Benediktov ile Söyleşi üzerine notlar

Stalin dönemi Stalinizmi ve Stalin sonrası Stalinizm (6)

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2 | BÖLÜM 3 | BÖLÜM 4 | BÖLÜM 5 | BÖLÜM 6

V. Litov/V. N. Dobrov’un 1989 yılında yayımlanan söyleşi için yazdığı sunumdan, Benediktov’la görüşmelerin ortaya çıkış hikâyesini öğreniyoruz:

Bana verilen görev gereği Sovyet-Hint iş birliği hakkında bir program hazırlarken kendimi tutamadım ve İvan Aleksandroviç’e başka bir konuda, beni daha çok ilgilendiren bir konuda sorular sormaya başladım. Benediktov, aparat çalışanlarına özgü ketumiyetiyle ilk başta kuru ve kısa yanıtlar vererek, böylesi boş vakit sohbetlerine vakit harcamak istemediğini belli etti. Ancak herhalde benim geçmişi anlama çabamın samimiyetini hissettiğinden daha açık ve gönüllü konuşmaya başladı ve hatta bu yakıcı konuları konuşmak üzere beni Gorkiy Caddesi’ndeki narkom’lara [*] has geniş evinde çaya bile davet etti. (V. Litov, Stalin ve Hruşçov Hakkında: Benediktov ile Söyleşi, Rusçadan çev. Candan Badem, Yazılama Yayınevi, 4. baskı, Nisan 2023, İstanbul, s. 13-14)

Söyleşilerin yapıldığı 1980-81 yıllarında Sovyetler Birliği’nde rejim için alarm çanları çalmaktadır; ülke ekonomik durgunluk, bürokratik hantallık, toplumsal bezginlik ve siyasal kemikleşme içinde derin bir krize sürüklenmektedir. Üstelik aynı dönemde Polonya’da büyük bir toplumsal çalkantı ve kriz yaşanmaktadır.

Böylesine kritik bir ortamda Stalin döneminin eski yüksek yöneticilerinden Benediktov, görüşmenin başında geçmişe olduğu kadar güncel duruma da ilişkin “yakıcı” konuları açan taraf değildir. Tersine, Litov/Dobrov’un sorularına ilk başta kuru ve kısa yanıtlar verir. Başka bir deyişle, Benediktov’un kafasındaki, 20. yüzyılın son çeyreğine uyarlanmış katı Stalinist çözüm, aktif bir siyasal mücadele programı olarak değil, dışarıdan gelen ısrarlı bir sorgulama karşısında dile getirilmiş bir geçmiş muhasebesi ve rejimi kurtarmaya dönük sınırlı bir reçete olarak ortaya çıkar.

Litov/Dobrov’un sunumunun devamında aktardığı bir başka ayrıntı, Benediktov’un bu konudaki çekingen ve pasif konumunu daha da belirginleştirir:

İvan Aleksandroviç söylediklerinin yayınlanmasına itiraz etmedi ancak bunun olanaklılığına dönük güçlü şüpheleri vardı. (s. 14)

Hepsi bundan ibarettir. Benediktov, özetle, “Yayımlatabilirseniz yayımlatın elbette; ama bu söylediklerimi yayımlamak isteyen olacağını sanmıyorum” demekle yetinmiştir. Rejimin içine sürüklendiği derin krizi gören, bu krizin nedeni saydığı uygulamalara ilişkin ağır eleştirileri olan ve kendi Stalinist ufku içinde bir çözüm önerisine de sahip bulunan eski bir yüksek Sovyet yöneticisinin tutumu budur: çekingen, edilgen ve konformist.

Bu tutumu bir an için Lev Trotskiy’in tutumuyla yan yana koymayı deneyin. Hiç kuşkusuz, bu ikisi kıyas bile kabul etmez. Aralarında dağlar değil, galaksiler kadar büyük niceliksel ve niteliksel farklar vardır. Benediktov rejimin merkezinden gelmiş, onun ayrıcalıklı dünyasında yaşamış, hâlâ hatırı sayılır maddi ayrıcalıklara sahip, rejimin büyük bir tehlikeyle yüz yüze gelmekte olduğunu görmüş bir emekli Stalinist bürokrattır ve bütün bunlara rağmen bu kriz karşısında kendi görüşlerini aktif bir mücadele programı olarak ortaya koymayı hiç düşünmemiştir.

Nitekim Litov/Dobrov yaptığı söyleşileri yayımlatamaz; 1983 yılında Benediktov ölür ve söyleşi en nihayet 1989 yılında yayımlanır. (Bkz. Benediktov ile Söyleşi üzerine notlar: Stalin dönemi Stalinizmi ve Stalin sonrası Stalinizm – Bölüm 1)

Benediktov’un ölümünü izleyen altı yıl boyunca Sovyetler Birliği’nde onun sözlerini yayımlamayı kabul edecek bir yayın organının çıkmaması, bu çözüm önerisinin rejim içinde açıkça sahiplenilebilir bir siyasal hat hâline gelme şansının olmadığını gösteren anlamlı bir işarettir. Benediktov’un Stalin döneminin uygulamalarını 1980’lere uyarlayarak geri getirmeyi öngören reçetesi, kendi zihninde yaşattığı ve belki yakın çevresiyle de paylaştığı, rejimi kurtarmaya dönük bir çıkış yolu olarak varlığını koruyordu; fakat dönemin Sovyet bürokrasisi açısından benimsenip uygulamaya konulabilecek bir program niteliği taşımıyordu.

1953’te Tarım Bakanlığı görevinden alınarak Hindistan Büyükelçiliğine atanan İvan A. Benediktov, güven mektubunu sunarken.

Stalin sonrası Sovyet bürokrasisinin tepesinde yer alanların böyle bir programı benimsemesi, SBKP’nin genel sekreterliğine bu tür bir programı izleyecek birini getirmesi, onların maddi çıkarlarına tamamen aykırıydı. Onlardan geriye doğru böyle bir ölüm perendesi atmalarını beklemek, tarihsel maddeciliğe aykırı bir fantezi olmanın ötesine geçemezdi. Doğu Avrupa’daki rejimler yıkılan domino taşları gibi birbiri ardınca çöktükten ve Sovyetler Birliği fiilen dağılma sürecine girdikten sonra, 19-21 Ağustos 1991 tarihleri arasında gerçekleşen darbe girişiminin sefaleti de bunun en çarpıcı göstergelerinden biridir.

Aktif bir siyasi mücadeleye girmeyi aklının köşesinden bile geçirmeyen Benediktov, bütün umudunu, Stalin döneminin bu yazı dizisinde ele aldığımız terk edilmiş kimi uygulamalarını yeniden devreye sokarak rejimi canlandıracak bir genel sekreterin görev başına getirilmesine bağlamaktadır:

Yetkin bir yönetim ülkenin gelişimini keskince hızlandırırken, yetkin olmayanı ise aynı ölçüde keskince onu frenler ve hatta geriye döndürür. Stalin birincisini kanıtladı, Hruşçov ikincisini. Her şey özü itibariyle bir ara rejim olan bugünkü yönetimin yerine kimin geleceğine bağlıdır. Stalin ve takımı gelirse -öyle adımlarla ilerleriz ki on-on beş yıl içinde o övülen Amerika dâhil herkes geride kalır. (s. 119-120)

Stalin, önderlik ettiği karşı-devrimle ayrıcalıklı bürokratik katmanı Bolşevizm’in elinden kurtardı; onu işçi sınıfından ve diğer emekçi halk kesimlerinin gazabından da korudu. Ama aynı zamanda, otarşik “tek ülkede sosyalizm” rejimine kısmen de olsa canlılık ve etkinlik kazandırabilmek için, bu katmanın üzerinde Demokles’in kılıcını ömrünün sonuna kadar sallandırıp durdu. Stalin’in ölümünün ardından bürokrasi kendisine rahat ve huzur vermeyen bu tehditten büyük ölçüde kurtuldu ve on yıl sonra tam güvenceye, hatta “altın çağına” kavuştu; bir yandan maddi ayrıcalıklarını genişletirken diğer yandan da bunların tadını korkusuzca ve çoğu zaman görgüsüzce çıkarmaya başladı. 

Bürokratik kastın bu evrimi tarihsel maddeci bir perspektifle tahlil edildiğinde, 1980’lerde Kremlin’de bir “Stalin ve takımı”nın neden var olamayacağı açıkça görülür. Stalin sonrası Sovyet bürokrasisinin maddi çıkarları, kendi üzerinde yeniden kâbus gibi bunaltıcı bir baskı ve terör mekanizmasının kurulmasını kesin biçimde dışlıyordu. 

Dolayısıyla, Stalinist bürokrasinin perspektifinden bakıldığında, derin bir krize gömülmüş ve mevcut hâliyle uzun süre ayakta kalamayacağı artık ortaya çıkmış olan rejime yeniden canlılık ve etkinlik kazandırmanın yolu artık tek bir yerden, radikal “piyasa reformları”nı uygulamaya koymaktan geçiyordu.

İvan A. Benediktov’un Moskova’daki Novodeviç Mezarlığı’nda bulunan kabri.

Safkan bir Stalinist olan Benediktov ise Litov/Dobrov’la yaptığı söyleşilerin ardından iki yıl daha Gorkiy Caddesi’ndeki “narkom’lara has” geniş evinde, tamamen edilgen bir halde, maddi temeli çoktan ortadan kalkmış ve artık hiçbir gerçek siyasal öznesi kalmamış bir distopyanın gerçekleşmesini bekleyecekti.

[*] “Halk komiseri anlamına gelen narodny komissar sözcüklerinin kısaltmasıdır. 1946’ya değin SSCB bakanlarına halk komiseri deniyordu.” (Çevirmen Candan Badem’in açıklama notu, s. 14.)

Bitti

Notes on the Benediktov Interview

Stalin-era Stalinism and post-Stalin Stalinism (5)

PART 1 | PART 2 | PART 3 | PART 4 | PART 5

In the earlier instalments of this series, we saw, by following Benediktov’s arguments and observations, that breathing life and effectiveness into the reactionary utopia of Stalinist “socialism in one country” could be achieved only through the bureaucratic practice of “personal responsibility” and the mechanism of “overwork”. Yet this method was not merely profoundly inhuman and arbitrary; for all its brutality, it also failed, in the long run, to produce results that were either productive or sustainable. It was akin to performing surgery with sharpened kitchen knives: a bloody, crude and destructive intervention, and one far removed from producing any healthy or lasting outcome.

Moreover, there was another dimension which Benediktov never mentioned in his conversations with V. Litov/V. N. Dobrov, but which we cannot pass over without at least noting: the Gulag system. The most extreme and barbaric form of the attempt to breathe life and effectiveness into the Stalinist programme of “socialism in one country” was the forced labour of millions of people in the camps. While the party-state bureaucracy imposed the pressures of “personal responsibility” and “overwork” on the working class and other working sections of society, at the lowest and most vulnerable levels of the system - above all where political opponents were concerned - this mechanism rested directly on forced labour; more plainly, on the use of slave labour under brutal conditions of coercion and suffering.

(1967) Benediktov, the Soviet ambassador to India, presents a sack of wheat to India’s Food Secretary, A. L. Dias, as part of a food aid programme.

Stalin had freed the privileged bureaucratic stratum from Bolshevism’s programme of world revolution through large-scale massacres and the liquidation of almost the entire Bolshevik leadership. Moreover, the bureaucracy supported him because it saw its own interests, as against those of the working class and other sections of the population, as being represented and safeguarded in Stalin’s person. For all this, it felt grateful to him, and indeed displayed a devotion that, to a large extent, amounted to worship. [*]

Yet the privileged position of the bureaucracy did not mean a secure, tranquil and predictable life in which its privileges could be enjoyed with complete peace of mind. On the contrary, members of the bureaucratic caste lived under the constant threat of falling from favour, being dismissed, arrested, or even seeing their families dragged into disaster along with them. Moreover, this atmosphere of political fear was often accompanied by a gruelling pace of work that wore people down. It was only in this way that Stalin could lend a certain degree of effectiveness to the regime he led.

Under Khrushchev, the mass repression and terror that had marked the Stalin period largely came to an end. For the Soviet bureaucracy, the immediate fear of death disappeared. It is hardly surprising that the bureaucratic caste greeted this with great satisfaction. Yet this change did not simply mean escaping the bloody machinery of Stalinist purges. It also meant the loosening of elements that had become inseparable from governance under Stalin: “overwork”, permanent mobilisation, the threat of “personal responsibility”, and the threat of punishment from above. In Benediktov’s own words:

Those who had grown weary of the strained pace of work and rigid discipline associated Khrushchev’s “new style” with hopes of a calmer, less burdensome life. (V. Litov, Stalin ve Hruşçov Hakkında: Benediktov ile Söyleşi [On Stalin and Khrushchev: An Interview with Benediktov], trans. from the Russian by Candan Badem, Yazılama Yayınevi, 4th edn, April 2023, Istanbul, p. 82)

Benediktov remarked: “People are only human: they want to relax, to devote some time to their families and personal pursuits, and some also wish to enjoy the prestige and privileges of high office.” He added:

Nikita Sergeyevich advocated a more “lenient” disciplinary and labour regime (…) It was no accident that one of the first heralds of Khrushchev’s new style was the ban on remaining at the workplace after 8 pm. In Stalin’s time, by contrast, many People’s Commissariats continued working even through the night, which of course left people utterly exhausted. (pp. 86-87)

Khrushchev’s “new style” was not, as it was often presented, the product of a moral or humanist awakening. Khrushchev and his entourage claimed to be undertaking a supposedly sincere “return to Lenin”, aimed at correcting the “errors” of the Stalin era and, above all, the cult of personality. The reality behind the appearances, however, was this: it was in fact the party leadership’s response to the bureaucracy’s demand for a safer, more comfortable and less exhausting order of governance. In the jargon of the time, this was described as the “re-establishment of socialist legality”.

Brezhnev and Khrushchev atop Lenin’s Mausoleum, 1962.

This orientation was welcomed by the bureaucratic caste; Benediktov himself was among those who shared these expectations at the time:

Khrushchev appealed to me more as well. I also thought that under him I would have greater freedom and would be able to carry out the programme I had set myself more quickly. Yet these expectations did not come true. (…) We began to think less about work and more about the various blessings of life. (p. 87)

It is particularly important here to emphasise Benediktov’s sense of disappointment. Benediktov differed from the overwhelming majority of the bureaucratic caste. He was a particular kind of Stalinist: one who looked beyond his own material interests, who was genuinely concerned with the survival of the regime, and who, in this respect, belonged to a minority. His expectation of the Khrushchev era, therefore, was that the relaxation of the regime of repression and overwork characteristic of the Stalin period would give rise to a more comfortable, but at the same time more effective, working environment.

The outcome, however, was nothing of the sort: as the fear of death, permanent mobilisation and heavy disciplinary pressure from above loosened their grip, the bureaucracy did not become more creative or productive. On the contrary, this ushered in a period in which the bureaucracy could enjoy its privileges more comfortably and began to think “less about work and more about the various blessings of life”.

Khrushchev did not undertake any fundamental transformation of the main structures of the regime he had inherited, a regime based on the programme of “socialism in one country”; nor would any such attempt be made until the mid-1980s. What he did do, however, was largely set aside the inhuman practices that had lent a certain degree of effectiveness to this cumbersome, largely autarkic regime which claimed to be building “socialism in one country”. The Stalinist order could not maintain its effectiveness without fear; once fear loosened its grip, bureaucratic inertia, conformism and attachment to privilege became all the more visible.

We used the word “largely” above because, under Khrushchev, some of the bureaucratic practices of coercion inherited from the Stalin period and aimed at generating effectiveness continued to be employed. Let us turn to Benediktov himself:

Having been through Stalin’s school and not yet forgotten some of its lessons, Khrushchev nevertheless tried, to some extent, to halt this process. His successors, however, unfortunately succumbed to the prevailing current of the day - to what Lenin called “the remnants of the forces and traditions of the old society”. (pp. 87-88)

As a strong organiser, an energetic and enterprising man, Nikita Sergeyevich would still somehow “shake up” the managers and get them working, whereas his successors contented themselves with endless exhortations. (p. 97)

One of the fundamental factors behind Khrushchev’s removal from office in 1964 by a palace coup was precisely this. He had dismantled the bloodiest forms of Stalinist terror and freed the bureaucracy from the fear of death; yet at the same time he remained a leader who would, from time to time, “shake it up”, unsettle it, and subject it to campaigns and administrative interventions. For this reason, the Khrushchev era was, for the bureaucratic caste, an interlude - a transitional period.

Under Brezhnev, the balance shifted far more openly in favour of the needs of the bureaucracy. The fundamental structures of the Stalinist regime were preserved, but the mortal fear of the Stalin period and the interventionism of the Khrushchev era, which had disturbed the bureaucratic caste, were left behind. In this way, the bureaucracy finally secured the safe, predictable order of governance it had long desired - one in which it could enjoy its privileges with far greater ease. Yet this also meant that the Stalinist regime’s last limited sources of “effectiveness” were largely exhausted. Without fear and permanent mobilisation, the regime could no longer generate the same dynamism; under Brezhnev, it entered a long period of stagnation and crisis, one that grew increasingly severe over time.

By the early 1980s, when these interviews were conducted, this crisis of the Stalinist regime had grown considerably more severe, and Benediktov, like many others, could see that disaster was approaching:

The [people’s] potential can only be brought out under conditions of iron discipline and order, with all anti-socialist manifestations decisively curbed. (…) And this iron discipline and high degree of coercion in all matters, great and small, must begin precisely with the senior administrators; otherwise socialism faces extremely dangerous consequences… (p. 100)

Benediktov could see the approaching disaster; yet, remaining within the very confines of the anti-internationalist programme of “socialism in one country” and the bureaucratic regime it had engendered, he sought the way out in a partial revival of Stalinist coercion.

[*] From the mid-1920s onwards, Stalin gradually assumed the position of a man-god with power over life and death. This process was largely complete by the mid-1930s. The years of the Great Terror, 1936-38, consolidated Stalin’s domination over both the masses and the bureaucracy.

To be continued

Benediktov ile Söyleşi üzerine notlar

Stalin dönemi Stalinizmi ve Stalin sonrası Stalinizm (5)

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2 | BÖLÜM 3 | BÖLÜM 4 | BÖLÜM 5 | BÖLÜM 6

Bu dizinin daha önceki bölümlerinde, Benediktov’un argüman ve saptamaları üzerinden giderek, gerici bir ütopya olan Stalinist “tek ülkede sosyalizm” programına canlılık ve etkinlik kazandırmanın ancak bürokratik “kişisel sorumluluk” uygulaması ve “aşırı çalıştırma” mekanizmasıyla mümkün olabildiğini gördük. Ne var ki bu yöntem, yalnızca son derece gayriinsani ve keyfi olmakla kalmıyordu; bütün acımasızlığına rağmen, uzun vadede verimli ve sürdürülebilir sonuçlar da üretmiyordu. Bu, keskinleştirilmiş mutfak bıçaklarıyla ameliyat yapmaya benziyordu: kanlı, kaba ve tahripkâr bir müdahale; üstelik sağlıklı ve kalıcı bir sonuç üretmekten uzak.

Ayrıca burada, Benediktov’un V. Litov/V. N. Dobrov’la yaptığı söyleşilerde hiç sözünü etmediği ancak bizim en azından işaret etmeden geçmememiz gereken bir başka boyut daha vardı: Gulag sistemi. Stalinist “tek ülkede sosyalizm” programına canlılık ve etkinlik kazandırma çabasının en uç ve en barbar biçimi, milyonlarca insanın kamplarda zorla çalıştırılmasıydı. Parti-devlet bürokrasisi ile işçi sınıfı ve diğer emekçi kesimler üzerinde “kişisel sorumluluk” ve “aşırı çalıştırma” baskısı kurulurken, sistemin en alt ve en savunmasız katmanlarında yer alanlar, özellikle de siyasi muhalifler söz konusu olduğunda, bu mekanizma doğrudan zorla çalıştırmaya, daha açık bir ifadeyle ağır eziyet altında köle emeği kullanımına dayanıyordu.

(1967) SSCB’nin Hindistan Büyükelçisi Benediktov, gıda yardımı kapsamında bir çuval buğdayı Hindistan Gıda Sekreteri A. L. Dias’a takdim ederken.

Stalin, ayrıcalıklı bürokratik katmanı Bolşevizmin dünya devrimi programından büyük katliamlar eşliğinde ve Bolşevik önderliğin tamamına yakınını tasfiye ederek kurtarmıştı. Ayrıca bürokrasi, işçi sınıfı ve diğer halk kesimlerinin karşısında kendi çıkarlarını Stalin’in temsil edip güvence altına aldığını gördüğü için onu destekliyordu. Bütün bunlar için ona şükran duyuyor, hatta büyük ölçüde tapınırcasına bağlılık gösteriyordu. [*]

Ancak bürokrasinin ayrıcalıklı konumu, güvenli, sakin ve bu ayrıcalıkların tadının gönül rahatlığıyla çıkarılabildiği öngörülebilir bir hayat anlamına gelmiyordu. Tersine, bürokratik kastın mensupları her an gözden düşme, görevden alınma, tutuklanma, hatta kendileriyle birlikte ailelerinin de felakete sürüklenmesi tehlikesiyle karşı karşıyaydı. Üstelik bu siyasal korku atmosferine, çoğu zaman insanı tüketen bir çalışma temposu da eşlik ediyordu. Stalin, önderlik ettiği rejime ancak bu şekilde kısmi bir etkinlik kazandırabiliyordu.

Hruşçov döneminde, Stalin dönemine damgasını vuran kitlesel baskı ve terör büyük ölçüde sona erdi. Sovyet bürokrasisi açısından ölüm korkusu ortadan kalktı. Bürokratik kastın bunu büyük bir memnuniyetle karşılamış olması şaşırtıcı değildir. Ancak bu değişim, yalnızca Stalin döneminin kanlı tasfiye mekanizmasından kurtulmak anlamına gelmiyordu. Aynı zamanda, Stalin döneminde yönetimin ayrılmaz bir parçası hâline gelmiş olan “aşırı çalıştırma”, sürekli seferberlik, “kişisel sorumluluk” tehdidi ve yukarıdan cezalandırılma baskısının da gevşemesi anlamına geliyordu. Benediktov’un kendi ifadesiyle:

Gerilimli çalışma temposu ve katı disiplinden yorulan (...) kesimler, Hruşçov'un 'yeni tarzı'nı sakin, hafiflemiş bir hayat umutlarıyla ilişkilendirdiler. (V. Litov, Stalin ve Hruşçov Hakkında: Benediktov ile Söyleşi, Rusçadan çev. Candan Badem, Yazılama Yayınevi, 4. baskı, Nisan 2023, İstanbul, s. 82)

Benediktov, “İnsan insandır, gevşemek ister, ailesine, kişisel uğraşlarına biraz vakit ayırmak ister, bazıları da yüksek mevkilerin itibarının nimetlerini tatmak ister” diyor ve ekliyor:

Nikita Sergeyeviç daha “yumuşak” bir disiplin ve emek rejimini savunuyordu (...) Hruşçov'un yeni tarzının ilk habercilerinden birinin akşam saat 8'den sonra iş yerinde kalma yasağı olması tesadüf değildi. Stalin zamanında ise birçok halk komiserlikleri geceleri bile çalışırdı ki, bu da elbette insanları bitkin düşürüyordu. (s. 86-87)

Hruşçov’un “yeni tarzı”, çoğu zaman sunulduğu gibi ahlaki ya da hümanist bir uyanışın ürünü değildi. Hruşçov ve ekibi, Stalin döneminin “hatalarını” ve özellikle “kişiye tapınmayı” düzeltmeye dönük sözde samimi bir “Lenin’e dönüş” operasyonu yaptıklarını öne sürdüler. Görünenin arkasındaki gerçek ise şuydu: Bu, aslında partinin tepe yönetiminin, bürokrasinin daha güvenli, daha konforlu ve daha az yıpratıcı bir yönetim düzeni talebine verdiği cevaptı. O dönemin jargonu ile “sosyalist yasallığın yeniden tesis edilmesi.”

Brejnev ve Hruşçov, 1962’de Lenin Mozolesi’nin üzerinde.

Bu yönelişi bürokratik kast memnuniyetle karşıladı; Benediktov’un kendisi de o dönemde bu beklentiye kapılanlardan biriydi:

Hruşçov benim de daha çok hoşuma gidiyordu. Ayrıca ben onun zamanında daha fazla serbestlik kazanacağımı, hedeflediğim programı daha çabuk gerçekleştireceğimi sanıyordum. Ancak bu beklentiler doğru çıkmadı. (...) İş hakkında daha az, hayatın çeşitli nimetleri hakkında daha çok düşünmeye başladık. (s. 87)

Burada Benediktov’un yaşadığı hayal kırıklığına özellikle önem vermemiz gerekiyor. Benediktov, bürokratik kastın ezici çoğunluğundan farklı biri. Kendi maddi çıkarlarının ötesine geçerek rejimin bekasını düşünen, bunu gerçekten önemseyen ve bu yanıyla azınlıkta olan bir tür Stalinist. Dolayısıyla onun Hruşçov döneminden beklentisi, Stalin döneminin baskı ve aşırı çalışma rejiminin gevşemesiyle birlikte daha rahat ama aynı zamanda daha etkili bir çalışma ortamının doğacağı yönündeydi.

Oysa sonuç hiç de öyle olmadı: ölüm korkusunun, sürekli seferberlik hâlinin ve yukarıdan gelen ağır disiplin baskısının gevşemesi, bürokrasiyi daha yaratıcı ve üretken kılmadı; tersine, ayrıcalıklarının tadını daha rahat çıkaran, “iş hakkında daha az, hayatın çeşitli nimetleri hakkında daha çok” düşünen bir dönemin önünü açtı.

Hruşçov, devraldığı “tek ülkede sosyalizm” programına dayalı rejimin ana yapılarında köklü bir dönüşüme gitmemişti; 1980’li yılların ortalarına kadar da böyle bir dönüşüm girişimi söz konusu olmayacaktı. Ancak “tek ülkede sosyalizmi” inşa etme iddiasındaki bu otarşik yanı ağır basan hantal rejime kısmi bir etkinlik kazandıran gayriinsani uygulamaları büyük ölçüde kullanım dışına almıştı. Stalinist rejim, korku olmadan etkinliğini koruyamıyor; korku gevşeyince de bürokratik atalet, konformizm ve ayrıcalık düşkünlüğü çok daha görünür hâle geliyordu. 

Yukarıdaki paragrafta “büyük ölçüde” dedik, çünkü Hruşçov döneminde Stalin döneminin etkinlik yaratmaya yönelik bürokratik zorbalıklarının bazıları kullanılmaya devam etti. Sözü Benediktov’a bırakalım:

Stalin okulundan geçmiş ve bazı dersleri henüz unutmamış olan Hruşçov bu süreci yine de bir miktar durdurmaya çalıştı. Ancak onun ardılları ne yazık ki günün akımına, Lenin'in sözleriyle “eski toplumun güçleri ve geleneklerinin” kalıntılarına kapıldılar. (s. 87-88)

Güçlü bir örgütçü, enerjik ve girişimci bir insan olarak Nikita Sergeyeviç yine bir şekilde yöneticileri “silkeler” ve çalıştırırken onun ardılları bitmek tükenmek bilmeyen öğütlerle yetindiler. (s. 97)

1964 yılında bir saray darbesiyle Hruşçov’un görevden alınmasının altında yatan temel etmenlerden biri de buydu. Hruşçov, Stalinist terörün en kanlı biçimlerini tasfiye etmiş, bürokrasiyi ölüm korkusundan kurtarmıştı; fakat aynı zamanda onu zaman zaman “silkeleyen”, yerinden oynatan, kampanyalara ve idarî müdahalelere maruz bırakan bir lider olmaya devam etmişti. Bu nedenle Hruşçov dönemi, bürokratik kast için bir ara durak, bir geçiş dönemiydi.

Brejnev döneminde ise denge çok daha açık biçimde bürokrasinin ihtiyaçları lehine kuruldu. Stalinist rejimin temel yapıları korunuyor, fakat Stalin döneminin ölümcül korkusu ve Hruşçov döneminin bürokratik kastı rahatsız eden müdahaleciliği geride bırakılıyordu. Böylece bürokrasi, uzun süredir arzuladığı güvenli, öngörülebilir ve ayrıcalıklarının tadını daha rahat çıkarabildiği yönetim düzenine kavuşmuş oldu. Ne var ki bu aynı zamanda, Stalinist rejimin elindeki son sınırlı “etkinlik” kaynaklarının da büyük ölçüde tükenmesi anlamına geliyordu. Korku ve sürekli seferberlik olmadan aynı dinamizmi üretemeyen rejim, Brejnev döneminde uzun, giderek ağırlaşan bir durgunluk ve kriz sürecine girdi.

Söyleşilerin yapıldığı 1980’li yılların başlarında Stalinist rejimin bu krizi epeyce ağırlaşmıştı ve birçokları gibi Benediktov felaketin yaklaşmakta olduğunu görebiliyordu:

[Halkın] potansiyel[i] ancak demir disiplin ve düzen, bütün antisosyalist görüntülerin kararlı bir biçimde önünün kesilmesi koşullarında açığa çıkar. (...) Ve büyük küçük her şeydeki bu demir disiplin ve yüksek zorlayıcılık tam da üst düzey yöneticilerden başlamalıdır, aksi takdirde sosyalizmi son derece tehlikeli sonuçlar bekliyor... (s. 100)

Benediktov, yaklaşan felaketi görebiliyor; fakat ondan çıkış yolunu, felaketi doğuran anti-enternasyonalist “tek ülkede sosyalizm” programının ve onun yarattığı bürokratik rejimin sınırları içinde kalarak, Stalinist zorbalığın kısmen ihyasında arıyordu. 

[*] Stalin 1920’li yılların ortalarından itibaren adım adım yaşam ve ölüm dağıtma gücüne sahip bir insan-tanrı konumuna geldi. Bu süreç 1930’lu yılların ortalarına doğru tamamlandı. 1936-38 Büyük Terör yılları ise Stalin’in kitleler ve bürokrasi üzerindeki egemenliğini pekiştirdi.

Devam edecek

Notes on the Benediktov Interview

Stalin-era Stalinism and post-Stalin Stalinism (4)

PART 1 | PART 2 | PART 3 | PART 4 | PART 5

I. A. Benediktov

Another fundamental component of Benediktov’s conception of Stalinist efficiency can be summed up under the heading of “overwork”. In his view, what “ensured success” during the Stalin period was not merely the subjection of administrators to the principle of “personal responsibility”, discussed in the previous section; it was also the driving of the entire administrative apparatus - and indeed broad sections of society - into a constant state of mobilisation, forcing them to work at a pace that pushed human limits. Just as “personal responsibility” was inseparable from pressure, fear and punishment, this regime of “overwork” too had to be sustained by the same instruments.

A dyed-in-the-wool Stalinist, Benediktov approaches “overwork” [*], just as he does “personal responsibility”, certainly not from the standpoint of a conception of planning grounded in socialist democracy. What he longs for is a regime of bureaucratic mobilisation in which the reins of the apparatus are held tightly from above, managers and workers are driven by fear, negligence is elevated to the level of a political crime, and the “whip” is brought into play whenever necessary.

Indeed, Benediktov is strikingly candid on this point:

In the ‘30s, in order to combat our age-old Russian maladies [by which he means laxity, irresponsibility and idleness - k.ü.], it was necessary to deploy the entire arsenal: alongside material and moral incentives, administrative measures, and even punitive and coercive measures, had to be used. Yes, yes, that same whip, without which even today we cannot eradicate from a section of our people - and not such a small section either - the most elementary barbarism, savagery and cultural backwardness. (V. Litov, Stalin ve Hruşçov Hakkında: Benediktov ile Söyleşi [On Stalin and Khrushchev: An Interview with Benediktov], translated from the Russian by Candan Badem, Yazılama Yayınevi, 4th edn, April 2023, Istanbul, p. 45)

In advocating a return to Stalin-era practices as a means of overcoming the regime’s steadily deepening crisis, Benediktov locates “laxity, irresponsibility and idleness” in the historical and cultural legacy of Soviet society, as though they were maladies inherent in the very nature of the working people. For this reason, he openly regards “punitive and coercive measures” as necessary, and even deliberately uses the word “whip”. Here the underlying logic of Stalinist bureaucratic rule is laid bare: the worker is conceived not as the conscious subject of the production process, but as an object to be directed, moulded and, if necessary, compelled into obedience from above.

Ideologically, this logic is anti-Marxist; philosophically, it is sheer idealism. For here social behaviour is explained not by relations of production, the exclusion of workers from decision-making processes, or the rule of the bureaucracy, but by supposed cultural defects attributed to working people themselves - “laxity”, “irresponsibility” and “idleness”.

Genuine socialist planning, by contrast, presupposes that the objectives of the plan are determined from below, through workers’ councils and factory committees, and implemented under democratic control. In such a system, workers do not see the plan merely as an order to be “executed” - and often one riddled with serious problems and inconsistencies - but as a collective project they have helped to shape directly and freely. This fundamental distinction is the precondition for overcoming alienation and establishing genuine socialist discipline. [**] Such a perspective, however, is entirely alien to a Stalinist like Benediktov.

One of the natural consequences of this anti-Marxist conception of “overwork and discipline” is the elevation of administrative failures and production problems to the level of political crimes. Benediktov explicitly defends this:

Under the specific conditions of the ‘30s and ‘40s, it was simply necessary to equate offences such as negligence, irresponsibility and slackness with political crimes. (p. 45) [***]

Thus, the true content of the “Stalinist efficiency” lauded by Benediktov comes into sharper focus. This “efficiency” rests not on democratic participation and conscious commitment, but on a regime of overwork that exceeds human limits, sustained by constant supervision and fear:

Members of the Politburo, people’s commissars, and those responsible for central and local bodies likewise submitted to the rhythm he [Stalin] imposed, working under the same strain. A 14-16-hour working day was not an exception for us, but rather the rule. We went on holiday once every five or six years, and not all of us even then. In practice, there were no days off. Iron discipline, continuous control, work performed with maximum exertion, and above all the demand for concrete results, for real improvement in the way things were done - failure to achieve these meant dismissal, regardless of past service. All this led to such productivity and efficiency in administrative labour that today one can only dream of them. (p. 85)

The passage Benediktov approvingly quotes from the Stalinist novelist and playwright Leon Feuchtwanger’s 1937 account of his impressions of the Soviet Union reflects precisely the same mentality:

“They scarcely set aside any time for eating, they hardly sleep, and they see nothing strange in being summoned to the telephone during a play at the theatre to answer an urgent question, or in being called at three or four in the morning. Outside Moscow, I have never encountered so many people working tirelessly... If I did not find the American tempo of work in New York or Chicago, I found it in Moscow.” A correct observation - that is exactly how it was! (p. 85)

As we have already noted earlier in this series, Benediktov’s proposed remedy for the Soviet Union of the early 1980s - beset by profound structural problems - was a return to Stalin-era practices: in other words, to a method in which the administrative apparatus, the working class and other working people were driven by fear, bureaucratic discipline and coercion. This point is expressed most clearly in what he says about Beria and Mehlis:

Stalin used Mehlis, just as he used Beria, as a kind of “cudgel of intimidation”, seeking to eradicate among managers at every level what Lenin quite rightly described as “Russian Oblomovism” - idleness, sluggishness, negligence and our other afflictions. And, to speak frankly, this rather unattractive method worked effectively. Of course, there were also occasions when Beria’s cudgel fell upon the heads of honest people. (p. 98)

According to Benediktov, Stalin employed Beria as a “cudgel of intimidation”; the method may not have been “particularly attractive”, but it was “effective”. In Benediktov’s logic, the crushing of innocent people, the destruction of their lives, and even their physical destruction appear almost as inevitable side-effects of this method. Well, after all, every “medicine” has side-effects, to a greater or lesser degree!

Yakov Guminer’s Soviet propaganda poster from the period of the First Five-Year Plan: “The arithmetic of the counter-plan for industry and finance: 2 + 2 = 5, plus the enthusiasm of the workers.”

In the previous section, we noted that the bureaucratic mechanism of “personal responsibility” under Stalin was afflicted with very serious flaws, and that it operated as an inhuman, arbitrary, top-down form of discipline - one that punished the innocent along with the guilty, and at times scarcely touched the guilty while destroying only the innocent. The same assessment applies in full to the bureaucratic mechanism of “overwork”.

A conception of governance founded not on socialist democracy and the democratic control of the working class, but on bureaucratic discipline imposed from above; not on the conscious participation of the masses, but on instilling fear in their hearts; not on human emancipation, but on binding the whole of life to a regime of labour and obedience. This, in short, is the true content of what Benediktov extols as “efficiency”.

[*] Towards the end of the interview, Benediktov does not even hesitate to characterise the mechanism of “overwork” as “over-exploitation”: “Of course, such over-exploitation, a regime that demanded such immense energy, did not please everyone.” (p. 86)

[**] Marx’s analysis of alienation is directly applicable here: if a worker does not have the right to exercise democratic control over the product of their own labour; if plan targets are determined by bureaucrats, production decisions are taken by bureaucrats, and the surplus product is appropriated by the bureaucracy, then for that worker the factory or the kolkhoz remains nothing other than a site of production in which they are alienated from their own labour. Alienation, therefore, is inevitable. Benediktov perceives this outcome, but refuses to acknowledge its cause; for to recognise the cause would mean calling into question the rule of the bureaucracy.

[***] Before articulating this “necessity”, Benediktov first cites the Industrial Party trial - a case fabricated from start to finish - as an example: “It is sufficient to say that, as a result of the investigations into the so-called Industrial Party, which had clearly anti-Soviet aims, about two thousand people who had consciously and deliberately engaged in sabotage were uncovered.” (p. 42) The show trial known as the “Industrial Party Case” was held in Moscow between 25 November and 7 December 1930. Eight leading Soviet engineers and technologists - among them Leonid Ramzin, Director of the Thermotechnical Institute, Professor of Metallurgy N. F. Chernovskii, and V. A. Larichev of the State Planning Committee (Gosplan) - were accused of founding the entirely fictitious Prompartiya (“Industrial Party”), allegedly with the aim of sabotaging Soviet industry, restoring capitalism, and preparing an armed coup with the support of French imperialism and émigré capitalist circles. The defendants were forced to confess to crimes they had not committed. That Benediktov should cite this trial - now known to have been wholly fabricated - as evidence for his argument is especially significant, for it demonstrates how readily and willingly he resorts to the category of “political crime”.

To be continued

Benediktov ile Söyleşi üzerine notlar

Stalin dönemi Stalinizmi ve Stalin sonrası Stalinizm (4)

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2 | BÖLÜM 3 | BÖLÜM 4 | BÖLÜM 5 | BÖLÜM 6

İ. A. Benediktov

Benediktov’un Stalinist etkinlik anlayışının bir diğer temel bileşenini “aşırı çalıştırma” başlığı altında özetlemek mümkün. Ona göre Stalin döneminde “başarıyı sağlayan” şey yalnızca yöneticilerin, bir önceki bölümde ele aldığımız “kişisel sorumluluk” ilkesine tabi tutulması değildi; aynı zamanda bütün idarî aparatın, hatta toplumun geniş kesimlerinin, sürekli bir seferberlik havası içinde, insanî sınırları zorlayan bir çalışma temposuna koşulmasıydı. Nasıl “kişisel sorumluluk” baskı, korku ve cezalandırmayla birlikte düşünülüyorsa, bu “aşırı çalıştırma” rejimi de aynı araçlarla desteklenmek zorundaydı.

Safkan bir Stalinist olan Benediktov, “kişisel sorumluluk” konusunda olduğu gibi, “aşırı çalıştırma” konusunda da [*] sosyalist demokrasiye dayanan bir planlama anlayışından yola çıkmıyor elbette. Onun özlemini duyduğu şey, aparatın yularının yukarıdan sıkı sıkıya tutulduğu, yöneticilerin ve işçilerin korkuyla çalıştırıldığı, ihmalkârlığın siyasal suç düzeyine çıkarıldığı, gerektiğinde “kırbaç”ın devreye sokulduğu bir bürokratik seferberlik rejimidir.

Nitekim Benediktov bu konuda son derece açık sözlüdür:

‘30’lu yıllarda kadim Rus hastalıklarımızla [gevşeklik, sorumsuzluk ve tembelliği kastediyor – k.ü.] mücadele için tüm cephaneyi kullanmak gerekiyordu, maddi ve manevi teşvikin yanı sıra idarî önlemler ve hatta cezalandırıcı-baskıcı önlemler almak gerekiyordu. Evet evet, o aynı kırbaç, ki onsuz bugün insanlarımızın bir kısmından -ve o kadar az bir kısmı da değil- en temel barbarlık, vahşilik ve kültürsüzlüğü söküp atamıyoruz. (V. Litov, Stalin ve Hruşçov Hakkında: Benediktov ile Söyleşi, Rusçadan çev. Candan Badem, Yazılama Yayınevi, 4. baskı, Nisan 2023, İstanbul, s. 45)

Rejimin adım adım derinleşen krizini aşmak için Stalin döneminin uygulamalarına geri dönülmesini savunan Benediktov, “gevşeklik, sorumsuzluk ve tembelliği” Sovyet toplumunun tarihsel ve kültürel mirasında, sanki emekçilerin özünde var olan bir hastalıkta aramaktadır. Bu nedenle “cezalandırıcı-baskıcı önlemler”i açıkça gerekli görmekte, hatta “kırbaç” sözcüğünü özellikle kullanmaktadır. Burada Stalinist bürokratik yönetim anlayışının temel mantığı bütün açıklığıyla görülür: işçi, üretim sürecinin bilinçli öznesi değil, yukarıdan yönetilmesi, şekillendirilmesi ve gerekirse zorla itaat ettirilmesi gereken bir nesne olarak kavranmaktadır. 

Bu mantık ideolojik olarak anti-Marksist, felsefi olarak ise katıksız bir idealizmdir. Çünkü burada toplumsal davranış, üretim ilişkileriyle, işçinin karar süreçlerinden dışlanmasıyla ya da bürokrasinin egemenliğiyle değil; “gevşeklik”, “sorumsuzluk” ve “tembellik” gibi emekçilerin özüne atfedilen sözde kültürel kusurlarla açıklanmaktadır.

Gerçek sosyalist planlama ise plan hedeflerinin işçi konseyleri ve fabrika komiteleri aracılığıyla aşağıdan yukarıya doğru belirlenmesini ve demokratik denetim altında uygulanmasını öngörür. Böyle bir düzende işçiler, planı yalnızca “uygulayacakları” ve çoğu zaman ciddi sorunlar ve tutarsızlıklar içeren bir emir olarak değil, oluşturulmasına doğrudan ve özgürce katkı yaptıkları kolektif bir proje olarak görürler. Bu temel ayrım, yabancılaşmayı ortadan kaldırmanın ve gerçek bir sosyalist disiplini sağlamanın ön koşuludur. [**] Böyle bir perspektif ise Stalinist Benediktov’a tamamen yabancıdır.

Bu anti-Marksist “aşırı çalıştırma ve disiplin” anlayışının doğal sonuçlarından biri, idarî aksaklıkların ve üretim sorunlarının siyasal suç düzeyine yükseltilmesidir. Benediktov bunu açıkça savunur:

‘30’lu ve ‘40’lı yılların özgül koşullarında ihmalkârlık, sorumsuzluk, savsaklık gibi suçları siyasal suçlara eşit kılmak basitçe gerekli idi. (s. 45) [***]

Böylece Benediktov’un övdüğü “Stalinist etkinlik” aşısının gerçek içeriği biraz daha belirginleşir. Bu “etkinlik”, demokratik katılım ve bilinçli sahiplenmeye değil; insanî ölçülerin ötesine geçen bir aşırı çalışma düzenine, sürekli denetime ve korkuya dayanmaktadır:

Politbüro üyeleri, halk komiserleri, merkezi ve yerel organların sorumluları da onun [Stalin’in] belirlediği ritme boyun eğerek, aynı gerilim içinde çalışırlardı. 14-16 saatlik iş günü bizim için istisna değil, daha ziyade kuraldı. Beş ya da altı yılda bir tatile çıkardık, o da herkes değil. Tatil günleri pratikte yoktu. Demirden disiplin, sürekli kontrol, maksimum güç harcayarak çalışma ve en önemlisi, somut sonuçlar, işlerin gerçekten iyileşmesi talebi, ki bunları yapamamak geçmişteki hizmetlerin ne olursa olsun görevden alınmak anlamına geliyordu -bütün bunlar idarî emeğin öyle bir üretkenlik ve etkinliğine yol açtı ki, bugün bunları ancak rüyada görebilirsiniz. (s. 85)

Benediktov’un, Stalinist roman ve oyun yazarı Leon Feuchtwanger’in 1937 tarihli Sovyetler Birliği izlenimlerinden memnuniyetle aktardığı satırlar da aynı zihniyeti yansıtır:

“Neredeyse yemek için hiç vakit ayırmıyorlar, neredeyse uykuları yok ve tiyatroda oyun izlerken sadece acil bir soru sormak için telefona çağrılmakta ya da gecenin üçünde dördünde telefon edilmesinde hiçbir gariplik görmüyorlar. Ben Moskova dışında hiçbir yerde bu kadar çok sayıda yorulmadan çalışan insana rastlamadım... New York’ta ya da Şikago’da Amerikan çalışma temposunu bulamadıysam da Moskova’da buldum.” Doğru bir gözlem, aynen böyle idi! (s. 85)

Bu yazı dizisinde daha önce de işaret ettiğimiz gibi, Benediktov’un 1980’li yılların başlarında derin yapısal sorunlarla boğuşan Sovyetler Birliği için önerdiği çıkış yolu, Stalin döneminin uygulamalarına, yani idarî aparatın, işçi sınıfının ve diğer emekçilerin korkuyla, bürokratik disiplinle ve baskıyla çalıştırıldığı yönteme geri dönmektir. Bu nokta, onun Beriya ve Mehlis hakkında söylediklerinde en açık hâlini alır:

Stalin, Mehlis’i olduğu gibi Beriya’yı da bir tür ‘korkutma sopası’ olarak kullanarak her kademedeki yöneticide bulunan, Lenin’in gayet doğru biçimde ‘Rus Oblomovluğu’ diye nitelediği, avarelik, mıymıntılık, ihmalkârlık ve diğer hastalıklarımızı yok etmeye çalışıyordu. Ve, açık söylemek gerekirse, bu pek çekici olmayan yöntem etkili bir biçimde işledi. Elbette Beriya’nın sopasının dürüst insanların başına indiği durumlar da oldu. (s. 98)

Benediktov’a göre Stalin, Beriya’yı bir “korkutma sopası” olarak kullanmıştır; bu yöntem belki “pek çekici” değildir ama “etkili”dir. Masum insanların ezilmesi, hayatlarının mahvedilmesi, hatta yok edilmesi, Benediktov’un mantığında bu yöntemin neredeyse kaçınılmaz bir yan etkisi gibidir. Eh, ne de olsa her “ilacın” az ya da çok bir yan etkisi vardır!

Yakov Guminer’in ilk beş yıllık plan dönemine ait Sovyet propaganda posteri: “Karşı sanayi-finans planının aritmetiği: 2+2=5, artı işçilerin coşkusu.”

Bir önceki bölümde Stalin dönemindeki bürokratik “kişisel sorumluluk” mekanizmasının çok ciddi zaaflarla malul olduğunu belirtmiş, “gayri-insani, keyfî, kurunun yanında yaşı da yakan ve hatta kimi zaman kurulara pek dokunmazken sadece yaşları yakıp kül eden, tepeden inmeci bir disiplin biçimi olarak” işlediğine işaret etmiştik. Aynı değerlendirme bürokratik “aşırı çalıştırma” mekanizması için de bütünüyle geçerlidir.

Sosyalist demokrasiye ve işçi sınıfının demokratik denetimine değil, yukarıdan dayatılan bürokratik disipline; geniş kitlelerin bilinçli katılımına değil, yüreklerine korku salınmasına; insanın özgürleşmesine değil, bütün hayatının çalışma ve itaat rejimine bağlanmasına dayanan bir yönetim anlayışı. Benediktov’un “etkinlik” diye övdüğü şeyin gerçek içeriği özetle budur.

[*] Benediktov söyleşinin sonlarına doğru “aşırı çalıştırma” mekanizmasını “aşırı sömürü” olarak nitelendirmekten de çekinmiyor: “Elbette böyle bir aşırı sömürü, böyle dev enerjiler isteyen bir rejim herkesin hoşuna gitmiyordu.” (s. 86)

[**] Marx’ın yabancılaşma analizi burada doğrudan geçerlidir: bir işçi, kendi emeğinin ürünü üzerinde demokratik denetim hakkına sahip değilse; plan hedeflerini bürokratlar belirliyor, üretim kararlarını bürokratlar alıyor, artı ürün üzerinde bürokrasi tasarrufta bulunuyorsa, o işçi açısından fabrika ya da kolhoz, kendi emeğine yabancılaştığı bir üretim alanı olmaktan çıkmaz. Dolayısıyla, yabancılaşma kaçınılmazdır. Benediktov bu sonucu görüyor, ama nedenini görmek istemiyor; çünkü nedeni görmek, bürokrasinin egemenliğini sorgulamayı getirecektir.

[***] Benediktov bu “gerekliliği” dile getirmeden önce, baştan sona düzmece olan Sanayi Partisi davasını örnek olarak gösteriyor: “Açıkça antisovyet amaçları olan Sanayi Partisi denen davadaki soruşturmalar sonucunda, bilinçli ve kasıtlı olarak sabotajcılık yapan yaklaşık iki bin kişinin ortaya çıkarıldığını söylemek yeterlidir.” (s. 42) “Sanayi Partisi Davası” adı verilen bu göstermelik dava 25 Kasım-7 Aralık 1930 tarihleri arasında Moskova’da görüldü. Aralarında Termoteknik Enstitüsü Müdürü Leonid Ramzin, metalurji profesörü N. F. Çarnovskiy ve Devlet Planlama Komisyonu’ndan (Gosplan) V. A. Lariçev’in de bulunduğu sekiz önde gelen Sovyet mühendis ve teknolog, Sovyet sanayisini sabote etmeyi, kapitalizmi yeniden kurmayı ve Fransız emperyalizmi ile göçmen kapitalist çevrelerin desteğiyle silahlı bir darbe hazırlamayı amaçlayan, bütünüyle hayal ürünü Prompartiya’yı (“Sanayi Partisi”) kurmakla suçlandı. Sanıklar işlemedikleri suçları itiraf etmeye zorlandılar. Benediktov’un, baştan sona düzmece olduğu bugün açıkça bilinen bu davayı kendi argümanına kanıt olarak göstermesi, onun “siyasal suç” kategorisine ne kadar kolay ve ne kadar gönüllü biçimde başvurduğunu göstermesi bakımından ayrıca önemlidir.

Devam edecek

Notes on the Benediktov Interview

Stalin-era Stalinism and post-Stalin Stalinism (3)

PART 1 | PART 2 | PART 3 | PART 4 | PART 5

A. N. Kosygin with I. A. Benediktov, Soviet Ambassador to India, during Benediktov’s posting in New Delhi.

At the very outset of the book, Benediktov argues that the Stalin period was not merely a phase necessitated by historical circumstances, or one that should be defended; he also maintains that the policies pursued during this period created an exceptionally effective and dynamic socio-economic system, and that the Soviet Union’s way out lay in a return to those policies. In his view, thanks to this system, by the late 1950s the Soviet Union had become the most dynamic country in the world in economic and social terms:

“The Stalinist system” (…) proved to be highly effective and full of vitality. Thanks to this system, by the end of the 1950s, the Soviet Union was the most dynamic country in the world in economic and social terms. (V. Litov, Stalin ve Hruşçov Hakkında: Benediktov ile Söyleşi [On Stalin and Khrushchev: An Interview with Benediktov], translated from the Russian by Candan Badem, Yazılama Yayınevi, 4th edn, April 2023, Istanbul, pp. 15-16)

This claim is not an isolated statement of general praise in Benediktov’s interview. On the contrary, it forms the basis of an argument to which he returns repeatedly, in different contexts, as the conversation progresses. In seeking to explain why, during the Stalin period, the Soviet administrative apparatus operated with greater energy, initiative and effectiveness, Benediktov dwells on a number of policies and principles. One of these is “personal responsibility”.

According to his account, during the Stalin period, errors, failures or the waste of resources could not be dissolved into an abstract, collective sphere of responsibility. Whoever had taken a decision was held personally accountable for its consequences. Benediktov contrasts this with the protective bureaucratic mechanisms which, in his view, gained strength after Khrushchev’s era and, over time, permeated the entire state apparatus: a profusion of signatures, a profusion of approvals, and a complex administrative structure that dispersed responsibility and ultimately obscured who had actually done what. These mechanisms, he argues, effectively shielded bureaucrats from personal responsibility.

(…) at that time responsibility for mistakes was concrete and individual; it was not the tangled, collective affair it is today. Now billions disappear, whole regions are left derelict, yet good luck finding those responsible! In our day, such a situation would have been unthinkable. A people’s commissar who had authorised an overspend of two or three thousand roubles would have been risking not only his post but even his life! (pp. 24-25)

From the bitter experience of others, and partly from my own, I knew full well that responsibility for the results would be personal. No “adviser” or “colleague” - including Central Committee secretaries or even members of the Politburo - could have been of any help. Stalin had quickly, and for a long time, made us forget the habit of hiding behind others, of shifting responsibility onto what he sometimes angrily called the “kolkhoz of the irresponsible”. I believe that a similar principle was applied to the other people’s commissariats, including the NKVD. Such an approach generally increased the energy conversion coefficient of the managerial cadres and made it possible, in practice, to see clearly who was who. Now, however, this is difficult to determine, because there are far too many precautionary and double-guaranteeing signatures and approvals. (p. 51)

[During the Khrushchev period] (…) I experienced for myself the growth of bureaucratism at the upper levels, the mechanical conformity to the First Secretary, the evasion of personal responsibility, and the effort to cover oneself with as many signatures and sign-offs as possible. A “new” style of administration made itself felt - what is bad spreads far more quickly than what is good; and in any case, the tendency to cover oneself and to shift responsibility onto others had always existed within the apparatus. (p. 74)

At this point, it must be acknowledged that Benediktov’s criticism touches on a real problem. It is clear that, in the post-Stalin period, the Soviet bureaucracy acquired an increasingly entrenched, privileged, risk-averse, sluggish and irresponsible character. This tendency became visible in all its starkness, particularly during the Brezhnev era. Security of tenure, networks of mutual protection, the dispersal of responsibility through signature and approval procedures, and the tendency of the apparatus to behave like a self-protecting caste all contributed to a serious obstruction in the functioning of the Soviet system. Numerous examples of this can also be found in the diaries of Anatoly Chernyaev, to which we have referred on many occasions on this blog. [*]

“The militsiya - the Soviet police - is the servant of the people.” The language of official Soviet propaganda presented the state apparatus as though it were accountable to working people. In reality, however, during the Stalin period, real discipline over the bureaucracy was maintained not through democratic oversight from below, but through fear from above.

Yet the limitations of Benediktov’s critique reveal themselves precisely at this point. He does not advocate the democratic oversight of the bureaucracy by the working class, the participation of producers in management, or the genuine revitalisation of the soviets on a socialist basis. He seeks the solution not in subjecting the bureaucracy to control from below, but in intimidating it from above - or, more accurately, in forcing it to live in a state of permanent fear. In other words, what he longs for, and what he wanted to see reinstated in the early 1980s, was not the liquidation of the bureaucracy as a privileged stratum, but its disciplining in the manner of the Stalin period: the disciplining of a bureaucracy which, emboldened by impunity, caused economic losses and waste of resources on both a large and a small scale.

For this reason, Benediktov’s emphasis on “personal responsibility” may, at first glance - especially to someone with limited knowledge of Soviet history - appear to rest on a legitimate and reasonable administrative principle. In reality, however, this emphasis exposes the fundamental contradiction of the Stalinist regime. During the Stalin period, bureaucrats were indeed exposed to far greater risks; they could be compelled to take decisions more quickly, and they could be made to pay a much heavier price for failure, sometimes even when they bore no direct responsibility for it.

Yet in the absence of socialist democracy, this mechanism of “personal responsibility” was afflicted with very serious flaws; it was far from being an effective instrument. It operated as an inhuman, arbitrary and top-down form of discipline - one that punished the innocent along with the guilty, and at times barely touched the guilty while reducing only the innocent to ashes. Consequently, this bureaucratic-dictatorial mechanism of personal responsibility, which often operated in deeply unjust ways, fell far short of the conscious, collective and creative effectiveness that genuine socialist democracy could have provided.

After Stalin’s death, this despotic discipline loosened at different speeds in different spheres, in an uneven and combined fashion. The bureaucracy, which had been set in motion by blood and fear, became inert once that fear diminished; it secured itself through various bureaucratic devices; it avoided taking initiative; it dispersed responsibility; and, sinking ever more deeply into conformism, began to enjoy its material privileges free from fear.

This is one of the significant differences between Stalin-era Stalinism and post-Stalin Stalinism. During the Stalin period, the bureaucracy was disciplined through fear under the rubric of “personal responsibility”; in later periods, however, it gradually turned into a caste that made itself untouchable, evaded mechanisms of oversight or rendered them ineffective, and operated in an increasingly sluggish and inefficient manner.

[*] The diaries of Anatoly Chernyaev are an exceptionally valuable source for understanding the functioning of the party and state apparatus in the final years of the Brezhnev era, as well as the sluggishness of decision-making processes, the mood of the upper-level bureaucracy, the tendency to evade responsibility, and the increasingly pronounced administrative inertia. These diaries contain numerous striking observations on the loosening of bureaucratic discipline, the dispersal of responsibility, and the transformation of the apparatus into a self-protecting structure - precisely the issues discussed here in connection with Benediktov’s critique.

To be continued

Benediktov ile Söyleşi üzerine notlar

Stalin dönemi Stalinizmi ve Stalin sonrası Stalinizm (3)

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2 | BÖLÜM 3 | BÖLÜM 4 | BÖLÜM 5 | BÖLÜM 6

A. N. Kosıgin ile Hindistan Büyükelçisi İ. A. Benediktov, Benediktov’un Yeni Delhi’de görev yaptığı yıllarda.

Benediktov, kitabın hemen başında, Stalin döneminin yalnızca tarihsel koşulların zorunlu kıldığı ya da savunulması gereken bir dönem olmadığını; aynı zamanda bu dönemde izlenen politikaların son derece etkin ve canlı bir sosyo-ekonomik sistem yarattığını ve Sovyetler Birliği için çıkış yolunun bu politikalara geri dönmek olduğunu ileri sürer. Ona göre bu sistem sayesinde Sovyetler Birliği, 1950’li yılların sonuna doğru dünyanın ekonomik ve toplumsal bakımdan en dinamik ülkesi hâline gelmişti:

“Stalinist sistem” (...) yüksek bir etkinliğe ve yaşamsallığa sahip olduğunu kanıtladı. Bu sistem sayesinde 50’li yılların sonuna doğru Sovyetler Birliği dünyanın ekonomik ve toplumsal anlamda en dinamik ülkesiydi. (V. Litov, Stalin ve Hruşçov Hakkında: Benediktov ile Söyleşi, Rusçadan çev. Candan Badem, Yazılama Yayınevi, 4. baskı, Nisan 2023, İstanbul, s. 15-16)

Bu iddia, Benediktov’un söyleşisinde tek başına duran genel bir övgü cümlesi değildir. Aksine, söyleşinin ilerleyen bölümlerinde farklı vesilelerle tekrar tekrar açılan bir argümanın temelini oluşturur. Benediktov, Stalin döneminde Sovyet yönetim aygıtının neden daha enerjik, daha atak ve daha sonuç alıcı çalıştığını açıklamaya çalışırken, çeşitli politika ve ilkeler üzerinde durur. Bunlardan biri “kişisel sorumluluk”tur.

Onun anlatımına göre Stalin döneminde hata, başarısızlık ya da kaynak israfı soyut ve kolektif bir sorumluluk alanı içinde eritilemezdi. Kim neye karar vermişse, sonuçlarından da bizzat o sorumlu tutulurdu. Benediktov bunu, Hruşçov sonrasında güç kazandığını ve zamanla bütün devlet aygıtına yayıldığını düşündüğü bürokratik güvence mekanizmalarıyla karşı karşıya koyar: çok sayıda imza, çok sayıda onay, sorumluluğu dağıtan ve sonunda kimin gerçekten ne yaptığını belirsizleştiren karmaşık bir idarî yapı. Bu mekanizmalar, ona göre, bürokratları kişisel sorumluluktan fiilen azade tutuyordu.

(...) o zamanlar hataların sorumluluğu da somut ve bireyseldi, bugünkü gibi karma karışık-kolektif değildi; şimdi milyarlar kayboluyor, bölgeler bütün bütün metruk kalıyor, ama sorumluları ara ki bulasın! Bizim zamanımızda böyle bir durumun olabileceği düşünülemezdi bile. İki-üç bin rublelik bir fazla harcamaya izin vermiş olan bir halk komiseri, yalnızca makamını değil hayatını bile riske atardı! (s. 24-25)

Başkalarının ve kısmen kendi acı deneyimimden iyi biliyorum ki, sonuçlardan ötürü sorumluluk kişisel olacaktı. MK sekreterleri ve hatta Politbüro üyeleri dâhil hiçbir “danışman” ve “iş arkadaşı” yardım edemezdi. Stalin başkalarının arkasına saklanmayı, sorumluluğu -onun bazen kızgınlıkla ifade ettiği gibi- “sorumsuz kişiler kolhozu”na atmayı, hızla ve uzun süreliğine unutturmuştu bize. NKVD dâhil öteki halk komiserlerine de benzer ilkenin uygulandığını düşünüyorum. Böyle bir yaklaşım genelde yönetici kadroların enerji çevrim katsayısını artırıyordu, fiiliyatta kim kimdir net bir biçimde görmeye izin veriyordu. Oysa şimdi bunu belirlemek zordur çünkü çok fazla sayıda sigorta edici ve tekrar garanti edici imza ve onay var. (s. 51)

[Hruşçov döneminde] (...) kendi örneğimde yüksek katlarda artmış olan bürokratizmi ve Birinci Sekreter’e mekanik uyumu, kişisel sorumluluktan kaçma ve maksimum sayıda imzalar ve vizelerle kendini garantiye alma çabasını hissettim. “Yeni” yönetim tarzı kendini gösterdi -kötü olan iyi olandan çok daha hızlı yayılır, zaten kendini garantiye alma, sorumluluğu başkalarının omuzlarına yükleme eğilimi aparatta her zaman vardı. (s. 74)

Bu noktada Benediktov’un eleştirisinin gerçek bir soruna temas ettiğini teslim etmek gerekir. Stalin sonrası Sovyet bürokrasisinin giderek daha yerleşik, daha ayrıcalıklı, daha risk almaktan kaçınan, daha hantal ve daha sorumsuz bir karakter kazandığı açıktır. Özellikle Brejnev döneminde bu eğilim bütün çıplaklığıyla görünür hâle gelmişti. Görevde kalma güvencesi, karşılıklı kollama ilişkileri, imza ve onay mekanizmalarıyla sorumluluğun dağıtılması, aparatın kendi kendini koruyan bir kast gibi davranması, Sovyet sisteminin işleyişinde ciddi bir tıkanmaya yol açıyordu. Bu blogda farklı vesilelerle pek çok kez atıfta bulunduğumuz Anatoliy Çernyayev’in günlüklerinde de bu konuda çok sayıda örnek bulmak mümkündür. [*]

“Milis, halkın hizmetkârıdır.” Sovyet resmî propagandasının bu dili, devlet aygıtını emekçilere karşı sorumluymuş gibi gösteriyordu. Oysa Stalin döneminde bürokrasi üzerindeki gerçek disiplin, aşağıdan gelen demokratik denetimle değil, yukarıdan gelen korkuyla sağlanıyordu.

Fakat Benediktov’un eleştirisinin sınırlılığı da kendisini tam bu noktada gösterir. O, bürokrasinin sorumsuzlaşmasına karşı işçi sınıfının demokratik denetimini, üreticilerin yönetime katılımını ya da sovyetlerin gerçek anlamda, sosyalist temelde canlandırılmasını savunmaz. Sorunun çözümünü, bürokrasinin aşağıdan denetlenmesinde değil, yukarıdan korkutulmasında; daha doğru bir ifadeyle, sürekli korku içinde yaşamaya zorlanmasında arar. Başka bir deyişle, onun özlediği ve 1980’lerin başlarında yeniden uygulamaya konulmasını istediği şey, ayrıcalıklı bir katman olarak bürokrasinin tasfiyesi değil, cezasızlığın verdiği rahatlıkla irili ufaklı kaynak israflarına ve ekonomik kayıplara yol açan bürokrasinin Stalin dönemindeki gibi disipline edilmesidir.

Bu nedenle Benediktov’un “kişisel sorumluluk” vurgusu, ilk bakışta, özellikle Sovyetler Birliği’nin tarihi konusunda bilgisi sınırlı olan birine, haklı ve makul bir idarî ilkeye yaslanıyormuş gibi görünebilir. Oysa bu vurgu, gerçekte Stalinist rejimin temel çelişkisini açığa çıkarır. Stalin döneminde bürokratlar gerçekten de çok daha fazla risk altındaydılar; daha hızlı karar almaya zorlanabiliyorlardı ve başarısızlığın bedelini, kimi zaman bu başarısızlıkta doğrudan bir payları olmasa bile daha ağır ödeyebiliyorlardı.

Ne var ki, sosyalist demokrasinin yokluğunda bu “kişisel sorumluluk” mekanizması çok ciddi zaaflarla maluldü; etkin çalışan bir mekanizma olmaktan çok uzaktı. Gayri-insani, keyfî, kurunun yanında yaşı da yakan ve hatta kimi zaman kurulara pek dokunmazken sadece yaşları yakıp kül eden, tepeden inmeci bir disiplin biçimi olarak işliyordu. Dolayısıyla, bürokratik-diktatoryal ve çoğu zaman adaletsiz bir biçimde işleyen bu kişisel sorumluluk mekanizması, gerçek sosyalist demokrasinin sağlayabileceği bilinçli, kolektif ve yaratıcı etkinliğin çok gerisinde kalıyordu.

Stalin’in ölümünün ardından bu despotik disiplin farklı alanlarda farklı hızlarla, eşitsiz ve bileşik bir biçimde gevşedi. Kan ve korkuyla hareket ettirilen bürokrasi, korku azaldığında durağanlaştı; kendisini çeşitli bürokratik araçlarla güvence altına aldı; inisiyatif kullanmaktan kaçındı; sorumluluğu dağıttı; giderek daha derin bir konformizmin içine gömülerek maddi ayrıcalıklarının tadını herhangi bir korku hissetmeden çıkarmaya başladı.

Bu, Stalin dönemi Stalinizmi ile Stalin sonrası Stalinizm arasındaki önemli farklılıklardan biridir. Stalin döneminde “kişisel sorumluluk” üzerinden korkuyla disipline edilen bürokrasi, sonraki dönemlerde giderek kendini dokunulmaz kılan, denetim mekanizmalarının işlemediği ya da etkili olamadığı, daha hantal ve daha verimsiz çalışan bir kasta dönüşüyordu.

[*] Anatoliy Çernyayev’in günlükleri, özellikle Brejnev döneminin son yıllarında parti ve devlet aygıtının işleyişini, karar alma süreçlerindeki hantallığı, üst düzey bürokrasinin ruh hâlini, sorumluluktan kaçma eğilimini ve giderek belirginleşen idarî ataleti anlamak bakımından son derece değerli bir kaynaktır. Bu günlüklerde, burada Benediktov’un eleştirisi bağlamında değinilen bürokratik gevşeme, sorumluluğun dağıtılması ve aparatın kendi kendini koruyan bir yapıya dönüşmesi konusunda çok sayıda çarpıcı gözlem yer almaktadır.

Devam edecek