Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (6)

Alkol sorunu gerçekte ne kadar büyüktü?

Bu dizinin ilk bölümünde, Çernyayev’in günlüğünden hareketle, Gorbaçov’un 4 Nisan 1985’te yapılan Politbüro toplantısında alkol sorununu nasıl tarif ettiğini aktarmıştık. Gorbaçov’a göre alkol tüketimi yalnızca büyük bir toplumsal ve ekonomik sorun değildi; artık aynı zamanda “halkın biyolojik durumunu” ve “genetik geleceğini” tehdit eden bir tehlikeye de dönüşmüştü. Bu sorun çözülmeden komünizm söz konusu bile olamazdı. [*]

“Öbür dünyaya geçiş”, 1988. Alkolizmi ölüme açılan bir yol olarak tasvir eden Sovyet alkol karşıtı propaganda posteri.

“Halkın biyolojik durumu” ve “genetik geleceği” gibi ifadeler, Gorbaçov’un meseleyi Politbüro’ya son derece dramatik bir dille sunduğunu gösteriyordu. Ayrıca unutmamak gerekir ki bu sözler, alkol sorununun parti ve devlet aygıtının tepesine kadar uzandığı bir ortamda dile getiriliyordu. Yine de Gorbaçov’un bu saptamasını yalnızca Politbüro üyelerini ikna etmeyi amaçlayan abartılı bir ifade olarak görmek doğru olmaz. 1980’lerin ortasına gelindiğinde alkol sorunu, Sovyet toplumunda sağlık, çalışma yaşamı, aile ilişkileri, suç oranları, kamu maliyesi ve genel ekonomi üzerinde ağır sonuçlar doğuran, ülkenin demografik geleceğini doğrudan tehdit eden sistemik bir patolojiye dönüşmüştü.

Gorbaçov anılarında, parti ve devlet kurumları üzerinde güçlü bir toplumsal baskı oluştuğunu; bu kurumlara, çoğunlukla eşlerin ve annelerin kaleme aldığı çok sayıda mektup “yağdığını” yazar. Bu mektuplarda sarhoşluğun yol açtığı aile trajedilerinden, iş kazalarından ve işlenen suçlardan korkutucu örnekler veriliyordu. Öte yandan, Gorbaçov’a göre yazarlar ve doktorlar da bu konudaki şikâyetlerini en sert ifadelerle dile getiriyordu. [**] Ligaçov da anılarında, daha dramatik ve retorik bir dille, benzer bir tablo çizer. Ona göre 1980’lerin başında Merkez Komitesi’ne, hükümete, gazete ve dergi yazı kurullarına gelen mektupların sayısı belirgin bir biçimde artmıştı. Bunların çoğu, sarhoşluğun oğullarının ve kocalarının hayatını aldığını, çocuklarını sakat bıraktığını söyleyen, acı içindeki kadınlardan geliyordu. Ligaçov, “kadınların ve çocukların döktüğü gözyaşlarının, erkeklerin içtiği votka kadar çok olduğu” yolundaki sözün yerinde olduğunu belirtir ve bunu gerçek bir yardım çığlığı olarak niteler. Bilim insanlarının da alarm zillerini çaldığını ve ulusun genetik varlığının yozlaşması tehlikesinden söz ettiğini ekler. [***]

1985 alkol karşıtı kampanya sırasında, resmî denetim altında düzenlenen sembolik bir eylem: Bir kadın gösterici Russkaya votkası maketini ateşe veriyor.

Kullanılan kaynaklar, veri derleme, hesaplama yöntemi ve elde edilen istatistiksel sonuçlar bakımından aralarında önemsiz sayılamayacak farklılıklar olsa da bağımsız araştırmacıların çalışmaları, 1950’lerden itibaren Sovyetler Birliği’nde alkol tüketiminin çok hızlı bir artış gösterdiğini ortaya koyuyor. [****] Sert içki tüketiminde ise Sovyetler Birliği dünyada ilk sıradaydı. Alkol bağımlılarının ortalama yaşı düşmüş, kadınlar arasında alkol kullanımı ve alkolizm hızla artmıştı. Alkol tüketimi iş kazalarını, işyerlerinde devamsızlığı ve şiddet suçlarını önemli ölçüde artırıyordu. Ayrıca alkol tüketimi, ortalama yaşam süresindeki düşüşün ve bebek ölüm oranlarındaki artışın başlıca nedenlerinden biri olarak görülüyor; özellikle alkol sorununun merkez üssü konumundaki Slav cumhuriyetlerinde boşanma oranlarındaki yükselişin temel faktörlerinden biri olarak değerlendiriliyordu.

1968-1984 dönemi, ortalama yaşam süresi ve halk sağlığı bakımından da bir duraklama, hatta bazı açılardan gerileme dönemiydi. Bu duraklama yılları boyunca yetişkin erkeklerde ölüm oranı yavaş ama sürekli biçimde yükselmiş; yetişkin kadınlarda ise ya artmış ya da yerinde saymıştı. Aynı dönem, alkol tüketimindeki hız kesmeyen artışla da karakterize oluyordu. Rejimin buna verdiği yanıtlardan biri ise sorunun boyutunu açıkça tartışmak değil, alkol tüketimine ve alkole bağlı ölümlere ilişkin istatistikleri gizlilik kapsamına almak olmuştu.

Sovyetler Birliği’nde alkol tüketimi ve alkole bağlı ölümlere ilişkin istatistiklerin gizlenmesi, yalnızca kamuoyunun sorunun gerçek boyutlarını öğrenmesini engellemekle kalmadı; bu alandaki bilimsel araştırmaları da sakatladı. Nemtsov’un ifadesiyle, alkol durumuna ilişkin bu uzun gizlilik dönemi ve alkole bağlı sorunlar üzerine epidemiyolojik çalışmaların bütünüyle yasaklanması, ülkedeki “alkoloji”yi, yani alkol tüketimi ve sonuçlarını inceleyen araştırma alanını fiilen ortadan kaldırdı. [*****] Bu koşullar altında çeşitli araştırmacılar ve bilim insanları, Sovyetler Birliği’nde alkol üretimi, alkol tüketimi ve yoğun içki kullanımının yol açtığı sorunları saptamaya çalışan bağımsız ya da yarı bağımsız çalışmalar yürüttüler. [******]

Bu bağımsız/yarı-bağımsız çalışmalardan çıkarılması gereken en önemli sonuçlardan biri, sorunun büyüklüğünü tek bir ölçütle anlamaya ve anlatmaya çalışmanın yanıltıcı olacağıdır. Soruna en az dört farklı düzeyde bakmak gerekiyor: gerçek, yani resmî ve kaçak alkol tüketimi; kayıtlı ve kayıtsız alkol bağımlılarının sayısı; alkolün yol açtığı toplumsal-ekonomik tahribat; sağlık ve demografi üzerindeki sonuçları. Bu nedenle sorunun büyüklüğünü yalnızca tüketim hacmiyle ölçmek yanıltıcı olur. Örneğin, Sovyetler Birliği’nin Slav çekirdek bölgelerinde içki rejimi büyük ölçüde votka ağırlıklıydı; kısa sürede yüksek doz alımına dayanan “binge” tipi içme, kazaları, şiddeti ve ani ölümleri daha olası hâle getiriyordu. Alkollü içkilerin kalitesi de göz önünde bulundurulması gereken bir başka etkendi.

Bu çalışmaların ortaya koyduğu tablo çarpıcıdır. Artık 1960 ile 1979 yılları arasında Sovyetler Birliği’ndeki resmî alkol satışlarının neredeyse dört katına çıktığını biliyoruz. [*******] 1984 yılına gelindiğinde, yalnızca devlet kanalıyla satılan kayıtlı saf alkol miktarı kişi başına yıllık 10,5 litreye ulaşmıştı. (Yeri gelmişken, Sovyetler Birliği tarihini çalışan birçok yazarın da çoğu zaman bu resmî rakamı aktarmakla yetindiğini belirtelim.) Oysa bu rakam, halkın evlerde kaçak olarak ürettiği ve samogon olarak adlandırılan içkileri kapsamıyordu. Duke Üniversitesi’nden iktisatçı Vladimir Treml’in öncülük ettiği ve daha sonra Sovyet istatistikçiler tarafından da doğrulanan hesaplamalara göre, samogon üretimi kayıtlı satışlara en az yüzde 30’luk bir kayıt dışı hacim ekliyordu. 1984 yılında Sovyetler Birliği’ndeki gerçek toplam tüketim kişi başına yıllık 14,2 litre saf alkole ulaşmıştı. Rusya Federasyonu’nda (RSFSR) ve Baltık cumhuriyetlerinde ise bu oran birlik ortalamasının da çok üzerindeydi.

Not: İlk üç sütundaki değerler kişi başına yıllık litre saf alkol olarak verilmiştir. Kayıt dışı pay, toplam tüketim içindeki tahmini samogon oranını göstermektedir. Kaynak: Vladimir M. Shkolnikov ve Aleksandr Nemtsov, “The Anti-Alcohol Campaign and Variations in Russian Mortality”, içinde Premature Death in the New Independent States, National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, Washington, DC: The National Academies Press, 1997, s. 243.

Bu bölümü bitirirken, alkolizmin yol açtığı ve yukarıda kısaca işaret ettiğimiz demografik çöküntünün üzerinde biraz daha duralım. 1960’ların ortalarından itibaren Sovyetler Birliği, modern endüstriyel ülkeler tarihinde çok az rastlanan bir demografik krizle sarsılmaya başladı. İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde hızla düşen ölüm oranları, 1964’ten itibaren tersine döndü. Ülkedeki genel ölüm hızı 1964’te 1.000 kişi başına 6,9 iken, bu oran 1981’de 10,3’e, 1984’te ise 10,8’e yükseldi.

Bu demografik krizin en ağır faturası çalışma çağındaki erkek nüfusa kesildi. Sovyet erkeklerinin doğumda beklenen yaşam süresi 1965 yılında 64,3 yıl iken, 1980’lerin başında yaklaşık 62 yıla kadar geriledi. Buna karşılık kadınların yaşam süresi 73-74 yıl düzeyinde sabit kaldı; böylelikle kadın-erkek yaşam süresi arasındaki uçurum 11,5 yıla kadar genişledi. Bu cinsiyetler arası asimetri, o dönemde gelişmiş dünyada kaydedilen en yüksek farklardan biriydi. Christopher Davis ve Murray Feshbach’ın öncülük ettiği araştırmalar, 1970 ile 1975 yılları arasında 40’lı yaşlarındaki Sovyet vatandaşlarının ölüm oranlarının yüzde 30, 50’li yaşlarındakilerin ise yüzde 20 oranında arttığını ortaya koyuyordu. [********] Alkolizm, bu artışta koroner kalp hastalıkları, felç, akut dolaşım sistemi yetmezlikleri, kazalar, zehirlenmeler ve şiddet olayları üzerinden etkili olan başlıca faktörlerden biriydi. 

Kaynak: “Notes on ‘Some Causes of Rising Mortality in the USSR’”, CIA, erişim tarihi 25 Mayıs 2026.

Kapsamları, veri kaynakları, hesaplama yöntemleri ve özellikle ulaştıkları sonuçlar arasında küçümsenemeyecek farklar olmakla birlikte, bağımsız araştırmaların ortaya koyduğu genel tablo açık biçimde aynı yöne işaret ediyordu: 1980’lerin ortasına gelindiğinde Sovyetler Birliği’nde alkol sorununu münferit bir “kötü alışkanlık” ya da dar anlamda bir sağlık meselesi olarak görmek olanaksızdı. Söz konusu olan, toplumun bütün dokusunu etkileyen; sağlık, aile yaşamı, üretim süreci ve demografik yapı üzerinde yıkıcı sonuçlar doğuran büyük ölçekli bir kriz ve toplumsal çürüme tablosuydu.

[*] Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1985), çev. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, s. 39.

[**] Mikhail Gorbachev, Memoirs, New York: Doubleday, 1996, s. 221.

[***] Yegor Ligachev, Inside Gorbachev’s Kremlin: The Memoirs of Yegor Ligachev, çev. Catherine A. Fitzpatrick, Michele A. Berdy, Dobrochna Dyrcz-Freeman ve Marian Schwartz, New York: Routledge, 1993, s. 335-336.

[****] “The Gorbachev Anti-Alcohol Campaign and Russia’s Mortality Crisis”, PMC / NIH, erişim tarihi 25 Mayıs 2026.

[*****] Aleksandr Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, çev. Howard M. Goldfinger ve Andrew Stickley, Södertörns högskola, 2011, s. 49.

[******] Bu alanda bağımsız çalışmalarıyla öne çıkan isimler arasında Vladimir Treml, Aleksandr Nemtsov, Boris Segal ve A. Krasikov’u, yani gerçek adıyla Mihail Baitalskiy’i sayabiliriz. Elbette CIA’in bu alandaki çalışmaları bağımsız akademik araştırmalarla aynı düzlemde değerlendirilemez; ancak CIA uzmanlarının da Sovyet resmî istatistiklerinin güvenilmez ya da eksik kaldığı alanlarda alternatif tahminler üretmeye çalıştığını ve bu amaçla benzer araştırmalar yaptığını belirtmek gerekir.

[*******] “The Anti-Alcohol Campaign and Variations in Russian Mortality”, NCBI / NIH, erişim tarihi 25 Mayıs 2026.

[********] Health Crisis in the USSR1 | International Journal of Epidemiology - Oxford Academic, erişim tarihi 25 Mayıs 2026.

Devam edecek

Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (5)

From Khrushchev to Andropov: the struggle against alcoholism

A scene from a rally in support of the anti-alcohol campaign, 1987.

In the previous instalment, we noted Aleksandr Nemtsov’s characterisation of the anti-alcohol campaign launched in May 1985 as an undertaking without parallel anywhere in the world in the preceding half-century. Moreover, according to Nemtsov, this campaign was unprecedented even in the long history of alcohol production and consumption in Russia: the state not only managed to reduce alcohol consumption significantly and within a very short period, but also, for the first time, brought about a serious decline in state revenues from alcohol sales, which throughout the twentieth century had been one of the stable sources of public finance.

Despite its exceptional character, the anti-alcohol campaign launched in 1985 was not the first major intervention against drunkenness and alcoholism in the Soviet Union. From the Khrushchev era onwards, the party and state leadership had repeatedly launched campaigns and restrictive measures aimed at curbing alcohol consumption, strengthening labour discipline, raising labour productivity, preventing the production of illicit alcohol, and bringing the social consequences of drunkenness under control. Yet all these efforts came up against the same contradiction: the Stalinist bureaucracy treated alcoholism not as a social problem, but primarily as an administrative issue that could be solved through prices, prohibitions, discipline, propaganda, and police control.

In 1958, the CPSU Central Committee and the Soviet government adopted the first major anti-alcohol resolution of the post-war period. According to the chronology included in the CIA’s April 1986 research report [*], the programme introduced under Khrushchev involved a 20 per cent increase in the price of vodka; restricting sales to the hours between 10 a.m. and 9 p.m.; reducing the number of retail outlets; and limiting the sale of alcohol in restaurants. The same chronology notes that consumption fell by 5.4 per cent for one year. Yet this decline did not prove lasting.

A Soviet citizen caught with a homemade still used for producing illicit alcohol.

This was not simply because the measures themselves were limited in scope. The deeper problem lay in the internal contradictions of the state’s alcohol policies. On the one hand, vodka prices were raised, sales hours were restricted, and efforts were made to combat samogon - illicit home-distilled alcohol; on the other hand, wine production was expanded, prices were cut, and sugar production, together with sugar imports from Cuba, created conditions that fuelled both the state’s own alcohol production and illicit distilling. According to Nemtsov, in the first two months after the 1958 resolution began to be implemented, more than 20,000 illicit stills were either voluntarily handed over by members of the public or seized by the militia. Yet these measures failed to halt illicit alcohol production; by 1960, illicit alcohol sales had reached 5.2 litres per capita, surpassing official state sales, which stood at 4.6 litres. [**]

This initial attempt clearly revealed a pattern that would recur in subsequent campaigns: the state sought to limit alcohol consumption, yet continued to rely on alcohol as an indispensable instrument both for budgetary revenues and for the supply of consumer goods. The problem, therefore, did not stem solely from the “bad habits” of the population or from individual weaknesses. The mechanisms that reproduced alcoholism were rooted in the Soviet economy itself and in the bureaucratic methods of rule.

During the Brezhnev period, the second major intervention found expression in the 1972 resolution. This time, the measures were harsher. Nemtsov notes that the 1972 resolution was particularly stringent: administrative measures were stepped up, vodka prices were raised, alcohol sales before 11 a.m. on working days were prohibited, and sales on Sundays were halted altogether. The World Health Organization’s study on Russia’s alcohol policies likewise describes the 1972 resolution as the second major Soviet anti-alcohol campaign, between Khrushchev’s 1958 initiative and Gorbachev’s 1985 campaign. [***]

Brezhnev-era measures were not limited to sales restrictions. Prosecutions targeting illicit alcohol production were temporarily intensified; sobering-up centres became a familiar feature of urban life; and practices that established a direct link between alcohol dependence and breaches of labour discipline became increasingly widespread. In 1967, a system of “re-education” through compulsory treatment and labour for alcohol-dependent individuals, as well as for those who violated public order or workplace discipline, acquired a formal legal basis. Depending on a court ruling, such individuals could be held in special labour-therapy centres for periods ranging from six months to two years. In 1976, a specialised narcology service was established to deal with alcohol and drug dependence; narcology stations were set up even in large factories and industrial enterprises.

Yet Brezhnev-era alcohol policy, too, was riddled with contradictions. On the one hand, the aim was to restrict vodka consumption and combat samogon; on the other, plans were made to expand wine and beer production. In this way, the struggle against alcoholism was reduced to a limited policy of substitution: less consumption of spirits, and more consumption of low-alcohol beverages. But this approach neither eliminated the social roots of alcoholism nor called into question the state’s dependence on alcohol revenues.

In the late 1970s and early 1980s - that is, in the final years of the Brezhnev regime - anti-alcohol measures were intensified once again. According to the CIA chronology, alcohol prices were raised by between 17 and 27 per cent in the period 1979-82; educational and propaganda activities were expanded; and the enforcement of existing legal measures was tightened. [****] Yet during the same period, state alcohol production continued to rise, while samogon (illicit) production also increased sharply. This picture once again revealed the fundamental impasse in the Soviet bureaucracy’s approach to the alcohol problem: the regime was disturbed by the social and economic destruction caused by alcohol, but it did not possess a socio-economic structure that would allow it to abandon alcohol production and sales altogether.

The Andropov period is particularly significant in the run-up to the 1985 campaign. Andropov’s brief tenure is generally associated with efforts to strengthen labour discipline, improve efficiency, combat corruption, and raise labour productivity. According to Nemtsov, while still head of the KGB, Andropov sent a memorandum to Politburo members in early 1982 stating that the fight against drunkenness needed to be intensified. The Politburo subsequently established a commission chaired by A. Pelše. What is striking is that the commission’s first draft acknowledged that administrative and punitive measures could not get to the roots of the alcoholism problem. The draft stated that a long-term and systematic struggle was required; as a first step, it proposed increasing the production of dry wine and beer, and expanding the network of cafés and other establishments where alcoholic beverages were sold by the glass. [*****]

However, this more “liberal” draft was never implemented. With Brezhnev’s death in November 1982 and Pelše’s death in 1983, the process took a different turn. Solomentsev’s appointment as head of the commission dealing with anti-alcohol legislation, together with Andropov’s drive to tighten discipline across the country, paved the way for harsher administrative measures. In the same period, Andropov also approved the sale of a cheaper type of vodka. This inexpensive vodka - popularly known as “Andropovka” or shkolnitsa - was in all likelihood intended to make the anti-alcohol measures more acceptable to the public. This alone is enough to summarise the contradiction of the period: the regime championed “sobriety” and labour discipline while at the same time putting cheaper vodka on the market.

A 1985 USSR postage stamp:
“Sobriety is the rule of life.”

The common feature of the initiatives preceding the 1985 campaign was that they sought to bring the problem under control through administrative decrees and measures without questioning the social conditions that gave rise to alcoholism. The absence of socialist democracy, relations of production, the organisation of work, the constriction of everyday life, the scarcity of consumer goods, the deep-seated alienation that permeated society, the state’s dependence on alcohol revenues, and the bureaucratic methods of rule were all left outside the scope of this scrutiny. Given its own material interests, the Kremlin bureaucracy could not have acted otherwise.

The difference in 1985 was that, under conditions in which the Soviet Union’s economic problems had become markedly more severe, instruments that had already been tried before were now deployed far more rapidly, far more harshly, and on a far broader scale. The shortening of sales hours, price increases, production restrictions, propaganda, disciplinary measures, party-controlled “voluntary” societies, and interventions in the cultural sphere constituted an intensified combination of methods that had been tried piecemeal in earlier campaigns. Moreover, this time the Kremlin bureaucracy was prepared to accept a serious decline even in alcohol revenues, one of the stable sources of the state budget throughout the twentieth century.

Yet, as with all previous attempts, the 1985 campaign too took shape as a bureaucratic intervention that failed to address the roots of the problem. The failure of earlier campaigns had not enabled the Stalinist regime to grasp the social sources of alcoholism. On the contrary, the same prescriptions were reapplied with greater administrative force. For this reason, the consequences of the 1985 campaign must be considered not only in terms of the temporary decline in alcohol consumption, but also together with the collapse in budget revenues, the spread of illicit alcohol production, sugar shortages, growing social discontent, and new fissures in the regime’s legitimacy. These consequences will be examined in the following instalments.

[*] CIA, Gorbachev’s Campaign Against Alcohol, April 1986, p. 7.

[**] Aleksandr Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, trans. Howard M. Goldfinger and Andrew Stickley, Södertörn University, 2011, pp. 91-92.

[***] WHO Regional Office for Europe, Alcohol Policy Impact Case Study: The Effects of Alcohol Control Measures on Mortality and Life Expectancy in the Russian Federation, Copenhagen, 2019, p. 2.

[****] CIA, Gorbachev’s Campaign Against Alcohol, p. 7.

[*****] Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, pp. 100-101.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (5)

Hruşçov’dan Andropov’a alkolizmle mücadele

Alkol karşıtı kampanyayı destekleyen mitinglerden bir kare (1987)

Bir önceki bölümde Aleksandr Nemtsov’un, Mayıs 1985’te başlatılan alkol karşıtı kampanyayı son yarım yüzyılda dünyada benzeri olmayan bir girişim olarak tanımladığına işaret etmiştik. Dahası Nemtsov’a göre bu kampanya, alkol üretim ve tüketiminin Rusya’daki uzun tarihinde de eşi görülmemiş nitelikte bir olaydı: Devlet yalnızca alkol tüketimini önemli ölçüde ve çok kısa sürede azaltmakla kalmamış, 20. yüzyıl boyunca kamu maliyesinin istikrarlı gelir kaynaklarından biri olan alkol satışlarından elde edilen devlet gelirlerini de ilk kez ciddi biçimde düşürmüştü.

Bu istisnai niteliğine rağmen, 1985 yılında başlatılan alkol karşıtı kampanya, Sovyetler Birliği’nde sarhoşluk ve alkolizm sorununa karşı girişilen ilk büyük müdahale değildi. Hruşçov döneminden başlayarak parti ve devlet yönetimi, alkol tüketimini sınırlamak, iş disiplinini güçlendirmek, emek üretkenliğini artırmak, kaçak içki üretimini önlemek ve sarhoşluğun toplumsal sonuçlarını denetim altına almak için defalarca kampanya ve kısıtlama girişiminde bulunmuştu. Ancak bu girişimlerin hepsi aynı çelişkiye takıldı: Stalinist bürokrasi alkolizmi bir toplumsal sorun olarak değil, esas olarak fiyat, yasak, disiplin, propaganda ve polisiye denetim yoluyla çözülebilecek bir idari sorun olarak ele alıyordu.

1958 yılında SBKP Merkez Komitesi ve Sovyet hükümeti, savaş sonrası dönemin ilk büyük alkol karşıtı kararını kabul etti. CIA’in Nisan 1986 tarihli araştırma raporunda [*] yer alan kronolojiye göre Hruşçov dönemindeki bu program kapsamında votka fiyatı yüzde 20 artırıldı; satış saatleri 10.00-21.00 aralığıyla sınırlandırıldı; satış noktaları azaltıldı; restoranlarda içki satışı kısıtlandı. Aynı kronoloji, tüketimin bir yıl için yüzde 5,4 düştüğünü de belirtir. Ancak bu düşüş kalıcı olmadı.

Kaçak içki üretiminde kullanılan ev yapımı damıtma düzeneğiyle yakalanan bir Sovyet yurttaşı.

Bunun nedeni yalnızca önlemlerin sınırlı kalması değildi. Daha derindeki sorun, devletin alkol politikalarının kendi içinde çelişkili olmasıydı. Bir yandan votka fiyatları artırılıyor, satış saatleri daraltılıyor ve samogonla (evde kaçak damıtılan içkiyle) mücadele ediliyor; diğer yandan şarap üretimi artırılıyor, fiyatlar düşürülüyor, şeker üretimi ve Küba’dan yapılan şeker ithalatı hem devletin alkol üretimini hem de kaçak damıtımı besleyen bir zemin yaratıyordu. Nemtsov’un aktardığına göre, 1958 kararının uygulanmaya başlamasından sonraki ilk iki ayda halkın kendi isteğiyle teslim ettiği ya da milis kuvvetlerince ele geçirilen 20 binden fazla kaçak içki düzeneği vardı. Fakat bu önlemler kaçak içki üretimini durduramadı; 1960’ta kaçak alkol satışları kişi başına 5,2 litreyle resmî devlet satışlarını, yani 4,6 litreyi geçmişti. [**]

Bu ilk girişim, sonraki kampanyalarda da tekrar edecek bir örüntüyü açıkça ortaya koyuyordu: devlet alkol tüketimini sınırlamak istiyor, fakat alkolü hem bütçe gelirleri hem de tüketim malları arzı açısından vazgeçilmez bir araç olarak kullanmaya devam ediyordu. Dolayısıyla sorun, yalnızca “halkın kötü alışkanlıkları”ndan ya da bireysel zaaflardan kaynaklanmıyordu. Alkolizmi yeniden üreten mekanizmalar, Sovyet ekonomisinin ve bürokratik yönetim tarzının kendi içinde yer alıyordu.

Brejnev döneminde ikinci büyük müdahale 1972 kararında ifadesini buldu. Bu kez önlemler daha sertti. Nemtsov, 1972 kararının özellikle katı olduğunu; idari önlemlerin artırıldığını, votka fiyatlarının yükseltildiğini, iş günlerinde saat 11.00’den önce alkol satışının yasaklandığını ve pazar günleri satışın durdurulduğunu belirtir. Dünya Sağlık Örgütü’nün Rusya’nın alkol politikaları üzerine hazırladığı çalışmada da 1972 kararı, Hruşçov’un 1958 girişimi ile Gorbaçov’un 1985 kampanyası arasında ikinci büyük Sovyet alkol karşıtı kampanyası olarak anılır. [***]

Brejnev dönemi önlemleri yalnızca satış kısıtlamalarından ibaret değildi. Kaçak içki üretimine yönelik kovuşturmalar geçici olarak yoğunlaştırıldı; ayıltma merkezleri kent yaşamının bir parçası hâline geldi; alkol bağımlılığı ve iş disiplini ihlalleri arasında doğrudan bağ kuran uygulamalar yaygınlaştı. 1967’de alkol bağımlıları ve kamu düzenini ya da iş disiplinini ihlal edenler için zorunlu tedavi ve çalıştırma yoluyla “yeniden eğitim” sistemi hukuki dayanak kazanmıştı. Bu kişiler, mahkeme kararına bağlı olarak altı aydan iki yıla kadar özel çalışma-terapi merkezlerinde tutulabiliyordu. 1976’da ise alkol ve uyuşturucu bağımlılığıyla ilgilenmek üzere özel narkoloji hizmeti kuruldu; büyük fabrikalarda ve üretim tesislerinde dahi narkoloji istasyonları oluşturuldu.

Ancak Brejnev döneminin alkol politikası da baştan sona çelişkilerle doluydu. Bir yandan votka tüketiminin sınırlandırılması ve samogonla mücadele hedefleniyor, diğer yandan şarap ve bira üretiminin artırılması planlanıyordu. Böylece alkolizme karşı mücadele, daha az sert içki ve daha fazla düşük alkollü içki tüketimi gibi sınırlı bir ikame politikasına indirgeniyordu. Fakat bu politika, alkolizmin toplumsal köklerini ortadan kaldırmadığı gibi, devletin alkol gelirlerine bağımlılığını da sorgulamıyordu.

1970’lerin sonu ve 1980’lerin başında, yani Brejnev rejiminin son yıllarında, alkol karşıtı önlemler yeniden yoğunlaştırıldı. CIA’in kronolojisine göre 1979-82 döneminde alkol fiyatları yüzde 17 ile 27 arasında artırıldı; eğitim ve propaganda faaliyetleri çoğaltıldı; mevcut yasal önlemlerin uygulanması sıkılaştırıldı. [****] Fakat aynı dönemde devletin alkol üretimi artmaya devam etti, samogon üretimi de keskin biçimde yükseldi. Bu tablo, Sovyet bürokrasisinin alkol sorununa yaklaşımındaki temel çıkmazı bir kez daha gösteriyordu: rejim, alkolün yol açtığı toplumsal ve ekonomik yıkımdan rahatsızdı; ama alkol üretiminden ve satışından bütünüyle vazgeçebilecek bir toplumsal-ekonomik yapıya da sahip değildi.

Andropov dönemi, 1985 kampanyasına giden yolda özellikle önemlidir. Andropov’un kısa iktidarı, genel olarak iş disiplini, verimlilik, yolsuzlukla mücadele ve emek üretkenliğini artırma hedefleriyle anılır. Nemtsov’un aktardığına göre, Andropov daha KGB başkanıyken, 1982 başında Politbüro üyelerine sarhoşlukla mücadelenin güçlendirilmesi gerektiğini bildiren bir memorandum göndermişti. Politbüro bunun üzerine A. Pelşe başkanlığında bir komisyon oluşturdu. İlginç olan, hazırlanan ilk taslağın idari ve cezalandırıcı önlemlerin alkolizm sorununun köklerine inemeyeceğini kabul etmesiydi. Taslak, uzun vadeli ve sistematik bir mücadele gerektiğini belirtiyor; ilk adım olarak sek şarap ve bira üretiminin artırılmasını, alkollü içkilerin bardakla satıldığı kafe ve işletmeler ağının genişletilmesini öneriyordu. [*****]

Fakat bu daha “liberal” taslak hayata geçmedi. Brejnev’in Kasım 1982’de, Pelşe’nin ise 1983’te ölmesiyle süreç başka bir yöne evrildi. Solomentsev’in anti-alkol mevzuatıyla ilgili komisyonun başına geçmesi ve Andropov’un ülke genelinde disiplini sertleştirme çizgisi, daha ağır idari önlemlerin önünü açtı. Aynı dönemde Andropov daha ucuz bir votka türünün satışını da onayladı. Halk arasında “Andropovka” ya da “şkolnitsa” olarak anılan bu ucuz votka, büyük olasılıkla alkol karşıtı önlemleri daha kabul edilebilir kılma amacı taşıyordu. Bu bile dönemin çelişkisini özetlemeye yeter: rejim bir yandan “ayıklığı” ve iş disiplinini savunuyor, diğer yandan daha ucuz votkayı piyasaya sürüyordu.

1985 tarihli SSCB posta pulu,
“Ayık olmak yaşamın kuralıdır”

1985 kampanyasını önceleyen girişimlerin ortak özelliği, alkolizmi doğuran toplumsal koşulları sorgulamadan sorunu idari kararname ve tedbirlerle denetim altına almaya çalışmalarıydı. Sosyalist demokrasinin yokluğu, üretim ilişkileri, çalışma düzeni, gündelik hayatın sıkışmışlığı, tüketim malları kıtlığı, toplumu derinden saran yabancılaşma, devletin alkol gelirlerine bağımlılığı ve bürokratik yönetim tarzı bu sorgulamanın dışında bırakılıyordu. Kremlin bürokrasisinin kendi maddi çıkarları gereği başka türlü davranması mümkün değildi.

1985’in farkı, Sovyetler Birliği’nde ekonomik sorunların iyice ağırlaştığı koşullarda, daha önce denenmiş araçların bu kez çok daha hızlı, çok daha sert ve çok daha geniş ölçekli biçimde uygulanmasıydı. Satış saatlerinin daraltılması, fiyat artışları, üretim kısıtlamaları, propaganda, disiplin önlemleri, parti denetimindeki “gönüllü” cemiyetler ve kültürel alana müdahaleler, daha önceki kampanyalarda parça parça denenmiş yöntemlerin yoğunlaştırılmış bir bileşimiydi. Üstelik bu kez Kremlin bürokrasisi, 20. yüzyıl boyunca devlet bütçesinin istikrarlı kaynaklarından biri olan alkol gelirlerini bile ciddi biçimde düşürmeyi göze almıştı.

Ne var ki daha önceki bütün girişimlerde olduğu gibi, 1985 kampanyası da sorunun köklerine inmeyen bürokratik bir müdahale olarak biçimlendi. Önceki kampanyaların başarısızlığı, Stalinist rejime alkolizmin toplumsal kaynaklarını kavrama olanağı sağlamadı. Tersine, aynı reçeteler daha büyük bir idari şiddetle yeniden uygulandı. Bu nedenle 1985 kampanyasının sonuçları da yalnızca alkol tüketimindeki geçici düşüşle değil, bütçe gelirlerindeki çöküş, kaçak içki üretiminin yaygınlaşması, şeker kıtlığı, toplumsal hoşnutsuzluk ve rejimin meşruiyetinde yeni çatlaklarla birlikte ele alınmalıdır. Sonraki bölümlerde bu sonuçları ele alacağız.

[*] CIA, Gorbachev’s Campaign Against Alcohol, Nisan 1986, s. 7.

[**] Aleksandr Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, çev. Howard M. Goldfinger ve Andrew Stickley, Södertörns högskola, 2011, s. 91-92.

[***] WHO Regional Office for Europe, Alcohol Policy Impact Case Study: The Effects of Alcohol Control Measures on Mortality and Life Expectancy in the Russian Federation, Copenhagen, 2019, s. 2.

[****] CIA, a.g.e., s. 7.

[*****] Nemtsov, a.g.e., s. 100-101.

Devam edecek

Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (4)

Measures adopted under the campaign and the “participation” of the masses

Mikhail Solomentsev and Yegor Ligachev

A commission was established to oversee the progress of the campaign, with Yegor Ligachev and Mikhail Solomentsev placed at its head. In his memoirs, Gorbachev writes that the two men threw themselves into the task with “irrepressible zeal”, thereby implying that, from the very outset, those tasked with implementing the campaign acted with excessive fervour. [*]

Coordinated by this commission, various organs of the state apparatus were mobilised. On the one hand, Gosplan (the State Planning Committee), the Ministry of Finance and the Ministry of Trade sought practical answers to the question of how to offset the substantial loss of revenue that would result from reduced alcohol sales; on the other, the Ministry of Health and the Ministry of Internal Affairs oversaw the implementation of the new policy.

The measures introduced as part of the anti-alcohol campaign, in line with the decisions and decrees discussed in the first section, began to be implemented on 1 June 1985. These measures may be summarised under the following headings:

Fight Against Drunkenness (1989)

• restrictions on the hours during which alcoholic beverages could be sold and on the number of sales outlets;

• reductions in the production of vodka, wine and other alcoholic drinks;

• making access to alcohol more difficult through price increases;

• disciplinary measures targeting alcohol consumption in public spaces and workplaces;

• propaganda campaigns, posters, and press and media activity;

• intervention in areas of everyday life such as weddings, restaurants and celebrations;

• the uprooting of vineyards or the curtailment of wine production;

This summary table makes it clear that the campaign was not merely a propaganda exercise aimed at reducing alcohol consumption. After the complete failure, within just a few years, of the 1972-73 initiative, the Party and state apparatus this time adopted a far more comprehensive approach, launching an extensive programme of administrative intervention extending from production to sales, and from pricing to the rhythm of everyday life.

Aleksandr Nemtsov, one of the leading researchers on alcohol-related problems in Russia and the Soviet Union and a former department head at the Moscow Research Institute of Psychiatry, draws attention to the exceptional nature of the campaign. According to Nemtsov, the anti-alcohol campaign had no parallel anywhere in the world over the preceding half-century. It was also unprecedented in the long history of alcohol production and consumption in Russia: the state had not only managed to reduce alcohol consumption sharply and within a very short period, but had also, for the first time, brought about a substantial fall in state revenue from alcohol sales - one of the stable sources of public finance throughout the twentieth century. [**]

One of the distinctive features of the campaign was that, in its decision of 7 May 1985, the Central Committee called for the establishment of an all-Union society for the “struggle for sobriety” and for this society to have its own publication. [***] Stephen White notes in his book Russia Goes Dry: Alcohol, State and Society that this decision was implemented within a short time. In early August 1985, a meeting was convened by the All-Union Central Council of Trade Unions, the Komsomol, the Academy of Sciences and the Ministry of Health. At this meeting, it was decided to establish the All-Union Voluntary Society for the Struggle for Sobriety. An organising committee was formed to oversee the preparations; Yuri Ovchinnikov, vice-president of the Academy of Sciences, a biochemist and a candidate member of the Central Committee, was designated as the society’s first president. [****]

The Kremlin bureaucracy had decided that the administrative measures adopted should be complemented by a “social mobilisation” organised within society under official supervision. This mobilisation sought to win over at least some of those who were disturbed by the social consequences of alcohol dependency and widespread drunkenness. Yet the initiative only served to underscore the bureaucratic character of the campaign. The Society, though labelled “voluntary”, was in reality nothing more than an instrument of mobilisation organised from above by institutions subordinate to the state and Party apparatus.

The task of the Society was to promote “sobriety” in factories and other workplaces, in cultural and leisure centres, and in neighbourhoods and residential areas. Its members were expected to pay particular attention to individuals known to be prone to drinking. The Society also aimed to shape public opinion, to explain clearly and persuasively the harm caused by alcoholic beverages to “public and private life”, to oppose alcohol propaganda, and to help ensure compliance with legal regulations concerning drunkenness and alcoholism. Preventing the production of home-made alcohol and monitoring the enforcement of rules governing the alcohol trade likewise fell within the Society’s remit. It was also expected to contribute to the development of leisure activities for the population, especially young people.

As White observes, this structure was in fact a classic “front” organisation: it lent the campaign’s objectives a supposedly mass and voluntary character. Indeed, in his interview with Pravda following the public announcement of the campaign in May, Ovchinnikov explicitly stated that all the Society’s activities would be conducted under the leadership of Party committees and would rest on the principle of democratic [read: bureaucratic] centralism. [*****]

The Society was formally established at a conference held in Moscow in September 1985. At this conference, it was given a formal structure along lines familiar from the CPSU and other Soviet mass organisations. According to the figures cited by White, the Society claimed to have grown rapidly within a matter of months: by May 1986, it announced that it had 350,000 branches and approximately 11 million individual members. Its growth continued thereafter; by early 1987, the Society appeared to have reached 14 million members and 450,000 branches. [******]

An officially supervised anti-alcohol demonstration held in the Soviet Union in 1987: “Alcohol and socialism are incompatible!”

At first glance, these figures were undoubtedly impressive. Yet it was highly questionable how many of these members were genuinely people ready to work voluntarily in line with the Society’s aims. Indeed, there were numerous indications revealing the bureaucratic character of this top-down “grassroots initiative”. According to White, complaints persisted that people in factories and institutes were being enrolled en masse, that Party members were being told it was compulsory to join the Society, and that in some places even individuals who drank and openly declared that they would continue to do so were being registered as members. Workers in Penza, for example, were told that they could drink 100 grams of vodka “if necessary”. Moreover, rumours that members of the Society would not be sent to sobering-up centres if caught drunk also encouraged enrolment.

It should nevertheless be noted that, despite its bureaucratic character, the Society, backed by the Party and state apparatus, organised numerous activities across various parts of the Soviet Union. It held mass rallies, courses, museum visits and conferences; following earlier Soviet practices, it operated an “agitation steamer” on the Volga and an “agitation train” named after the Leninist Komsomol; it mounted exhibitions and published brochures. By the end of 1986, more than fifty films had been withdrawn from commercial distribution on the grounds that they were too tolerant of alcoholism, and cuts had been made to more than a hundred television programmes. The first issue of the Society’s journal Trezvost’ i kul’tura [Sobriety and Culture] appeared in January 1986 and reached 600,000 subscribers from its very first issue; according to its editor, Stanislav Sheverdin, this figure was “far higher than expected”. The Society also offered other services, such as a helpline in Tallinn run by its members. [*******]

All this showed that, as the Soviet Union entered a period soon to be marked by the concepts of glasnost, perestroika and “new thinking”, the anti-alcohol campaign amounted to more than a set of prohibitions and administrative restrictions: it created a broad sphere of bureaucratic intervention extending from cultural production to everyday life, and from leisure activities to the mass media.

[*] Mikhail Gorbachev, Memoirs, Doubleday, New York, 1996, p. 221. Immediately after this implication, Gorbachev sharpens his criticism, noting that Ligachev and Solomentsev “took everything to the point of absurdity”. In the sections where we examine the failure of the campaign, we shall also address the mutual accusations made by the different sides.

[**] Aleksandr Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, trans. Howard M. Goldfinger and Andrew Stickley, Södertörn University College, 2011, p. 41.

[***] The 1985 Society was not an entirely new creation. On 16 February 1928, the Society for the Struggle against Alcoholism (Obshchestvo po bor’be s alkogolizmom, OBSA) had been founded in Moscow; through factory cells, conferences, publications and propaganda work, it sought to promote sobriety among the working class. The title of its journal, launched in July 1928, was Trezvost’ i kul’tura [Sobriety and Culture], a name that would be revived in 1986. Yet the initiative came into conflict with the state’s reliance on alcohol revenues and was effectively liquidated in 1932 by being absorbed into the broader Society for a Healthy Everyday Life. See Kate Transchel, “Staggering Towards Socialism: The Soviet Anti-Alcohol Campaign, 1928–1932”, The Soviet and Post-Soviet Review, vol. 23, no. 2, 1996, pp. 191–202.

[****] Stephen White, Russia Goes Dry: Alcohol, State and Society, Cambridge University Press, New York, 1996, p. 75.

[*****] ibid., p. 76.

[******] ibid., pp. 76–78.

[*******] ibid., p. 78.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (4)

Kampanya kapsamında alınan önlemler ve kitlelerin “katılımı”

Mihail Solomentsev ve Yegor Ligaçov

Kampanyanın ilerleyişini gözetmek üzere kurulan komisyonun başına Yegor Ligaçov ve Mihail Solomentsev getirildi. Gorbaçov, anılarında bu ikilinin işe “dizginlenemez bir şevkle” koyulduğunu belirtir; böylece kampanyanın uygulayıcılarının daha en başından aşırıya kaçan bir gayret içinde hareket ettiklerini ima eder. [*]

Bu komisyonun koordinasyonu altında devlet aygıtının farklı kurumları harekete geçirildi. Bir yandan Gosplan (Devlet Planlama Komitesi), Maliye Bakanlığı ve Ticaret Bakanlığı içki satışlarından doğacak büyük gelir kaybının nasıl telafi edileceği sorusuna pratik cevaplar ararken, diğer yandan Sağlık Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığı yeni politikanın nasıl uygulanacağına ilişkin süreci yürütüyordu.

Alkol karşıtı kampanya kapsamındaki önlemler, birinci bölümde değindiğimiz karar ve kararnameler doğrultusunda 1 Haziran 1985’te uygulanmaya başlandı. Bu önlemleri şu başlıklar altında özetleyebiliriz:

Sarhoşlukla Savaş (1989)

• alkollü içki satış saatlerinin ve satış noktalarının kısıtlanması;

• votka, şarap ve diğer alkollü içki üretiminin azaltılması;

• fiyat artışlarıyla alkole erişimin zorlaştırılması;

• kamusal alanlarda ve işyerlerinde içki kullanımına yönelik disiplin önlemleri;

• propaganda kampanyaları, afişler ve basın-yayın faaliyetleri;

• düğün, lokanta ve kutlama gibi gündelik hayat alanlarına müdahale;

• üzüm bağlarının sökülmesi ya da şarap üretiminin kısıtlanması;

• parti ve devlet kurumlarında “örnek davranış” baskısı.

Bu özet tablo, kampanyanın yalnızca içki tüketimini azaltmaya yönelik bir propaganda faaliyeti olmadığını açıkça gösteriyor. 1972-73 yıllarındaki girişimin birkaç yıl içinde tamamen başarısızlığa uğramasının ardından parti ve devlet aygıtları, bu kez çok daha kapsamlı bir yola başvurmuş; üretimden satışa, fiyatlandırmadan gündelik hayatın ritmine kadar uzanan geniş bir idari müdahale programı başlatmıştı.

Rusya ve Sovyetler Birliği’nde alkol sorunu üzerine çalışan önde gelen araştırmacılardan, Moskova Psikiyatri Araştırma Enstitüsü eski bölüm başkanı Aleksandr Nemtsov, kampanyanın istisnai niteliğine dikkat çeker. Nemtsov’a göre alkol karşıtı kampanya, son yarım yüzyılda dünyada benzeri olmayan bir girişimdi. Dahası, alkol üretim ve tüketiminin Rusya’daki uzun tarihinde de eşi görülmemiş nitelikte bir olaydı: Devlet yalnızca alkol tüketimini önemli ölçüde ve çok kısa sürede azaltmakla kalmamış, 20. yüzyıl boyunca kamu maliyesinin istikrarlı gelir kaynaklarından biri olan alkol satışlarından elde edilen devlet gelirlerini de ilk kez ciddi biçimde düşürmüştü. [**]

Kampanyanın ayırt edici yönlerinden biri de Merkez Komitesi’nin 7 Mayıs 1985 tarihli kararında, “ayıklık mücadelesi” için tüm birlik düzeyinde bir cemiyet kurulmasını ve bu cemiyetin bir yayın organı çıkarmasını uygun görmesiydi. [***] Stephen White, Russia Goes Dry: Alcohol, State and Society [Rusya Ayılıyor: Alkol, Devlet ve Toplum] başlıklı kitabında, bu kararın kısa süre içinde hayata geçirildiğini belirtir. Ağustos 1985 başında, Tüm Birlik Merkezî Sendikalar Konseyi, Komsomol, Bilimler Akademisi ve Sağlık Bakanlığı tarafından bir toplantı düzenlendi. Bu toplantıda, Ayıklık Mücadelesi İçin Tüm Birlik Gönüllü Cemiyeti’nin kurulması kararlaştırıldı. Hazırlıkları yürütmek üzere bir örgütlenme komitesi oluşturuldu; Bilimler Akademisi başkan yardımcısı, biyokimyacı ve Merkez Komitesi aday üyesi Yuri Ovçinnikov da cemiyetin ilk başkanı olarak belirlendi. [****]

Kremlin bürokrasisi, alınan idari önlemlerin halk içinde resmî denetim altında örgütlenecek bir “toplumsal seferberlik” ile tamamlanması gerektiğine karar vermişti. Bu seferberlik, alkol bağımlılığı ve yaygın sarhoşluğun toplumsal sonuçlarından rahatsız olan kesimlerin en azından bir bölümünün desteğini arkasına almayı hedefliyordu. Ancak bu girişim, kampanyanın bürokratik karakterini daha da belirginleştiriyordu. “Gönüllü” sıfatı taşıyan Cemiyet, gerçekte devlet ve parti aygıtına bağlı kurumların yukarıdan aşağıya örgütlediği bir seferberlik aracından başka bir şey değildi.

Cemiyetin görevi, fabrikalarda ve diğer işyerlerinde, kültür ve dinlenme merkezlerinde, mahallelerde ve konut alanlarında “ayıklığı” yaygınlaştırmaktı. Üyelerinden, alkole eğilimli olduğu bilinen kişilere özel dikkat göstermeleri bekleniyordu. Cemiyet aynı zamanda kamuoyunu biçimlendirmeyi, alkollü içkilerin “kamusal ve özel hayata” verdiği zararı açık ve ikna edici biçimde anlatmayı, alkollü içki propagandasına karşı çıkmayı ve sarhoşluk ile alkolizme ilişkin yasal düzenlemelere uyulmasını sağlamaya yardımcı olmayı amaçlıyordu. Ev yapımı içki üretiminin önlenmesi ve alkol ticaretini düzenleyen kuralların uygulanmasının izlenmesi de Cemiyet’in görevleri arasındaydı. Gençler başta olmak üzere halk için boş zaman faaliyetlerinin geliştirilmesine katkıda bulunması da bekleniyordu.

White’ın belirttiği gibi, bu yapı gerçekte klasik bir “cephe” örgütüydü: Kampanyanın amaçlarının hayata geçirilmesine sözde kitlesel ve gönüllü bir karakter kazandırıyordu. Nitekim Ovçinnikov da mayıs ayında kampanyanın kamuoyuna duyurulmasının ardından Pravda’yla yaptığı söyleşide Cemiyet’in bütün çalışmalarını parti komitelerinin yönetimi altında yürüteceğini ve demokratik [siz bunu bürokratik olarak okuyun] merkeziyetçilik ilkesine dayanacağını açıkça ifade etmişti. [*****]

Cemiyet, Eylül 1985’te Moskova’da düzenlenen bir konferansta resmen kuruldu. Bu konferansta Cemiyet’e, SBKP’den ve diğer Sovyet kitle örgütlerinden aşina olunan çizgide resmî bir yapı kazandırıldı. White’ın aktardığı bilgilere göre Cemiyet, birkaç ay içinde hızla büyüdüğünü ileri sürüyordu: Mayıs 1986’ya gelindiğinde 350 bin şubeye ve yaklaşık 11 milyon bireysel üyeye sahip olduğunu açıklamıştı. Büyüme daha sonra da devam etti; 1987 başında Cemiyet’in üye sayısı 14 milyona, şube sayısı ise 450 bine ulaşmış görünüyordu. [******]

Sovyetler Birliği’nde 1987 yılında resmî denetim altında düzenlenen bir alkol karşıtı gösteri: “Alkol ve sosyalizm birbiriyle bağdaşmaz!”

Bu rakamlar ilk bakışta hiç kuşkusuz etkileyiciydi. Ancak bunların ne kadarının gerçekten Cemiyet’in amaçları doğrultusunda gönüllü olarak çalışmaya hazır insanlardan oluştuğu son derece tartışmalıydı. Nitekim bu tepeden örgütlenen “taban inisiyatifi”nin bürokratik karakterini açığa vuran çok sayıda gösterge vardı. White’ın aktardığına göre, fabrikalarda ve enstitülerde insanların topluca üye kaydedildiğine, parti üyelerine Cemiyet’e katılmalarının zorunlu olduğunun söylendiğine, hatta içki içen ve içmeye devam edeceğini açıkça belirten kişilerin bile bazı yerlerde üye yapıldığına ilişkin şikâyetler sürüyordu. Örneğin Penza’daki işçilere, “zorunda kalmaları halinde” 100 gram votka içebilecekleri söylenmişti. Ayrıca Cemiyet üyelerinin sarhoş halde yakalanmaları durumunda ayıltma merkezlerine gönderilmeyeceklerine dair söylentiler de üyeliği teşvik etmişti.

Bürokratik bir karaktere sahip olmakla birlikte parti ve devlet aygıtlarının desteğini arkasına alan Cemiyet’in, Sovyetler Birliği’nin farklı köşelerinde çok sayıda etkinlik gerçekleştirdiğini de belirtmemiz gerekir. Cemiyet kitlesel mitingler, kurslar, müze ziyaretleri ve konferanslar düzenledi; önceki Sovyet pratiklerini izleyerek Volga’da bir “ajitasyon vapuru” ve Leninist Komsomol adını taşıyan bir “ajitasyon treni” işletti; sergiler açtı ve broşürler yayımladı. 1986 sonuna gelindiğinde, alkolizme fazla hoşgörülü yaklaştıkları gerekçesiyle elliden fazla film ticari gösterim repertuvarından çıkarılmış, yüzden fazla televizyon programında kesintiler yapılmıştı. Cemiyet’in dergisi Trezvost’ i kul’tura’nın [Ayıklık ve Kültür] ilk sayısı Ocak 1986’da yayımlandı ve daha ilk sayıdan 600 bin aboneye ulaştı; derginin editörü Stanislav Şeverdin’e göre bu sayı “beklediklerinden hayli fazlaydı”. Cemiyet ayrıca Tallinn’de üyeleri tarafından işletilen bir yardım hattı gibi başka hizmetler de sunuyordu. [*******]

Bütün bunlar, Sovyetler Birliği’nin glasnost, perestroyka ve “yeni düşünce” kavramlarının damga vuracağı bir döneme girerken, alkol karşıtı kampanyanın yalnızca yasaklar ve idari kısıtlamalar toplamından ibaret olmadığını; kültürel üretimden gündelik hayata, boş zaman faaliyetlerinden kitle iletişim araçlarına kadar uzanan geniş bir bürokratik müdahale alanı yarattığını gösteriyordu.

[*] Mikhail Gorbachev, Memoirs, New York: Doubleday, 1996, s. 221. Gorbaçov, bu imanın hemen ardından eleştirisinin dozunu artırır ve Ligaçov ile Solomentsev’in “her şeyi saçmalık noktasına kadar götürdüklerini” belirtir. Kampanyanın başarısızlığa uğrayışını ele aldığımız bölümlerde, tarafların karşılıklı suçlamalarına da değineceğiz.

[**] Aleksandr Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, çev. Howard M. Goldfinger ve Andrew Stickley, Södertörns högskola, 2011, s. 41.

[***] 1985’teki Cemiyet tümüyle yeni bir buluş değildi. 16 Şubat 1928’de Moskova’da Alkolizmle Mücadele Cemiyeti (Obşçestvo po bor’be s alkogolizmom, OBSA) kurulmuş; bu cemiyet fabrika hücreleri, konferanslar, yayınlar ve propaganda çalışmalarıyla işçi sınıfı içinde ayıklığı yaygınlaştırmayı hedeflemişti. Cemiyet’in Temmuz 1928’de yayımlanmaya başlayan yayın organının adı da 1986’da yeniden kullanılacak olan Trezvost’ i kul’tura (Ayıklık ve Kültür) idi. Ancak girişim, devletin alkol gelirlerine duyduğu ihtiyaçla çelişkiye düştü ve 1932’de daha geniş kapsamlı Sağlıklı Gündelik Hayat İçin Cemiyet içinde eritilerek fiilen tasfiye edildi. Bkz. Kate Transchel, “Staggering Towards Socialism: The Soviet Anti-Alcohol Campaign, 1928-1932”, The Soviet and Post-Soviet Review, c. 23, sy. 2, 1996, s. 191-202.

[****] Stephen White, Russia Goes Dry: Alcohol, State and Society, New York: Cambridge University Press, 1996, s. 75.

[*****] a.g.e., s. 76.

[******] a.g.e., s. 76-78.

[*******] a.g.e., s. 78.

Devam edecek

Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (3)

The gaping hole the campaign blew in the budget

“A crushing blow”: a Soviet anti-alcohol propaganda poster from 1985. In the poster, tomato juice punches a vodka bottle, promising the victory of “sobriety” over alcohol. Yet it would soon become clear that the real crushing blow had fallen on the Soviet budget.

In the previous instalment, we noted that the fiscal and economic tsunami unleashed by the anti-alcohol campaign, launched in the Soviet Union in mid-May 1985, had become visible within just six months. In this section, we shall show, with concrete data, that the phrase “fiscal and economic tsunami” is by no means an exaggeration.

The anti-alcohol campaign did indeed blow a gaping hole in the Soviet budget.

When Gorbachev came to power promising to revitalise and re-energise the Soviet economy, the Kremlin soon found itself confronted with a rapidly expanding budget deficit. Various interest groups within the bureaucratic caste seized on the young General Secretary’s accession to press for greater resources and higher spending, while state revenues were also falling sharply.

So where did this budget deficit come from?

One common explanation points to falling oil prices. Yegor Gaidar - Russia’s former acting Prime Minister and one of the architects of privatisation and shock-therapy policies - explains the crisis in the final years of the Soviet Union largely in terms of the decline in oil revenues in his book Collapse of an Empire. [*] The same approach is evident in Gaidar’s 2007 article, “The Soviet Collapse: Grain and Oil”, in which he argues that the collapse in oil prices cost the Soviet Union roughly US$20 billion a year. [**]

It is certainly true that the surge in oil prices during the 1970s provided a significant increase in revenue for energy-exporting countries such as the Soviet Union. Yet the rapid rise of the 1970s was followed by an equally rapid decline in the 1980s. By 1986, the price of oil had fallen far below its peak, seriously undermining the Soviet economy’s foreign-currency earnings. The fall in oil prices can therefore certainly be counted among the causes of the budgetary crisis.

Oil price trends from the 1970s to the mid-1980s. (Source: The Economist)

The mistake is to conclude from this that the Soviet Union was brought down by falling oil prices. Such a claim reduces a complex historical process to a single external factor, producing a crude, superficial and therefore misleading “explanation”. The decline in oil revenues undoubtedly placed severe pressure on the Soviet economy, whose exports were based largely on natural resources; [***] but taken on its own, it could have been weathered as a serious yet manageable economic downturn.

The loss of revenue caused by the anti-alcohol campaign produced a fiscal shock comparable in scale to that caused by falling oil prices. For decades, the Soviet state had derived enormous revenues from the production and sale of alcoholic beverages. Alcoholism had become a genuine social problem, corroding everyday life, work discipline and public health; yet the Stalinist regime had not only exacerbated this problem, but had also profited from it financially, turning vodka and wine revenues into one of the key pillars of the budget. Now, however, the very same regime was attempting, through administrative decrees and a top-down campaign, to curtail this source of revenue at breakneck speed.

The problem lay precisely here: the Stalinist bureaucracy sought to curb alcohol sales without addressing the social and economic roots of alcoholism; yet in doing so, it cut through one of the main revenue arteries of its own budget. The anti-alcohol campaign thus became a litmus test, exposing the regime’s own contradictions not only in its fight against drunkenness and alcoholism, but also in the fragile structure of Soviet public finances.

The American historian Chris Miller, in his book The Struggle to Save the Soviet Economy: Mikhail Gorbachev and the Collapse of the USSR, records that Ligachev made the following striking comparison at a Politburo meeting on 11 June 1986:

“(…) in 1985, 11 billion rubles of vodka were sold, but in 1984 the figure was 54 billion rubles.”

According to Miller, in 1984 - that is, before the campaign - alcoholic beverages accounted for 16 per cent of total retail sales. The decline in tax revenues from alcohol caused by the campaign was of the same magnitude as the fall in revenues from oil exports. At another Politburo meeting a year later, the Minister of Finance, Boris Gostev, would make the same point. According to Gostev, in 1987 “losses due to falling oil prices on the world market were 15 billion. From [falling sales of] vodka-also 15 billion.” [****]

These figures, of course, do not diminish the significance of the fall in oil prices; [*****] but they do show how misleading it is to try to explain the fiscal and economic crisis facing the Soviet Union solely in terms of oil prices. The anti-alcohol campaign was a revenue shock created by the state itself. For years, the Stalinist regime had sustained a substantial portion of its budget with revenues derived from the alcohol consumption of the working class and working people; then, when it attempted to curtail this source of revenue by administrative fiat, it blew a hole in the budget comparable in scale to the oil shock. [******]

Soviet budget deficit and export revenues, 1985-1990 (% of GDP). Source: Chris Miller, The Struggle to Save the Soviet Economy: Mikhail Gorbachev and the Collapse of the USSR, p. 63.

The graph above, reproduced from Miller’s book, also illustrates the gravity of the situation. It shows the Soviet Union’s budget deficit and export revenues as shares of gross domestic product between 1985 and 1990. According to the graph, while the budget deficit was still relatively limited in 1985, it rose sharply in the year following the launch of the anti-alcohol campaign and, from 1988 onwards, settled at a much higher level. Over the same period, export revenues as a share of GDP fluctuated, but followed a downward trajectory. The graph shows that Soviet public finances and the wider economy were being squeezed from both sides: on the one hand, oil and other export revenues were weakening; on the other, the state’s own decision to curtail the substantial revenues it derived from alcohol sales caused the budget deficit to expand rapidly.

[*] Yegor Gaidar, Collapse of an Empire: Lessons for Modern Russia, trans. Antonina W. Bouis, Washington, DC, Brookings Institution Press, 2007, pp. 39-70.

[**] Yegor Gaidar, “The Soviet Collapse: Grain and Oil”, On the Issues, American Enterprise Institute for Public Policy Research, April 2007. The text was compiled from the transcript and video recording of Gaidar’s lecture delivered at the American Enterprise Institute on 13 November 2006.

[***] Ernest Mandel notes that Soviet exports consisted of natural resources such as oil, natural gas, minerals, timber and gold, while machinery, equipment and transport vehicles accounted for more than 35 per cent of imports, foodstuffs for more than 20 per cent, and manufactured consumer goods for roughly 12 per cent. Ernest Mandel, Beyond Perestroika: The Future of Gorbachev’s USSR, revised edition, trans. Gus Fagan, London: Verso, 1991, p. 39. For this reason, the loss of convertible-currency revenues from oil exports could not be offset by increasing exports of manufactured goods or machinery and equipment, since these products were extremely uncompetitive on the international market owing to their low quality - that is, to their relatively low use-value.

[****] Chris Miller, The Struggle to Save the Soviet Economy: Mikhail Gorbachev and the Collapse of the USSR, The University of North Carolina Press, 2016, p. 64.

[*****] However, an important distinction must be noted here: revenues from the sale of alcoholic beverages were rouble-denominated budget revenues, whereas the fall in oil prices directly reduced the Soviet Union’s convertible-currency earnings. In his memoirs, Gorbachev writes that “a sharp drop in oil prices cost the Soviet Union nearly half of its hard currency earnings.” Mikhail Gorbachev, Memoirs, New York: Doubleday, 1996, p. 468.

[******] Miller also notes that Gostev drew attention to other factors contributing to the budget deficit: “And these were not the only factors in the government’s deficit, Gostev pointed out. ‘The total cost of subsidies, if nothing is changed, will grow to 100 billion rubles on food products alone by 1990.’ Spending on the military-industrial complex, which made up around one-fifth of overall production, was not even mentioned as a potential source of resources for balancing the budget.” Miller, ibid., p. 64.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (3)

Kampanyanın bütçede açtığı büyük delik

“Yıkıcı darbe”: 1985 tarihli Sovyet alkol karşıtı propaganda posteri. Posterde domates suyu, votka şişesine yumruklar indirirken “ayıklığın” alkole karşı zaferi vaat ediliyor. Ancak kısa süre sonra asıl yıkıcı darbeyi alanın Sovyet bütçesi olduğu ortaya çıkacaktı.

Bir önceki bölümde, Sovyetler Birliği’nde 1985 yılı Mayıs ortalarında başlatılan alkol karşıtı kampanyanın yol açtığı mali-ekonomik tsunaminin altı ay gibi kısa bir süre içinde görünür hâle geldiğine işaret etmiştik. Bu bölümde, bu “mali-ekonomik tsunami” ifadesinin hiç de abartılı olmadığını somut verilerle ortaya koyacağız.

Alkol karşıtı kampanya, Sovyet bütçesinde gerçekten de büyük bir delik açtı.

Gorbaçov, Sovyet ekonomisini canlandırma ve yeniden harekete geçirme iddiasıyla yola çıktığında, Kremlin kısa süre içinde büyüyen bir bütçe açığı sorunuyla karşı karşıya kaldı. Genç genel sekreterin iktidara gelişinden yararlanarak bürokratik kastın içindeki farklı çıkar grupları daha fazla kaynak ve harcama talep ederken, devlet gelirlerinde de ciddi bir düşüş yaşanıyordu.

Peki, bu bütçe açığı nereden kaynaklanıyordu?

Yaygın açıklamalardan biri, düşen petrol fiyatlarına işaret eder. Rusya’nın eski başbakan vekili, özelleştirme ve şok terapisi politikalarının mimarlarından iktisatçı Yegor Gaydar, Collapse of an Empire [Bir İmparatorluğun Çöküşü] başlıklı kitabında Sovyetler Birliği’nin son dönem krizini büyük ölçüde petrol gelirlerindeki düşüş üzerinden açıklar. [*] Gaydar’ın 2007 tarihli “The Soviet Collapse: Grain and Oil” başlıklı makalesinde de aynı yaklaşım belirgindir: petrol fiyatlarındaki çöküşün Sovyetler Birliği’ne yılda yaklaşık 20 milyar dolarlık bir kayıp yaşattığını savunur. [**]

Gerçekten de 1970’lerde petrol fiyatlarındaki sıçrama, Sovyetler Birliği gibi enerji ihracatçısı ülkeler için önemli bir gelir artışı sağlamıştı. Ancak 1970’lerde hızla yükselen petrol fiyatları, 1980’lerde aynı hızla gerilemeye başladı. 1986’ya gelindiğinde petrol fiyatı doruk noktasının çok altına düşmüş, bu da Sovyet ekonomisinin döviz gelirlerini ciddi biçimde sarsmıştı. Bu nedenle petrol fiyatlarındaki düşüşü bütçe krizinin nedenleri arasında saymak elbette yanlış değildir.

1970’lerden 1980’lerin ortasına petrol fiyatlarının seyri (Kaynak: The Economist)

Yanlış olan, buradan hareketle Sovyetler Birliği’ni düşen petrol fiyatlarının çökerttiği sonucuna varmaktır. Bu, karmaşık bir tarihsel süreci tek bir dışsal etkene indirgeyen kaba, yüzeysel ve dolayısıyla yanıltıcı bir “açıklama” olur. Petrol gelirlerindeki düşüş, ihracatı büyük ölçüde doğal kaynaklara dayanan Sovyet ekonomisini [***] kuşkusuz ağır biçimde zorladı; fakat tek başına bakıldığında bu düşüş, ciddi ama yönetilebilir bir ekonomik durgunlukla atlatılabilirdi.

Alkol karşıtı kampanyanın yarattığı gelir kaybı, petrol fiyatlarındaki düşüşle hemen hemen aynı boyutta bir mali şoka neden oldu. Sovyet devleti, on yıllar boyunca alkollü içki üretimi ve satışından çok büyük gelirler elde etmişti. Alkolizm toplumsal yaşamı, çalışma disiplinini ve halk sağlığını tahrip eden gerçek bir sorun hâline gelmişti; fakat Stalinist rejim bu sorunu büyütürken aynı zamanda ondan mali bakımdan yararlanmış, votka ve şarap gelirlerini bütçenin önemli dayanaklarından biri hâline getirmişti. Şimdi ise aynı rejim, idari emirlerle ve yukarıdan aşağıya bir kampanyayla bu gelir kaynağını hızla kısmaya çalışıyordu.

Sorun tam da buradaydı: Stalinist bürokrasi, alkolizmin toplumsal ve ekonomik kökenlerine dokunmadan alkol satışını kısmaya yönelmiş; fakat bunu yaparken kendi bütçesinin önemli gelir damarlarından birini de kesmişti. Böylece alkol karşıtı kampanya, yalnızca sarhoşluk ve alkolizmle mücadele alanında değil, Sovyet maliyesinin kırılgan yapısında da rejimin kendi çelişkilerini açığa çıkaran bir turnusol kâğıdı işlevi gördü.

Amerikalı tarihçi Chris Miller, The Struggle to Save the Soviet Economy: Mikhail Gorbachev and the Collapse of the USSR [Sovyet Ekonomisini Kurtarma Mücadelesi: Mihail Gorbaçov ve SSCB’nin Çöküşü] başlıklı kitabında, Ligaçov’un 11 Haziran 1986’daki bir Politbüro toplantısında şu çarpıcı karşılaştırmayı yaptığını aktarır:

“1985’te 11 milyar rublelik votka satılmıştı; 1984’te ise bu rakam 54 milyar rubleydi.”

Miller’in belirttiğine göre, kampanyadan önce, 1984 yılında alkollü içkiler toplam perakende satışların yüzde 16’sını oluşturuyordu. Kampanya nedeniyle alkollü içkilerden elde edilen vergi gelirlerinde yaşanan düşüş, petrol ihracat gelirlerindeki düşüşle aynı büyüklükteydi. Bir yıl sonra yapılan başka bir Politbüro toplantısında Maliye Bakanı Boris Gostev de aynı noktaya işaret edecekti. Gostev’e göre 1987’de “dünya piyasasında petrol fiyatlarının düşmesinden kaynaklanan kayıp 15 milyar rubleydi. Votkadan kaynaklanan kayıp da 15 milyar rubleydi.” [****]

Bu rakamlar hiç şüphesiz petrol fiyatlarındaki düşüşün önemini ortadan kaldırmaz [*****]; fakat Sovyetler Birliği’nin içine düştüğü mali ve ekonomik krizi yalnızca petrol fiyatlarıyla açıklamaya çalışmanın ne kadar yanıltıcı olduğunu gösterir. Alkol karşıtı kampanya, devletin bizzat kendi eliyle yarattığı bir gelir şokuydu. Stalinist rejim, yıllar boyunca bütçesinin önemli bir bölümünü işçi sınıfının ve emekçi halkın alkol tüketiminden elde ettiği gelirlerle beslemiş; sonra da bu gelir kaynağını idari emirlerle kısmaya kalkınca, bütçede petrol şokuyla karşılaştırılabilir büyüklükte bir açık yaratmıştı. [******]

SSCB’de bütçe açığı ve ihracat gelirleri, 1985-1990 (% GSYH). Kaynak: Chris Miller, The Struggle to Save the Soviet Economy: Mikhail Gorbachev and the Collapse of the USSR, s. 63.

Miller’ın kitabında yer alan yukarıdaki grafik de durumun vahametini görsel olarak ortaya koyar. Grafikte, 1985-1990 yılları arasında Sovyetler Birliği’nin bütçe açığının ve ihracat gelirlerinin gayrisafi yurt içi hasılaya oranı gösterilmektedir. Buna göre bütçe açığı 1985’te henüz görece sınırlı bir düzeydeyken, alkol karşıtı kampanyanın başlatılmasından sonraki yıl belirgin biçimde sıçramış; 1988’den itibaren ise çok daha yüksek bir düzeye yerleşmiştir. Aynı dönemde ihracat gelirlerinin millî gelire oranı ise dalgalanmakla birlikte aşağı yönlü bir seyir izlemiştir. Grafik, Sovyet maliyesinin ve ekonomisinin iki taraftan aynı anda sıkıştığını gösterir: bir yandan petrol ve diğer ihracat gelirleri zayıflarken, diğer yandan devletin kendi kararıyla alkollü içki satışlarından elde ettiği büyük gelir kaynağını kısmış olması bütçe açığını hızla büyütmüştür.

[*] Yegor Gaidar, Collapse of an Empire: Lessons for Modern Russia, çev. Antonina W. Bouis, Brookings Institution Press, Washington, D.C., 2007, s. 39–70.

[**] Yegor Gaidar, “The Soviet Collapse: Grain and Oil”, On the Issues, American Enterprise Institute for Public Policy Research, Nisan 2007. Metin, Gaydar’ın 13 Kasım 2006’da American Enterprise Institute’ta verdiği konferansın konuşma metni ve video kaydından derlenmiştir.

[***] Ernest Mandel, Sovyetler Birliği’nin ihracatının petrol, doğal gaz, mineraller, kereste ve altın gibi doğal kaynaklardan oluştuğunu; ithalatının ise yüzde 35’ten fazlasının makine-teçhizat ve ulaştırma araçlarından, yüzde 20’den fazlasının gıda ürünlerinden, yaklaşık yüzde 12’sinin de sanayi ürünü tüketim mallarından meydana geldiğini belirtir. Ernest Mandel, Beyond Perestroika: The Future of Gorbachev’s USSR, revised edition, çev. Gus Fagan, London: Verso, 1991, s. 39. Bu nedenle petrol ihracatından gelen konvertibl döviz gelirlerindeki kayıp, sanayi ürünleri ve makine-teçhizat ihracatının artırılmasıyla telafi edilemiyordu; çünkü bu ürünlerin uluslararası piyasadaki rekabet gücü, düşük kaliteleri (yani kullanım değerlerinin göreli düşüklüğü) nedeniyle son derece zayıftı.

[****] Chris Miller, The Struggle to Save the Soviet Economy: Mikhail Gorbachev and the Collapse of the USSR, The University of North Carolina Press, 2016, s. 64.

[*****] Ancak burada önemli bir farka işaret etmemiz gerekir: alkollü içki satışlarından elde edilen gelirler bütçe içi ruble gelirleriyken, petrol fiyatlarındaki düşüş Sovyetler Birliği’nin konvertibl döviz gelirlerini de doğrudan azaltıyordu. Gorbaçov anılarında, “petrol fiyatlarındaki sert düşüşün Sovyetler Birliği’ni konvertibl döviz gelirlerinin neredeyse yarısından yoksun bıraktığını” belirtir. Mikhail Gorbachev, Memoirs, New York: Doubleday, 1996, s. 468. 

[******] Miller, Gostev’in bütçe açığı üzerinde etkili olan diğer etkenlere de dikkat çektiğini aktarır: “Ve Gostev’in işaret ettiği gibi, bütçe açığının tek nedeni bunlar da değildi. ‘Hiçbir şey değişmezse, yalnızca gıda ürünlerine verilen sübvansiyonların toplam maliyeti 1990’a gelindiğinde 100 milyar rubleye yükselecek.’ Toplam üretimin yaklaşık beşte birini oluşturan askerî-sanayi kompleksi harcamalarına ise bütçeyi dengelemek için başvurulabilecek bir kaynak olarak hiç değinilmiyordu.” Miller, a.g.e., s. 64.

Devam edecek