Orwell’s list of shame: 

The documented truth and the fabrications added to it

George Orwell (1943)

My friend Özcan Özen sent me an X post about Orwell by a user called Daniel Mayakovski on WhatsApp on Sunday, 20 August. He added a short question: "Did you know about this?"

The short answer could be neither "Yes, I did" nor "No, I didn’t". Mayakovski’s account was not entirely invented: it rested on an important and ugly historical fact. But that fact had been so thoroughly mixed with errors and unsubstantiated claims that I could neither accept the post as accurate nor dismiss it altogether.

This is what Mayakovski wrote:

George Orwell handed over to British and American intelligence services in 1949 a list containing 38 names of famous individuals "suspected of sympathizing with communism," among them Charlie Chaplin.

Orwell had been acting since the mid-1940s as a paranoid informant, jotting down in a notebook all sorts of communist journalists, activists, writers, and artists whom he considered suspect for having "pro-Soviet sympathies" and deserving of boycott for not being Trotskyists like him; he ended up noting down more than 135 communist activists.

In 1949, he finally delivered 38 "suspects of being communists" to Western intelligence services while he was in the hospital, handing them over name by name to Celia Kirwan, a British spy, so that they could be pursued and have their lives destroyed—not only through imprisonments as in the U.S., but also by preventing them from being hired in their jobs.

In addition to Charlie Chaplin, the list included figures such as the writer George Bernard Shaw, the historian E.H. Carr, the biographer Isaac Deutscher, or the actor Michael Redgrave.

At first glance, this is a striking post, particularly for anyone unfamiliar with the subject. Moreover, at its centre lies a real episode that came to light many years ago: in 1949, Orwell gave a covert British state propaganda unit a list of people he had classified according to their political views. This is unquestionably a stain on his record that cannot be minimised or covered up. Precisely for that reason, there is no need to make the episode appear still more terrible by adding claims that the evidence does not support.

A stain on Orwell’s record

The first article I read on the subject was George Orwell and the British Foreign Office, published on 9 September 1998 by Fred Mazelis, a regular contributor to the World Socialist Web Site. I subsequently pursued this troubling episode in Orwell’s life through other sources as well.

The broad outline of the established facts is as follows. From the mid-1940s, Orwell kept a private notebook containing the names of people he believed to be Stalinists or sympathetic to the Soviet Union. It did not consist solely of declared Communist Party members. Some entries were speculative; others contained crude personal judgements rather than political assessments. Antisemitic and homophobic remarks beside certain names showed how ugly a document the notebook was in human as well as political terms.

Celia Kirwan

By 1949, Orwell was seriously ill with tuberculosis. His friend Celia Kirwan worked for the Information Research Department (IRD), established within the British Foreign Office. The IRD was a semi-secret state unit created at the beginning of the Cold War to conduct propaganda against the Soviet Union and communism. Orwell selected 38 people from his private notebook and sent their names to Kirwan. He described them as people whom the IRD should neither trust nor employ in its anti-Communist propaganda activities.

What we have, then, is neither a few innocent personal opinions exchanged between friends nor a private notebook that remained in Orwell’s drawer. Orwell knowingly passed a list of people he deemed politically ‘unreliable’, together with their occupations and his assessments of them, to a covert propaganda arm of the British state. There is no political or moral defence for that decision.

Özcan and I discussed the matter briefly on WhatsApp. But it is difficult to set out a considered position through that kind of exchange. To explain my view more fully, and to share it with a wider audience, including the person who had posted the original claim, I replied to Mayakovski with the following X thread:

What is true, and what has been made up?

1) The central fact is not in dispute. From the mid-1940s, Orwell kept a private notebook containing the names of people he regarded as Communists, ‘crypto-Communists’, fellow travellers or Soviet sympathisers. It eventually contained 135 names.

2) The notebook is itself disturbing. Some entries are speculative; others contain crude personal judgements and, in certain cases, antisemitic or homophobic remarks. Orwell was not simply recording declared Communist Party members.

3) In 1949, while gravely ill with tuberculosis, Orwell selected 38 names and sent them to his friend Celia Kirwan, who worked for the Information Research Department (IRD), a semi-secret propaganda unit within the British Foreign Office.

4) Orwell knew that the list would reach Kirwan’s department. He described those named as people who should not be trusted as anti-Communist propagandists and even remarked that it was useful to have those who were ‘probably unreliable’ listed.

5) Charlie Chaplin, E. H. Carr, Isaac Deutscher and Michael Redgrave were among the 38. George Bernard Shaw, often mentioned in accounts of the affair, appeared in Orwell’s larger private notebook, but apparently not in the final list sent to the IRD.

6) This was unquestionably political collaboration with a covert state propaganda apparatus. The familiar defence that Orwell was merely sharing private thoughts with a friend is therefore inadequate. His conduct deserves serious political and moral criticism.

7) But the embellished version goes considerably further than the evidence. Orwell did not hand the list to ‘British and American intelligence services’. It went to the IRD. No evidence has emerged that he supplied it to the CIA, MI5 or MI6.

8) Nor is it accurate simply to call Celia Kirwan a "British spy". She worked for a secretive Foreign Office propaganda department with links to the intelligence world. That is troubling enough, but it is not the same as proving that she was an intelligence agent.

9) There is also no evidence that Orwell submitted the names so that those concerned could be imprisoned, persecuted or deprived of employment. The immediate purpose was to identify people whom the IRD should not recruit for its anti-Communist propaganda work.

10) The surviving IRD file records no subsequent action against the 38. One person named, Alaric Jacob, later suffered professional sanctions at the BBC, but no evidence has been found connecting those sanctions to Orwell’s list.

11) The claim that Orwell had acted as an informant since the mid-1940s is likewise misleading. He had kept his objectionable private notebook since then; the documented act of supplying names to a state body occurred in 1949. These are not identical claims.

12) Nor was Orwell a Trotskyist compiling a blacklist of non-Trotskyists. He was a "democratic socialist" and an opponent of Stalinism, but not a follower of Trotsky. Indeed, Isaac Deutscher -Trotsky’s celebrated biographer and a Marxist critic of Stalin- was on the list.

13) The sound conclusion is therefore neither to exonerate Orwell nor to invent a larger conspiracy. He did provide a secret British state propaganda body with a political reliability list. That was a grave and indefensible act.

14) But there is no evidence that he supplied British and American intelligence services with names so that people could be imprisoned, blacklisted or have their lives destroyed. The documented truth is damning enough; it requires no sensational additions.

Defending the truth without exonerating Orwell

From what I have read so far, I have encountered two mistaken responses to this dark episode in Orwell’s life. The first tries to minimise what he did, reducing the list to the private thoughts of a dying writer shared with a friend. Yet the list did not remain in Orwell’s drawer, or within the bounds of a private exchange. It reached a covert anti-Communist propaganda unit of the state. Orwell knew where he was sending it and what purpose it would serve. In other words, he made a conscious political choice.

The second response finds his actual offence insufficiently grave and turns it into a vast tale of informing involving the CIA, MI5 and MI6 at once, with the aim of having people imprisoned, dismissed from their jobs and their lives destroyed. Such additions do not strengthen the criticism of Orwell. They weaken it by making that criticism depend on claims that are easy to refute. They also allow Orwell’s admirers to point to the errors and avoid confronting the documented facts. Needless to say, the X user Daniel Mayakovski exemplifies this second approach.

Emblem of the Independent Labour
Party (ILP), which George Orwell
joined in June 1938 after his experiences
in the Spanish Civil War. Orwell defended
"democratic socialism" and opposed
totalitarianism for the rest of his life, but
he was never a Trotskyist.

For socialists, Orwell’s list offers a striking example of how opposition to Stalinism does not, by itself, produce genuinely revolutionary or socialist politics. During the Spanish Civil War, Orwell witnessed the Stalinists’ role in crushing the revolution and wrote about it with great courage. After the war, however, instead of continuing the struggle against Stalinism on the basis of the working class’s independent, internationalist and revolutionary politics, he chose to collaborate with the propaganda apparatus of British imperialism. His justified hostility to Stalinism did not prevent him from siding with the capitalist state.

This is why the claim that Orwell was a Trotskyist is particularly misleading. Trotsky, the Left Opposition, the International Left Opposition and, ultimately, the Fourth International fought the Stalinist bureaucracy on the basis of socialist revolution and proletarian internationalism. Orwell, who called himself a ‘democratic socialist’, never followed or represented the political line of the Trotskyist movement. Moreover, he included Isaac Deutscher, a Marxist critic of Stalin and a biographer of Trotsky, on the list he gave to a state institution. That example alone exposes the inconsistency of Mayakovski’s claim that Orwell was recording people because they were not ‘Trotskyists like him’.

Fred Mazelis’s article mentioned above ends with the following sentence:

Those who today praise Orwell as a solitary opponent of Stalinist [sic] are the same ones who deliberately censor any mention of Trotsky, the Left Opposition and the Fourth International.

Twenty-eight years have passed, but that observation remains valid today.

There is no need either to cover up what Orwell did or to make him appear more villainous by attributing unproven crimes to him. The historical truth must be presented in all its contradictions. Only then can we draw the necessary lessons from it: Orwell opposed the crimes of the Stalinist bureaucracy, but because he failed to ground that opposition in an independent socialist perspective of the working class, he ultimately entered into political collaboration with the British state’s Cold War apparatus. That is the central lesson.

Orwell’ın utanç listesi: 

Belgelenmiş gerçek ve ona eklenen uydurmalar

George Orwell (1943)

Arkadaşım Özcan Özen, 20 Ağustos Pazar günü bana WhatsApp üzerinden Daniel Mayakovski adlı bir X kullanıcısının Orwell’la ilgili bir mesajını gönderdi. Mesajına da kısa bir soru eklemişti: “Bunu biliyor muydun?”

Sorunun kısa cevabı ne “Evet, biliyordum” olabilirdi ne de “Hayır, bilmiyordum.” Çünkü Daniel Mayakovski’nin anlattığı hikâye bütünüyle uydurma değildi; önemli ve çirkin bir tarihsel gerçeğe dayanıyordu. Ancak bu gerçek, çeşitli yanlışlarla ve kanıtlanmamış iddialarla öylesine harmanlanmıştı ki, mesajı olduğu gibi doğru kabul etmek de tümüyle reddetmek de mümkün değildi.

Orijinali İngilizce olan mesajın Türkçe çevirisi şöyle:

George Orwell, 1949’da, aralarında Charlie Chaplin’in de bulunduğu, “komünizme sempati duyduğundan kuşkulanılan” 38 tanınmış insanın adını içeren bir listeyi Britanya ve Amerikan istihbarat servislerine teslim etti.

Orwell, 1940’ların ortalarından beri paranoyak bir muhbir gibi davranmış; kendisi gibi Trotskist olmadıkları için “Sovyet yanlısı eğilimler” taşıdıklarından kuşkulandığı ve boykot edilmeyi hak ettiklerini düşündüğü her türden komünist gazeteciyi, eylemciyi, yazarı ve sanatçıyı bir deftere kaydetmişti. Sonunda 135’ten fazla komünist eylemcinin adını not etmişti.

Orwell nihayet 1949’da, hastanedeyken, “komünist olduğundan kuşkulanılan” 38 kişiyi Batılı istihbarat servislerine teslim etti; bu kişileri, peşlerine düşülmesi ve hayatlarının mahvedilmesi için, Britanyalı bir casus olan Celia Kirwan’a adlarıyla tek tek bildirdi. Amaç, onların yalnızca ABD’de olduğu gibi hapsedilmeleri değil, kendi mesleklerinde işe alınmalarının da engellenmesiydi.

Listede Charlie Chaplin’in yanı sıra yazar George Bernard Shaw, tarihçi E. H. Carr, biyografi yazarı Isaac Deutscher ve oyuncu Michael Redgrave gibi isimler de bulunuyordu.

İlk bakışta son derece çarpıcı bir mesaj bu. Özellikle de konu hakkında fazla bilgisi olmayanlar için. Üstelik mesajın merkezinde uzun yıllar önce açığa çıkmış gerçek bir olay var: Orwell’ın 1949’da, siyasal görüşlerine göre sınıflandırdığı kişilerden oluşan bir listeyi Britanya devletinin gizli çalışan bir propaganda birimine vermiş olması. Bu, hiç kuşkusuz, Orwell’ın hayatında küçümsenemeyecek, üzeri örtülemeyecek kara bir lekedir. Fakat tam da bu nedenle, yaşananları daha da korkunç göstermek için kanıtların söylemediği şeyleri hikâyeye eklemeye ihtiyaç yoktur.

Orwell’ın hayatındaki kara leke

Bu konuda okuduğum ilk makale, Dünya Sosyalist Web Sitesi’nin sürekli yazarlarından Fred Mazelis’in 9 Eylül 1998 tarihli George Orwell and the British Foreign Office başlıklı yazısıydı. Daha sonra başka kaynaklarda da Orwell’ın hayatındaki bu kara lekenin izini sürdüm.

Bilinen olguların ana çizgileri şöyle: Orwell, 1940’ların ortalarından itibaren, Stalinist ya da Sovyetler Birliği’ne sempati duyduğunu düşündüğü kişilerin adlarını özel bir deftere kaydetmişti. Defter yalnızca açıkça Komünist Parti üyesi olanlardan oluşmuyordu. Kimi kayıtlar varsayıma dayanıyor, kimileri ise siyasal değerlendirmeden çok kaba kişisel yargılar içeriyordu. Bazı kişilerin yanına düşülen antisemitik ve homofobik notlar da defterin yalnızca siyasal bakımdan değil, insani bakımdan da ne kadar çirkin bir belge olduğunu gösteriyordu.

Celia Kirwan

1949’a gelindiğinde Orwell’ın sağlık durumu verem hastalığı nedeniyle ağırlaşmıştı. Arkadaşı Celia Kirwan ise Britanya Dışişleri Bakanlığı bünyesinde kurulan Information Research Department’ta, yani Enformasyon Araştırma Dairesi’nde (IRD) çalışıyordu. IRD, Soğuk Savaş’ın başında Sovyetler Birliği’ne ve komünizme karşı propaganda yürütmek üzere oluşturulmuş, yarı gizli bir devlet birimiydi. Orwell, özel defterindeki kişiler arasından 38’ini seçerek Kirwan’a gönderdi. Bunları, IRD’nin komünizm karşıtı propaganda faaliyetlerinde güvenmemesi ve çalıştırmaması gereken kişiler olarak nitelendiriyordu.

Dolayısıyla ortada ne bir dost sohbetine sıkıştırılmış masum birkaç kişisel kanaat ne de yalnızca Orwell’ın çekmecesinde kalan özel bir defter vardı. Orwell, siyasal bakımdan “güvenilmez” saydığı insanların adlarını, ne iş yaptıklarına ve haklarındaki değerlendirmelerine yer veren bir liste halinde, Britanya devletinin gizli propaganda aygıtına bilerek iletmişti. Bu davranışın siyasal ve ahlaki bakımdan savunulabilir hiçbir yanı yoktur.

Özcan’la konuyu WhatsApp üzerinden biraz tartıştık. Fakat insanın bu tür bir tartışma aracılığıyla görüşlerini bütünsel bir biçimde ortaya koyması mümkün olmuyor. Hem ne düşündüğümü daha derli toplu ifade etmek hem de X mesajını atan kişi dâhil daha fazla insanla paylaşabilmek için Daniel Mayakovski’nin mesajının altına şu X zincirini yazdım:

Doğru olan ne, uydurulan ne?

1) Temel olgu tartışma konusu değildir. Orwell, 1940’ların ortalarından itibaren komünist, “gizli komünist”, komünizm sempatizanı ya da Sovyetler Birliği yanlısı olarak gördüğü kişilerin adlarını özel bir deftere kaydetti. Defterdeki adların sayısı zamanla 135’e ulaştı.

2) Defterin kendisi son derece rahatsız edici bir utanç belgesidir. Bazı kayıtlar varsayıma dayanırken, bazılarında kaba kişisel yargılar, kimi örneklerde ise antisemitik ya da homofobik ifadeler yer alır. Orwell yalnızca açıkça Komünist Parti üyesi olan kişileri kaydetmiyordu.

3) Orwell, 1949’da, verem nedeniyle ağır hastayken 38 ad seçti ve bunları, Britanya Dışişleri Bakanlığı bünyesindeki yarı gizli bir propaganda birimi olan Enformasyon Araştırma Dairesinde (IRD) çalışan arkadaşı Celia Kirwan’a gönderdi.

4) Orwell, listenin Kirwan’ın çalıştığı daireye ulaşacağını biliyordu. Adlarını verdiği kişileri, komünizm karşıtı propagandacılar olarak güvenilmemesi gereken insanlar diye tanımladı; hatta “muhtemelen güvenilmez” olanların kayda geçirilmesini yararlı bulduğunu belirtti.

5) Charlie Chaplin, E. H. Carr, Isaac Deutscher ve Michael Redgrave bu 38 kişi arasındaydı. Olaya ilişkin anlatılarda adı sıkça anılan George Bernard Shaw ise Orwell’ın daha geniş özel defterinde yer alıyor, fakat anlaşıldığı kadarıyla IRD’ye gönderilen son listede bulunmuyordu.

6) Bu, hiç kuşkusuz, gizli çalışan bir devlet propaganda aygıtıyla siyasal işbirliğiydi. Dolayısıyla Orwell’ın yalnızca özel düşüncelerini bir arkadaşıyla paylaştığı yolundaki alışılmış savunma yetersizdir. Davranışı ciddi bir siyasal ve ahlaki eleştiriyi hak etmektedir.

7) Ancak süslenip büyütülmüş anlatı, kanıtların gösterdiğinin çok ötesine gidiyor. Orwell listeyi “Britanya ve Amerikan istihbarat servislerine” vermedi. Liste IRD’ye gönderildi. Orwell’ın bu listeyi CIA’e, MI5’a ya da MI6’ya verdiğini gösteren herhangi bir kanıt ortaya çıkmış değildir.

8) Celia Kirwan’ı doğrudan “Britanyalı bir casus” diye nitelendirmek de doğru değildir. Kirwan, istihbarat dünyasıyla bağlantıları bulunan, gizlilik içinde çalışan bir Dışişleri Bakanlığı propaganda biriminde görevliydi. Bu olgunun kendisi yeterince rahatsız edicidir; ancak Kirwan’ın bir istihbarat ajanı olduğunun kanıtlandığını söylemekle aynı şey değildir.

9) Orwell’ın adları, söz konusu kişilerin hapsedilmeleri, baskıya uğramaları ya da işlerinden edilmeleri amacıyla verdiğini gösteren hiçbir kanıt da yoktur. Listenin doğrudan amacı, IRD’nin komünizm karşıtı propaganda çalışmalarında görevlendirmemesi gereken kişileri belirlemekti.

10) Günümüze ulaşan IRD dosyasında, listedeki 38 kişiye karşı daha sonra herhangi bir işlem yapıldığına ilişkin bir kayıt bulunmamaktadır. Adı listede geçen Alaric Jacob daha sonraki yıllarda BBC’de mesleki yaptırımlarla karşılaştı; ancak bu yaptırımlarla Orwell’ın listesi arasında bağlantı kuran herhangi bir kanıt bulunamamıştır.

11) Orwell’ın 1940’ların ortalarından beri muhbirlik yaptığı iddiası da yanıltıcıdır. Orwell, itiraz edilmesi gereken özel defterini o yıllardan itibaren tutmuştu; adları bir devlet kurumuna verdiği belgelenmiş eylem ise 1949’da gerçekleşti. Bunlar birbirinin aynısı iki iddia değildir.

12) Orwell, Trotskist olmayanların kara listesini hazırlayan bir Trotskist de değildi. Kendisini “demokratik sosyalist” olarak tanımlıyor ve Stalinizme karşı çıkıyordu; ancak Trotskiy’in izleyicisi değildi. Nitekim Trotskiy’in ünlü biyografi yazarı ve Stalin’in Marksist eleştirmeni Isaac Deutscher da listedeydi.

13) Dolayısıyla varılması gereken sağlam sonuç ne Orwell’ı aklamak ne de daha büyük bir komplo icat etmektir. Orwell, gizli çalışan bir Britanya devlet propaganda kurumuna, insanların siyasal bakımdan güvenilir olup olmadıklarını gösteren bir liste verdi. Bu, vahim ve savunulması söz konusu olamayacak türden bir eylemdi.

14) Fakat Orwell’ın insanların hapsedilmeleri, kara listeye alınmaları ya da hayatlarının mahvedilmesi için adlarını Britanya ve Amerikan istihbarat servislerine verdiğini gösteren hiçbir kanıt yoktur. Belgelenmiş gerçek zaten yeterince ağırdır; sansasyonel eklentilere ihtiyacı yoktur.

Orwell’ı aklamadan gerçeği savunmak

Bugüne kadar okuduklarımdan Orwell’ın hayatındaki bu karanlık epizotla ilgili iki yanlış tutum olduğunu gördüm. Birincisi, Orwell’ın yaptığını önemsizleştirmeye çalışan, listeyi ölüm döşeğindeki bir yazarın arkadaşıyla paylaştığı özel düşünceler düzeyine indirgeyen savunmadır. Liste, Orwell’ın çekmecesinde kalmadığı gibi, bir arkadaş arasındaki özel yazışmanın sınırları içinde de kalmadı; devletin gizli çalışan komünizm karşıtı propaganda birimine ulaştı. Orwell da nereye gönderildiğini ve ne amaçla kullanılacağını biliyordu. Başka bir deyişle bu, bilinçli bir siyasal tercihti.

İkinci yanlış tutum ise gerçek suçu yeterince ağır bulmayıp onu CIA, MI5 ve MI6’ı aynı anda kapsayan, insanları hapse attırmayı, işlerinden etmeyi ve hayatlarını mahvetmeyi amaçlayan dev bir ihbar hikâyesine dönüştürmektir. Bu tür eklemeler Orwell’e yönelik eleştiriyi güçlendirmiyor. Tersine, eleştiriyi çürütülmesi kolay iddialara bağımlı hale getirerek zayıflatıyor; Orwell hayranlarına da belgelenmiş gerçeği tartışmak yerine yanlışları gösterip işin içinden sıyrılma fırsatı veriyor. Söylemeye gerek bile yok; Daniel Mayakovski adlı X kullanıcısı bu ikinci gruba örnek oluşturuyor.

George Orwell’ın İspanya İç Savaşı’ndaki
deneyimlerinin ardından, Haziran 1938’de
üye olduğu Bağımsız İşçi Partisi’nin
(Independent Labour Party—ILP) amblemi.
Orwell hayatının geri kalanında demokratik
sosyalizmi savundu ve totalitarizme
karşı çıktı; ancak hiçbir zaman
Trotskist olmadı.

Orwell’ın listesi, sosyalistler için tek başına Stalinizme karşı çıkmanın kendiliğinden gerçekten devrimci ya da sosyalist bir siyaset doğurmadığını gösteren çarpıcı örneklerden biridir. Orwell, İspanya İç Savaşı sırasında Stalinistlerin devrimi boğmadaki rolünü görmüş, bunu büyük bir cesaretle anlatmıştı. Ne var ki savaş sonrasında, Stalinizme karşı mücadeleyi işçi sınıfının bağımsız, enternasyonalist ve devrimci siyaseti temelinde sürdürmek yerine, Britanya emperyalizminin propaganda aygıtıyla ortaklık kurmaya yöneldi. Stalinizme duyduğu haklı düşmanlık, onu kapitalist devletin safına geçmekten koruyamadı.

Bu noktada Orwell’ın Trotskist olduğu yolundaki iddia özellikle yanıltıcıdır. Trotskiy, Sol Muhalefet, Uluslararası Sol Muhalefet ve nihayet Dördüncü Enternasyonal Stalinist bürokrasiye karşı mücadeleyi sosyalist devrim ve proletarya enternasyonalizmi temelinde yürütmüşlerdi. Kendisini “demokratik sosyalist” olarak adlandıran Orwell ise hiçbir zaman Trotskist hareketin siyasal çizgisini izlemedi ya da bu çizginin temsilcisi olmadı. Üstelik Stalin’in Marksist bir eleştirmeni ve Trotskiy’in biyografi yazarı olan Isaac Deutscher’ı da devlet kurumuna verdiği listeye eklemişti. Bu tek örnek bile Mayakovski’nin “kendisi gibi Trotskist olmayanları” kayda geçirdiği iddiasındaki tutarsızlığı göstermeye yeter.

Fred Mazelis’in yukarıda sözünü ettiğim makalesi şu cümleyle sona eriyor:

Bugün Orwell’ı Stalinizmin tek başına karşısına dikilmiş biri olarak övenler, Trotskiy’den, Sol Muhalefet’ten ve Dördüncü Enternasyonal’den her ne şekilde olursa olsun söz edilmesini bilinçli biçimde sansürleyenlerle aynı kişilerdir.

Aradan 28 yıl geçti, ama bu saptama bugün de geçerliliğini koruyor.

Orwell’ın yaptığı şeyin üstünü örtmeye de onu kanıtlanmamış suçlarla daha şeytani göstermeye de gerek yok. Tarihsel gerçek, bütün çelişkileriyle ortaya konulmalıdır. Bu gerçekten gerekli dersleri ancak böyle çıkarabiliriz: Orwell, Stalinist bürokrasinin suçlarına karşı çıkmış, fakat bu karşı çıkışı işçi sınıfının bağımsız sosyalist perspektifine dayandıramadığı için sonunda Britanya devletinin Soğuk Savaş aygıtıyla siyasal işbirliğine sürüklenmiştir. Asıl ders de tam olarak burada yatmaktadır.

İsmail Habib Sevük’s Together with Atatürk (Atatürk’le Beraber) (4)

“That is what a view of history should be!”

PART 1 | PART 2 | PART 3 | PART 4

Mustafa Kemal at Adana Railway Station (16 February 1931)

The date is 16 February 1931.

The place is Adana.

Following the forced dissolution of the Free Republican Party, Mustafa Kemal sets out on a nationwide tour lasting more than three months. He is seated on the ground floor of the house set aside for his stay, together with a gathering of some thirty to thirty-five people. Sitting directly opposite him is İsmail Habib Sevük, then the maarif emini of the Adana region -or, in today’s terminology, the provincial director of national education.

Sevük writes quite candidly that, as he recounts how “the English have officially recognised our new letters in Cyprus”, Mustafa Kemal listens to him without paying much attention:

With the air of someone impatient to say something else that has been building up in his mind and looking for an opening to do so, he listens without paying any attention to what I am saying. Sure enough, he says: “Speaking of the English, something has just occurred to me. How did the English race come into being?” (p. 86)

There is a profoundly unequal -and therefore unsettling- relationship here. Whenever Mustafa Kemal wishes to change the subject, he can readily make it clear to the person he is speaking to that he attaches no importance to what they are saying. Sevük -or whoever else happens to be sitting opposite him- either takes no offence at this or, because of his place in the hierarchy, is obliged not to.

After posing the question, Mustafa Kemal proceeds -so far as we can gather from Sevük’s account- by a kind of free association, “from the English to the Germanic peoples, and from the Germanic peoples to Gaul”, before recalling the name of Vercingetorix, the Gallic commander who fought against Caesar:

Monument to Vercingetorix (France)

— What was the name of that young Gallic commander-in-chief who almost succeeded in defeating Caesar? He had a complicated, convoluted name; ah yes, Vercingetorix! According to French historical works, the name means “the great chief of the valiant”. Yet, once its syllables are separated, its true meaning becomes apparent of its own accord: remove the vav [the Arabic letter representing “v” here] from the beginning of the first syllable, and what remains is “er” [a man, soldier or hero]. The second syllable is “senk”, that is, “cenk” [battle]; the third is “torik”, that is, “Türk” [Turk] … (p. 86)

This conversation takes place roughly four years before the Sun Language Theory was put forward, at a time when the Turkish History Thesis was being formulated. It would therefore be inaccurate to regard this pseudo-analysis as a direct application of the Sun Language Theory. Yet the method of arbitrarily breaking a foreign word into parts, bending and twisting those parts until they resemble Turkish words, and then drawing historical conclusions from them already displays all the features of the approach that would assume a systematic form in the Sun Language Theory a few years later. A proper name is broken up according to the desired conclusion, sounds are altered or discarded as necessary, and, just like that, Vercingetorix becomes “er-cenk-Türk”.

Sevük, of course, raises not the slightest objection to this analysis, which is entirely devoid of any scholarly basis. On the contrary, he sees in Mustafa Kemal’s words an almost superhuman grasp of history: 

History has gripped him like a fever. Indeed, one of his most striking characteristics is that, whenever he takes an interest in a subject, he throws himself into it not merely with one part of his mind, but with his entire being. He does not merely touch it; he embraces it. (pp. 86–87)

After “analysing” the name Vercingetorix by this pseudo-scientific method, Mustafa Kemal does not stop there. As Sevük recounts, he moves on to the word Ege, citing Bedros Keresteciyan’s Etymological Dictionary of the Turkish Language, and from there to the great migrations of the Turks in prehistoric times. Then comes the maarif emini’s turn to be put to the test:

— Maarif emini, what do you make of all this? And tell us: what is the origin of Cilicia? What was Çukurova called in earlier Turkish? What is the origin of the name “Toros”?

Sevük describes them as “questions from the hereafter”. These questions have no answers grounded in scholarly knowledge. Yet the answer required to pass the test is perfectly clear: unquestioning acceptance of the greatness of the questioner and the truth of everything he says.

And that is precisely what Sevük does:

“By God, Your Excellency the Gazi,” I say, “everything we have known about Turkish history until now has consisted merely of scraps of conventional knowledge. It is under your exalted guidance that we shall acquire the knowledge which will, in some places, tear apart received wisdom and, in others, open up new horizons across vast realms of the unknown. Only after we have seen and read the great work that is the first fruit of this lofty guidance will the many truths left in darkness be brought to light for us as well.” (p. 87)

The “great work” to which Sevük refers is The Main Lines of Turkish History (Türk Tarihinin Ana Hatları), a book of more than six hundred pages that was printed in a run of only one hundred copies in 1930 and sent to a number of individuals for comment. Without offering a single piece of evidence, Sevük assumes in advance that this work -which he has yet to read- will illuminate the many “truths” still shrouded in darkness. Much is said about the Enlightenment ethos of Kemalism and the Republic; here, however, scientific scepticism gives way to faith in the leader.

As the discussion turns from the name of the Taurus Mountains to the Armenians, and from there to the diversity of the peoples of the Caucasus, Mustafa Kemal asks: “İsmail Habib, what do you make of there being so many different communities in a single region?”

Sevük first explains that the Laz are in fact a much smaller community than is commonly assumed. He then goes on to argue that Armenians, Georgians, Abkhazians, Circassians and Chechens cannot be independent peoples:

What I cannot understand is this: can there really be small, independent communities numbering two hundred thousand, half a million or a million, called the Laz, Armenians, Georgians, Abkhazians, Circassians, Chechens and so forth? 

They are undoubtedly the deposits left in that mountainous and broken terrain by the majestic tides of a great race that swept through East and West. The ruggedness of the terrain caused them to remain in separate groups and, as their languages and customs changed, they came to regard themselves as distinct races. Yet can there ever be an independent offspring race? Offspring races must necessarily belong to a great parent race. (pp. 89–90)

Here, the political meaning of this pseudo-historical thesis becomes entirely clear. The distinct languages, cultures and histories of different peoples are not regarded as evidence that they are peoples in their own right; instead, they are reduced to mere “deposits” of a great “parent race” left behind in mountainous terrain.

Mustafa Kemal’s reaction to Sevük’s answer is brief but highly revealing:

Sweeping his gaze over the entire gathering, the Gazi said with evident satisfaction, “That is what a view of history should be!” (p. 90)

The conclusion is determined in advance; words are then broken apart, leaps are made across thousands of years, and different peoples are proclaimed offshoots of a great “parent race”. Resemblance replaces evidence; the leader’s approval replaces debate.

On leaving the gathering, Fahrettin Pasha, the army inspector, pats Sevük on the back and congratulates him:

— In the three months of this tour, no one has done as well as you in history. Well done -you passed the examination with flying colours. (p. 90)

These words sum up the entire scene. Sevük is deemed successful not because he has shown his historical knowledge to be sound, but because he has given the answer most closely aligned with the framework laid down by Mustafa Kemal.

Yet it is not enough to explain this entire pseudo-scientific construction of history solely in terms of Mustafa Kemal’s unscientific fascination with history, or that of those around him. We cannot consider the Turkish History Thesis and the Sun Language Theory that followed it in isolation from the class relations and material interests on which they rested.

In this process -which gathered momentum under the rule of the Committee of Union and Progress during the final years of the Ottoman Empire and continued through the formative years of the Republic- the Muslim-Turkish bureaucracy and local notables, together with the emerging Muslim-Turkish bourgeoisie, sought to break the economic predominance of the non-Muslim bourgeoisie, which controlled a substantial share of commerce and industry, and to reorganise the economy in favour of Muslim-Turkish interests.

Through the Armenian Genocide, deportations, massacres, forced migration and the population exchange, the overwhelming majority of non-Muslims were driven from the lands on which they had lived, while their homes, land, shops, factories and other forms of wealth changed hands. This dispossession became one of the principal sources both of the growing power of the Muslim-Turkish bourgeoisie and of its capital accumulation.

The Turkish History Thesis, in turn, served to confer retrospective historical legitimacy on the policies that accelerated the capital accumulation of the Muslim-Turkish bourgeoisie through the confiscation of property belonging to non-Muslims. The claim that Anatolia had been Turkish for thousands of years reduced the peoples who had once lived in these lands -or who continued to live there- to historically secondary and foreign elements, or to communities that had supposedly forgotten that they were Turkish.

This ideological construction had two seemingly contradictory faces. On the one hand, non-Muslims were eliminated as alien and untrustworthy elements within the nation; on the other, the various peoples were said to have no independent historical existence, but to be communities that had broken away from a great “parent race” and lost their own identities. Yet this contradiction did not make the ideology any less useful; on the contrary, it furnished it with two distinct instruments that could be deployed as circumstances required: those who were to be eliminated were cast as alien, while the distinct identities of those who remained were denied.

Drawing on the intellectual framework of the Turkish History Thesis, Sevük portrays Armenians, Georgians, the Laz, Abkhazians, Circassians and Chechens as mere deposits of a great “parent race”. This is therefore no innocent historical error. The view that denies the distinct languages, cultures and histories of separate peoples is one of the ideological underpinnings of the drive to homogenise Turkey in ethnic and religious terms. Different methods were used against different communities in pursuit of the same objective: while the great majority of non-Muslims were eliminated and dispossessed, the distinct identities of Muslim peoples who were not Turkish were denied, and the aim was to assimilate them into the dominant national identity.

The progressive response to the racist theses of the imperialist powers that denigrated the Turks could not, of course, be to reverse the racial hierarchy and proclaim the Turks the source of all civilisations. These bourgeois-nationalist, pseudo-scientific theories of history and language, directly shaped by Mustafa Kemal, did not break with the racist patterns of thought employed by the imperialist powers. Rather, they represented an attempt to adapt those patterns to the needs of the new ruling class that was being built up through the elimination and dispossession of non-Muslims, and of its nation-state.

The “history examination” held in Adana is therefore a small but highly revealing example not only of loyalty to the leader taking the place of scholarship, but also of history being reconstructed in accordance with the material interests of the new nation-state and its ruling classes.

Concluded

İsmail Habib Sevük’ün Atatürk’le Beraber başlıklı kitabı (4)

“Tarih görüşü böyle olur!”

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2 | BÖLÜM 3 | BÖLÜM 4

Mustafa Kemal Adana Tren İstasyonu'nda (16 Şubat 1931)

Tarih 16 Şubat 1931.

Yer Adana.

Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kendisini feshetmek zorunda kalmasından sonra üç ayı aşan bir yurt gezisine çıkan Mustafa Kemal, kalması için ayrılan evin alt katında 30-35 kişilik bir toplulukla oturuyor. O sırada Adana bölgesi maarif emini -bugünkü ifadeyle millî eğitim müdürü- olan İsmail Habib Sevük de tam karşısında yer alıyor.

Sevük, “İngilizler Kıbrıs’ta yeni harflerimizi resmen kabul ettiler,” diye anlatırken Mustafa Kemal’in kendisini pek de önemsemeden dinlediğini açıkça yazıyor:

Kafasında birikmiş başka bir şeyi söylemek için sabırsızlanıp bir bahane arayan tavrıyla, anlattıklarımı önemsemeksizin dinliyor. Nitekim “İngiliz dedin de, aklıma geldi,” dedi: “İngiliz ırkı nasıl oluşmuştur?” (s. 86)

Burada son derece eşitsiz ve bu nedenle rahatsız edici bir ilişki var. Mustafa Kemal, konuyu değiştirmek istediğinde karşısındakine anlattıklarını önemsemediğini rahatlıkla hissettirebiliyor; Sevük ya da karşısında her kim varsa bundan herhangi bir rahatsızlık duymuyor veya hiyerarşideki yeri nedeniyle duymamakla yükümlü.

Mustafa Kemal, soruyu sorduktan sonra, Sevük’ün anlattıklarından anlayabildiğimiz kadarıyla, bir tür serbest çağrışımla “İngiliz’den Cermen’e, Cermen’den Goluva’ya” geçiyor ve Sezar’a karşı savaşan Galyalı komutan Vercingetorix’in adını hatırlıyor:

Vercingetorix Anıtı (Fransa)

— Neydi o, az kalsın Sezar’ı mağlup edecek olan genç Goluva başkumandanının adı neydi? Karışık çetrefil bir ismi var; haa, Versengetoriks! Fransız tarihlerine göre bu ad, “Bahadırların büyük reisi” demekmiş. Oysa heceleri ayrılınca onun ne olduğu kendiliğinden meydana çıkar: Birinci hecenin başından vavı kaldır, “er” kalır. İkinci hece “senk” yani “cenk”; üçüncü hece “torik” yani “Türk”… (s. 86)

Bu konuşma, Güneş-Dil Teorisi’nin ortaya atılmasından yaklaşık dört yıl önce, Türk Tarih Tezi’nin oluşturulduğu dönemde geçiyor. Dolayısıyla bu sözde çözümlemeyi doğrudan Güneş-Dil Teorisi’nin bir uygulaması saymak doğru olmaz. Ancak yabancı bir sözcüğü keyfî biçimde parçalara ayırma, bu parçaları biraz eğip bükerek Türkçe sözcüklere benzetme ve buradan tarihsel sonuçlar çıkarma yöntemi, birkaç yıl sonra Güneş-Dil Teorisi’nde sistemli bir görünüm kazanacak yaklaşımın bütün özelliklerini şimdiden taşıyor. Bir özel ad istenen sonuca göre parçalanıyor, sesler gerektiği gibi değiştiriliyor veya atılıyor ve Vercingetorix “er-cenk-Türk” oluveriyor.

Sevük’ün bilimsel temelden yoksun bu çözümlemeye en küçük bir itirazı yok elbette. Tam tersine, Mustafa Kemal’in sözlerinde neredeyse insanüstü bir tarih kavrayışı görüyor:

Tarih, onu humma gibi sarmış. Zaten kendisinin en keskin özelliklerinden biri, merak sardığı konuya kafasının bir tarafı ile değil, bütün kimliğiyle girmek. Konuyu ellemiyor, kucaklıyor. (s. 86-87)

Versengetorix’in adını bu sözde bilimsel yöntemle “çözümledikten” sonra Mustafa Kemal hızını alamıyor. Sevük’ün aktarımıyla, Bedros Keresteciyan’ın Türk Lisanının Etimolojik Lugati’ne göndermeler yaparak “Ege” sözcüğüne geçiyor; oradan da tarih öncesindeki büyük Türk göçlerine uzanıyor. Derken sıra maarif emininin sınava çekilmesine geliyor:

— Maarif emini, bütün bunlara ne dersin? Hem bize anlatsanıza, Kilikya’nın aslı nedir? “Çukurova”nın daha eski Türkçesine ne derlerdi? “Toros”un anlamı nereden gelir?

Sevük bunları “ahret sualleri” diye nitelendiriyor. Soruların bilimsel bilgiye dayanarak verilebilecek cevapları yoktur; fakat sınavdan geçmesini sağlayacak cevap bellidir: Soruyu soranın büyüklüğünü ve söylediklerinin doğruluğunu kayıtsız şartsız kabul etmek.

Sevük de tam olarak bunu yapıyor:

“Vallahi Gazi Hazretleri,” diyorum, “Türk tarihi hakkında şimdiye kadar bildiğimiz, hep klasik bilgi kırıntılarından ibaretti. Yer yer genel anlayışları yırtarak, yer yer genel bilinmeyenlere yeni ufuklar açacak olan bilgileri hep yüksek rehberliğinizde öğreneceğiz. Bu yüksek yol göstericiliğinizin ilk ürünü olan büyük eseri görüp okuyabildikten sonradır ki, karanlıkta kalan nice gerçekler, bize de aydınlanacaktır.” (s. 87)

Sevük’ün “büyük eser” dediği, 1930’da yalnızca 100 adet basılarak görüşleri alınmak üzere çeşitli kişilere gönderilen, 600 sayfayı aşkın Türk Tarihinin Ana Hatları adlı kitaptır. Sevük tek bir kanıt sunmadan, henüz okumadığı bu eserin karanlıkta kalan “nice gerçekleri” aydınlatacağını peşinen kabul ediyor. Kemalizmin ve Cumhuriyet’in aydınlanmacılığından çok söz edilir; ancak burada bilimsel kuşkunun yerini lidere iman alıyor.

Konu Torosların adından Ermenilere, oradan Kafkasya’daki halkların çeşitliliğine gelince Mustafa Kemal, “İsmail Habib, öyle tek bir kıtada böylesine çeşitli topluluklar bulunmasına ne dersin?” diye sorar.

Sevük önce Lazların gerçekte sanıldığından çok daha küçük bir topluluk olduğunu anlatır. Ardından Ermenilerin, Gürcülerin, Abazaların, Çerkeslerin ve Çeçenlerin bağımsız halklar olamayacağını ileri sürer:

Hem anlamıyorum. Laz diye, Ermeni, Gürcü diye, Abaza, Çerkez, Çeçen filan diye, öyle iki yüz binlik, yarım milyonluk, bir milyonluk küçük bağımsız topluluklar olur mu?

Bunlar şüphesiz, büyük bir ırkın doğuyu ve batıyı çalkalayan heybetli gelgitleri sırasında, o dağlık ve dalgalı araziye bıraktığı tortulardır. Coğrafyanın sarplığıyla onlar ayrı kümeler halinde kalarak, dilleri ve âdetleri değiştiği için, kendilerini ayrı birer ırk sandılar. Oysa bağımsız olarak, hiç yavru ırk olur mu? Yavru ırklar mutlaka büyük bir ana ırka bağlıdır. (s. 89-90)

Burada sözde tarih tezinin siyasal anlamı bütün açıklığıyla ortaya çıkıyor. Çeşitli halkların ayrı dilleri, kültürleri ve tarihleri, bağımsız varlıklarının kanıtı sayılmıyor; bu halklar büyük bir “ana ırk”ın dağlık arazide kalmış “tortuları”na indirgeniyor.

Mustafa Kemal’in Sevük’ün cevabına tepkisi kısa ve son derece anlamlı:

Gazi gözlerini bütün topluluk üzerinde gezdirerek, memnuniyetini gösteren bir tavırla, “Tarih görüşü böyle olur” dedi. (s. 90)

Önce ulaşılacak sonuç belirleniyor; sonra sözcükler parçalanıyor, binlerce yıllık zaman dilimleri aşılıyor ve farklı halklar büyük bir “ana ırk”ın kolları ilan ediliyor. Kanıtın yerini benzerlik, tartışmanın yerini liderin onayı alıyor.

Toplantıdan çıktıktan sonra Ordu Müfettişi Fahrettin Paşa, Sevük’ün sırtını okşar ve onu kutlar:

— Üç aylık gezide tarihten kimse böyle başarılı olamadı; aferin sana iyi sınav verdin. (s. 90)

Bu sözler bütün sahnenin özetidir. Sevük, tarih bilgisinin doğruluğunu gösterdiği için değil, Mustafa Kemal’in kurduğu çerçeveye en uygun cevabı verdiği için başarılı sayılmıştır.

Ancak bütün bu sözde bilimsel tarih kurgusunu yalnızca Mustafa Kemal’in veya çevresindekilerin bilim dışı tarih merakıyla açıklamak yeterli değildir. Türk Tarih Tezi’ni ve ardından gelen Güneş-Dil Teorisi’ni, üzerinde yükseldikleri sınıf ilişkilerinden ve maddi çıkarlardan kopararak ele alamayız.

Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde İttihatçı iktidar altında ivme kazanan ve Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında da sürdürülen bu süreçte, Müslüman-Türk bürokrasi ve eşraf ile gelişmekte olan Müslüman-Türk burjuvazisi, ticaret ve sanayinin önemli bir bölümünü elinde tutan gayrimüslim burjuvazinin ekonomideki ağırlığını kırmaya ve ekonomiyi Müslüman-Türk unsurlar lehine yeniden düzenlemeye yöneldi. Ermeni Soykırımı, tehcir, katliam, zorunlu göç ve mübadele sonucunda gayrimüslim halkların çok büyük bir bölümü yaşadıkları topraklardan uzaklaştırılırken evleri, arazileri, dükkânları, fabrikaları ve diğer servetleri de el değiştirdi. Bu mülksüzleştirme, Müslüman-Türk burjuvazisinin güçlenmesinin ve sermaye birikiminin başlıca kaynaklarından biri oldu.

Türk Tarih Tezi ise gayrimüslimlerin mal ve mülklerine el konulması yoluyla Müslüman-Türk burjuvazisinin sermaye birikimini hızlandıran politikalara geriye dönük tarihsel meşruiyet sağlama işlevi gördü. Anadolu’nun binlerce yıldır Türk olduğunu ileri sürmek, bu topraklarda daha önce yaşamış veya hâlâ yaşayan halkları tarihsel bakımdan ikincil ve yabancı unsurlara ya da aslında Türklüklerini unutmuş topluluklara indirgiyordu.

Bu ideolojik kurgunun görünürde çelişkili iki yüzü vardı. Gayrimüslimler bir yandan milletin içindeki yabancı ve güvenilmez unsurlar olarak tasfiye ediliyor, öte yandan bağımsız bir tarihsel varlığa sahip olmadıkları, büyük “ana ırk”tan kopmuş ve benliklerini yitirmiş topluluklar oldukları söyleniyordu. Fakat bu çelişki ideolojinin işlevini azaltmıyor; tersine, ona ihtiyaçlara göre kullanılabilecek iki ayrı araç sağlıyordu: Tasfiye edilecekler yabancılaştırılıyor, geride kalanların ayrı kimlikleri ise inkâr ediliyordu.

Sevük’ün Türk Tarih Tezi’nin düşünsel çerçevesine yaslanarak Ermenileri, Gürcüleri, Lazları, Abazaları, Çerkesleri ve Çeçenleri büyük bir “ana ırk”ın tortuları sayması bu nedenle masum bir tarih yanılgısı değildir. Ayrı halkların dillerini, kültürlerini ve tarihlerini inkâr eden bu görüş, Türkiye’yi etnik ve dinsel bakımdan homojenleştirme siyasetinin ideolojik dayanaklarından biridir. Aynı hedef doğrultusunda farklı topluluklara karşı farklı yöntemlere başvurulmuştur: Gayrimüslimlerin büyük bölümü tasfiye edilip mülksüzleştirilirken, Müslüman fakat Türk olmayan halkların ayrı kimlikleri inkâr edilmiş ve egemen ulusal kimlik içinde eritilmeleri amaçlanmıştır.

Emperyalist güçlerin Türkleri aşağılayan ırkçı tezlerine verilecek ilerici cevap, ırklar hiyerarşisini tersine çevirerek Türkleri bütün uygarlıkların kaynağı ilan etmek olamazdı elbette. Mustafa Kemal’in doğrudan yön verdiği bu burjuva-milliyetçi, sözde bilimsel tarih ve dil tezleri, emperyalist güçlerin kullandığı ırkçı düşünce kalıplarından kopmak yerine bunları, gayrimüslimlerin tasfiyesi ve mülksüzleştirilmesi yoluyla palazlandırılmaya çalışılan yeni hâkim sınıfın ve onun ulus-devletinin ihtiyaçlarına uyarlama girişimleriydi.

Adana’da verilen “tarih sınavı”, bu nedenle yalnızca bilimin yerini lidere bağlılığın almasının değil, tarihin yeni ulus-devletin ve onun hâkim sınıflarının maddi çıkarlarına göre yeniden kurulmasının da küçük fakat son derece açıklayıcı bir örneğidir.

Bitti

İsmail Habib Sevük’s Together with Atatürk (Atatürk’le Beraber) (3)

The blind spot in “X-ray Vision”: Hitler

PART 1 | PART 2 | PART 3

A report on the meeting between Hitler and Mahmut Bey (Soydan), MP for Siirt, during the latter’s visit to Berlin in 1933 (Milliyet, 16 July 1933).

At the end of the previous instalment, I said that I would return to a passage in İsmail Habib Sevük’s essay entitled “X-ray Vision” which genuinely surprised me when I first read it. After describing the worldwide response to Atatürk’s death, Sevük turns his attention to Adolf Hitler:

The world seemed to be speaking with one voice: “He is not yours alone; he is ours as well.” The memory of that momentous death enveloped the world like the air surrounding the planet.

Of all the words spoken around the world during those days of mourning, it was Hitler’s admission that struck me most. Five years earlier, when the German head of state received our late Siirt deputy Mahmut in Berlin, he had said: “When I embarked upon my work, and placed my faith in its success, I always took your leader as my model.” The late chief columnist of Milliyet reported this valuable testimony in his newspaper at the time, with that gentle pen of his and without any fanfare; yet not only foreigners but even many among us remained unaware of it.

Hitler was still new then. He could make such a statement, knowing that it would appear in only one Turkish newspaper. But Hitler now? Hitler, before whom the victors of the world now presented themselves, and whose voice rang out more powerfully than any other across the globe… Yet this time, too, he spoke with candour -and not merely to one Turkish newspaper but to the entire world. Recalling what he had told Deputy Mahmut five years earlier, he once again acknowledged and proclaimed:

“I took Atatürk as my model.” For Atatürk was the first to rise up against the victors of the world, the first to crush injustice and make right prevail.

To have discerned, even then, the dwarf concealed within the seemingly gigantic victors of the world -that is what we call “X-ray vision”. And now Hitler, alongside us, says the same once again. (pp. 6-7)

Akşam, 28 Nisan 1939

Hitler’s admiration for Atatürk, and the extent to which he took Turkey’s experience -from the collapse of the Ottoman Empire through the National Struggle and into the Atatürk era- as a model, have been widely debated in Turkey, particularly since the publication of Stefan Ihrig’s Ataturk in the Nazi Imagination in 2014. For now, however, I shall not enter into that debate. I have not yet read Ihrig’s book. Moreover, to reach a judgement on so serious a subject, it would not be enough simply to read the book: one would also need to examine carefully the claims it advances and the responses made to them.

Here, I shall confine myself to the passage from Sevük quoted above.

“X-ray Vision” was published in Cumhuriyet on 24 December 1938. The Second World War had not yet begun. By then, however, the character of Hitler and the regime he had established was no longer a secret, even to those who did not follow politics closely. The Nazi dictatorship had eliminated political opposition, abolished the trade unions, enacted the Nuremberg Laws depriving Jews of their rights as citizens, rapidly rearmed Germany and remilitarised the Rhineland. Austria had been annexed in March 1938; in September, with the approval of Britain and France at Munich, Czechoslovakia’s Sudetenland had been ceded to Germany. Only a few weeks before Sevük’s article appeared, the Kristallnacht pogrom had taken place: Jewish homes and businesses had been looted, synagogues set ablaze and tens of thousands of Jews deported to concentration camps.

In Sevük’s eyes, however, Hitler is not first and foremost the dictator responsible for all this, but a great statesman before whom “the victors of the world now presented themselves” and whose voice rings out more powerfully than any other across the globe. Hitler’s declaration that he had taken Atatürk as his model clearly pleases Sevük and even fills him with pride. Sevük laments the fact that such “valuable” testimony was not more widely known, either in Turkey or in the rest of the world.

This satisfaction is also connected to a broader sentiment that surfaces from time to time throughout the book. Sevük repeatedly emphasises the approval, esteem and admiration that Atatürk received from foreign statesmen, journalists and intellectuals. In his eyes, such attention is not merely a personal tribute to a single leader. In the figure of Atatürk, Turkey itself is gaining acceptance and respect in the world; in a sense, it is once again being “treated as a country that matters”.

The message Sevük wishes to convey to his reader may be summarised as follows: Look, Atatürk is not merely a leader whom we admire; the whole world acknowledges his greatness. He is restoring our country’s lost prestige. Turkey, in turn, can share in that prestige only insofar as it rallies behind him and does not stray from the path he has shown.

Atatürk’s personal prestige is thus directly identified with that of the country. Loyalty to Atatürk is transformed from allegiance to a particular leader or political programme into the very condition for the country to command respect in the world. In this conception, it is Atatürk who wins international esteem; the part assigned to the people is to stand behind him and share in the prestige he has secured.

It is precisely here that the special significance Sevük attaches to praise from Hitler lies. The more powerful and influential in the world the person offering the praise, the greater the prestige Atatürk -and, through him, Turkey- appears to acquire. Sevük therefore does not question the nature of the regime represented by the man offering that praise. Rather than casting doubt on Hitler’s words, his power makes them all the more valuable in Sevük’s eyes.

The expression “the victors of the world” is particularly significant here. By it, Sevük means the victors of the First World War and the post-war order they established. In his view, Atatürk had been the first to realise that these victors were not as powerful as they appeared, to rise up against them and ultimately to make right prevail. Hitler, in turn, was now forcing those same victors into retreat and thereby confirming the truth that Atatürk had discerned years earlier.

Sevük thus places Hitler’s moves -from the Rhineland through Austria to the Sudetenland- on the same historical trajectory as Atatürk’s struggle against the imperialist victors. He fails to see the vast social and political gulf between the two; he draws a parallel between a war of national liberation and Nazi Germany’s expansionism simply because both challenged the victors of the First World War. Hitler’s admiration for Atatürk is, in his eyes, powerful confirmation from outside of this supposed similarity.

We cannot, of course, infer from this passage that Sevük was aware of all Hitler’s policies and practices and individually approved of each one. Yet the fact that he could speak of Hitler with such admiration only a few weeks after Kristallnacht shows that the barbarity of the Nazi regime evidently carried no weight in his political judgement. Hitler’s praise is turned directly into yet another proof of Atatürk’s greatness, without any consideration of who it came from or what kind of regime that person represented.

Further research would be needed to determine how widespread Sevük’s perspective was among pro-regime intellectuals in Turkey in late 1938. For now, I do not wish to make any categorical generalisation. Nevertheless, the fact that these lines could appear in Cumhuriyet, one of the regime’s staunchest and most influential newspapers, suggests that this outlook was not peculiar to Sevük alone.

It is here that the article’s most striking irony emerges. Sevük calls Atatürk’s ability to discern in advance “the dwarf within the seemingly gigantic victors of the world” a form of “X-ray vision”. Yet when he himself looks at Hitler -who was driving Europe and the whole world towards catastrophe- he fails to see beyond the outward appearance of power and success.

Thus “X-ray Vision” unwittingly records a major blind spot in Sevük’s own vision -and at precisely the moment when the whole world had reached the brink of a terrifying abyss.

To be continued

İsmail Habib Sevük’ün Atatürk’le Beraber başlıklı kitabı (3)

“Röntgenli görüş”ün kör noktası: Hitler

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2 | BÖLÜM 3

Siirt Milletvekili Mahmut Bey'in (Soydan), 1933'te Berlin'i ziyaretinde, Hitler'le yaptığı görüşmenin haberi (Milliyet, 16 Temmuz 1933).

Bir önceki bölümün sonunda, İsmail Habib Sevük’ün “Röntgenli Görüş” başlıklı yazısında yer alan ve ilk okuduğumda beni gerçekten şaşırtan bir pasaja döneceğimi söylemiştim. Sevük, bu yazısında Atatürk’ün ölümünün bütün dünyada yarattığı yankıyı anlattıktan sonra sözü Adolf Hitler’e getiriyor:

Dünya tek ağızdan adeta şöyle diyordu: “O yalnızca sizin değil, bizimdir de.” Büyük ölümün anısı, gezegeni çerçeveleyen hava gibi dünyayı kapladı.

Bütün dünya sözleri arasında, o matem zamanları, en çok Hitler’in itirafı üzerinde durmuştum. Alman devlet başkanı, beş yıl önce bizim merhum Siirt milletvekili Mahmut’u Berlin’de kabul ettiği zaman, “Yaptığım işe başlarken ve yapılan işin başarılacağına inanırken, hep sizin şefinizi kendime örnek aldım” demişti. Milliyet gazetesinin merhum başyazarı bu değerli tanıklığı gazetesinde o zaman, o yumuşak kalemiyle gösterişli bir sessizlik içinde yazdı ve değil ecnebilerin, bizden bile çoğumuzun haberi olmadı.

O zamanki Hitler yeniydi, o sözü söyleyebilirdi ve sözü tek bir Türk gazetesinde çıkacaktı. Fakat şimdiki Hitler? Dünya galiplerini ayağına getiren ve sesi artık dünya üzerinde en kuvvetli çıkan Hitler… Fakat bu sefer de samimiyetle ve yalnız bir Türk gazetesine değil, bütün dünyaya, beş yıl önce milletvekili Mahmut’a söylediği sözü hatırlatarak, tekrar itiraf ve ilan etti:

“Ben kendime Atatürk’ü örnek aldım.” Çünkü Atatürk dünya galiplerine karşı ilk şahlanan, haksızlığı ilk tepeleyip hakkı ilk muzaffer edendir.

Dev görünen dünya galiplerinin içindeki cüceyi, hem de o zaman, görmek; bizim “röntgenli görüş” dediğimiz şey. Bunu şimdi bizimle beraber Hitler de tekrar söylüyor. (s. 6–7)

Akşam, 28 Nisan 1939

Hitler’in Atatürk’e duyduğu hayranlık ve Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılışından Millî Mücadele’ye, oradan da Atatürk dönemine uzanan süreçte Türkiye’de yaşananları kendisine örnek alması, özellikle Stefan Ihrig’in 2014’te yayımlanan Ataturk in the Nazi Imagination adlı kitabından sonra Türkiye’de epeyce tartışıldı. Ancak ben şimdilik bu tartışmaya girmeyeceğim. Ihrig’in kitabını henüz okumadım. Üstelik böylesine ciddi bir konuda hüküm verebilmek için kitabı okumakla da yetinmeyip ortaya atılan iddiaları ve bunlara verilen karşılıkları dikkatle incelemek gerekir.

Burada kendimi Sevük’ün yukarıdaki satırlarıyla sınırlayacağım.

“Röntgenli Görüş”, Cumhuriyet gazetesinde 24 Aralık 1938’de yayımlanmış. O tarihte İkinci Dünya Savaşı henüz başlamamıştı. Ancak Hitler’in ve kurduğu rejimin niteliği, siyaseti yakından izlemeyenler için bile artık bir sır değildi. Nazi diktatörlüğü siyasal muhalefeti ortadan kaldırmış; sendikaları kapatmış; Yahudileri yurttaşlık haklarından mahrum bırakan Nürnberg Yasalarını çıkarmış; Almanya’yı hızla silahlandırmış ve Rheinland’ı yeniden askerîleştirmişti. Mart 1938’de Avusturya ilhak edilmiş, eylül ayında İngiltere ve Fransa’nın Münih’te verdiği onayla Çekoslovakya’nın Südet bölgesi Almanya’ya bırakılmıştı. Sevük’ün yazısından yalnızca birkaç hafta önce ise Kristal Gece pogromu gerçekleştirilmiş; Yahudilere ait evler ve iş yerleri yağmalanmış, sinagoglar yakılmış ve on binlerce Yahudi toplama kamplarına gönderilmişti.

Sevük’ün gözündeki Hitler ise bütün bunların faili olan bir diktatörden önce, “dünya galiplerini ayağına getiren” ve sesi dünyada herkesten güçlü çıkan büyük bir devlet adamıdır. Hitler’in Atatürk’ü kendisine örnek aldığını açıklaması onu açıkça memnun etmekte, hatta gururlandırmaktadır. Sevük, böylesine “değerli” bir tanıklığın hem Türkiye’de hem de dünyada yeterince bilinmemiş olmasına hayıflanıyor.

Bu memnuniyet, kitap boyunca zaman zaman karşımıza çıkan daha genel bir duyguya da bağlanıyor. Sevük, Atatürk’ün yabancı devlet adamları, gazeteciler ve aydınlar tarafından beğenildiğini, takdir edildiğini ve hayranlıkla karşılandığını özellikle vurguluyor. Atatürk’e gösterilen bu ilgi, onun gözünde yalnızca bir lidere yöneltilmiş kişisel bir övgü değildir. Atatürk’ün şahsında Türkiye de dünyada kabul edilmekte, saygı görmekte, bir bakıma yeniden “adam yerine konulmaktadır”.

Sevük’ün okuruna vermek istediği mesajı şöyle özetlemek mümkün: Bakın, Atatürk yalnızca bizim hayran olduğumuz bir önder değil; bütün dünya onun büyüklüğünü kabul ediyor. O, ülkemize kaybettiği itibarı yeniden kazandırıyor. Türkiye de ancak onun arkasında birleştiği ve gösterdiği yoldan ayrılmadığı ölçüde bu itibardan yararlanabilir.

Böylece Atatürk’ün kişisel itibarıyla ülkenin itibarı arasında doğrudan bir özdeşlik kuruluyor. Atatürk’e bağlılık, yalnızca belirli bir lidere veya siyasal programa bağlılık olmaktan çıkarılarak ülkenin dünyada saygın bir yere sahip olmasının koşulu haline getiriliyor. Bu bakışta uluslararası saygınlığı kazanan Atatürk’tür; halka düşen ise onun arkasında durmak ve kazandığı itibara ortak olmaktır.

Hitler’den gelen övgünün Sevük açısından taşıdığı özel önem de burada yatıyor. Övgünün sahibi ne kadar güçlü ve dünyada ne kadar etkiliyse, Atatürk’ün ve onun aracılığıyla Türkiye’nin kazandığı itibar da o kadar büyük görünmektedir. Bu nedenle Sevük, övgünün sahibinin nasıl bir rejimi temsil ettiğini sorgulamıyor; Hitler’in gücü, onun sözlerini kuşkulu hale getirmek bir yana, Sevük’ün gözünde daha da değerli kılıyor.

Buradaki “dünya galipleri” ifadesi özellikle önemli. Sevük bununla Birinci Dünya Savaşı’nın galiplerini ve onların kurduğu savaş sonrası düzeni kastediyor. Ona göre Atatürk bu galiplerin göründükleri kadar güçlü olmadıklarını herkesten önce anlamış, onlara karşı başkaldırmış ve sonunda hakkı zafere ulaştırmıştı. Hitler de şimdi aynı galipleri gerileterek Atatürk’ün yıllar önce gördüğü gerçeği doğruluyordu.

Dolayısıyla Sevük, Hitler’in Rheinland’dan Avusturya’ya, oradan Südet bölgesine uzanan adımlarını, Atatürk’ün emperyalist galiplere karşı mücadelesiyle aynı tarihsel çizgi üzerine yerleştiriyor. İkisi arasındaki toplumsal ve siyasal uçurumu görmüyor; bir ulusal kurtuluş savaşıyla Nazi Almanyası’nın yayılmacılığını, her ikisi de Birinci Dünya Savaşı’nın galiplerine meydan okuduğu için birbirine yaklaştırıyor. Hitler’in Atatürk’e hayranlığını da bu benzerliğin dışarıdan gelen güçlü bir teyidi sayıyor.

Sevük’ün Hitler’in bütün uygulamalarını bildiğini ve ayrı ayrı onayladığını elbette bu pasajdan çıkaramayız. Ancak Kristal Gece’den yalnızca birkaç hafta sonra Hitler’den böylesine hayranlıkla söz edebilmesi, Nazi rejiminin barbarlığının onun siyasal değerlendirmesinde hiçbir görünür ağırlık taşımadığını gösteriyor. Hitler’in övgüsü, övgünün sahibinin kim olduğu ve nasıl bir rejimi temsil ettiği sorgulanmadan, doğrudan doğruya Atatürk’ün büyüklüğünün bir başka kanıtına dönüştürülüyor.

Sevük’ün bu bakışının 1938 sonlarında Türkiye’deki rejim yanlısı aydınlar arasında ne ölçüde yaygın olduğunu ayrıca araştırmak gerekir. Şimdilik kesin bir genelleme yapmak istemiyorum. Bununla birlikte, bu satırların rejimin en sadık ve etkili gazetelerinden biri olan Cumhuriyet’te yayımlanabilmiş olması, Sevük’ün bakışının yalnızca kişisel bir tuhaflık olmadığını düşündürüyor.

Yazının en çarpıcı ironisi de burada ortaya çıkıyor. Sevük, Atatürk’ün “dev görünen dünya galiplerinin içindeki cüceyi” önceden görebilmesini “röntgenli görüş” olarak adlandırıyor. Oysa kendisi, Avrupa’yı ve bütün dünyayı felakete sürüklemekte olan Hitler’e bakarken yüzeydeki güç ve başarı görüntüsünün ötesini göremiyor.

“Röntgenli Görüş” başlıklı yazı, böylece farkında olmadan, Sevük’ün kendi görüşündeki büyük bir kör noktayı da kayda geçiriyor. Üstelik tam da bütün dünya korkunç bir uçurumun kenarına gelmişken.

Devam edecek

İsmail Habib Sevük’s Together with Atatürk (Atatürk’le Beraber) (2)

The capitalised “He”

PART 1 | PART 2 | PART 3

A photograph taken during Mustafa Kemal’s 1923 tour of the country, on which he was accompanied by Sevük in his capacity as a journalist. Tarsus, 18 March 1923.

In the first instalment of this series, I wrote that İsmail Habib Sevük was not only an exceptionally sincere and passionate voice of the National Struggle, but also an admirer of Atatürk through and through. As I read the book, one small but, to my mind, highly significant detail caught my attention: Sevük’s admiration shaped not only what he wrote and how he wrote it, but even his use of capitalisation.

When referring to Atatürk -or to Mustafa Kemal when recounting the years before the Surname Law- Sevük systematically capitalises the third-person singular pronoun o ("he"). Nor does he stop there: whenever a suffix is added to the pronoun, he sets it off with an apostrophe: O’nun, O’na, O’nu… (‘His’, ‘to Him’, ‘Him’…)

Throughout the book, I found only one instance in which onun (“his”) was printed with a lower-case initial. Given the remarkable consistency with which this convention is observed throughout the rest of the text, it is quite clear that this was a typographical error rather than a change in practice.

Let us take an example from the very first piece in the book. In his introduction to “X-Ray Vision”, an article published in Cumhuriyet on 24 December 1938, some six weeks after Atatürk’s death, Sevük writes:

For days and weeks, elegies were written on His (O'nun) death-our greatest national bereavement. (p. 3)

Under contemporary Turkish orthographic rules, this usage contains two distinct errors. According to the Turkish Language Association, the pronoun o, when used in place of a proper name, is not capitalised within a sentence. Nor is a suffix added to the pronoun separated from it by an apostrophe. The correct form is therefore not O’nun, but onun.

Yet what we are dealing with here is not a mere orthographic error. Sevük does not capitalise o by accident. He does so consciously and systematically, reserving this usage for one particular individual. When capitalisation and the apostrophe are used together, an ordinary pronoun is effectively transformed into a proper name. There is no longer any need even to mention Atatürk by name: the capitalised “He” is enough, on its own, to make clear who is meant.

I interpret this deliberate choice on Sevük’s part as both a written expression of his profound admiration for Atatürk and a way of investing him with a certain sanctity. Here, the capital letter is not merely an orthographic device, but also a mark of reverence and exaltation. Even the pronoun used for Atatürk cannot be the same as that used for ordinary mortals.

In fact, this deliberate orthographic choice tells us a great deal about the book’s overall approach. As I noted in the previous instalment, Mustafa Kemal is not just any historical figure in Sevük’s eyes. Nor is he a political leader whose decisions, ideas and actions should be examined and explained in their historical context-and criticised where necessary. Rather, he is a singular figure whose every word and deed is invested from the outset with a special significance. It could hardly be expected, then, that the pronoun referring to Mustafa Kemal would remain an ordinary “he”, like the one used for everyone else.

This approach has an important political consequence. When a historical process is presented as revolving around the will, genius and foresight of a single individual, its real social actors gradually disappear from view. The hundreds of thousands of people who took part in the National Struggle -workers, peasants, soldiers, local resistance organisations and conflicting social forces- recede into the background of the narrative, while at the centre of history stands a single individual who sees everything, thinks everything and does everything. To my mind, the capitalised “He” is a small but highly revealing symbol of this conception of history.

Still, to give Sevük his due, this usage was not unique to him. A brief search shows that the same practice can also be found in other texts published immediately after Atatürk’s death. One example appears in İsmet İnönü’s “Declaration to the Nation”, issued after Atatürk’s body was brought to Ankara and also reproduced in the 24 November 1938 issue of Servetifünun Uyanış:

In truth, His resting place is the heroic and faithful bosom of the Turkish nation, brimming with love for and pride in Him.

The same declaration also states that the creation of a modern state was “His chief concern”. It would seem, then, that the form O’nun, with its capital letter and apostrophe, had become part of the official language of mourning, at least in the immediate aftermath of Atatürk’s death.

More striking still is the title of a fifty-two-page book compiled by Vedat Ürfi Bengü and published by Resimli Ay Matbaası in 1939: "O"nun Ölümü Karşısında Samsun (Samsun in the Face of His Death). Atatürk’s name does not appear anywhere in the title. Nor was there any need for it: the capitalised O, all by itself, stood for Atatürk.

As I have said, I have not devoted the time to researching this question in depth. Yet even this brief survey was enough to confirm my initial impression: Sevük had not devised this practice himself. At least in the language of mourning and commemoration that emerged after Atatürk’s death, the capitalised O, together with the practice of setting off its suffixes with an apostrophe, had acquired a currency extending well beyond Sevük. Nor has this convention disappeared entirely over time. Even today, one may occasionally come across such expressions as O’nun düşünceleri (“His ideas”), O’nun gösterdiği yol (“the path He showed”) and the like in texts about Atatürk.

This brief and limited inquiry has left many unanswered-questions that continue to intrigue me.

Who first introduced this practice?

Was it already in use during Atatürk’s lifetime, or did it become widespread particularly within the language of mourning and exaltation that emerged after his death?

How widely was it adopted by newspapers and writers?

For how long was it in widespread use?

Why did it lose ground over time, and within which circles did it persist?

These are not questions that can be answered conclusively without a systematic survey of the newspapers and periodicals of the time. Who knows? Perhaps some of those reading this piece know the answer to at least one of them -or can point us towards further examples.

In the next instalment, we will return to the article entitled “X-Ray Vision” and examine a passage that genuinely struck me and took me quite by surprise when I first read it.

To be continued