right to secede. This is because Lenin’s approach to the national question was grounded in the right of oppressed nations to self-determination and an uncompromising struggle against Great Russian chauvinism. That the Soviet Union was not named after any nation and that its constituent republics were formally united on an equal footing were themselves products of this internationalist outlook.

Stalin, by contrast, systematically dismantled this legacy after Lenin’s death as the principal representative of the bureaucratic counter-revolution. Although the Soviet Union formally retained its federal structure, real power was increasingly concentrated in the hands of the central bureaucratic apparatus; the guarantees extended to oppressed nations remained largely on paper, while Great Russian chauvinism once again gained strength. It is therefore hardly surprising that Putin dislikes Lenin and finds in Stalin a historical figure with whom he feels a much greater affinity. As Gerçek Gazetesi perceptively observed years ago, Putin "loves Stalin, not Lenin" (Putin “Lenin’i değil Stalin’i” seviyor.) [In Turkish].

Victory belonged not to Stalin, but to the peoples of the Soviet Union

One of the principal means by which Stalin is once again being glorified in present-day Russia is the presentation of the Soviet Union’s victory over Nazi Germany as his personal achievement. The decision to place the new bust in Oryol among those of Soviet military commanders is itself part of this narrative.

Yet the victory over Nazism was, above all, the achievement of the Soviet working class and the peoples of the Soviet Union, who made enormous sacrifices. Without the millions of soldiers who fought at the front, the workers who laboured to exhaustion in the factories, the civilians who resisted amid siege and starvation, and the material achievements of the planned economy established through the October Revolution, this victory would not have been possible. To present the terrible price paid in a war that cost the Soviet Union some 27 million lives as a medal attesting to Stalin’s genius is to rob these people of their historical role.

Moreover, far from preparing the Soviet Union for war, the Stalinist bureaucracy drove the country to the brink of disaster through its policies. During the Great Terror of 1936-38, a substantial part of the Red Army’s command structure was purged. Stalin dismissed numerous warnings that Hitler was preparing to attack; when the Nazi armies invaded in June 1941, the Soviet Union suffered devastating defeats, and millions of people were killed or taken prisoner. The disastrous policies pursued by the Stalinist Comintern in Germany had likewise paved the way for Hitler’s rise to power by preventing the working class from waging a united struggle.

Thus, to glorify Stalin as the leader who defeated Nazism is not only to conceal the true sources of the victory but also to absolve the Stalinist bureaucracy of its responsibility for the catastrophe. The heroism of the Soviet peoples cannot be conflated with Stalin’s political record. To defend the former requires not the glorification of the latter but, on the contrary, the rescue of historical truth from Stalinist falsification.

Stalin was not the continuation of the October Revolution, but its negation

The way soL Haber portrays the return of Stalin’s relief to the "empty space" beside Marx, Engels and Lenin-almost as the restoration of a natural historical unity-encapsulates the Stalinist conception of history. In this narrative, an unbroken line runs from Marx through Engels and Lenin to Stalin. Stalin is presented as Lenin’s legitimate successor, and his regime as the natural development of the October Revolution.

In reality, however, Stalin’s rise represented not the continuation of the programme of Lenin and the October Revolution, but its bureaucratic negation. The October Revolution had taken place as the opening act of the world socialist revolution. The Bolsheviks’ perspective was not to build a self-sufficient socialist society within the national borders of a backward, war-ravaged country, but to link the Russian Revolution with workers’ revolutions in the advanced capitalist countries. Stalin’s theory of "socialism in one country", developed from 1924 onwards, became the ideological expression of this break with the internationalist programme.

This break was not confined to the realm of theoretical debate. To preserve its own privileges, the bureaucracy usurped the political power of the working class; abolished party and soviet democracy; crushed the Left Opposition; and, through the Moscow Trials of 1936-38 and the Great Terror, physically eliminated the vast majority of the Bolshevik generation that had made the October Revolution. As Trotsky rightly observed, the establishment of the Stalinist regime required not the continuation of the Bolshevik Party but its destruction.

For this reason, placing Stalin back alongside Marx, Engels and Lenin is not merely a matter of returning a relief to its "original position". It is to reproduce in stone and metal the historical falsification perpetrated by the Stalinist bureaucracy over decades. It is to portray the executioner and his victims, revolution and bureaucratic counter-revolution, internationalism and Great Russian nationalism as parts of a single, unbroken tradition.

The Stalin Putin’s regime needs

It cannot be said that the Putin administration openly embraces Stalin’s legacy in its entirety. On the one hand, the regime glorifies the Tsarist past, the Orthodox Church and certain White Army figures; on the other, it draws on Soviet-era symbols of great-power status, military victory and state authority. These elements, seemingly contradictory at first glance, are brought together within a single nationalist narrative to serve the needs of the Russian ruling class.

Putin with his childhood friend Arkady Rotenberg, one of Russia’s wealthiest men.

In this selective historical narrative, the October Revolution is stripped of its character as a rupture. Tsarist Russia, the Soviet Union and the present-day Russian Federation are presented as successive incarnations of a powerful Russian state. The revolutionary rupture embodied by Lenin-working-class internationalism and the rights of oppressed nations-is made a target of attack because it disrupts this continuity. Stalin, by contrast, can be made to fit this narrative insofar as he suppressed the international socialist content of the October Revolution, exalted state authority and revived Russian nationalism.

The relentless hostility towards Trotsky must be understood in the same context. Putin’s Russia targets Trotsky not only by repeating the old Stalinist falsehoods, but also by portraying him as a cosmopolitan figure who sacrificed "Russia’s interests" for the sake of revolution. For, despite all the falsifications, Trotsky represents the October Revolution’s perspective of world socialist revolution and the socialist opposition to the Stalinist bureaucracy. What the Russian oligarchy fears today is not merely that Stalin’s crimes should become known; it is that workers and young people might learn that Stalinism was not the inevitable outcome of socialism and that a Marxist and internationalist struggle was waged against it.

Stalin’s return is therefore not an innocent act of commemoration. Amid deepening social inequality, war, economic pressures and conflict with imperialist powers, the Putin regime is seeking to rally the working class behind the state on the basis of nationalism. It wants to harness the powerful popular memory of the war against Nazism to the objectives of the present-day Russian state, while turning Stalin into a symbol of a strong state, military victory and ruthless discipline.

The class reality that soL fails to see

The article published by soL Haber strips away this entire political context. As a result, the question of why the capitalist Russian state is putting Stalin back into circulation gives way to a tacit sense of satisfaction at seeing a symbol removed during the Khrushchev-era "de-Stalinisation" finally returned to its "former place".

This stance is consistent with the broader political orientation of Stalinist circles in Turkey towards Putin’s Russia. These circles frequently portray Russia’s confrontation with the United States and NATO as though it were a progressive or anti-imperialist struggle, divorcing it from its class content while relegating the reactionary character of Russian capitalism and the oligarchic regime to the background. The renewed glorification of Stalin feeds the same illusion: when a strong state, defiance of the West, military victory and Soviet symbols are brought together, they create the appearance of socialism.

Yet a state’s confrontation with US imperialism does not make it socialist or progressive. The means of production in Russia are controlled by oligarchs and capitalist corporations; the working class is entirely excluded from political power. The Putin administration champions not the social programme of the October Revolution, but the great-power nationalism that the revolution swept away. It uses Stalin as a symbol not of nationalisation, workers’ democracy or world revolution, but of centralised state authority, national unity and military power.

Stalin’s "return to his former place", whether in the form of a relief or a bust, is therefore not the return of socialism. On the contrary, it is a renewed falsification of the legacy of the October Revolution to suit the needs of the present-day capitalist Russian state. The task of genuine socialists is not to applaud this spurious historical continuity, but to distinguish clearly between the heroic struggle of the Soviet peoples against Nazism and the cult of Stalin, between the October Revolution and the bureaucratic counter-revolution, and between socialism and Putin’s oligarchic capitalism.

Lev Trotsky addressing Red Army soldiers during the Russian Civil War.

Stalin’s relief may have returned to its former place. But history cannot be made to fit the frame that the Stalinists and Russian oligarchs seek to impose upon it. The real political void beside Marx, Engels and Lenin is filled not by Stalin, but by the revolutionary Marxists he sent into exile, imprisoned and murdered-above all, Trotsky and the Left Opposition. The legacy that must be rediscovered today is not that of a strong state and Great Russian nationalism, but the internationalist and socialist legacy of the October Revolution.

Stalin’in “eski yerine” dönüşü:

Putin’in Rusyası neden Stalin’e ihtiyaç duyuyor?

Rusya’da ağustos ayında Josef Stalin’in kamusal alandaki görünürlüğünü artıran iki gelişme yaşandı. Oryol kentinde, Nazi işgalinden kurtuluşun 83. yıldönümü dolayısıyla oluşturulan “Zafer Kazananlar Bulvarı”na Stalin’in bir büstü dikildi. Ayın son günlerinde ise eski adı Stalingrad olan Volgograd’da, bugün Devlet Tıp Üniversitesi tarafından kullanılan eski Yüksek Parti Okulu binasının cephesinden 1961’de sökülmüş olan Stalin kabartması 65 yıl sonra eski yerine konuldu.

Volgograd Devlet Tıp Üniversitesi binasının ön cephesi. Stalin'in kabartması en sağdaki.

Türkiye Komünist Partisi’nin yarı-resmî çevrimiçi yayın organı soL Haber, bu gelişmeleri “Stalin yeniden Rusya’nın kamusal alanında: 65 yıl sonra eski yerine döndü” başlığıyla duyurdu. Haber, ilk bakışta yalnızca iki olayı aktaran ölçülü bir metin gibi görünüyor. Ne var ki başlıktan haberin kuruluşuna, “destalinizasyonun kaldırdığı simgeler geri geliyor” ara başlığından Stalin’in İkinci Dünya Savaşı’ndaki rolünün giderek daha görünür hâle geldiği yönündeki vurgusuna kadar metnin bütün çerçevesi, bu geri dönüşü olumlu ve tarihsel bir haksızlığın giderilmesi olarak sunuyor.

Stalin'in kabartması

Oysa asıl sorulması gereken soru, Stalin’in kabartmasının bir binanın “özgün mimari bütünlüğü” içinde yer alıp almadığı değildir. Asıl soru şudur: Kapitalist restorasyon sonucunda ortaya çıkan, oligarkların servetini ve iktidarını koruyan, işçi sınıfını baskı altında tutan ve Büyük Rus milliyetçiliğini devlet ideolojisinin merkezine yerleştiren Putin rejimi neden giderek daha fazla Stalin’e başvuruyor? Stalin heykellerini, büstlerini ve kabartmalarını geri getiren siyasi ve toplumsal güçler kimlerdir; bunu hangi amaçla yapıyorlar?

Bu sorular sorulmadığında, Stalin’in kamusal alana dönüşü sosyalizmin, Ekim Devrimi’nin ya da Sovyet işçi sınıfının tarihsel kazanımlarının geri dönüşü gibi algılanabiliyor. soL Haberin yaptığı tam da budur. Haberde Putin yönetiminin sınıfsal niteliği, Stalin’in bugünkü Rus devletinin tarih anlatısında gördüğü işlev ve Stalin kültünün Lenin’e, Trotskiy’e ve Ekim Devrimi’nin enternasyonalist mirasına karşı taşıdığı anlam üzerine tek sözcük yoktur.

Sovyetler Birliği değil, Çarlık mirası

Putin rejiminin Stalin’i sahiplenmesi, Sovyetler Birliği’ne ve sosyalizme duyulan bir özlemin ifadesi değildir. Bugünkü Rusya, Sovyetler Birliği’nin devamı olan bir işçi devleti değil; Sovyet bürokrasisinin kapitalist restorasyonu gerçekleştiren kesimlerinden, eski KGB ve devlet aygıtı kadrolarından ve özelleştirmeler yoluyla devasa servetlere el koyan oligarklardan doğmuş kapitalist bir devlettir. Putin de bu düzenin başındaki otoriter burjuva siyasetçisidir.

Putin’in tarih anlayışının merkezinde Ekim Devrimi değil, devrim tarafından yıkılan Çarlık devletinin büyük güç mirası yer alıyor. Onun özlemini duyduğu şey üretim araçlarının kamusal mülkiyeti, işçi iktidarı ya da halkların gönüllü ve eşit birliği değil; güçlü, merkezî, otoriter ve mümkün olduğu ölçüde eski imparatorluğun sınırlarına hükmeden bir Rus devletidir.

“Zafer Kazananlar Bulvarı”na dikilen Stalin büstü.

Bu nedenle Putin’in Lenin’e karşı duyduğu düşmanlık, Stalin’e gösterdiği saygıdan çok daha açıklayıcıdır. Putin, Lenin’i ve Bolşevikleri Ukrayna’yı “yaratmakla”, Rusya’nın tarihsel topraklarını parçalamakla ve cumhuriyetlere ayrılma hakkı tanıyarak Sovyet devletinin altına “saatli bomba” yerleştirmekle defalarca suçladı. Çünkü Lenin’in ulusal soruna yaklaşımı, ezilen ulusların kendi kaderini tayin hakkını ve Büyük Rus şovenizmine karşı uzlaşmaz mücadeleyi temel alıyordu. Sovyetler Birliği’nin hiçbir ulusun adını taşımaması ve cumhuriyetlerin biçimsel olarak eşit bir birlik içinde yer alması da bu enternasyonalist anlayışın ürünüydü.

Stalin ise, Lenin’in ölümünün ardından bürokratik karşı-devrimin başlıca temsilcisi olarak bu mirası adım adım tasfiye etti. Sovyetler Birliği biçimsel olarak federal yapısını korusa da gerçek iktidar giderek merkezî bürokratik aygıtın elinde toplandı; ezilen uluslara verilen güvenceler büyük ölçüde kâğıt üzerinde kaldı ve Büyük Rus şovenizmi yeniden güç kazandı. Dolayısıyla Putin’in Lenin’den hoşlanmaması ve Stalin’de kendisine daha yakın bir tarihsel figür bulması hiç de şaşırtıcı değildir. Gerçek Gazetesi’nin yıllar önce isabetle belirttiği gibi, Putin “Lenin’i değil Stalin’i” sevmektedir.

Zafer Stalin’in değil, Sovyet halklarınındı

Stalin’in bugünkü Rusya’da yeniden yüceltilmesinin başlıca araçlarından biri, Sovyetler Birliği’nin Nazi Almanyası’na karşı kazandığı zaferin Stalin’in kişisel başarısı olarak sunulmasıdır. Oryol’daki yeni büstün Sovyet komutanları arasına yerleştirilmesi de bu anlatının bir parçasıdır.

Oysa Nazizme karşı zafer, her şeyden önce muazzam fedakârlıklara katlanan Sovyet işçi sınıfının ve Sovyet halklarının eseriydi. Cephede savaşan milyonlarca asker, fabrikalarda tükeninceye kadar çalışan işçiler, kuşatma ve açlık koşullarında direnen siviller ile Ekim Devrimi sayesinde kurulmuş planlı ekonominin maddi kazanımları olmadan bu zafer mümkün olmazdı. Sovyetler Birliği’nin yaklaşık 27 milyon insanını kaybettiği savaşta ödenen korkunç bedeli Stalin’in dehasına ait bir madalya gibi sunmak, bu insanların tarihsel rolünü gasp etmektir.

Üstelik Stalinist bürokrasi Sovyetler Birliği’ni savaşa hazırlamak bir yana, izlediği politikalarla ülkeyi felaketin eşiğine sürükledi. 1936-1938 Büyük Terörü sırasında Kızıl Ordu’nun komuta kademesinin önemli bir bölümü tasfiye edildi. Stalin, Hitler’in saldırı hazırlıklarına ilişkin çok sayıdaki uyarıyı reddetti; Nazi ordularının Haziran 1941’deki istilası karşısında Sovyetler Birliği ağır yenilgiler aldı ve milyonlarca insan öldü ya da esir düştü. Stalinist Komintern’in Almanya’daki yıkıcı politikaları da işçi sınıfının birleşik mücadelesini engelleyerek Hitler’in iktidara gelmesinin yolunu açmıştı.

Dolayısıyla Stalin’i Nazizmi yenen önder olarak yüceltmek, zaferin gerçek kaynaklarını gizlerken Stalinist bürokrasinin felaketteki sorumluluğunu da aklamaktadır. Sovyet halklarının kahramanlığı ile Stalin’in siyasi sicili birbirine karıştırılamaz. Birincisini savunmak, ikincisini yüceltmeyi değil, tersine tarihsel gerçeği Stalinist tahrifattan kurtarmayı gerektirir.

Stalin, Ekim Devrimi’nin devamı değil inkârıydı

soL Haberin Stalin kabartmasının Marx, Engels ve Lenin’in yanındaki “boşluğa” dönmesini neredeyse doğal bir tarihsel bütünlüğün yeniden kurulması gibi anlatması, Stalinist tarih anlayışının özlü bir ifadesidir. Bu anlatıda Marx’tan Engels’e, Lenin’den Stalin’e uzanan kesintisiz bir çizgi vardır. Stalin, Lenin’in meşru devamcısı; onun rejimi de Ekim Devrimi’nin doğal gelişmesi sayılır.

Gerçekte ise Stalin’in yükselişi, Lenin’in ve Ekim Devrimi’nin programının devamını değil, bürokratik biçimde inkârını temsil ediyordu. Ekim Devrimi, dünya sosyalist devriminin başlangıcı olarak gerçekleşmişti. Bolşeviklerin perspektifi, geri ve savaşın yıktığı bir ülkede ulusal sınırlar içinde kendi kendine yeterli bir sosyalist toplum kurmak değil, Rus Devrimi’ni gelişmiş kapitalist ülkelerdeki işçi devrimleriyle birleştirmekti. Stalin’in 1924’ten itibaren geliştirdiği “tek ülkede sosyalizm” teorisi ise bu enternasyonalist programdan kopuşun ideolojik ifadesi oldu.

Bu kopuş yalnızca teorik bir tartışma değildi. Bürokrasi, kendi ayrıcalıklarını koruyabilmek için işçi sınıfının siyasi iktidarını gasp etti; parti ve sovyet demokrasisini ortadan kaldırdı; Sol Muhalefeti ezdi; 1936-1938 Moskova Duruşmaları ve Büyük Terör yoluyla Ekim Devrimi’ni gerçekleştiren Bolşevik kuşağın çok büyük bölümünü fiziksel olarak yok etti. Trotskiy’in isabetle belirttiği gibi, Stalinist rejimin kurulabilmesi için Bolşevik Partisi’nin devam etmesi değil, imha edilmesi gerekiyordu.

Bu nedenle Stalin’i Marx, Engels ve Lenin’in yanına geri koymak, yalnızca bir kabartmayı “özgün yerine” yerleştirmek değildir. Bu, Stalinist bürokrasinin onlarca yıl boyunca yaptığı tarihsel tahrifatı taş ve metal üzerinde yeniden üretmektir. Cellat ile kurbanlarını, devrim ile bürokratik karşı-devrimi, enternasyonalizm ile Büyük Rus milliyetçiliğini aynı kesintisiz geleneğin parçaları gibi göstermektir.

Putin rejiminin ihtiyaç duyduğu Stalin

Putin yönetiminin Stalin’in bütün mirasını açıkça ve eksiksiz biçimde sahiplendiği söylenemez. Rejim, bir yandan Çarlık geçmişini, Ortodoks Kilisesi’ni ve Beyaz Ordu’nun kimi figürlerini yüceltirken öte yandan Sovyet döneminin büyük güç, askerî zafer ve devlet otoritesi simgelerini kullanmaktadır. İlk bakışta birbirine zıt görünen bu unsurlar, Rus egemen sınıfının ihtiyaçları bakımından aynı milliyetçi anlatı içinde birleştirilmektedir.

Putin, Rusya'nın en zengin kişilerinden biri ve çocukluk arkadaşı Arkadiy Rotenberg'le birlikte.

Bu seçmeci tarih anlatısında Ekim Devrimi bir kopuş olmaktan çıkarılır. Çarlık Rusyası, Sovyetler Birliği ve bugünkü Rusya Federasyonu, güçlü Rus devletinin birbirini izleyen biçimleri olarak sunulur. Lenin’in temsil ettiği devrimci kopuş, işçi sınıfı enternasyonalizmi ve ezilen ulusların hakları bu sürekliliği bozduğu için saldırı hedefidir. Stalin ise Ekim Devrimi’nin uluslararası sosyalist içeriğini bastırdığı, devlet otoritesini yücelttiği ve Rus milliyetçiliğini yeniden canlandırdığı ölçüde bu anlatıya uyarlanabilir.

Trotskiy’e yönelik bitmeyen düşmanlık da aynı yerde anlam kazanır. Putin Rusyası, Trotskiy’i artık yalnızca eski Stalinist yalanları tekrarlayarak değil, onu “Rusya’nın çıkarlarını” devrim uğruna feda eden kozmopolit bir figür olarak göstererek de hedef almaktadır. Çünkü Trotskiy, bütün tahrifatlara rağmen, Ekim Devrimi’nin dünya sosyalist devrimi perspektifini ve Stalinist bürokrasiye karşı sosyalist muhalefeti temsil etmektedir. Bugünkü Rus oligarşisinin korktuğu şey, Stalin’in suçlarının bilinmesinden ibaret değildir; işçilerin ve gençlerin Stalinizmin sosyalizmin kaçınılmaz sonucu olmadığını, ona karşı Marksist ve enternasyonalist bir mücadelenin verildiğini öğrenmesidir.

Stalin’in geri dönüşü bu nedenle geçmişe ilişkin masum bir anma faaliyeti değildir. Putin rejimi derinleşen toplumsal eşitsizlik, savaş, ekonomik baskılar ve emperyalist güçlerle çatışma koşullarında işçi sınıfını milliyetçilik temelinde devletin arkasında toplamaya çalışıyor. Nazizme karşı savaşın halkta yaşayan güçlü hatırasını bugünkü Rus devletinin amaçlarına bağlamak, Stalin’i de güçlü devletin, askerî zaferin ve acımasız disiplinin simgesine dönüştürmek istiyor.

soL’un görmediği sınıfsal gerçek

soL Haberin yayımladığı metin, bütün bu siyasi bağlamı ortadan kaldırıyor. Böylece kapitalist Rus devletinin Stalin’i neden yeniden dolaşıma soktuğu sorusu yerini, Hruşçov dönemindeki “destalinizasyon” sırasında kaldırılmış bir simgenin nihayet “eski yerine” dönmesinden duyulan örtük memnuniyete bırakıyor.

Bu tutum, Türkiye’deki Stalinist çevrelerin Putin Rusyası karşısındaki daha genel siyasi yönelimiyle uyumludur. Bu çevreler, Rusya’nın ABD ve NATO ile çatışmasını çoğu kez sınıfsal içeriğinden kopararak ilerici ya da antiemperyalist bir mücadele gibi sunuyor; Rus kapitalizminin ve oligarşik rejimin gerici niteliğini arka plana itiyor. Stalin’in yeniden yüceltilmesi de aynı yanılsamayı besliyor: Güçlü devlet, Batı’ya meydan okuma, askerî zafer ve Sovyet simgeleri bir araya getirildiğinde ortaya sosyalizme benzeyen bir görüntü çıkıyor.

Ancak bir devletin ABD emperyalizmiyle çatışması onu sosyalist ya da ilerici yapmaz. Rusya’daki üretim araçları oligarkların ve kapitalist şirketlerin denetimindedir; işçi sınıfı siyasi iktidardan bütünüyle dışlanmıştır. Putin yönetimi Ekim Devrimi’nin toplumsal programını değil, onun tasfiye ettiği büyük güç milliyetçiliğini savunmaktadır. Stalin’i de kamulaştırmanın, işçi demokrasisinin ya da dünya devriminin simgesi olarak değil; merkezî devlet otoritesinin, ulusal birliğin ve askerî gücün sembolü olarak kullanmaktadır.

Dolayısıyla Stalin’in bir kabartma veya büst biçiminde “eski yerine dönmesi”, sosyalizmin geri dönüşü değildir. Tam tersine, Ekim Devrimi’nin mirasının bugünkü kapitalist Rus devletinin ihtiyaçlarına göre yeniden tahrif edilmesidir. Gerçek sosyalistlerin görevi bu sahte tarihsel sürekliliği alkışlamak değil; Sovyet halklarının Nazizme karşı kahramanca mücadelesini Stalin kültünden, Ekim Devrimi’ni bürokratik karşı-devrimden ve sosyalizmi Putin’in oligarşik kapitalizminden kesin çizgilerle ayırmaktır.

İç Savaş sırasında Lev Trotskiy Kızıl Ordu askerlerine hitap ediyor.

Stalin’in kabartması eski yerine dönmüş olabilir. Fakat tarih, Stalinistlerin ve Rus oligarklarının yerleştirmek istediği çerçeveye sığmaz. Marx, Engels ve Lenin’in yanındaki gerçek siyasi boşluğu Stalin değil, onun tarafından sürgüne gönderilen, hapsedilen ve öldürülen devrimci Marksistler; başta da Trotskiy ve Sol Muhalefet doldurur. Bugün yeniden bulunması gereken miras, güçlü devletin ve Büyük Rus milliyetçiliğinin değil, Ekim Devrimi’nin enternasyonalist ve sosyalist mirasıdır.

Announcement:

The editorial pause is over: the booklet has become a book

A Soviet anti-alcohol propaganda poster from the 1920s: “Fight against samogon!”

I have now completed the first draft of my study on Stalinism and alcoholism in the Soviet Union. At the outset, my intention was to bring together the articles published on the blog in a small booklet. But as the work progressed, new chapters, sources, footnotes and appendices were added, and the text gradually expanded. The result is a book-length study that can no longer reasonably be described as a “booklet”.

I have begun sending this first draft to friends with whom I have been in contact for some time, to hear their views, criticisms and suggestions. At the same time, I am continuing to work on the text myself. So over the coming period I shall be making some changes to the draft, although I do not expect them to be very extensive. I may, of course, also need to revisit certain sections in light of the comments and suggestions I receive.

While writing and revising this study, the time I was able to devote to the blog inevitably became very limited. What I had initially expected to be a brief editorial pause turned out to last far longer than I had anticipated. That pause has now come to an end.

I shall now return to publishing more regularly on the blog.

See also:

A brief editorial pause

After an editorial pause that lasted longer than I had expected

Duyuru:

Edisyon arası sona erdi: Kitapçık kitaba dönüştü

1920’lerden bir Sovyet alkol karşıtı propaganda afişi: "Samogonla mücadeleye!"

Bir süredir üzerinde çalıştığım Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm çalışmasının ilk taslağını tamamlamış bulunuyorum. Başlangıçta blogda yayımlanan yazıları bir araya getirerek küçük bir kitapçık hazırlamayı düşünüyordum. Ancak çalışma ilerledikçe yeni bölümler, kaynaklar, dipnotlar ve eklerle metin giderek genişledi ve sonuçta ortaya artık “kitapçık” demenin pek mümkün olmadığı, kitap boyutunda bir çalışma çıktı.

İlk taslağı, görüş, eleştiri ve önerilerini almak üzere bir süredir temas halinde olduğum arkadaşlarıma göndermeye başladım. Bir yandan da metin üzerinde çalışmayı sürdürüyorum. Dolayısıyla önümüzdeki dönemde taslakta, çok büyük boyutlara ulaşacağını sanmadığım bazı değişiklikler yapacağım. Ayrıca gelecek eleştiri ve öneriler doğrultusunda kimi bölümleri yeniden ele almam da kuşkusuz gerekebilir.

Bu çalışmanın yazımı ve yeniden işlenmesi sırasında bloga ayırabildiğim zaman ister istemez çok azaldı. Başlangıçta kısa olacağını düşündüğüm, ancak umduğumdan çok daha uzun süren bu edisyon arası artık sona erdi.

Bundan sonra blogda yeniden daha düzenli yayın yapmaya başlayacağım.

Ayrıca bkz.:

Kısa bir edisyon arası

Umduğumdan daha uzun süren edisyon arasının ardından

 Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (10)

“Socialism in one country”, the vodka monopoly and the Stalinist roots of Soviet alcoholism

Leon Trotsky, 1923. That same year, Trotsky opposed the attempt to base the state budget on revenue from vodka sales, warning that it would have disastrous consequences for both the working class and the Soviet state.

In the earlier instalments of this series, we examined the origins of the anti-alcohol campaign launched by Mikhail Gorbachev’s administration in May 1985, the measures it introduced, the large hole it left in the Soviet budget, its relative successes in the early years, and the crisis into which it subsequently descended. At the same time, we sought to show just how serious a social, economic and demographic problem alcoholism had become in Soviet society by the mid-1980s.

Yet one crucial question remains: how did the alcohol problem in the Soviet Union reach such proportions?

This cannot be explained solely by the drinking culture inherited from Tsarist Russia. One of the major roots of the mass scale of alcoholism in the Soviet Union must be sought in the Stalinist bureaucracy’s decision, from the mid-1920s onwards, to make revenue from the production and sale of vodka a permanent component of state finances.

This history is also the history of the bureaucratic degeneration of the Soviet workers’ state.

The October Revolution and the “drunkards’ budget”

When the Bolsheviks came to power, the ban on vodka sales was already in place. It had been introduced by the Tsarist government during the First World War as part of a broader prohibition on strong alcoholic drinks. Rather than abolishing the ban, however, the Soviet government maintained it and gave it a different social and political content.

“Fight against samogon!” A Soviet
propaganda poster from the 1920s.

The decree of 19 December 1919, bearing Lenin’s signature, prohibited the unauthorised production of strong alcoholic drinks and their sale for consumption. During the NEP period, this ban was gradually relaxed; from 1921 onwards, the sale of wines below certain alcohol strengths was permitted. The resumption of state production and sale of vodka, however, was a very different matter - and one of principle.[*]

In his 1923 article Vodka, the Church and the Cinema, Trotsky emphasised that the October Revolution regarded the abandonment of the tsarist “drunkards’ budget” as a historic achievement. In his view, the abolition of a system under which the state raised revenue by encouraging people to drink was one of the gains of the revolution.

For precisely this reason, the prospect of re-legalising vodka sales in the summer of 1923 in order to raise revenue for the state budget was of considerable significance.

The timing, too, was striking. By then, Lenin had effectively withdrawn from political life because of his serious illness. Stalin, meanwhile, had been General Secretary since April 1922 and was rapidly consolidating his position within the party apparatus.

When the proposal to restore state production and sale of vodka was raised at the June 1923 Plenum of the Central Committee, Trotsky vehemently opposed it. In the letter and draft resolution he sent to members of the Central Committee and the Central Control Commission, he drew attention to two major dangers.

Firstly, the state budget would acquire a source of revenue independent of the successes of economic construction. Secondly, raising state revenue from the population’s consumption of alcohol would have a demoralising effect on the working class and reduce workers’ real wages.

In other words, the problem was not merely alcoholism. Who was to bear the burden of financing industrialisation and the state budget?

Yevgeny Preobrazhensky

Moreover, the debate itself soon became intertwined with the issue of the bureaucratisation of the party regime. On 12 July 1923, the very day Trotsky’s article Vodka, the Church and the Cinema appeared in Pravda, the Politburo, at a meeting from which Trotsky was absent, decided that no further articles discussing vodka sales should be published in the newspaper. Yevgeny Preobrazhensky, a member of Pravda’s editorial board who opposed this censorship decision, was removed from the board shortly afterwards.

On 8 October 1923, in his famous letter to members of the Central Committee and the Central Control Commission, Trotsky drew a direct connection between two developments: the apparatus of the Secretariat, which was becoming increasingly independent of the party, and the attempt to create a budget as independent as possible of the successes of economic construction.

The vodka budget and bureaucratisation were becoming two sides of the same historical process.[**]

The return of state vodka

Resistance from Trotsky and his supporters delayed this reversal for a time, but could not prevent it. On 25 August 1925, the state production and sale of vodka were officially legalised once again.

The timing of this decision is particularly striking.

Stalin had begun systematically to formulate the theory of “socialism in one country” towards the end of 1924; by the Fourteenth Party Conference in April 1925, the thesis that the Soviet Union could build “a complete socialist society” by its own efforts had become one of the central political and programmatic pillars of the Stalinist centre.

It is important, however, not to draw a mechanical cause-and-effect relationship here. The debate over the vodka budget had begun in 1923, before the theory of “socialism in one country” was formulated. It would therefore be historically inaccurate to claim that the restoration of the vodka monopoly derived directly from this theory.

An advertisement for state-produced
vodka in the Soviet Union. 

Yet the two were part of the same broader historical transformation.

For the bureaucracy, which had turned away from the perspective of world revolution and was consolidating its own rule within the national boundaries of the Soviet state, one of the central questions was how to secure the immense resources required for industrialisation.

The Opposition advocated accelerating planned industrialisation, imposing heavier taxes on the NEP bourgeoisie and the kulaks, preserving the monopoly of foreign trade, and combining all these measures with an expansion of the working class’s democratic involvement within the party, the Soviets, the trade unions and the management of the economy.

The Stalinist centre, while opposing this line in the mid-1920s, turned instead, among other sources of revenue, to the population’s consumption of alcohol.

In his political report to the Fourteenth Party Congress in December 1925, Stalin explicitly listed vodka as one of the “reserve sources” on which the state could draw in the face of a shortage of capital and foreign credit.[***]

Trotsky repeatedly warned that this would have grave consequences. In October 1924, he drew attention to the economic contradiction inherent in the claim that state vodka would combat samogon - illicit home-distilled spirits. If the state sold vodka at a high price in order to generate substantial revenue for the budget, the peasants would continue to distil their own liquor; if, on the other hand, it sold vodka cheaply enough to compete with samogon, the rationale for using vodka as a source of budget revenue would disappear.

By the end of 1925, the consequences were already becoming apparent. Trotsky observed that state vodka had taken root in the cities without displacing samogon in the countryside, lowering workers’ living standards, stunting their cultural development and weakening the authority of the state in workers’ eyes.

The figures likewise showed a rapid increase. Per capita vodka consumption rose from 0.6 bottles in the 1924/25 economic year to 2.9 in 1925/26 and 4.3 bottles in 1926/27.

The Counter-Theses on the Five-Year Plan, issued by the United Opposition in 1927, went further still. To claim that vodka revenues contributed to industrialisation was misleading, because alcohol-related absenteeism, careless workmanship, defective goods, damage to machinery, accidents, fires and injuries were costing industry hundreds of millions of roubles.

According to the Opposition, the losses inflicted on state industry by vodka were no less than the revenue it generated for the state budget. For this reason, state sales of vodka should be brought to an end within two or three years.

Stalin’s response was that the measure was an “extraordinary and temporary expedient” and would be abandoned as soon as new sources of revenue became available.

Subsequent developments would show precisely the opposite.

The “temporary” measure becomes permanent

From 1928-29 onwards, the Stalinist centre turned to the accelerated industrialisation it had previously opposed, pursuing it through extremely harsh and bureaucratic methods. While vast resources were extracted from the peasantry through forced collectivisation and compulsory grain deliveries, the working class bore the heavy burden of industrialisation through low levels of consumption, increasing labour intensity and various fiscal mechanisms.

Stalin and Molotov, Moscow, 1933.

The vodka monopoly likewise became one of the mechanisms through which these resources were extracted.

Stalin’s letter to Molotov in September 1930 reveals the logic of this policy in all its starkness. To secure the resources required for defence and large-scale construction projects, Stalin demanded that “false shame” be set aside and vodka production increased as much as possible.

The timing of this demand was also striking: it came on the eve of a period in which forced collectivisation was causing enormous social and economic upheaval and the Soviet Union was sliding towards the great famine of 1931-33.

Thus the tsarist “drunkards’ budget” was revived in the hands of the Stalinist bureaucracy.

Vodka revenues rapidly grew in importance. According to data compiled by Julie Hessler, in 1933 Glavspirt, the state alcohol monopoly, recorded profits of 6.5 billion roubles, equivalent to approximately 18.5 per cent of the total state budget. That same year, the authorities aimed to raise an additional 500 million roubles from vodka sales.[****]

Thus the tsarist “drunkards’ budget” had been revived in the hands of the Stalinist bureaucracy.

On the one hand, the state was siphoning off a portion of workers’ and peasants’ purchasing power into the budget through the sale of high-priced alcohol; on the other, it was creating the conditions for the increasingly severe effects of alcohol on workers’ health, family life, labour productivity and the social fabric.

The measure Stalin had described as “temporary” became a permanent feature of Soviet state finances.

“Commodity Number One”

Some fifty years later, this historical continuity would be brought into sharp relief by Mikhail Baytalsky, a former supporter of the Left Opposition.

Mikhail Baytalsky

Arrested three times by the Stalinist regime and subjected to years of imprisonment, exile and labour camps, Baytalsky survived the Stalin era. In the 1970s, his study Commodity Number One, written under the pseudonym A. Krasikov, circulated as samizdat. In it, he sought to reconstruct alcohol data that the Soviet authorities no longer published by drawing on different categories of official statistics.

According to his calculations, Soviet citizens spent 23.2 billion roubles on alcoholic beverages in 1970. This accounted for roughly 15 per cent of all retail spending in state and co-operative shops and 27 per cent of spending on food.

Alcohol had become the Soviet consumer economy’s “Commodity Number One”.

But Baytalsky’s central conclusion was harsher still. In his view, “Commodity Number One” was also on its way to becoming “Calamity Number One”.

After recalling that Stalin had defended the vodka monopoly in 1927 as a “temporary expedient” for securing the resources needed for industrialisation, Baytalsky summed up the outcome of nearly half a century of experience in a single sentence:

“The temporary expedient had turned into a permanent calamity.”[*****]

These words are crucial to understanding the situation that had emerged by 1985.

When Gorbachev, Ligachev and other Soviet leaders declared war on alcoholism, they were undoubtedly confronting a real and extremely grave social problem. Yet the problem they were fighting was not simply inherited from the tsarist past or from the cultural traditions of Russian society.

The bureaucratic regime over which they themselves presided had, over decades, made alcohol sales one of the principal sources of state revenue.

Moreover, while the official historical narrative of the 1985 campaign invoked Lenin and the prohibitions of 1919, it made no mention of the views of Trotsky, the Left Opposition and the United Opposition, all of whom had fought against the restoration of the vodka monopoly in the 1920s. Stalinist historiography had also erased this struggle from the historical memory of Soviet society.

From 1923 onwards, the warnings had been unequivocal: tying the state budget to the alcohol consumption of the working masses would erode workers’ real incomes, undermine social and cultural development, damage industry and create an increasingly difficult-to-resolve contradiction between the state’s professed commitment to combating alcoholism and its own fiscal interests.

The following sixty years more than vindicated these warnings.

As bureaucratic degeneration became increasingly evident in 1923-24, the objections of Trotsky and of the cadres who would later form the Left Opposition to the restoration of the vodka monopoly were overridden. In 1925, as “socialism in one country”, breaking with the perspective of world revolution, became the dominant programme of the Stalinist centre, the state monopoly on vodka was restored almost simultaneously. Amid the upheavals of forced collectivisation and the mounting crisis that would culminate in the great famine, Stalin demanded that vodka production be increased to the maximum. Over the following decades, alcohol revenues became a component of Soviet state finances that was increasingly difficult to dispense with.

This ominous historical chain reveals with striking clarity an important aspect of the fiscal and class logic of the programme of “socialism in one country”.

In 1985, when the leaders who were heirs to the same bureaucratic regime declared a war on alcoholism that amounted to a form of partial prohibition, they were in fact confronting a problem that had been fostered and aggravated over decades by the fiscal and social policies of that very regime.

[*] Helena Stone, “The Soviet Government and Moonshine, 1917–1929”, Cahiers du monde russe et soviétique, vol. 27, nos. 3–4 (1986), pp. 359–361; Leon Trotsky, “Vodka, the Church, and the Cinema”, in Problems of Daily Life and Other Writings on Culture & Science, Monad Press, 1973, p. 31.

[**] Vadim Z. Rogovin, Was There an Alternative? 1923–1927, Mehring Books, 2021, pp. 167–169, 178; Leon Trotsky, “October 8, 1923 Letter from Leon Trotsky to the Central Committee and the Central Control Commission”, 8 October 1923.

[***] Rogovin, Was There an Alternative? 1923–1927, pp. 454–456; J. V. Stalin, “The Fourteenth Congress of the C.P.S.U.(B.): Political Report of the Central Committee”, 18 December 1925; Leon Trotsky et al., The Platform of the Joint Opposition, 1927, Section 4.

[****] Julie Hessler, A Social History of Soviet Trade, Princeton University Press, 2004; Lars T. Lih, Oleg V. Naumov and Oleg V. Khlevniuk (eds.), Stalin’s Letters to Molotov, 1925–1936, Yale University Press, 1995, p. 209; Vadim Z. Rogovin, Bolsheviks Against Stalinism, 1928–1933, Mehring Books, 2019, p. 507.

[*****] A. Krasikov [Mikhail Baytalsky], “Commodity Number One”, in Roy Medvedev (ed.), The Samizdat Register I–II, W. W. Norton, 1977 and 1981. For Baytalsky’s life, see also Mikhail Baitalsky, Notebooks for the Grandchildren, trans. Marilyn Vogt-Downey, Brill, 2025.

Concluded

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (10)

“Tek ülkede sosyalizm”, votka tekeli ve Sovyet alkolizminin Stalinist kökleri

Lev Trotskiy, 1923. Aynı yıl Trotskiy, devlet bütçesini votka satışından elde edilecek gelire dayandırma girişimine karşı çıkarak bunun işçi sınıfı ve Sovyet devleti açısından yıkıcı sonuçlar doğuracağı uyarısında bulundu.

Bu dizinin önceki bölümlerinde, Mihail Gorbaçov yönetiminin Mayıs 1985’te başlattığı alkol karşıtı kampanyanın ortaya çıkışını, uygulanan önlemleri, Sovyet bütçesinde açtığı büyük deliği, ilk yıllardaki görece başarılarını ve ardından içine sürüklendiği krizi ele aldık. Aynı zamanda, 1980’lerin ortasına gelindiğinde alkolizmin Sovyet toplumunda ne kadar büyük bir toplumsal, ekonomik ve demografik sorun hâline geldiğini göstermeye çalıştık.

Ancak geriye çok önemli bir soru kalıyor: Sovyetler Birliği’nde alkol sorunu nasıl bu boyutlara ulaştı?

Bunu yalnızca Rusya’nın çarlık döneminden devraldığı içki kültürüyle açıklamak mümkün değildir. Alkolizmin Sovyetler Birliği’nde kazandığı kitlesel boyutların önemli köklerinden biri, Stalinist bürokrasinin 1920’lerin ortalarından itibaren votka üretimi ve satışından elde edilen geliri devlet maliyesinin kalıcı unsurlarından biri hâline getirmesinde aranmalıdır.

Bu tarih, aynı zamanda Sovyet işçi devletinin bürokratik yozlaşmasının tarihidir.

Ekim Devrimi ve “ayyaşlar bütçesi”

Bolşevikler iktidara geldiklerinde votka satış yasağını sıfırdan yaratmadılar. Sert içkilere yönelik yasak Birinci Dünya Savaşı sırasında çarlık hükümeti tarafından getirilmişti. Ancak Sovyet iktidarı bu yasağı kaldırmak yerine sürdürdü ve ona farklı bir toplumsal ve siyasal içerik kazandırdı.

“Samogonla mücadeleye!” 1920’lerden
bir Sovyet propaganda afişi.

Lenin’in imzasını taşıyan 19 Aralık 1919 tarihli karar, sert alkollü içkilerin izinsiz üretimini ve içme amacıyla satışını yasaklıyordu. NEP döneminde bu yasak giderek gevşetildi; 1921’den itibaren belirli oranların altındaki şarapların satışına izin verildi. Fakat votkanın yeniden devlet eliyle üretilip satılması bundan çok daha farklı ve ilkesel bir meseleydi. [*]

Trotskiy, 1923’te Votka, Kilise ve Sinema başlıklı yazısında Ekim Devrimi’nin çarlığın “ayyaşlar bütçesi”nden vazgeçilmesini tarihsel bir kazanım olarak benimsediğini vurguluyordu. Devletin halkı içmeye teşvik ederek gelir sağlamasına dayanan sistemin ortadan kaldırılması, ona göre devrimin kazanımlarından biriydi.

Tam da bu nedenle 1923 yazında votka satışlarının devlet bütçesine gelir sağlamak amacıyla yeniden yasallaştırılmasının gündeme gelmesi önemliydi.

Tarih de dikkat çekiciydi. Lenin artık ağır hastalığı nedeniyle siyasal yaşamdan fiilen çekilmişti. Stalin ise Nisan 1922’den beri genel sekreterdi ve parti aygıtı içindeki konumunu hızla güçlendiriyordu.

Haziran 1923’te Merkez Komitesi Plenumu’nda devlet votkasına dönüş düşüncesi gündeme geldiğinde Trotskiy buna sert biçimde karşı çıktı. Merkez Komitesi ve Merkez Kontrol Komisyonu üyelerine gönderdiği mektup ve karar taslağında iki temel tehlikeye dikkat çekiyordu.

Birincisi, devlet bütçesine ekonomik inşanın başarılarından bağımsız bir gelir kaynağı yaratılacaktı. İkincisi, halkın alkol tüketiminden devlet geliri sağlanması işçi sınıfı üzerinde moral bozucu bir etki yaratacak ve işçilerin gerçek ücretlerini düşürecekti.

Başka bir deyişle sorun yalnızca alkolizm değildi. Sanayileşmenin ve devlet bütçesinin bedelini kim ödeyecekti?

Yevgeniy Preobrajenskiy

Üstelik tartışmanın kendisi de kısa süre içinde parti rejiminin bürokratikleşmesi sorunuyla birleşti. Trotskiy’in Votka, Kilise ve Sinema başlıklı yazısının Pravda’da yayımlandığı 12 Temmuz 1923 günü Politbüro, Trotskiy’in bulunmadığı bir toplantıda gazetede votka satışını tartışan yeni yazıların yayımlanmamasını kararlaştırdı. Bu sansürcü karara karşı çıkan Pravda yayın kurulu üyesi Yevgeniy Preobrajenskiy de kısa süre sonra yayın kurulundan çıkarıldı.

Trotskiy, 8 Ekim 1923’te Merkez Komitesi ve Merkez Kontrol Komisyonu üyelerine gönderdiği ünlü mektubunda iki gelişme arasında doğrudan ilişki kurdu: partiden giderek bağımsızlaşan sekreterlik aygıtı ile ekonomik inşanın başarılarından mümkün olduğunca bağımsız bir bütçe yaratma arayışı.

Votka bütçesi ile bürokratikleşme aynı tarihsel sürecin iki farklı yüzü hâline geliyordu.[**]

Devlet votkasına dönüş

Trotskiy ve onu destekleyenlerin direnişi bu dönüşü bir süre geciktirdi, fakat engelleyemedi. 25 Ağustos 1925’te votkanın devlet eliyle üretimi ve satışı resmen yeniden yasallaştırıldı.

Bu kararın zamanlaması özellikle dikkat çekicidir.

Stalin, “tek ülkede sosyalizm” teorisini 1924 sonlarında sistemli biçimde formüle etmeye başlamış; Nisan 1925’teki XIV. Parti Konferansı’na gelindiğinde Sovyetler Birliği’nin kendi güçleriyle “tam bir sosyalist toplum” kurabileceği tezi Stalinist merkezin temel siyasal-programatik dayanaklarından biri hâline gelmişti.

Burada mekanik bir neden-sonuç ilişkisi kurmamak gerekir. Votka bütçesi tartışması 1923’te, “tek ülkede sosyalizm” teorisinin formüle edilmesinden önce başlamıştı. Dolayısıyla votka tekeline dönüşün bu teoriden doğrudan türediğini söylemek tarihsel bakımdan doğru olmaz.

Sovyet devlet votkasını tanıtan bir reklam. 

Ancak ikisi aynı büyük tarihsel dönüşümün parçalarıydı.

Dünya devrimi perspektifinden uzaklaşan ve kendi iktidarını Sovyet devletinin ulusal sınırları içinde istikrara kavuşturan bürokrasi açısından temel sorunlardan biri, sanayileşme için gerekli muazzam kaynakların nereden sağlanacağıydı.

Muhalefet, planlı sanayileşmenin hızlandırılmasını, NEP burjuvazisi ile kulakların daha ağır vergilendirilmesini, dış ticaret tekelinin korunmasını ve bütün bunların işçi sınıfının parti, Sovyetler, sendikalar ve ekonomi yönetimindeki demokratik ağırlığının güçlendirilmesiyle birlikte yürütülmesini savunuyordu.

Stalinist merkez ise 1920’lerin ortalarında bu çizgiye karşı çıkarken, başka gelir kaynakları arasında halkın alkol tüketimine de yöneldi.

Stalin, Aralık 1925’te XIV. Parti Kongresi’ne sunduğu siyasi raporda, sermaye ve dış kredi yetersizliği karşısında votkayı devletin kullanabileceği “rezerv kaynaklarından biri” olarak açıkça sayıyordu.[***]

Trotskiy bunun ağır sonuçlar doğuracağı konusunda defalarca uyarıda bulundu. Ekim 1924’te, devlet votkasının samogonla —evde damıtılan kaçak içkiyle— mücadele edeceği iddiasındaki iktisadi çelişkiye dikkat çekmişti: Devlet bütçeye ciddi gelir sağlayabilmek için votkayı pahalı satarsa köylü kendi içkisini üretmeye devam edecek; samogonla rekabet edebilmek için ucuz satarsa bu kez bütçeye gelir sağlama gerekçesi ortadan kalkacaktı.

1925’in sonunda ise sonuçlar şimdiden görünmeye başlamıştı. Trotskiy devlet votkasının kırsal kesimde samogonun yerini alamadan kentlerde kök saldığını; işçilerin yaşam standardını düşürdüğünü, kültürel gelişimlerini körelttiğini ve devletin işçilerin gözündeki otoritesini zayıflattığını söylüyordu.

Veriler de hızlı bir dönüşü gösteriyordu. Kişi başına votka tüketimi 1924/25 ekonomik yılında 0,6 şişeyken, 1925/26’da 2,9’a, 1926/27’de 4,3 şişeye yükseldi.

Birleşik Muhalefet’in 1927 tarihli Beş Yıllık Plan Üzerine Karşı Tezleri ise meseleyi daha da ileri götürüyordu. Votka gelirlerinin sanayileşmeye katkısı olduğunu ileri sürmek yanıltıcıydı; çünkü içkinin yol açtığı işe devamsızlık, özensiz üretim, hatalı ürünler, makine hasarları, kazalar, yangınlar ve yaralanmalar sanayiye yüz milyonlarca ruble zarar veriyordu.

Muhalefete göre devlet sanayisinin votkadan uğradığı zarar, bütçenin votkadan sağladığı gelirden daha az değildi. Bu nedenle votkanın devlet eliyle satışına iki-üç yıl içinde son verilmeliydi.

Stalin’in cevabı ise uygulamanın “olağanüstü ve geçici bir önlem” olduğu ve yeni gelir kaynakları bulunur bulunmaz sona erdirileceği yönündeydi.

Sonraki tarihsel gelişmeler bunun tam tersini gösterecekti.

“Geçici” önlem kalıcılaşıyor

1928–1929’dan itibaren Stalinist merkez daha önce karşı çıktığı hızlandırılmış sanayileşmeye son derece sert ve bürokratik yöntemlerle yöneldi. Zorla kolektivizasyon ve zorunlu tahıl teslimatlarıyla köylülükten büyük miktarda kaynak çekilirken, işçi sınıfı düşük tüketim düzeyi, yükselen emek yoğunluğu ve çeşitli mali mekanizmalar aracılığıyla sanayileşmenin ağır yükünü sırtlandı.

Votka tekeli de bu kaynak aktarım mekanizmalarından biri oldu.

Stalin ve Molotov, Moskova, 1933.

Stalin’in Eylül 1930’da Molotov’a yazdığı bir mektup bu politikanın mantığını bütün çıplaklığıyla gösterir. Stalin, savunma ve büyük inşaat harcamaları için gerekli kaynakları sağlamak üzere “sahte utancın” bir yana bırakılmasını ve votka üretiminin mümkün olduğunca artırılmasını istiyordu.

Talebin zamanlaması ayrıca çarpıcıydı: zorla kolektivizasyonun büyük toplumsal ve ekonomik sarsıntılar yarattığı ve Sovyetler Birliği’nin 1931–1933 büyük kıtlığına sürüklendiği dönemin hemen arifesindeydi.

Votka gelirlerinin ağırlığı hızla büyüdü. Julie Hessler’in derlediği verilere göre 1933’te devlet alkol tekeli Glavspirt’in 6,5 milyar rublelik kârı, toplam devlet bütçesinin yaklaşık yüzde 18,5’ine karşılık geliyordu. Aynı yıl votka satışlarından ek 500 milyon ruble gelir sağlanması hedefleniyordu.[****]

Böylece çarlığın “ayyaşlar bütçesi”, Stalinist bürokrasinin elinde yeniden hayat bulmuştu.

Devlet bir yandan işçi ve köylülüğün satın alma gücünün bir bölümünü yüksek fiyatlı içki satışı yoluyla bütçeye çekiyor, diğer yandan alkolün işçi sağlığı, aile yaşamı, emek üretkenliği ve toplumsal doku üzerindeki ağır sonuçlarının giderek büyümesine zemin hazırlıyordu.

Stalin’in “geçici” dediği uygulama Sovyet devlet maliyesinin kalıcı unsurlarından biri oldu.

“Bir Numaralı Meta”

Bu tarihsel sürekliliği yaklaşık yarım yüzyıl sonra eski bir Sol Muhalefet destekçisi olan Mihail Baytalskiy son derece çarpıcı biçimde ortaya koyacaktı.

Mihail Baytalskiy

Stalinist rejim tarafından üç kez tutuklanan, yıllarını hapishane, sürgün ve çalışma kamplarında geçiren Baytalskiy, Stalin döneminden sağ çıktı. 1970’lerde A. Krasikov takma adıyla samizdat olarak dolaşıma giren Bir Numaralı Meta başlıklı çalışmasında Sovyet yönetiminin artık yayımlamadığı alkol verilerini resmî istatistiklerin farklı kalemlerinden hareketle yeniden oluşturmaya çalıştı.

Hesabına göre Sovyet yurttaşları 1970 yılında alkollü içkilere 23,2 milyar ruble harcamıştı. Bu miktar devlet ve kooperatif mağazalarındaki bütün perakende harcamaların yaklaşık yüzde 15’ine, gıda harcamalarının ise yüzde 27’sine karşılık geliyordu.

Alkol Sovyet tüketim ekonomisinin “Bir Numaralı Meta”sı hâline gelmişti.

Ama Baytalskiy’nin asıl hükmü bundan daha sertti. Ona göre “Bir Numaralı Meta” aynı zamanda “Bir Numaralı Felaket” olma yolundaydı.

Baytalskiy, 1927’de Stalin’in votka tekelini sanayileşme için gerekli kaynakları sağlayacak “geçici bir önlem” olarak savunduğunu hatırlattıktan sonra yaklaşık yarım yüzyıllık deneyimin sonucunu tek cümlede özetliyordu:

“Geçici önlem kalıcı bir felakete dönüşmüştü.”[*****]

Bu sözler, 1985’e gelindiğinde ortaya çıkan tabloyu anlamak açısından son derece önemlidir.

Gorbaçov, Ligaçov ve diğer Sovyet yöneticileri alkolizme savaş ilan ettiklerinde kuşkusuz gerçek ve son derece ağır bir toplumsal sorunla karşı karşıyaydılar. Fakat mücadele ettikleri sorun yalnızca çarlık geçmişinden ya da Rus toplumunun kültürel geleneklerinden miras kalmış değildi.

Kendi yönettikleri bürokratik rejim, on yıllar boyunca alkol satışlarını devlet gelirlerinin önemli kaynaklarından biri hâline getirmişti.

Üstelik 1985 kampanyasının resmî tarih anlatısı Lenin’e ve 1919’daki yasaklara başvururken, 1920’lerde votka tekelinin yeniden kurulmasına karşı mücadele etmiş Trotskiy’in, Sol Muhalefetin ve Birleşik Muhalefetin bu konudaki görüşlerinden söz etmiyordu. Stalinist tarih yazımı onların bu mücadelesini de Sovyet toplumunun tarihsel hafızasından silmişti.

Oysa 1923’ten itibaren yapılan uyarılar son derece açıktı: Devlet bütçesini emekçi kitlelerin içki tüketimine bağlamak işçilerin gerçek gelirlerini aşındıracak, toplumsal ve kültürel gelişmeyi baltalayacak, sanayiye zarar verecek ve devletin alkolizmle mücadele etme iddiasıyla kendi mali çıkarları arasında çözülmesi giderek güçleşen bir çelişki yaratacaktı.

Sonraki altmış yıl bu uyarıları fazlasıyla doğruladı.

1923-1924 yıllarında bürokratik yozlaşma belirginleşirken Trotskiy’in ve daha sonra Sol Muhalefeti oluşturacak kadroların votka tekeline dönüşe karşı itirazları etkisizleştirildi. 1925’te dünya devrimi perspektifinden kopan “tek ülkede sosyalizm” Stalinist merkezin egemen programı hâline gelirken, neredeyse eş zamanlı olarak votka üzerindeki devlet tekeli yeniden kuruldu. Zorla kolektivizasyonun sarsıntıları ve büyük kıtlığa giden süreç içinde Stalin votka üretiminin azami ölçüde artırılmasını istedi. Sonraki on yıllarda ise alkol gelirleri Sovyet devlet maliyesinin vazgeçilmesi giderek güçleşen bir parçasına dönüştü.

Bu uğursuz tarihsel zincir, “tek ülkede sosyalizm” programının mali ve sınıfsal mantığının önemli bir yönünü son derece açık biçimde ortaya koyuyor.

1985’te aynı bürokratik rejimin mirasçısı olan yöneticiler alkolizme karşı yarı içki yasağı niteliğinde bir savaş ilan ettiklerinde ise, gerçekte on yıllar boyunca kendi mali ve toplumsal politikalarının besleyip ağırlaştırdığı bir sorunla karşı karşıyaydılar.

[*] Helena Stone, “The Soviet Government and Moonshine, 1917–1929”, Cahiers du monde russe et soviétique, c. 27, sayı 3–4 (1986), s. 359–361; Leon Trotsky, “Vodka, the Church, and the Cinema”, Problems of Daily Life and Other Writings on Culture & Science, Monad Press, 1973, s. 31.

[**] Vadim Z. Rogovin, Was There an Alternative? 1923–1927, Mehring Books, 2021, s. 167–169, 178; Leon Trotsky, “October 8, 1923 Letter from Leon Trotsky to the Central Committee and the Central Control Commission”, 8 Ekim 1923.

[***] Rogovin, Was There an Alternative? 1923–1927, s. 454–456; J. V. Stalin, “The Fourteenth Congress of the C.P.S.U.(B.): Political Report of the Central Committee”, 18 Aralık 1925; Leon Trotsky vd., The Platform of the Joint Opposition, 1927, Bölüm 4.

[****] Julie Hessler, A Social History of Soviet Trade, Princeton University Press, 2004; Lars T. Lih, Oleg V. Naumov ve Oleg V. Khlevniuk (haz.), Stalin’s Letters to Molotov, 1925–1936, Yale University Press, 1995, s. 209; Vadim Z. Rogovin, Bolsheviks Against Stalinism, 1928–1933, Mehring Books, 2019, s. 507.

[*****] A. Krasikov [Mihail Baytalskiy], “Commodity Number One”, Roy Medvedev (der.), The Samizdat Register I–II, W. W. Norton, 1977 ve 1981. Baytalskiy’nin yaşamı için ayrıca bkz. Mikhail Baitalsky, Notebooks for the Grandchildren, çev. Marilyn Vogt-Downey, Brill, 2025.

Bitti

Çeviri:

Trotskiy suikastının 86. yılında: “Nasıl Oldu” (Natalya Sedova’nın yazısı)

Lev Trotskiy ve Natalya Sedova, Norveç’te ev hapsinde tutuldukları Villa Oskarsborg’da, 1936.

Lenin’le birlikte Ekim Devrimi’nin iki büyük önderinden biri olan Lev Davidoviç Trotskiy, 86 yıl önce bugün, 20 Ağustos 1940’ta Meksika’daki evinde Stalinist bürokrasinin ajanı Ramón Mercader tarafından ölümcül biçimde yaralandı. Ertesi gün, 21 Ağustos’ta hastanede hayatını kaybetti.

Trotskiy’in eşi Natalya Sedova, bundan yaklaşık üç ay sonra, Kasım 1940’ta, hayat arkadaşının ve yoldaşının son gününü ve ölümünü anlatan Nasıl Oldu (How It Happened) başlıklı son derece etkileyici bir yazı kaleme aldı. Mayıs 1941’de Fourth International’da (Dördüncü Enternasyonal) yayımlanan bu yazının Türkçe çevirisini geçen yıl blogda dört bölüm hâlinde yayımlamıştım.

Nasıl Oldu, yalnızca tarihsel bir belge değil, Trotskiy’in öldürülmesine en yakından tanıklık eden insanlardan birinin birinci elden anlatısıdır.

Sedova, Trotskiy’in 20 Ağustos sabahından başlayarak saldırının hemen öncesini, çalışma odasından yükselen korkunç çığlığı, yüzü kanlar içindeki Trotskiy’i gördüğü anı, hastaneye yetişme telaşını ve hayat arkadaşının son saatlerini anlatır. Trotskiy’in ölümcül yarasına rağmen saldırganın öldürülmesini engellemeye çalışması ve onun konuşturulmasını istemesi de bu anlatının çarpıcı ayrıntılarından biridir.

Trotskiy’in Meksika’nın Coyoacán semtindeki evi.

Sedova’nın hafızasında Trotskiy’in ölüm anındaki yüzü bütün canlılığıyla kalmıştır. Yazısını ise Trotskiy’in insanlığın özgür geleceğine duyduğu inancın son yıllarında zayıflamak bir yana daha da güçlendiğini vurgulayarak ve katillerin er ya da geç hesap vereceğini söyleyerek bitirir.

Bugün Sedova’nın Kasım 1940’ta bilemeyeceği çok önemli bir şeyi de biliyoruz:

Mercader yalnız değildi.

Trotskiy’in öldürülmesi, tek başına hareket eden bir Stalinistin işlediği bireysel bir cinayet değildi. Stalinist gizli polis aygıtının yıllar boyunca hazırladığı, birçok ülkeye yayılan ve Trotskist hareketin içine ajanların yerleştirilmesine kadar uzanan geniş bir operasyonun son halkasıydı.

Bu gerçeklerin ortaya çıkması uzun yıllar aldı; muhtemelen tamamı da hâlâ ortaya çıkmış değil.

Mercader’in kendisi de Trotskiy’in evine bir anda ulaşmamıştı. “Jacques Mornard” ve “Frank Jacson” sahte kimliklerini kullanmış, Trotskist çevreyle bağlantı kurmuş ve zaman içinde Trotskiy’in güvenlik çemberinin içine girmeyi başarmıştı. Onun gerçek kimliği ile Stalinist gizli polisle bağlantısının bütün boyutları da ancak cinayetten yıllar sonra açığa çıkacaktı.

20 Ağustos 1940’ta ölümcül biçimde yaralanan Trotskiy hastanede. Ertesi gün hayatını kaybetti.

Trotskiy’i öldürenler onun yalnızca hayatına değil, temsil ettiği siyasi ve tarihsel sürekliliğe de -yani Ekim Devrimi’nin enternasyonalist programına, dünya sosyalist devrimi perspektifine ve Stalinist bürokrasiye karşı devrimci Marksist muhalefete- son vermek istiyorlardı.

Çok ağır bir darbe vurdukları inkâr edilemez. Ama amaçlarına da ulaşamadılar!

Trotskiy suikastının 86. yıldönümünde, Natalya Sedova’nın bu kısa ama son derece güçlü tanıklığını okumamış olanlara okumalarını, daha önce okumuş olanlara ise yeniden okumalarını öneriyorum:

Bölüm 1 | Bölüm 2 |  Bölüm 3 |  Bölüm 4