İsmail Habib Sevük’ün Atatürk’le Beraber başlıklı kitabı (1)

“Görelim Paşam ne eyler?”

Belli bir plan çerçevesinde, oldukça sistemli biçimde kitap okuyan biriyim. Fakat kendi kurduğum bu sistemin içine sıkışıp kalmak, onun elimi kolumu tamamen bağlamasına izin vermek de istemiyorum. Bu nedenle akşamları uyumadan önce kitap okumaya ayırdığım zamanı bir tür “serbest okuma saati” olarak değerlendiriyorum. O saatlerde okuyacağım kitaplar için herhangi bir konu sınırlamam yok. “Şu kitabı da okusam iyi olur” diye düşünüp aldığım, fakat hazırladığım okuma planlarının dışında kalan kitaplar bunlar.

Bu serbest okuma saatlerinde en son İsmail Habib Sevük’ün Atatürk’le Beraber adlı kitabını okudum. Kitabı yayına Lütfü Tınç hazırlamış. Elimdeki nüsha, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları tarafından yayımlanan onuncu baskı.

Baştan belirteyim: Bu yazı dizisinde kitabın bütünsel bir değerlendirmesini yapmaya çalışmayacağım. Sevük’ün anlattıklarını tarihsel kaynaklarla karşılaştırmak, kitabın edebî özelliklerini incelemek ya da yazarın Millî Mücadele ve Cumhuriyet dönemindeki düşünsel serüvenini bütün yönleriyle ele almak gibi bir iddiam yok. Yalnızca okurken önemli, ilginç veya tartışmaya değer bulduğum bazı pasajları aktaracak ve bunların bende uyandırdığı düşünceleri sizlerle paylaşacağım.

Dolayısıyla ortaya sıkı bir sistematiğe sahip, başı sonu önceden belirlenmiş bir kitap incelemesinden çok, gevşek dokulu bir yazı dizisi çıkacak. Gelin işe kitabın kendisinden önce sunuş yazısıyla başlayalım.

Kaynağı verilmeyen bir saptama ve talihsiz bir isim hatası

Lütfü Tınç, “İsmail Habib Sevük’ün Atatürk Makaleleri” başlıklı on iki sayfalık sunuş yazısında, Orhan Koçak’ın bir makalesinde Sevük’ü “Milli [sic] Mücadele’nin en içten sözcüsü” olarak andığını belirtiyor (s. xvii).

Ne var ki Tınç bu alıntının kaynağını göstermiyor. Orhan Koçak bu ifadeyi hangi yazısında, hangi bağlamda kullanmış? Yazı nerede ve ne zaman yayımlanmış? Merak edip Koçak’ın değerlendirmesinin tamamını okumak isteyen bir okur nereye bakmalı? Bunları sunuş yazısından öğrenemiyoruz.

Elbette her kaynak gösterme eksikliğini büyük bir bilimsel skandal gibi sunmanın anlamı yok. Fakat söz konusu olan onuncu baskısını yapmış ve maddi imkânları geniş bir yayınevinden çıkmış bir kitap olunca insan ister istemez duraksıyor. Önceki dokuz baskı boyunca hiçbir editörün veya dikkatli okurun bu eksikliği fark etmemiş olması tuhaf. Fark edilmişse de bu eksikliğin neden giderilmediği ayrı bir soru.

Sunuşun sonunda bizi bundan daha da talihsiz bir hata bekliyor: Kitabı yayına hazırlayan Lütfü Tınç’ın adı büyük harflerle “LÜTFÜ TUNÇ” olarak yazılmış. İnsan ister istemez şöyle düşünüyor: Sunuş yazısını kaleme alan kişinin adının bile yanlış yazıldığını fark etmeyen bir yayın denetiminin, kaynağı belirtilmemiş bir alıntıyı fark etmesini beklemek herhâlde biraz iyimserlik olurdu.

Yine de aşırı şüpheciliğe kapılmamızı gerektiren bir durum yok. Orhan Koçak büyük olasılıkla Sevük hakkında gerçekten böyle bir saptama yapmıştır. Üstelik Sevük’ün bugüne kadar yalnızca bu kitabını okumuş biri olarak, kendisine atfedilen değerlendirmeye benim de itirazım yok. Atatürk’le Beraber’de karşımıza çıkan İsmail Habib Sevük, Millî Mücadele’nin gerçekten de son derece içten, heyecanlı ve coşkulu bir sözcüsüdür.

İsmail Habib Sevük

Ancak ben bu tanıma küçük bir ek yapmak istiyorum: Sevük yalnızca Millî Mücadele’nin en içten sözcülerinden biri değil, aynı zamanda tepeden tırnağa bir Atatürk hayranıdır. Elbette bu hayranlık, Soyadı Kanunu’ndan önceki yılları anlattığı metinlerde Mustafa Kemal’e yönelir.

“Haklı bulur”, “takdir eder” veya “destekler” demiyorum; özellikle “hayranıdır” diyorum. Çünkü kitapta karşılaştığımız tutum, belirli tarihsel kararların gerekçelerini tartışarak bunları doğru bulmanın hayli ötesine geçiyor. Mustafa Kemal ne yaparsa yapsın, Sevük’ün gözünde yapılabilecek en doğru şeyi yapmıştır. Ne söylerse söylesin, söylenebilecek en doğru sözü söylemiştir.

Sinirlendiğinde öfkesi haklı, ölçülü ve yerindedir; sakin kaldığında sükûneti büyük bir devlet adamının üstün iradesini gösterir. Bir düşüncesinde ısrar ederse bu onun ileri görüşlülüğünün kanıtıdır; düşüncesini değiştirirse yeni koşulları herkesten önce kavradığını gösterir. Sert davranması gerektiğinde sertliği, yumuşak davranması gerektiğinde yumuşaklığı övgüye değerdir. Kısacası, birbirine bütünüyle zıt iki davranış bile Mustafa Kemal tarafından sergilendiğinde aynı ölçüde doğru ve hayranlık uyandırıcı olabilir.

Lafı daha fazla uzatmadan, Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın ünlü dizelerini biraz değiştirerek Sevük’ün yaklaşımını şöyle özetleyebiliriz:

“Görelim Paşam ne eyler?
Neylerse güzel eyler!”

Bu ölçüde güçlü bir hayranlık kitabı benim için daha ilginç hâle getirdi. Elbette bu hayranlığın Sevük’ün anlatımına canlılık ve yer yer büyük bir edebî güç kazandırdığını söylemem mümkün değil. Sevük, karşısındaki tarihsel kişiliği anlamaya ve açıklamaya çalışan mesafeli bir gözlemci değil kesinlikle. Hayran olduğu kişiye bakıyor ve gördüğü hemen her şeyi bu hayranlığın içinden anlatıyor. Ne var ki kitabı ilginç kılan bu tutum, onu benim için aynı zamanda yer yer çekilmez hâle de getirdi. Dolayısıyla okur olarak Sevük’e bir türlü yaklaşamadım ve ısınamadım. Eminim o da yazar olarak benim gibi bir okurla arasında böylesine uzun bir mesafe bulunmasından pek rahatsız olmazdı.

Yine de bu durum kitabı bugün için okunmaya değer olmaktan çıkarmıyor. Tersine, onu kendi başına ilginç bir tarihsel belge hâline getiriyor. Sevük’ün bize yalnızca Mustafa Kemal’i anlatmadığını, aynı zamanda dönemin aydınlarından birinin Mustafa Kemal’e nasıl baktığını da gösterdiğini unutmamak gerekiyor. Başka bir deyişle, kitapta anlatılanlar kadar anlatma biçimi de tarihsel incelemenin konusu olmayı hak ediyor.

Bundan sonraki bölümlerde aktaracağım pasajları biraz da bu gözle okumakta yarar var.

Devam edecek

From 1940s America to Turkey in 2009: A Stalinist political tradition

In my article entitled A political lesson from America in the 1940s, published on 9 September 2026, I compared the positions taken by the Stalinist Communist Party USA and the Trotskyist Socialist Workers Party (SWP) in response to state repression during the 1940s.

Let us briefly recall what happened. In the early 1940s, the Stalinist Communist Party welcomed the Roosevelt administration’s attack on the SWP under the Smith Act and gave it its open and vociferous support. Rather than answering the Trotskyists through political struggle, it relied on the FBI, prosecutors and the courts. Yet when the same law was used against the Communist Party itself a few years later, the SWP -despite what the Stalinists had previously done to it- unconditionally defended them against state repression.

SWP members targeted by the FBI, tried and convicted, on their way to prison to begin serving their sentences, 31 December 1943.

At first sight, this episode may appear to offer a political lesson from the distant past of a distant country. Yet we need not look as far back as 1940s America to encounter a similar attitude. An episode from our own recent history, which took place in Turkey in 2009, offers -albeit on a far more modest scale- another example of the same Stalinist political tradition operating under different circumstances.

Answering political criticism through the courts

In February 2009, Sungur Savran published an article on the website Mavi Defter entitled Yalçın Küçük and Veli Küçük, or Who Are the Zionists’ True Friends? (Yalçın Küçük ve Veli Küçük ya da Siyonistlerin gerçek dostları kimlerdir?) [In Turkish]. In it, Savran sharply criticised the Stalinist writer Yalçın Küçük for his defence of Ergenekon and advocacy of military coups, as well as for praising figures such as Veli Küçük and Hurşit Tolon, whose names had been linked to unsolved murders and preparations for military coups.

Yalçın Küçük does not answer Savran’s allegations in a political article or attempt to refute them with evidence. Instead, claiming that the article violated his personal rights and insulted him, he brings a lawsuit against Savran seeking 10,000 lira in non-pecuniary damages.

Sungur Savran

The court ultimately rules in Yalçın Küçük’s favour. Thus, a debate that should have been conducted within Marxism on the political and theoretical plane is not merely taken before the courts of the bourgeois order; through its judgment, the court also imposes a legal limit on political criticism.

As Savran noted in his written submission to the court, fierce polemics within the socialist movement were nothing new. It was for Küçük to refute the accusations against him through counter-arguments, evidence and political analysis. Instead, he turned a question that should have been settled through political and intellectual debate into a legal matter, choosing to use a claim for damages based on alleged insult as a weapon against his political opponent.

Two forms of the same political reflex

Of course, the position taken by the Communist Party USA in 1941 and Yalçın Küçük’s actions in 2009 were not exactly the same. The American Stalinists applauded a criminal prosecution initiated by the state that resulted in the imprisonment of Trotskyists. Yalçın Küçük, by contrast, himself turned to a bourgeois court over a political dispute within Marxism. In the first case, the Stalinists supported an attack initiated by the state; in the second, a Stalinist himself set the bourgeois court in motion.

Yet this important difference does not negate the fundamental continuity between the two positions. In both cases, rather than answering a political disagreement through political struggle, assistance was sought from the bourgeois state’s repressive and judicial apparatus. The state was turned into the arbiter of a dispute within the workers’ movement and the socialist left, with the aim of silencing or punishing a political opponent through prosecutors and courts rather than political argument.

Yalçın Küçük

The issue here, of course, is not whether Yalçın Küçük had the right under bourgeois law to bring such a case. The question that really needs to be asked is a political one: how should a writer who describes himself as a Marxist and a revolutionary respond to criticism from another Marxist that, however harsh, is entirely political in character? By presenting counter-evidence and engaging in open political struggle, or by obtaining a ruling from the bourgeois courts?

Küçük chose the latter. This choice was the counterpart, in the realm of method, to the increasingly pronounced social-chauvinist, militarist and statist orientation he was developing at the time. Rather than responding on the political plane to Savran’s criticisms of Ergenekon, the advocacy of military coups and the state, Küçük avoided engaging with the substance of the criticism and instead used a bourgeois court to have his critic ordered to pay damages.

An unchanging tradition

Nearly seventy years separate 1940s America from Turkey in 2009. The countries, the historical circumstances and the legal instruments employed are different. Yet the political reflex evident in both cases is strikingly similar: whenever Stalinist politics finds itself unable to confront Trotskyism on the intellectual and political plane, it turns to the bourgeois state and its courts.

The attempt to “resolve” political disagreements within the workers’ movement with the assistance of the state is not an accidental aberration from the Stalinist political tradition, but one of its defining features. It is precisely here that the historical continuity lies between the Communist Party USA’s applause for the state’s attack on the SWP and Yalçın Küçük’s decision to take Sungur Savran to court.

1940’ların ABD’sinden 2009 Türkiye’sine Stalinist bir siyaset geleneği

8 Eylül 2026’da yayımladığım 1940’lar ABD’sinden bir siyaset dersi başlıklı yazıda, Stalinist ABD Komünist Partisi ile Trotskist Sosyalist İşçi Partisi’nin (SWP) 1940’lı yıllarda devlet baskısı karşısındaki tutumlarını karşılaştırmıştım.

Kısaca hatırlayalım: Stalinist Komünist Parti, 1940’lı yılların başlarında Roosevelt yönetiminin Smith Yasası’nı kullanarak SWP’ye yönelttiği saldırıyı memnuniyetle karşılamış ve açıkça, yüksek sesle desteklemişti. Trotskistlere siyasal mücadele içinde yanıt vermek yerine FBI’ın, savcıların ve mahkemelerin yardımına bel bağlamıştı. Aynı yasa birkaç yıl sonra bu kez Komünist Parti’ye karşı kullanıldığında ise SWP, geçmişte kendisine yapılanlara rağmen Stalinistleri devlet baskısına karşı koşulsuz biçimde savunmuştu.

FBI’ın hedef aldığı, yargılanarak mahkûm edilen SWP üyeleri, cezalarını çekmek üzere cezaevine giderken, 31 Aralık 1943.

Bu olay ilk bakışta uzak bir ülkenin uzak geçmişinden kalma bir siyaset dersi gibi görünebilir. Oysa benzer bir tutumla karşılaşmak için 1940’ların ABD’sine gitmemize gerek yok. Yakın tarihimizde, 2009 Türkiyesi’nde yaşanan bir olay, çok daha mütevazı bir ölçekte de olsa aynı Stalinist siyaset geleneğinin farklı koşullar altındaki bir başka örneğini sunuyor.

Siyasal eleştiriye mahkemeyle yanıt

Şubat 2009’da Sungur Savran, Mavi Defter adlı internet sitesinde Yalçın Küçük ve Veli Küçük ya da Siyonistlerin gerçek dostları kimlerdir? başlıklı bir yazı yayımlar. Savran bu yazıda Stalinist yazar Yalçın Küçük’ü, Ergenekon’u ve darbeciliği savunması; adı faili meçhul cinayetlerle ve darbe hazırlıklarıyla birlikte anılan Veli Küçük ve Hurşit Tolon gibi kişileri övmesi nedeniyle sert biçimde eleştirir.

Yalçın Küçük, Savran’ın ileri sürdüğü iddialara siyasal bir yazıyla ve karşı kanıtlarla yanıt vermez. Bunun yerine, yazıda kişilik haklarına saldırıldığı ve kendisine hakaret edildiği iddiasıyla Savran’a karşı 10 bin liralık manevi tazminat davası açar.

Sungur Savran

Mahkeme sonunda Yalçın Küçük lehine karar verir. Böylece Marksizm içinde siyasal ve teorik düzlemde yürütülmesi gereken bir tartışma burjuva düzeninin mahkemelerine taşınmakla kalmaz; mahkemenin verdiği hükümle siyasal eleştiriye hukuki bir sınır da çizilmiş olur.

Savran’ın mahkemeye sunduğu yazılı cevapta belirttiği gibi, sosyalist hareket içinde çok sert polemikler yaşanması yeni bir olgu değildi. Küçük’e düşen, kendisine yöneltilen suçlamaları karşı savlar, kanıtlar ve siyasal değerlendirmelerle çürütmekti. O ise fikir mücadelesinin konusu olması gereken bir meseleyi hukuk meselesine dönüştürmüş, hakaret iddiasına dayalı tazminat davasını siyasal rakibine karşı bir silah olarak kullanmayı seçmişti.

Aynı siyasal refleksin iki biçimi

Elbette 1941’de ABD Komünist Partisi’nin aldığı tutum ile Yalçın Küçük’ün 2009’da yaptığı şey birbirinin tıpatıp aynısı değildi. ABD’li Stalinistler, devletin başlattığı ve Trotskistlerin hapse atılmasıyla sonuçlanan bir ceza kovuşturmasını alkışlamışlardı. Yalçın Küçük ise Marksizm içindeki bir siyasal tartışma nedeniyle burjuva mahkemesine bizzat başvurmuştu. Birincisinde Stalinistler devletin başlattığı saldırıyı desteklemiş, ikincisinde ise burjuva mahkemesini bizzat harekete geçirmişlerdi.

Ancak bu önemli farklılık, iki tutum arasındaki temel sürekliliği ortadan kaldırmıyor. Her iki durumda da siyasal görüş ayrılığına siyasal mücadele içinde yanıt vermek yerine burjuva devletinin baskı ve yargı aygıtından yardım isteniyordu. Devlet, işçi hareketinin ve sosyalist solun içindeki bir tartışmanın hakemi hâline getiriliyor; siyasal rakibin fikirlerle değil, savcılar ve mahkemeler aracılığıyla susturulması ya da cezalandırılması amaçlanıyordu.

Yalçın Küçük

Burada sorun, Yalçın Küçük’ün burjuva hukuku bakımından dava açma hakkına sahip olup olmadığı değildir hiç kuşkusuz. Asıl sorulması gereken soru siyasaldır: Kendisini Marksist ve devrimci olarak tanımlayan bir yazar, başka bir Marksistin ağır da olsa bütünüyle siyasal nitelikteki eleştirilerine nasıl karşılık vermelidir? Karşı kanıtlarla ve açık bir siyasal mücadeleyle mi, yoksa burjuva mahkemelerinden alacağı bir kararla mı?

Yalçın Küçük’ün tercihi ikincisi oldu. Bu tercih, onun o dönemde giderek belirginleşen sosyal şovenist, militarist ve devletçi yöneliminin yöntem alanındaki tamamlayıcısıydı. Savran’ın Ergenekon, darbecilik ve devlet konusundaki eleştirilerine siyasal düzlemde yanıt vermeyen Küçük, eleştirinin içeriğini tartışmak yerine eleştireni burjuva mahkemesi aracılığıyla tazminata mahkûm ettirdi.

Değişmeyen gelenek

1940’ların ABD’si ile 2009 Türkiyesi arasında yaklaşık yetmiş yıl var. Ülkeler, tarihsel koşullar ve başvurulan hukuki araçlar farklı. Fakat her iki örnekte de karşımıza çıkan siyasal refleks şaşırtıcı ölçüde benzer: Stalinist siyaset, Trotskizmle düşünsel ve siyasal düzlemde hesaplaşamadığı noktada yüzünü burjuva devletine ve onun mahkemelerine dönüyor.

İşçi hareketi içindeki siyasal anlaşmazlıkların devletin yardımıyla “çözülmeye” çalışılması, Stalinist siyaset geleneğinin rastlantısal bir sapması değil, ayırt edici özelliklerinden biridir. ABD Komünist Partisi’nin SWP’ye yönelik devlet saldırısını alkışlaması ile Yalçın Küçük’ün Sungur Savran’ı mahkemeye vermesi arasındaki tarihsel süreklilik tam da burada yatıyor.

A political lesson from America in the 1940s

Around fifteen years ago, while reading David North’s The Heritage We Defend (Savunduğumuz Miras)[*], I came across a remarkably interesting and instructive episode in the history of the American socialist labour movement -one of which I had previously been unaware. I do not believe that this episode, which illustrates one of the fundamental differences between Stalinism and Trotskyism in remarkably clear and simple terms, is widely known in Turkey. I therefore thought it would be useful to write a short piece recounting what happened. After all, that is one of the principal aims of this blog.

The episode may be briefly summarised as follows: in the early 1940s, as the flames of the Second World War spread rapidly, the Stalinist Communist Party of the United States (CPUSA) enthusiastically supported the state’s persecution of the Trotskyist Socialist Workers Party (SWP) under a deeply reactionary law. Yet only a few years later, when the same machinery of repression was turned against the Communist Party itself, the SWP -regardless of how it had previously been treated would go on to defend the CPUSA unconditionally against state persecution.

Let us now take a closer look at how this contrast -one that constitutes a political lesson in its own right- came about.

The prosecution of the Trotskyists, backed by the Stalinists

In the spring of 1941, the Roosevelt administration, working in collaboration with the right-wing bureaucracy of the Teamsters union, launched a sweeping offensive against the SWP and Teamsters Local 544, the party’s most important working-class base in Minnesota. The Trotskyists, who had led the great Minneapolis truck drivers’ strikes of 1934, were targeted not only because of their militant trade union struggles but also because of their uncompromising opposition to the impending imperialist war.

On 27 June 1941, the FBI raided the SWP’s offices in Minneapolis and St Paul, seizing party documents and Marxist publications. On 15 July, charges were brought against twenty-eight people, including the SWP’s National Secretary, James P. Cannon, and the party’s leaders in Minneapolis. One of the charges was brought under the reactionary and repressive Smith Act, which had been passed a year earlier, and accused the defendants of advocating the forcible overthrow of the government. This was the first time the Act had been used against the SWP.

The trial began on 27 October 1941 and concluded on 8 December, the day the United States formally entered the Second World War. Eighteen of the defendants were found guilty and sentenced to prison terms of up to eighteen months. Cannon and the other SWP leaders began serving their sentences in 1944.

The reactionary Smith Act was first used against the Trotskyists. Pictured here are fourteen of the eighteen Socialist Workers Party (SWP) members convicted under the Act in 1941. Back row, left to right: Farrell Dobbs, Harry DeBoer, Edward Palmquist, Clarence Hamel, Emil Hansen, Oscar Coover and Jake Cooper. Front row, left to right: Max Geldman, Felix Morrow, Albert Goldman, James P. Cannon, Vincent Dunne, Carl Skoglund and Grace Carlson.

This was not merely a criminal prosecution. Its purpose was to silence a revolutionary socialist tendency that opposed the imperialist war and wielded real influence within the working class, albeit on a limited scale -and, if possible, to put an end to the SWP’s legal existence altogether. Indeed, the SWP was the only American working-class party whose leaders were imprisoned during the war years.

Far from opposing this assault, the Stalinist Communist Party of the United States enthusiastically supported the prosecution brought by the government. The Stalinists’ position was rooted not only in their particular hostility towards the Trotskyists but also in the foreign-policy interests of the Soviet bureaucracy, which it served. Following Hitler’s attack on the Soviet Union, Stalinist parties had turned, in the name of “anti-fascist unity”, towards alliances with the ruling classes of their own countries; they supported the Roosevelt administration and US entry into the war. Consequently, in the eyes of the Stalinists, the SWP -which upheld an independent working-class political perspective in opposition to the imperialist war- was itself an obstacle that had to be eliminated.

Here, one of the defining features of Stalinist politics was laid bare: an attempt was being made to “resolve” a political dispute within the workers’ movement by means of the repressive apparatus of the bourgeois state. Instead of answering the Trotskyists through political struggle, the Stalinists relied on the FBI, prosecutors and the courts to do the job for them.

The same law now turns against the Communist Party

Yet this support for the bourgeois state soon recoiled on the Stalinists themselves. With the onset of the Cold War, the American ruling class no longer had any need for its temporary wartime allies. In 1948, twelve leaders of the Communist Party of the United States were indicted under the very same Smith Act that had been used against the SWP seven years earlier.

Robert Thompson (left) and Benjamin J. Davis, leaders of the Communist Party of the United States prosecuted under the Smith Act, pictured with their supporters in 1949.

The SWP faced a choice between two possible courses of action. It could have pointed to the Stalinists’ betrayal in 1941 and said: “You supported what was done to us; now you must bear the consequences.” Or, regardless of how it had itself been treated in the past, it could defend the Communist Party against state repression.

The SWP rightly chose the latter course.

Farrell Dobbs, the party’s presidential candidate in 1948 and one of the defendants in the Minneapolis trial, wrote to the Central Committee of the Communist Party on 28 July 1948 on behalf of the SWP Political Committee. The letter described the Smith Act as a weapon directed against the political and trade union movements of the working class as a whole and proposed the formation of a united working-class front against the prosecution. Addressing the Stalinists, who had refused to defend the SWP seven years earlier, the party stated unequivocally: “Now that you are under attack, we, the first victims of the Smith Act, offer you our aid.”

The SWP stressed that the profound political differences between the two parties should not be allowed to stand in the way of a united defence. The Communist Party did not respond to this appeal. Moreover, even while its own leaders were being prosecuted by the state, it continued to support the anti-communist witch-hunt against James Kutcher, an SWP member who had lost both legs in the war. Despite this, the SWP fought against the prosecution of the CP leaders, the McCarthyite investigations and, later, the execution of Julius and Ethel Rosenberg. The Militant, the SWP’s newspaper, continued its campaign to mobilise the labour movement to save the Rosenbergs into the final week, denouncing their impending execution as “legal murder”; following their deaths, it condemned the murder of the Rosenbergs.

Political defence is not political conciliation

The SWP’s position certainly did not mean forgetting the crimes of the Stalinists or accommodating itself to their politics. Cannon’s approach drew a sharp distinction between two principles: waging an uncompromising political struggle against the influence of the Stalinist bureaucracy within the working class, and defending Stalinist organisations against attacks by the capitalist state.

Cannon and Dobbs

Cannon regarded the Stalinist parties as organisations rooted in the workers’ movement but headed by treacherous leaderships. The problem of Stalinism could not, therefore, be handed over to the FBI, prosecutors or the bourgeois courts. Only the working class itself could overcome the influence of Stalinism within the workers’ movement, through a political struggle waged on the basis of a revolutionary programme. An attack by the capitalist state on the Stalinists did not “rid” the workers’ movement of Stalinism; on the contrary, it strengthened the apparatus of repression that would be used against all workers’ organisations.

The SWP’s defence of the Communist Party was therefore neither a gesture of tolerance nor a display of magnanimity. It was a principled class position grounded in the political independence of the working class. The Trotskyists waged their struggle against the Stalinists not in alliance with the bourgeois state, but as part of the struggle against it. This was the fundamental truth that the CP leadership either failed-or refused- to grasp in 1941: the law and the courts used against the Trotskyists would inevitably be turned against the Stalinists and the rest of the workers’ movement once the political conditions permitted.

The contrast could not have been sharper. The Stalinists applauded the imprisonment of the Trotskyists; the Trotskyists, by contrast, rushed to the Stalinists’ defence when the same state sought to imprison them. The former was the response of a bureaucratic apparatus seeking to eliminate a political rival within the workers’ movement through state repression. The latter, despite all their political differences, was a revolutionary socialist response that upheld the shared democratic rights of the working class against the bourgeois state.

The lesson this historical episode holds for us today is clear: the repressive apparatus of the state cannot be regarded as a neutral instrument for weeding out the “wrong” tendencies within the workers’ movement. A weapon whose use against our political opponent we pass over in silence today will be turned against us tomorrow. Political disputes within the working class must be fought out not in police stations and courtrooms, but through open and principled political struggle.

[*] David North, The Heritage We Defend: A Contribution to the History of the Fourth International, Detroit: Labor Publications, 1988. The information and assessments presented in this article are drawn principally from two successive chapters of North’s book, entitled “The SWP and American Stalinism” and “Revolutionary Defeatism in World War II”. A Turkish translation of the book was published in 2018: David North, Savunduğumuz Miras: Dördüncü Enternasyonal’in Tarihine Katkı, trans. Halil Çelik, Istanbul: Mehring Yayıncılık, 2018. As I have not read this translation, I cannot offer any assessment of its quality. This needs to be stated explicitly because, unfortunately, serious problems are all too common in Turkish translations of Marxist works, particularly those belonging to the Trotskyist literature. It would, however, be unfair to the translator and the publisher to include a translation I have not read within the scope of this general problem. It may well be -and I hope it is- an excellent translation.

1940’lar ABD’sinden bir siyaset dersi

Yaklaşık on beş yıl önce David North’un The Heritage We Defend (Savunduğumuz Miras)[*] başlıklı kitabını okurken, Amerikan sosyalist işçi hareketinin tarihinde daha önce bilmediğim, son derece ilginç ve öğretici bir olayla karşılaşmıştım. Stalinizm ile Trotskizm arasındaki temel ayrımlardan birini çok yalın ve çarpıcı biçimde ortaya koyan bu örneğin Türkiye’de bilindiğini sanmıyorum. Bu nedenle yaşananları özetleyen bir yazının faydalı olacağını düşündüm. Zaten bu blogun temel amaçlarından biri de bu.

Olayı kısaca şöyle özetleyebiliriz: 1940’lı yılların başlarında, İkinci Dünya Savaşı’nın alevleri hızla yayılırken, Stalinist ABD Komünist Partisi (KP), Trotskist Sosyalist İşçi Partisi’ni (Socialist Workers Party–SWP) son derece gerici bir yasa temelinde hedef alan devlet baskısını coşkuyla destekledi. Oysa birkaç yıl sonra aynı baskı aygıtı bu kez Komünist Parti’ye yöneldiğinde, SWP geçmişte kendisine yapılanlara bakmadan KP’yi devlet baskısına karşı kayıtsız şartsız savunacaktı.

Şimdi gelin, başlı başına bir siyaset dersi oluşturan bu karşıtlığın nasıl ortaya çıktığına biraz daha yakından bakalım.

Trotskistlere karşı Stalinistlerin desteklediği dava

1941 baharında Roosevelt yönetimi, Teamsters sendikasının sağcı bürokrasisiyle iş birliği içinde SWP’ye ve partinin Minnesota’daki en önemli işçi sınıfı dayanağı olan Teamsters sendikasının 544 no’lu şubesine (Local 544) karşı kapsamlı bir saldırı başlattı. Minneapolis kamyon şoförlerinin 1934’teki büyük grevlerine önderlik etmiş olan Trotskistler, yalnızca militan sendikal mücadeleleri nedeniyle değil, yaklaşan emperyalist savaşa karşı uzlaşmaz tutumları yüzünden de hedef tahtasına oturtulmuşlardı.

27 Haziran 1941’de FBI, SWP’nin Minneapolis ve St. Paul bürolarını bastı; parti belgelerine ve Marksist yayınlara el koydu. 15 Temmuz’da, aralarında SWP Ulusal Sekreteri James P. Cannon’ın ve Minneapolis’teki parti önderlerinin bulunduğu 28 kişi hakkında dava açıldı. Suçlamalardan biri, bir yıl önce kabul edilmiş olan gerici ve baskıcı Smith Yasası’na dayanıyor ve sanıkları hükümeti zor yoluyla devirmeyi savunmakla itham ediyordu. Bu yasa ilk kez SWP’ye karşı kullanılıyordu.

Dava 27 Ekim 1941’de başladı ve ABD’nin İkinci Dünya Savaşı’na resmen girdiği 8 Aralık günü sona erdi. Sanıklardan 18’i suçlu bulundu ve on sekiz aya varan hapis cezalarına çarptırıldı. Cannon ve diğer SWP yöneticileri 1944’te cezaevine girdiler.

Gerici Smith Yasası ilk kez Trotskistlere karşı kullanıldı. Fotoğrafta, 1941’de bu yasa uyarınca mahkûm edilen 18 Sosyalist İşçi Partisi (SWP) üyesinden 14’ü görülüyor. Arka sırada soldan sağa: Farrell Dobbs, Harry DeBoer, Edward Palmquist, Clarence Hamel, Emil Hansen, Oscar Coover ve Jake Cooper. Ön sırada soldan sağa: Max Geldman, Felix Morrow, Albert Goldman, James P. Cannon, Vincent Dunne, Carl Skoglund ve Grace Carlson.

Bu, sadece bir ceza davası değildi. Amaç, emperyalist savaşa karşı çıkan ve işçi sınıfı içinde sınırlı da olsa gerçek bir etkiye sahip olan devrimci sosyalist bir eğilimi susturmak; mümkünse SWP’nin yasal varlığını sona erdirmekti. Nitekim savaş yıllarında liderleri hapse atılan tek Amerikan işçi partisi SWP oldu.

Stalinist ABD Komünist Partisi ise bu saldırıya karşı çıkmak bir yana, hükümetin açtığı davayı coşkuyla destekledi. Stalinistlerin tutumu, Trotskistlere duydukları özel düşmanlığın yanı sıra Sovyet bürokrasisinin dış politika çıkarlarına dayanıyor ve hizmet ediyordu. Hitler’in Sovyetler Birliği’ne saldırmasının ardından Stalinist partiler “antifaşist birlik” adına kendi ülkelerinin egemen sınıflarıyla ittifaka yönelmiş; Roosevelt yönetimini ve ABD’nin savaşa katılmasını desteklemişlerdi. Dolayısıyla emperyalist savaşa karşı işçi sınıfının bağımsız siyasetini savunan SWP, Stalinistlerin gözünde de ortadan kaldırılması gereken bir engeldi.

Burada Stalinist siyasetin ayırt edici özelliklerinden biri bütün çıplaklığıyla görülüyordu: İşçi hareketi içindeki bir siyasi anlaşmazlık, burjuva devletinin baskı aygıtından yararlanılarak “çözülmeye” çalışılıyordu. Stalinistler, Trotskistlere siyasal mücadele içinde yanıt vermek yerine FBI’ın, savcıların ve mahkemelerin yardımına bel bağlamışlardı.

Aynı yasa bu kez Komünist Parti’ye yöneliyor

Ancak burjuva devletine verilen bu destek, çok geçmeden Stalinistlerin kendilerini de vurdu. Soğuk Savaş’ın başlamasıyla birlikte Amerikan egemen sınıfı savaş yıllarındaki geçici müttefiklerine artık ihtiyaç duymuyordu. 1948’de ABD Komünist Partisi’nin 12 yöneticisi, yedi yıl önce SWP’ye karşı kullanılan aynı Smith Yasası uyarınca suçlandı.

Smith Yasası uyarınca yargılanan ABD Komünist Partisi yöneticilerinden Robert Thompson (solda) ve Benjamin J. Davis, destekçileriyle birlikte, 1949.

SWP’nin önünde iki olası tutum vardı. Stalinistlerin 1941’deki ihanetini hatırlatabilir ve “Bize yapılanlara destek vermiştiniz; şimdi sonuçlarına katlanın” diyebilirdi. Yahut geçmişte kendisine yapılanlara bakmaksızın Komünist Parti’yi devlet baskısına karşı savunabilirdi.

SWP haklı olarak ikinci yolu seçti.

Partinin 1948 başkan adayı ve Minneapolis davasının sanıklarından Farrell Dobbs, 28 Temmuz 1948’de SWP Siyasi Kurulu adına Komünist Parti Merkez Komitesi’ne bir mektup gönderdi. Mektupta Smith Yasası’nın bütün işçi sınıfının siyasal ve sendikal hareketine yöneltilmiş bir silah olduğu belirtilerek kovuşturmaya karşı birleşik bir işçi cephesi kurulması öneriliyordu. SWP, yedi yıl önce kendisini savunmamış olan Stalinistlere açıkça şöyle sesleniyordu: “Şimdi saldırıya uğradığınıza göre, Smith Yasası’nın ilk kurbanları olan bizler size yardımımızı sunuyoruz.”

SWP, iki parti arasındaki son derece derin siyasi ayrılıkların ortak savunmanın önüne geçmemesi gerektiğini vurguluyordu. Komünist Parti bu çağrıya yanıt vermedi. Üstelik kendi yöneticileri devlet tarafından kovuşturulurken bile, bacaklarını savaşta kaybetmiş bir SWP üyesi olan James Kutcher’a karşı yürütülen antikomünist cadı avını desteklemeyi sürdürdü. Buna rağmen SWP, KP yöneticilerine yönelik davalara, McCarthyci soruşturmalara ve daha sonra Julius ve Ethel Rosenberg’in idamına karşı mücadele etti. SWP'nin yayın organı The Militant, Rosenbergleri kurtarmak için işçi hareketini harekete geçmeye çağıran kampanyayı son haftaya kadar sürdürdü; idamların ardından da bu “yasal cinayeti” mahkûm etti.

Siyasal savunma, siyasal uzlaşma değildir

SWP’nin tutumu, hiç kuşkusuz, Stalinistlerin suçlarını unutmak ya da onların siyasetiyle uzlaşmak anlamına gelmiyordu. Cannon’ın yaklaşımında iki ilke birbirinden kesin biçimde ayrılıyordu: Stalinist bürokrasinin işçi sınıfı içindeki etkisine karşı uzlaşmaz bir siyasi mücadele yürütmek ve Stalinist örgütleri kapitalist devletin saldırılarına karşı savunmak.

Cannon ve Dobbs

Cannon, Stalinist partileri ihanet içindeki önderlikler tarafından yönetilen, fakat işçi hareketi içinde kökleri bulunan örgütler olarak değerlendiriyordu. Bu nedenle Stalinizm sorunu FBI’a, savcılara ya da burjuva mahkemelerine havale edilemezdi. Stalinizmin işçi hareketindeki etkisini ancak işçi sınıfı, devrimci bir program temelinde yürütülecek siyasi mücadele yoluyla aşabilirdi. Kapitalist devletin Stalinistlere saldırması ise işçi hareketini “Stalinizmden kurtarmıyor”; tersine, bütün işçi örgütlerine karşı kullanılacak baskı aygıtını güçlendiriyordu.

Dolayısıyla SWP’nin Komünist Parti’yi savunması bir hoşgörü ya da büyüklük gösterisi değildi. Bu, işçi sınıfının bağımsızlığını esas alan ilkeli bir sınıf tutumuydu. Trotskistler, Stalinistlere karşı mücadeleyi burjuva devletiyle birlikte değil, ona karşı mücadele içinde yürütüyorlardı. KP yönetiminin 1941’de kavrayamadığı ya da kavramak istemediği gerçek de buydu: Trotskistlere karşı kullanılan yasa ve mahkemeler, uygun siyasi koşullar oluştuğunda kaçınılmaz olarak Stalinistlere ve işçi hareketinin geri kalanına yönelecekti.

Aradaki karşıtlık bundan daha açık olamazdı. Stalinistler, Trotskistlerin hapse atılmasını alkışladılar; Trotskistler ise aynı devlet Stalinistleri hapse atmaya kalktığında onların savunmasına koştular. Birincisi, işçi hareketi içindeki siyasi rakibini devlet baskısıyla tasfiye etmeye çalışan bürokratik bir aygıtın tutumuydu. İkincisi ise bütün siyasi ayrılıklara rağmen burjuva devletine karşı işçi sınıfının ortak demokratik haklarını savunan devrimci sosyalist bir tutumdu.

Bu tarihsel olayın bugün de taşıdığı ders açıktır: Devletin baskı aygıtı, işçi hareketi içindeki “yanlış” eğilimleri ayıklamanın tarafsız bir aracı olarak görülemez. Bugün siyasi rakibimize yöneltilmesine sessiz kaldığımız silah, yarın bize çevrilecektir. İşçi sınıfı içindeki siyasi hesaplaşmaların yeri polis karakolları ve mahkeme salonları değil, açık ve ilkeli siyasal mücadeledir.

[*] David North, The Heritage We Defend: A Contribution to the History of the Fourth International, Detroit: Labor Publications, 1988. Bu yazıda aktardığımız bilgiler ve değerlendirmeler esas olarak North’un kitabında “The SWP and American Stalinism” ve “Revolutionary Defeatism in World War II” başlıklarını taşıyan birbirini izleyen iki bölüme dayanıyor. Kitabın Türkçe çevirisi 2018’de yayımlandı: David North, Savunduğumuz Miras: Dördüncü Enternasyonal’in Tarihine Katkı, çev. Halil Çelik, İstanbul: Mehring Yayıncılık, 2018. Ancak bu çeviriyi okumadığım için kalitesi hakkında herhangi bir değerlendirmede bulunamıyorum. Bunu özellikle belirtmek gerekiyor; çünkü Türkiye’de, başta Trotskist literatür olmak üzere Marksist eserlerin çevirilerinde ciddi sorunlarla ne yazık ki sık sık karşılaşılıyor. Fakat okumadığımız bir çeviriyi bu genel sorunun kapsamına sokmak, çevirmenine ve yayınevine haksızlık olur. Belki de -ve umarım- son derece başarılı bir çeviridir.

AvtoVAZ: Thirty times as much labour-time to produce a single car

One of the most conspicuous problems of the bureaucratic planning system in the Soviet Union was that, while giving priority to the quantitative fulfilment of production targets, it relegated labour productivity and the quality of the goods produced to secondary importance. In an earlier article entitled Magnitogorsk Iron and Steel Production Complex: A microcosm of the structural problems of Soviet industry, I examined a striking example of this problem in heavy industry. Despite its enormous production capacity, Magnitogorsk employed many times more workers and consumed far greater quantities of raw materials and energy than its US competitors to produce the same quantity of steel -and steel of much lower quality at that.

A similar picture emerges in the Soviet automotive industry. One particularly striking example was the Volga Automobile Plant, later known as AvtoVAZ.

Built in Tolyatti under an agreement signed between the Soviet government and the Italian car manufacturer Fiat in August 1966, this vast plant was by no means one of Soviet industry’s ageing and technologically backward factories. Fiat did not merely grant a licence to produce the Fiat 124; it also helped design and equip the plant and establish its production system. The first VAZ-2101 cars rolled off the assembly line in 1970. Adapted to Soviet conditions, the car would come to be known as the Zhiguli on the domestic market and the Lada abroad. The factory was designed to produce approximately 600,000-660,000 cars a year.

AvtoVAZ thus became one of the largest centres not only of the Soviet automotive industry but of car production worldwide. Yet even this vast plant, technologically more advanced than much of Soviet industry, could not overcome the fundamental problems of the top-down bureaucratic planning system. The problem of the Stalinist regime, then, was not merely its failure to employ the latest technologies in production; the fundamental problem was that even the most advanced technology could not be used efficiently within a bureaucratic system of planning and management in which the working class was denied any democratic voice or decision-making power.

The American historian Stephen Kotkin makes the following striking comparison in the caption accompanying a photograph of AvtoVAZ in his book Armageddon Averted: The Soviet Collapse, 1970-2000:

The AvtoVAZ car factory purchased from Fiat in the 1960s, and more modern than the bulk of Soviet manufacturing. AvtoVAZ made more cars than any other factory in the world, but required thirty times more man-hours to produce a car than did a US or Japanese factory, to say nothing of quality.[*]

The picture presented by Kotkin is consistent with a much broader phenomenon familiar from other sectors of the Soviet economy: AvtoVAZ produced cars in vast numbers, but expended many times more labour-time on each one than its competitors in the United States and Japan. In other words, producing the same quantity of use-value required far more labour-power to be employed for much longer. Moreover, the resulting products lagged behind cars manufactured in the advanced capitalist countries in terms of quality, reliability and technological innovation.

Badge awarded by the Soviet
Ministry of the Automotive Industry
(MinAvtoProm) to automotive workers
for “outstanding achievement in
socialist competition”.

The performance of factory managers was measured not by their ability to reduce costs, ensure the efficient use of labour-power and raw materials, produce a higher-quality car that met consumers’ needs, or minimise the environmental damage caused by production, but by their fulfilment of quantitative production targets set from above by bureaucratic means. Disruptions in the supply of components, low-quality inputs, bottlenecks in the production process, a lack of coordination between enterprises, workers’ alienation from production and the employment of far more workers than were technically necessary thus became mutually reinforcing problems.

The large number of cars produced at this plant therefore did not show how effectively Soviet society was able to utilise the productive forces at its disposal. Assessing this also required examining how much labour-time, raw materials and energy were expended to produce a given volume of output, and the extent to which the resulting products met people’s needs. In the case of AvtoVAZ, there were enormous losses both in labour productivity and in the quality of the use-values produced.

The sheer scale of AvtoVAZ’s output did not in itself mean that cars were abundant in the Soviet Union. A car was not an ordinary durable consumer good that anyone with enough money could simply go out and buy. To secure the right to purchase one, people generally had to put their names on lists administered through their workplace or trade union and then wait for years. Membership of the Stalinist bureaucratic caste, or affiliation with a privileged institution or occupational group, conferred a considerable advantage in this respect. Those without such privileges often resorted to blat networks based on personal connections and reciprocal favours -or, in some cases, bribery- to bypass the queue or move up it. There was therefore a vast gulf between hundreds of thousands of cars rolling off the assembly lines of an enormous factory and the equitable and rational fulfilment of society’s need for cars. Mass production at AvtoVAZ had not altered the car’s character as a scarce and privileged use-value in the Soviet Union.

This picture is also consistent with the observations I discussed in an earlier article entitled Anatoly Chernyaev’s 1972 diary (3): The Soviet automotive industry through the eyes of a Renault executive. In this diary entry from 1972, Chernyaev summarises the astonishment of a senior Renault executive who had visited the USSR at the disorganisation, waste of resources and overstaffing he encountered in Soviet car factories.

In the same caption, Kotkin also notes that, from the late 1980s and throughout the 1990s, AvtoVAZ was “looted by management”. Yet the word “management” obscures the social and political character of this plunder. Those who pillaged the factory were not newcomers who had appeared out of nowhere. Members of the Stalinist bureaucracy -and enterprise managers were, of course, among them- converted state property into their own private fortunes in the course of capitalist restoration. The dissolution of the Soviet Union and the restoration of capitalism constituted the bureaucratic caste’s final betrayal of the October Revolution. By directly plundering state property, the Stalinist bureaucracy ceased to be a privileged caste and transformed itself into a genuine capitalist ruling class.

The history of AvtoVAZ thus brings together, in a single example, two distinct yet interconnected tragedies of the Soviet economy: first, immense productive forces were stunted under bureaucratic management lacking democratic control by the working class; those same productive forces were then plundered by managers and future oligarchs who emerged from that very bureaucracy.

[*] Stephen Kotkin, Armageddon Averted: The Soviet Collapse, 1970-2000, Oxford: Oxford University Press, 2003, p. xxiv.

AvtoVAZ: Bir otomobil üretmek için otuz kat daha fazla emek-zaman

Sovyetler Birliği’ndeki bürokratik planlama sisteminin en belirgin sorunlarından biri, üretim hedeflerini nicel olarak yerine getirmeye öncelik verirken emek üretkenliğini ve üretilen malların kalitesini ikinci plana itmesiydi. Geçmişte yayımladığım Magnitogorsk Demir-Çelik Üretim Kompleksi: Sovyet sanayiinin yapısal sorunlarının bir mikrokozmosu başlıklı yazıda bu sorunun ağır sanayideki çarpıcı bir örneğini ele almıştım. Magnitogorsk, devasa üretim kapasitesine karşın, aynı miktarda, fakat çok daha düşük kaliteli çelik üretmek için ABD’deki rakiplerinden kat kat fazla işçi çalıştırıyor ve çok daha fazla hammadde ile enerji tüketiyordu.

Benzer bir tabloyla Sovyet otomotiv sanayiinde de karşılaşırız. Bunun özellikle dikkat çekici örneklerinden biri, Volga Otomobil Fabrikası, daha sonraki adıyla AvtoVAZ’dı.

Sovyet hükümeti ile İtalyan otomobil üreticisi Fiat arasında Ağustos 1966’da imzalanan anlaşma uyarınca Togliatti’de kurulan bu dev tesis, Sovyet sanayiinin eski ve teknik bakımdan geri kalmış fabrikalarından biri değildi. Fiat yalnızca Fiat 124 modelinin üretim lisansını vermemiş; fabrikanın tasarımına, donatılmasına ve üretim sisteminin kurulmasına da katkıda bulunmuştu. İlk VAZ-2101 otomobilleri 1970’te banttan çıktı. Sovyet koşullarına uyarlanan bu otomobil, iç pazarda Jiguli, dış pazarlarda ise Lada adıyla tanınacaktı. Fabrika yılda yaklaşık 600-660 bin otomobil üretebilecek kapasitede tasarlanmıştı.

AvtoVAZ böylece yalnızca Sovyet otomotiv sanayiinin değil, dünyadaki otomobil üretiminin en büyük merkezlerinden biri hâline geldi. Ancak teknik bakımdan Sovyet sanayiinin büyük bölümünden daha ileri olan bu dev fabrikanın performansı, tepeden inmeci bürokratik planlama sisteminin temel sorunlarını ortadan kaldırmadı. Demek ki Stalinist rejimin sorunu yalnızca üretimde en yeni teknolojilerin kullanılmaması değildi; asıl sorun, en ileri teknolojinin bile işçi sınıfının demokratik söz ve karar hakkından yoksun olduğu bürokratik bir planlama ve yönetim sistemi içinde verimli biçimde kullanılamamasıydı.

ABD’li tarihçi Stephen Kotkin, Armageddon Averted: The Soviet Collapse, 1970-2000 başlıklı kitabındaki AvtoVAZ fotoğrafının alt yazısında şu çarpıcı karşılaştırmayı yapıyor:

Fiat’tan 1960’lı yıllarda satın alınan bu otomobil fabrikası, Sovyet imalat sanayiinin büyük bölümünden daha moderndi. AvtoVAZ dünyadaki diğer bütün fabrikalardan daha fazla otomobil üretiyor, ancak tek bir otomobil üretmek için bir ABD veya Japon fabrikasında gerekenden otuz kat daha fazla emek-zamana ihtiyaç duyuyordu; kalite farkı ise cabasıydı.[*]

Kotkin’in aktardığı bu tablo, Sovyet ekonomisinin başka sektörlerinden bildiğimiz çok daha geniş bir olguyla örtüşüyor: AvtoVAZ çok büyük sayıda otomobil üretiyor, fakat her bir otomobilin üretimi için ABD ve Japonya’daki rakiplerinden kat kat fazla emek-zaman harcıyordu. Başka bir deyişle, üretim sürecinde aynı miktarda kullanım değerinin üretilebilmesi için çok daha fazla emek gücünün çok daha uzun süre kullanılması gerekiyordu. Üstelik ortaya çıkan ürünler kalite, güvenilirlik ve teknolojik yenilik bakımından ileri kapitalist ülkelerde üretilen otomobillerin gerisinde kalıyordu.

Sovyet Otomotiv Sanayii Bakanlığı
(MinAvtoProm) tarafından “sosyalist
yarışmada üstün başarı” gösteren
otomotiv işçilerine verilen rozet.

Fabrika yöneticilerinin başarısı maliyetleri düşürmek, emek gücünün ve hammaddelerin verimli kullanılmasını sağlamak, tüketicinin ihtiyaç duyduğu daha kaliteli bir otomobil üretmek ya da bütün bunları yaparken üretimin çevre üzerindeki tahribatını en aza indirmekle değil, tepeden, bürokratik yöntemlerle belirlenen nicel üretim hedeflerini yerine getirmekle ölçülüyordu. Parça tedarikindeki aksamalar, düşük kaliteli girdiler, üretim sürecindeki darboğazlar, işletmeler arasındaki eşgüdüm eksikliği, işçilerin üretime yabancılaşması ve üretim için teknik bakımdan gerekenden çok daha fazla işçinin istihdam edilmesi böylece birbirini besleyen sorunlar hâline geliyordu.

Dolayısıyla bu tesiste üretilen otomobil sayısının yüksekliği, Sovyet toplumunun elindeki üretici güçlerden ne ölçüde etkin bir biçimde yararlanabildiğini göstermiyordu. Bunun için aynı miktardaki üretimin ne kadar emek-zaman, hammadde ve enerji harcanarak gerçekleştirildiğine ve ortaya çıkan ürünün insanların ihtiyaçlarını ne ölçüde karşıladığına da bakmak gerekiyordu. AvtoVAZ örneğinde hem emek üretkenliği hem de üretilen kullanım değerlerinin düzeyi bakımından son derece ağır bir kayıp söz konusuydu.

AvtoVAZ’ın üretim hacminin yüksekliği, kendi başına Sovyetler Birliği’nde bir otomobil bolluğu bulunduğu anlamına gelmiyordu. Otomobil, karşılığını ödeyebilecek paraya sahip olan herkesin gidip satın alabileceği sıradan bir dayanıklı tüketim malı değildi. Bir otomobil satın alma hakkı elde edebilmek için çoğu zaman iş yeri ya da sendika üzerinden oluşturulan listelere kaydolmak ve yıllarca beklemek gerekiyordu. Stalinist bürokratik kastın içinde yer almak ya da ayrıcalıklı bir kuruma veya meslek grubuna mensup olmak bu bakımdan büyük bir avantaj sağlıyordu. Bu ayrıcalıklara sahip olmayanlar ise bekleme sırasını aşabilmek ya da öne geçebilmek için kişisel bağlantılara ve karşılıklı kayırmaya dayanan blat ilişkilerine, kimi durumlarda da rüşvete başvuruyordu. Dolayısıyla devasa bir fabrikanın bantlarından yüz binlerce otomobilin çıkması ile toplumun otomobil ihtiyacının eşit ve akılcı biçimde karşılanması arasında büyük bir uçurum vardı. AvtoVAZ’ın kitlesel üretimi, Sovyetler Birliği’nde otomobilin kıt ve ayrıcalıklı bir kullanım değeri olma niteliğini ortadan kaldıramamıştı.

Bu durum, daha önce yayımladığım Anatoliy Çernyayev’in 1972 günlüğünden (3): Bir Renault yöneticisinin gözünden Sovyet otomotiv sanayii başlıklı yazıda aktardığım gözlemlerle de örtüşüyor. Çernyayev, 1972 tarihli günlüğüne düştüğü bu kayıtta, SSCB’yi ziyaret eden üst düzey bir Renault yöneticisinin Sovyet otomobil fabrikalarında karşılaştığı örgütsüzlük, kaynak israfı ve iş gücü fazlası karşısında duyduğu şaşkınlığı özetler.

Kotkin aynı alt yazıda AvtoVAZ’ın 1980’lerin sonlarından başlayarak 1990’lar boyunca “yönetim tarafından yağmalandığını” da belirtiyor. Fakat burada “yönetim” sözcüğü, yağmanın toplumsal ve siyasal niteliğini gizliyor. Fabrikayı yağmalayanlar gökten inmiş yeni insanlar değildi. Stalinist bürokrasinin mensupları -işletme yöneticileri de elbette bunların bir parçasıydı- kapitalist restorasyon sürecinde devlet mülkiyetini kendi özel servetlerine dönüştürdüler. Sovyetler Birliği’nin tasfiyesi ve kapitalizmin yeniden kurulması, bürokratik kastın Ekim Devrimi’ne karşı gerçekleştirdiği son ihanet oldu. Stalinist bürokrasi, devlet mülkiyetinin doğrudan yağmalanması yoluyla ayrıcalıklı bir kast olmaktan çıkarak kendisini gerçek bir kapitalist egemen sınıfa dönüştürüyordu.

AvtoVAZ’ın tarihi böylece Sovyet ekonomisinin iki ayrı, fakat birbirine bağlı trajedisini tek bir örnekte birleştiriyor: Önce muazzam üretici güçler işçi sınıfının demokratik denetiminden yoksun bürokratik yönetim altında köreltildi; ardından bu üretici güçler, aynı bürokrasiden çıkan yöneticiler ve geleceğin oligarkları tarafından yağmalandı.

[*] Stephen Kotkin, Armageddon Averted: The Soviet Collapse, 1970–2000, Oxford: Oxford University Press, 2003, s. xxiv.