Announcement:

A brief editorial pause

The first eight instalments of the series I have been publishing on the blog under the general heading Stalinism and Alcoholism in the Soviet Union have now appeared in both Turkish and English. As I noted at the very beginning of the first article, my intention has been to turn this work into a small booklet at a later stage.

Over the past few days, instead of adding a new instalment to the series, I have been reworking the first eight published pieces for this booklet. This involves far more than simply placing the blog posts one after another. It means strengthening the internal connections between the texts, expanding certain sections and themes, removing repetitions, filling in gaps, and producing a coherent draft as a whole. In the process, the text has expanded considerably, and its substance has been significantly strengthened.

I am now close to completing this work on the first eight instalments. I hope to finish this stage within the next few days. After that, I will resume the series from where I left off. Once the series is complete, I plan to finalise the draft text of the booklet and then share it with friends who may be able to set aside some time to read it, in order to open the draft up for discussion and take their views and suggestions into account.

Therefore, this brief pause in the series does not mean that the work has been abandoned. It simply means that I have taken a necessary break in order to turn the instalments published so far into a stronger, more coherent whole, better suited to the booklet format. Rather than attempting to do all this in one go after completing the series, I felt it made far more sense, given my way of working, to bring the material together gradually and proceed in this more methodical fashion.

The word “blog” is derived from the English term “weblog”. In Turkish, it is generally used to mean an online journal or diary. In keeping with this meaning, I try to structure my own blog not merely as a place where finished texts are published, but as a space in which ongoing work, explorations, and pauses along the way can also be shared.

My thanks to everyone who has taken an interest, read and shared the series, and contributed through their comments and criticisms. I will be back soon with new instalments.

Duyuru: 

Kısa bir edisyon arası

Blogda Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm üst başlığı altında yayımladığım yazı dizisinin ilk sekiz bölümü hem Türkçe hem de İngilizce olarak okurlarla buluştu. Dizinin ilk yazısının hemen başında da belirttiğim gibi, bu çalışmayı daha sonra küçük bir kitapçık haline getirmeyi planlıyordum.

Son birkaç gündür diziye yeni bir bölüm eklemek yerine, şimdiye kadar yayımlanmış ilk sekiz yazıyı bu kitapçık için yeniden işlemekle uğraşıyorum. Bu çalışma, blog yazılarını basitçe alt alta eklemekten çok daha fazlasını içeriyor. Metinlerin iç bağlantılarını güçlendirmek, bazı bölüm ve temaları genişletmek, tekrarları ayıklamak, eksik kalan noktaları tamamlamak ve bütünlüklü bir taslak ortaya çıkarmak gerekiyor. Bu süreçte metnin hacmi epey genişledi; içeriği de belirgin biçimde güçlendi.

İlk sekiz bölüm için yürüttüğüm bu çalışmayı tamamlamama az kaldı. Önümüzdeki birkaç gün içinde bu aşamayı bitirmeyi umuyorum. Sonrasında yazı dizisine kaldığım yerden devam edeceğim. Dizinin tamamlanmasının ardından kitapçığın taslak metnine son halini vermeyi, ardından da bu taslağı okumaya vakit ayırabilecek arkadaşlarımla paylaşarak tartışmaya açmayı, onların görüş ve önerilerini almayı planlıyorum.

Dolayısıyla dizideki bu kısa duraklama, çalışmanın yarım bırakıldığı anlamına gelmiyor. Sadece, bugüne kadar yayımlanmış bölümleri daha sağlam, daha tutarlı ve kitapçık formatına uygun bir bütün haline getirmek için gerekli bir ara vermiş oldum. Yazı dizisini tamamladıktan sonra bu çalışmayı bir kerede yapmaya girişmektense, bu şekilde toparlayarak ilerlemek izlediğim çalışma yöntemi açısından bana çok daha doğru göründü.

“Blog”, İngilizcedeki “weblog” kelimesinden türetilmiş bir sözcük. Türkçede genellikle ağ günlüğü, internet güncesi veya çevrim içi günlük anlamında kullanılıyor. Ben de blogumu, adına uygun biçimde, yalnızca tamamlanmış metinlerin yayımlandığı bir yer olarak değil, yürümekte olan çalışmaların, arayışların ve ara durakların da paylaşıldığı bir alan olarak yapılandırmaya çalışıyorum.

İlgi gösteren, okuyan, paylaşan ve eleştirileriyle katkıda bulunan herkese teşekkür ederim. Yeni bölümlerle yakında devam edeceğim.

Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (8)

Dizzy with success: The Campaign’s initial balance sheet

“Long live sobriety!” A scene from one of the officially staged demonstrations presented as expressions of mass support for the anti-alcohol campaign in the Soviet Union in the mid-1980s.

In the second instalment of this series, we noted that the first cracks in the anti-alcohol campaign, introduced on 1 June 1985, began to appear within a very short time. Yet the Kremlin’s bureaucratic voluntarist approach paid little heed to these early warning signs, preferring instead to treat them as temporary and secondary problems. Thus, the period from the second half of 1985 to the end of 1987 became a phase in which the campaign was pressed ahead at full speed and with growing political self-assurance.

Local administrators, as if anxious to prove that they had correctly read the signals coming from the centre, virtually began competing with one another to report the quickest and most striking “successes”. The central authorities, for their part, took these reports as confirmation of their own line, and proceeded to raise the campaign’s initial targets and expect even more ambitious results.

Thus, the administrative mobilisation organised from above was rounded off by the appearance of enthusiastic support from below; the bureaucratic decision-making apparatus mistook the feedback loop it had itself created for genuine social approval. This evoked that familiar reflex deeply embedded in Stalinist bureaucratic culture: the bureaucratic voluntarism that had ignored the devastating consequences of forced collectivisation in 1930 was now reappearing, more than half a century later, as the notorious “Dizzy with Success” of the Gorbachev-Ligachev-Solomentsev drive for “sobriety”.

The press continued to hail the campaign as a historic turning point; it became one of the principal themes of academic conferences and symposia, and citizens’ “voluntary” initiatives were presented as further evidence of this general mobilisation. Yet this apparent enthusiasm was, to a large extent, a product of the familiar political mechanisms of the Stalinist bureaucracy: the impression was created that society was responding spontaneously and eagerly to the strategy charted by the far-sighted leadership, thereby proclaiming that the campaign had already become a success story.

To reinforce this optimistic picture, statistics were published purporting to show that the campaign had begun to deliver its intended results; the individual “success stories” featured in the press were likewise presented as behavioural models for society to emulate. This was the prevailing atmosphere throughout the rest of 1985 and for much of the following two years: the campaign was portrayed not only as necessary, but also as a historic initiative already on the path to success.

Within this atmosphere, prominent activists who were held up before the public and soon became the public faces of the campaign began to advocate not merely curbing the alcohol problem, but the complete eradication of alcohol consumption as an imminent, attainable and realistic goal. Encouraged by the “success” reports reaching them, Party and state officials likewise promoted a more radical line in the same direction. Thus, although the campaign had initially been presented as a struggle against drunkenness and alcoholism, it gradually evolved into a broader bureaucratic mobilisation aimed at re-disciplining society from above around the principle of “sobriety”.

The state’s intervention under the campaign took many different forms. At the initial stage, the implementation of the new anti-alcohol regulations was defined as the responsibility of the police and the judicial system; from the very outset, however, it was made clear that these powers would be exercised not loosely or merely for show, but firmly and decisively. Drunkenness, illicit alcohol production, illegal sales, breaches of workplace discipline and disturbances of public order were placed at the centre of the campaign’s legal and law-enforcement dimension.

A Soviet citizen accused of producing samogon on trial before a Comrades’ Court, beside a homemade distillation device.

One of the most visible areas of intervention was pricing policy. As a first step, in August 1985 the prices of fruit juices were reduced, while those of vodka, cognac, and fruit and berry wines were raised significantly; the prices of beer and table wines were left unchanged at this stage. Roughly a year later, in July 1986, further increases of between 20 and 25 per cent were introduced for vodka, liqueurs, spirits and cognac, while the prices of fortified wines were raised more modestly. These price increases were partly offset by reductions in the prices of certain household and consumer goods.

Official assessments of the campaign’s first months had already signalled that its implementation would be toughened. Reviewing the work carried out in September 1985, the Politburo defined the establishment of “sobriety” as a settled norm as “one of the most important tasks of the Party and the state”, and stressed that this task had to be carried out “firmly and without compromise”. A few days later, a more extensive Central Committee statement claimed that the campaign had received the “full approval and support” of the Soviet people, and that efforts to implement it were “gaining momentum everywhere”. Thus, rather than opening up a discussion of the initial problems caused by the campaign, the Kremlin bureaucracy declared it to be a line already vindicated in terms of both political legitimacy and mass support.

The same orientation was reflected in the new Party Programme adopted at the 27th CPSU Congress in 1986. The Programme required the CPSU to wage an “unrelenting struggle against crime, drunkenness and alcoholism”, and declared that, as part of educational and ideological measures, drunkenness had to be “steadily and consistently eradicated” alongside “manifestations of alien ideology and morality” and other “negative phenomena”. In this way, alcoholism was defined not merely as a public health or social problem, but also as a deviation threatening the ideological purity of socialist society.

The same tone prevailed in the congress resolution on the Central Committee’s report. The resolution stressed the “exceptionally great importance” of the efforts to establish a healthy way of life and eliminate drunkenness and alcoholism -efforts initiated by the Central Committee and said to be “actively supported” by the Soviet people. It was emphasised in particular that there could be no slackening in the struggle against this “evil”.

This language laid bare the bureaucratic logic of the campaign. The problem was not treated as a complex phenomenon whose social and economic roots had to be confronted, but as a deviation that could be “eradicated” through the determination of the Party leadership, the coercive power of the state apparatus and ideological mobilisation. In this way, the campaign moved beyond the initial administrative measures of 1985 and was made into one of the chief expressions, in the early Gorbachev period, of the regime’s claim to renew itself morally and ideologically.

“There is no place in factories for people like you!” A 1986 Soviet anti-alcohol propaganda poster by O. K. Kokhan.

One of the most important instruments used to bolster this narrative of success was official statistics. After more than two decades of statistical blackout, the published figures pointed to a rapid decline in alcoholic beverage production. Output of champagne, cognac and beer had remained relatively stable; by 1987, however, production of vodka, other spirits and wine had fallen to less than half the level reached in 1980. These quantities were also well below the production levels envisaged in the decrees issued at the start of the campaign.

Per-capita sales, expressed as pure alcohol, had also fallen sharply according to official figures: the figure, which stood at 8.4 litres in 1984, had dropped to 3.7 litres by 1988. The share of alcoholic beverages in total retail sales declined from 16.7 per cent in 1984 to 10.7 per cent in 1987, while the proportion of household income spent on alcoholic beverages also decreased significantly across all social groups.

Crime statistics were likewise presented in a way that supported this optimistic picture. According to the USSR Supreme Court, the campaign against drunkenness and alcoholism had led to “a significant reduction” in convictions for intentional homicide, rape, hooliganism and other serious offences committed under the influence of alcohol. However, no notable decline was observed in convictions for lesser offences, while convictions related to illicit alcohol production rose as a result of increased enforcement. Official sources also reported a fall in dismissals for violations of labour legislation, as well as substantial decreases in alcohol-related road deaths, accidents and injuries.

According to official figures, the first years of the campaign had also brought a notable improvement in public health indicators. In 1986, the mortality rate declined for the first time in many years, while deaths resulting from workplace accidents fell by one third. The birth rate rose, the share of healthy births among all births increased, and the number of divorces fell.

Although virtually all the relevant indicators pointed in the same direction -that is, towards a marked improvement- there were also significant regional differences. As before, mortality rates remained highest among the Slavic and Baltic populations, and lowest among the peoples of Central Asia and the Caucasus. Even so, an overall improvement was recorded in every case. We shall not go into the details of these regional variations here.

In summary, the campaign’s initial results appeared encouraging. Even foreign correspondents conceded that by the end of the first year “positive and at times striking results” had been achieved, and that the new laws were being enforced “to quite a considerable extent”. Yet behind these early successes, explosive contradictions were rapidly accumulating; the problems that the campaign had partially suppressed through bureaucratic and administrative methods were soon to resurface in different forms and with far more severe consequences.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (8)

Başarı sarhoşluğu: Kampanyanın ilk bilançosu

“Yaşasın ayıklık!” 1980’lerin ortasında Sovyetler Birliği’nde alkol karşıtı kampanyanın kitlesel destek görüntüsü altında sahnelenen resmî gösterilerinden bir kare.

Bu yazı dizisinin ikinci bölümünde, 1 Haziran 1985’te uygulamaya konulan alkol karşıtı kampanyada ilk çatlakların çok kısa bir süre içinde kendisini göstermeye başladığını belirtmiştik. Ancak Kremlin’in bürokratik volontarist yaklaşımı, bu erken uyarı işaretlerini pek dikkate almadı; bunları geçici ve tali sorunlar olarak görmeyi tercih etti. Böylece 1985’in ikinci yarısından 1987 sonlarına kadar uzanan dönem, kampanyanın bütün hızıyla ve giderek artan bir siyasal özgüvenle ileriye taşındığı bir evre oldu.

Yerel yöneticiler, merkezden gelen işaretleri doğru okuduklarını göstermek istercesine, en hızlı ve en çarpıcı “başarı”ları rapor etmek için adeta birbirleriyle yarışmaya başladılar. Merkezî makamlar ise bu raporları kendi çizgilerinin doğrulanması olarak yorumladı; kampanyanın başlangıçtaki hedeflerini yükseltmeye ve daha da iddialı sonuçlar beklemeye yöneldi.

Böylece yukarıdan aşağıya örgütlenen idari seferberlik, aşağıdan gelen coşkulu destek görüntüsüyle tamamlanıyor; bürokratik karar alma mekanizması, kendi yarattığı geri bildirim döngüsünü toplumsal onay olarak kabul ediyordu. Bu durum, Stalinist bürokratik kültürün derinlerine işlemiş o tanıdık refleksi akla getiriyordu: 1930’da zorla kolektifleştirme kampanyasının yıkıcı sonuçlarını görmezden gelen bürokratik volontarizmin yerini, elli yılı aşkın bir süre sonra bu kez Gorbaçov-Ligaçov-Solomentsev’in “ayıklık” hamlesinde nükseden o meşhur “başarıdan baş dönmesi” alıyordu.

Basında kampanya tarihsel bir dönüm noktası olarak selamlanmaya devam ediyor, akademik konferans ve sempozyumların başlıca temalarından biri hâline getiriliyor, yurttaşların “gönüllü” girişimleri de bu genel seferberliğin kanıtı olarak sunuluyordu. Oysa görünürdeki bu coşku, büyük ölçüde Stalinist bürokrasinin alışıldık siyasal işleyişinin bir ürünüydü: Uzak görüşlü önderliğin çizdiği stratejiye toplumun kendiliğinden ve hevesle yanıt verdiği izlenimi yaratılıyor, böylece kampanyanın daha şimdiden bir başarı hikâyesine dönüştüğü ilan ediliyordu.

Bu iyimser tabloyu desteklemek üzere, kampanyanın hedeflenen sonuçları vermeye başladığını gösterdiği ileri sürülen istatistikler yayımlanıyor; basında yer verilen tekil “başarı hikâyeleri” de topluma örnek alınması gereken davranış kalıpları olarak sunuluyordu. 1985 boyunca ve izleyen iki yılın büyük bölümünde egemen olan hava buydu: kampanya yalnızca gerekli değil, aynı zamanda başarıya ulaşmakta olan tarihsel bir hamle olarak takdim ediliyordu.

Bu atmosfer içinde kamuoyunun önüne çıkarılan ve kısa sürede kampanyanın vitrin figürleri hâline gelen önde gelen aktivistler, artık yalnızca alkol sorununun sınırlandırılmasını değil, alkol kullanımının bütünüyle ortadan kaldırılmasını da yakın, mümkün ve gerçekçi bir hedef olarak savunmaya başladılar. Kendilerine ulaşan “başarı” raporlarından cesaret alan parti ve devlet yöneticileri de aynı doğrultuda daha radikal bir çizgiyi teşvik ettiler. Böylece kampanya, başlangıçta sarhoşluk ve alkolizme karşı bir mücadele olarak sunulmuşken, giderek toplumun yukarıdan aşağıya “ayıklık” temelinde yeniden terbiye edilmesini hedefleyen daha kapsamlı bir bürokratik seferberliğe dönüştü.

Devletin kampanya kapsamındaki müdahalesi çok farklı biçimler aldı. Yeni alkol karşıtı düzenlemelerin uygulanması, ilk aşamada polisin ve yargı sisteminin görevi olarak tanımlandı; daha en baştan bu yetkilerin gevşek ya da göstermelik biçimde değil, sert ve kararlı bir şekilde kullanılacağı açıkça gösterildi. Sarhoşluk, kaçak içki üretimi, yasa dışı satış, işyerinde disiplin ihlali ve kamu düzenini bozma gibi başlıklar, kampanyanın hukuki ve polisiye boyutunun merkezine yerleştirildi.

Samogon üretmekle suçlanan bir Sovyet yurttaşı, Yoldaşlar Mahkemesi’nde ev yapımı damıtma düzeneğiyle birlikte yargılanırken.

En görünür müdahale alanlarından biri fiyat politikasıydı. Ağustos 1985’te ilk adım olarak meyve sularının fiyatları düşürülürken, votka, konyak, meyve ve orman meyvesi şaraplarının fiyatları önemli ölçüde artırıldı; bira ve sıradan şarapların fiyatları ise bu aşamada değiştirilmedi. Yaklaşık bir yıl sonra, Temmuz 1986’da, votka, likör, sert içkiler ve konyak fiyatlarında yüzde 20 ila 25 arasında yeni artışlar yapıldı; kuvvetlendirilmiş şarapların fiyatları daha sınırlı ölçüde yükseltildi. Bu fiyat artışları, bazı ev ve tüketim mallarının fiyatlarında yapılan indirimlerle dengelenmeye çalışıldı.

Kampanyanın ilk aylarına ilişkin resmî değerlendirmeler, uygulamanın sertleştirileceğinin sinyallerini önceden vermişti. Eylül 1985’te yürütülen çalışmaları gözden geçiren Politbüro, “ayıklığın” yerleşik norm haline getirilmesini “en önemli parti ve devlet görevlerinden biri” olarak tanımladı ve bu görevin “kararlı ve tavizsiz biçimde” yerine getirilmesi gerektiğini vurguladı. Birkaç gün sonra yayımlanan daha kapsamlı Merkez Komitesi açıklamasında ise kampanyanın Sovyet halkının “tam onayını ve desteğini” aldığı ileri sürülüyor, uygulama çabalarının “her yerde ivme kazandığı” belirtiliyordu. Böylece Kremlin bürokrasisi, kampanyanın yol açtığı ilk sorunları tartışmaya açmak yerine, onu hem siyasal meşruiyet hem de kitlesel destek bakımından çoktan doğrulanmış bir çizgi olarak ilan ediyordu.

Bu yönelim, 1986’da toplanan SBKP 27. Kongresi’nde kabul edilen yeni Parti Programı’na da yansıdı. Program, SBKP’yi “suça, sarhoşluğa ve alkolizme karşı amansız bir mücadele” yürütmekle yükümlü kılıyor; eğitimsel ve ideolojik önlemler kapsamında sarhoşluğun, “yabancı ideoloji ve ahlakın tezahürleri” ve diğer “olumsuz olgular”la birlikte “istikrarlı ve tutarlı biçimde kökünün kazınması” gerektiğini ilan ediyordu. Böylece alkolizm, yalnızca bir kamu sağlığı ya da toplumsal sorun olarak değil, sosyalist toplumun ideolojik saflığını tehdit eden bir sapma olarak da tanımlanıyordu.

Merkez Komitesi raporuna ilişkin kongre kararında da aynı ton hâkimdi. Kararda, Merkez Komitesi’nin girişimiyle başlatılan ve Sovyet halkı tarafından “aktif biçimde desteklendiği” ileri sürülen sağlıklı bir yaşam tarzını yerleştirme, sarhoşluk ve alkolizmi ortadan kaldırma çalışmalarının “istisnai derecede büyük önem” taşıdığı vurgulanıyordu. Bu “kötülük”le mücadelede herhangi bir gevşemeye yer olmadığı özellikle belirtiliyordu.

Bu dil, kampanyanın bürokratik mantığını bütün açıklığıyla ortaya koyuyordu. Sorun, toplumsal ve ekonomik kökleriyle ele alınması gereken karmaşık bir olgu olarak değil, parti önderliğinin kararlılığı, devlet aygıtının baskısı ve ideolojik seferberlik yoluyla “kökü kazınabilecek” bir sapma olarak görülüyordu. Böylece kampanya, 1985’teki ilk idari hamlelerin ötesine geçerek, Gorbaçov döneminin erken evresinde rejimin kendisini ahlaki ve ideolojik olarak yenileme iddiasının başlıca göstergelerinden biri hâline getirildi.

“Sizin gibilere fabrikalarda yer yok!” O. K. Kohan’ın 1986 tarihli Sovyet alkol karşıtı propaganda afişi.

Bu başarı söylemini desteklemek üzere başvurulan en önemli araçlardan biri de resmî istatistiklerdi. Yirmi yılı aşkın bir süreyle yaşanan istatistik karartmasının ardından yayımlanan veriler, alkollü içecek üretiminde hızlı bir düşüşe işaret ediyordu. Şampanya, konyak ve bira üretimi görece yerini korumuştu; ancak 1987’ye gelindiğinde votka, diğer sert içkiler ve şarap üretimi, 1980’de ulaşılan düzeyin yarısından daha aza inmişti. Bu miktarlar, kampanyanın başlangıcında yayımlanan kararnamelerde öngörülen üretim düzeylerinin de oldukça gerisindeydi.

Saf alkol cinsinden kişi başına satışlar da resmî verilere göre keskin biçimde gerilemişti: 1984’te 8,4 litre olan bu miktar, 1988’de 3,7 litreye düşmüştü. Alkollü içeceklerin toplam perakende satışlar içindeki payı 1984’te yüzde 16,7 iken, 1987’de yüzde 10,7’ye gerilemiş; bütün toplumsal gruplarda aile gelirinden alkollü içeceklere ayrılan pay da önemli ölçüde azalmıştı.

Suç istatistikleri de aynı iyimser tabloyu destekleyecek şekilde sunuluyordu. SSCB Yüksek Mahkemesi’ne göre, sarhoşluk ve alkolizme karşı yürütülen kampanya, sarhoşlukla bağlantılı kasten öldürme, tecavüz, holiganlık ve diğer ağır suçlardan mahkûmiyetlerde “önemli bir azalmaya” yol açmıştı. Bununla birlikte, daha hafif suçlardan mahkûmiyetlerde kayda değer bir düşüş görülmemiş; kaçak içki üretimine ilişkin mahkûmiyetler ise artan denetimlerin sonucu olarak yükselmişti. Resmî kaynaklara göre iş yasası ihlalleri nedeniyle işten çıkarmalarda düşüş yaşanmış, alkole bağlı trafik ölümlerinde, kazalarda ve yaralanmalarda ciddi gerilemeler bildirilmişti.

Kampanyanın ilk yılları, resmî verilere göre kamu sağlığı göstergelerinde de kayda değer bir iyileşme getirmişti. Ölüm oranı 1986’da uzun yıllardan sonra ilk kez geriledi; iş kazalarına bağlı ölümler üçte bir oranında azaldı. Doğum oranı yükselmiş, sağlıklı doğumların toplam doğumlar içindeki payı artmış ve boşanma sayılarında düşüş yaşanmıştı.

Neredeyse bütün ilgili göstergeler aynı yönde, yani belirgin bir iyileşmeye işaret etmekle birlikte, önemli bölgesel farklılıklar da vardı. Ölüm oranları, daha önce olduğu gibi, Slav ve Baltık halkları arasında en yüksek; Orta Asya ve Kafkasya halkları arasında ise en düşük düzeyde kalmaya devam ediyordu. Buna karşın her durumda genel bir iyileşme söz konusuydu. Burada bölgesel farklılıkların ayrıntılarına girmeyeceğiz.

Özetle, kampanyanın ilk sonuçları cesaret verici görünüyordu. Hatta yabancı muhabirler bile, daha ilk yılın sonunda “olumlu ve zaman zaman çarpıcı sonuçlar” elde edildiğini, yeni yasaların da “oldukça geniş ölçüde uygulandığını” kabul ediyorlardı. Ne var ki, erken dönemde elde edilen bu başarılı sonuçların ardında patlayıcı çelişkiler büyük bir hızla birikiyor; kampanyanın bürokratik-idari yöntemlerle kısmen bastırdığı sorunlar, kısa süre içinde başka biçimlerde ve çok daha ağır sonuçlarla yeniden su yüzüne çıkmaya hazırlanıyordu.

Devam edecek

Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (7)

Mistaking alcoholism for a sign of prosperity: Yalçın Küçük’s fantasies

Yalçın Küçük, one of the most prominent - and by far the most eccentric - representatives of the Kremlin-aligned Stalinist political and intellectual tradition in Turkey, interprets the problem of alcoholism in the Soviet Union - or, more precisely, the fact that this immense crisis was recognised as a problem by the Gorbachev leadership - in his 1991 book Sovyetler Birliği’nde Sosyalizmin Çözülüşü (The Dissolution of Socialism in the Soviet Union) from a perspective that is not merely mistaken, but at times bizarre, fantastical and even absurd, straining the very limits of ordinary common sense.

In short, Küçük does not see the alcohol problem in the Soviet Union - eating away at society from within, shortening life expectancy and crippling production - as either a structural symptom or an integral part of the Stalinist regime’s economic and social crisis. On the contrary, he presents it almost as a kind of “luxury” by-product of the success of “socialism”, job security, low basic living costs and rising disposable income.

According to Küçük, Mikhail Gorbachev and his team started from the premise that work discipline among the Soviet working class had declined. “Drinking instead of working” and, as a consequence, drunkenness - pyanstvo - were among the new general secretary’s earliest points of emphasis. [*] Küçük does not accept this emphasis, nor Gorbachev’s accusation that workers were guilty of laziness and drunkenness. For us, too, this attitude reduces the problem to a matter of individual behavioural disorder, and is therefore an approach that must be opposed and criticised. Yet Küçük’s starting point is entirely different from ours. He denies that there was any objective crisis at all, and criticises the treatment as a problem of a development that he regarded as natural, and even consistent with the aim of socialism. Indeed, referring to an article of his that had previously appeared in Playboy magazine, he recalls that the purpose of socialism was “not that people should work more and more, but that they should work less and less, and ultimately not at all.” [**]

The aim of socialism is, of course, to reduce the burden of compulsory labour, to expand free time, and to transform labour into a creative activity freed from alienation. Yet the picture that emerged in the Soviet Union between the 1970s and the mid-1980s was very different. What was at issue was not the organisation of free time through democratic planning based on the participation of the working class, but rather a reality defined by alienation from a process of production and distribution shaped by the material interests of a privileged bureaucratic caste, social aimlessness, demoralisation, the constrictions of everyday life, bottlenecks in the supply of consumer goods, and an increasingly severe public health crisis. Küçük’s claim therefore remains entirely groundless: under conditions in which labour productivity in the Soviet Union remained extremely low compared with the imperialist countries, there were simply no adequate material or social foundations for reducing the burden of compulsory labour, expanding free time, or transforming labour into a creative activity.

According to Küçük, when Gorbachev became general secretary in 1985, there was “no sign of any malaise coming to the surface” within the Soviet order; there was no significant opposition to the system, nor were there any shortages. On the contrary, the Soviet Union’s main problems were “ailments peculiar to excessively trouble-free countries” - namely excessive drinking and shirking work. [***]

This statement lays bare Küçük’s theoretical blindness and detachment from reality. In his narrative, alcoholism ceases to be an economic and social crisis; instead, it becomes the affliction of an “excessively problem-free” society, of people whose circumstances are comfortably secure. It is as if the Soviet citizen had already achieved job security, low housing and energy costs, free health care and education, and a reasonable level of consumption; as if, for this reason, the passion for work had declined, and as if alcoholism had become widespread because disposable incomes had outstripped the available possibilities for consumption.

Küçük openly defends this claim in his book - a claim which, were it to become known in the international literature, would surely invite ridicule: that the emergence of alcoholism and similar maladies in the Soviet Union, caused by the decline of interest in work and the failure to develop “communist-style” methods for making use of free time, stemmed “directly from disposable incomes exceeding the possibilities of consumption.” In his view, during the Brezhnev era the Soviet citizen had attained “a reasonable level of consumption”; job security, free health care and education, and very low housing and energy costs had, in turn, pushed “the passion for work” into the background. [****]

Yalçın Küçük

Yalçın Küçük attached great importance to producing new, different and striking analyses, and often boasted of his productivity in this regard. He believed that his assessments of the 1985 anti-alcohol campaign were likewise original contributions of this kind. Yet what we encounter here is not so much an original analysis as a very familiar Stalinist ideological reflex: an attempt to transform the symptoms of the system’s crisis into proofs of the system’s success through a kind of pseudo-theoretical sleight of hand.

Let us recall: in 1930, Stalin likewise sought to explain the acute shortage of consumer goods and the endless queues in the Soviet Union not as a failure of the bureaucratic regime he headed, but as the result of the rapid increase in the purchasing power of the population. In capitalist economies, the purchasing power of the masses lagged behind production, leading to crises [an under-consumptionist approach in its crudest form]; in the “socialist” Soviet Union, by contrast, demand running ahead of industrial output was supposedly forcing production to develop continuously. Thus empty shelves, inadequate supplies of consumer goods and interminable queues were stripped of their character as warning signs of the distortions of bureaucratic planning, and presented instead as evidence of socialist development and prosperity. (See: Shortages of consumer goods in Stalinist regimes: Stalin’s “theoretical contribution”.)

What Yalçın Küçük offers is nothing other than a belated repetition of this Stalinist mechanism of whitewashing. In 1930, and later in his 1952 pamphlet Economic Problems of Socialism in the USSR, Stalin sought to justify shortages by claiming that “the purchasing power of the population had increased.” Küçük, in much the same way, puts a favourable gloss on alcoholism and indifference to work by asserting that “the Soviet citizen had attained a reasonable level of consumption, and disposable incomes had exceeded the possibilities of consumption.” In one case, the inability to find goods, and in the other, the social and demographic devastation caused by alcohol, are almost turned into by-products of prosperity. Moreover, even as Küçük himself admits in later pages of the book that average life expectancy in the Soviet Union failed to rise for twenty years and lagged behind that of the developed countries, he never raises the question of how such a deadly picture could possibly belong to an “excessively trouble-free country.”

Yet the real picture was very different. In the Soviet Union, the alcohol problem was not merely a matter of people “failing to make good use of their free time” or having too much money in their pockets. It was, rather, a steadily deepening crisis that affected the production process, work discipline, family life, crime rates, public health, average life expectancy, the state budget, the national economy, and the overall social fabric.

Moreover, this crisis was the direct product of the Stalinist bureaucracy’s long-standing fiscal and economic policies, which were reliant on the easy revenues generated by the state alcohol monopoly. These revenues absorbed a considerable portion of disposable income, partly alleviating shortages of consumer goods, while at the same time deepening social decay. The same crisis was also fuelled by the bureaucracy’s tendency to suppress social problems not through democratic means, but by administrative methods. When Gorbachev launched the anti-alcohol campaign in an attempt to resolve this crisis, he was not, as Küçük claimed, “trying to increase interest in work by imposing a ban on alcohol like the mad sultans of the Ottoman Empire”; on the contrary, he was displaying a desperate bureaucratic reflex, hastily trying to patch up the rotting foundations of the system - especially labour productivity - while in fact further aggravating the fiscal crisis.

[*] Küçük is mistaken on this point as well. As Stephen White has shown, there was no clear indication in Gorbachev’s initial speeches that the struggle against alcoholism would become the new general secretary’s first major public priority. In his acceptance speech to the Central Committee on 11 March 1985, Gorbachev emphasised the continuation of the strategy set during the Brezhnev era; and in his first comprehensive Central Committee speech in April 1985, he focused primarily on familiar themes such as economic growth, technological innovation, labour productivity and the “acceleration of socio-economic development”. The alcohol problem was touched upon only in passing, as part of a general reference to “negative phenomena”. See Stephen White, Russia Goes Dry: Alcohol, State and Society, New York: Cambridge University Press, 1996, p. 64.

[**] Yalçın Küçük, Sovyetler Birliği’nde Sosyalizmin Çözülüşü, Istanbul: Tekin Yayınevi, 1st edn, 1991, p. 109. The article cited by Küçük is “Garbaçov’un İşi Zor” [“Gorbachev’s Job Is Difficult”], Playboy, December 1988.

[***] Ibid., p. 176. Küçük’s assessment here is also inaccurate. By the late 1970s, discontent within the Soviet working class had become markedly more pronounced, and work stoppages and strikes had come to be watched with concern at the upper levels of the Stalinist bureaucracy. Anatoly Chernyaev, a senior Kremlin official, relays detailed information on this subject from a Central Committee meeting in his diary entry of 1 October 1980: work stoppages were reported in numerous workplaces due to wages being paid incorrectly or late, poor working conditions, complaints being ignored, collective agreement obligations not being fulfilled, excessive overtime and weekend work. In the same entry, he also records that in 1979 alone there were 300 “registered strikes” involving more than 9,000 participants. Chernyaev’s own comment is even more striking: he wrote that the Soviet leadership lacked any real means of bringing strikes to an end, because there was “neither meat, nor order, nor justice”. See Anatoly Chernyaev, The Diary of Anatoly S. Chernyaev (1980), trans. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, pp. 49-50.

[****] Yalçın Küçük, Sovyetler Birliği’nde Sosyalizmin Çözülüşü, p. 346.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (7)

Alkolizmi refah belirtisi sanmak: Yalçın Küçük’ün fantezileri

Türkiye’de Kremlin yanlısı Stalinist siyaset ve düşünce geleneğinin önemli ve açık ara en eksantrik temsilcilerinden biri olan Yalçın Küçük, 1991 yılında yayımlanan Sovyetler Birliği’nde Sosyalizmin Çözülüşü başlıklı kitabında Sovyetler Birliği’ndeki alkol sorununu -daha doğrusu bu devasa krizin Gorbaçov yönetimi tarafından bir sorun olarak kabul edilmesini- yalnızca hatalı değil, yer yer gündelik mantığın sınırlarını bile zorlayan tuhaf, fantezi dolu ve hatta saçma bir bakış açısıyla yorumlar.

Özetle Küçük, Sovyetler Birliği’nde toplumu içten içe kemiren, yaşam sürelerini aşağı çeken ve üretimi felç eden alkol sorununu, Stalinist rejimin ekonomik ve toplumsal krizinin hem yapısal bir belirtisi hem de parçası olarak görmez. Aksine, neredeyse “sosyalizmin” başarısının, iş güvencesinin, düşük temel giderlerin ve harcanabilir gelir artışının bir tür “lüks” yan ürünüymüş gibi sunar.

Küçük’e göre Mihail Gorbaçov ve ekibi yola, Sovyet işçi sınıfının çalışma disiplininin düştüğü tespitiyle çıkmıştı. “Çalışma yerine içki içmek” ve bunun sonucu olarak sarhoşluk, yani pyanstvo, yeni genel sekreterin ilk vurguları arasında yer almıştı. [*] Küçük, Gorbaçov’un bu vurgusunu ve işçileri tembellik ve sarhoşlukla suçlamasını kabul etmez. Bu tutum, bizim için de sorunu bireysel davranış bozukluğuna indirgeyen, karşı çıkılması ve eleştirilmesi gereken bir yaklaşımdır. Ancak Küçük’ün çıkış noktası bizimkinden tamamen farklıdır. O, ortada nesnel bir kriz olduğunu reddederek, doğal ve hatta sosyalizmin amacıyla uyumlu saydığı bir gelişmenin sorun olarak görülmesini eleştirir. Hatta daha önce Playboy dergisinde yayımlanan bir yazısına atıfla, sosyalizmin amacının “insanların giderek daha çok çalışması değil, daha az çalışması ve giderek hiç çalışmaması” olduğunu hatırlatır. [**]

Sosyalizmin amacı elbette insanın zorunlu emek yükünü azaltmak, özgür zamanı genişletmek ve emeği yabancılaşmadan arınmış yaratıcı bir etkinliğe dönüştürmektir. Ancak Sovyetler Birliği’nde 1970’lerden 1980’lerin ortalarına uzanan dönemde ortaya çıkan tablo bu değildi. Burada söz konusu olan, özgür zamanın işçi sınıfının katılımına dayalı demokratik planlama yoluyla örgütlenmesi değil; ayrıcalıklı bürokratik kastın maddi çıkarlarına göre biçimlenen üretim ve dağıtım sürecine yabancılaşma, toplumsal ufuksuzluk, bezginlik, gündelik hayatın sıkışmışlığı, tüketim malları darboğazları ve giderek ağırlaşan bir kamu sağlığı kriziydi. Küçük’ün iddiası bu nedenle tamamen havada kalır; çünkü Sovyetler Birliği’nde emek üretkenliğinin emperyalist ülkeler karşısında son derece düşük kaldığı koşullarda, zorunlu emek yükünü azaltmanın, boş zamanı genişletmenin ve emeği yaratıcı bir etkinliğe dönüştürmenin yeterli maddi ve toplumsal temelleri kesinlikle yoktu.

Küçük’e göre Gorbaçov 1985 yılında genel sekreterlik görevine geldiğinde Sovyet düzeni içinde “su yüzüne çıkan hiçbir rahatsızlık” görünmüyordu; düzene karşı önemli tepkiler veya kıtlıklar yoktu. Tersine, Sovyetler Birliği’nin başlıca sorunları “aşırı sorunsuz ülkelere özgü rahatsızlıklar”, yani aşırı alkol alma ve işten kaçınmaydı. [***]

Bu ifade, Küçük’ün teorik körlüğünü ve gerçeklikten kopuşunu bütün çıplaklığıyla gösterir. Alkolizm, onun anlatısında ekonomik ve toplumsal bir kriz olmaktan çıkar; “aşırı sorunsuz” bir toplumun, tuzu kuru insanların bir rahatsızlığı hâline gelir. Sanki Sovyet insanı artık iş güvencesine, düşük konut ve enerji fiyatlarına, ücretsiz sağlık ve eğitim hizmetlerine, makul bir tüketim düzeyine kavuşmuş; bu nedenle çalışma tutkusu gerilemiş ve harcanabilir gelirler tüketim imkânlarının üzerine çıktığı için alkolizm yaygınlaşmış gibidir.

Küçük, uluslararası literatürde bilinecek olsa alay konusu olmaktan kurtulamayacak bu saptamayı kitabında açıkça savunur: Sovyetler Birliği’nde işe ilginin azalması ve boş zamanı değerlendirme konusunda “komünizan yöntemler” geliştirilememesi nedeniyle alkolizm ve benzeri hastalıkların ortaya çıkması, “doğrudan doğruya harcanabilir gelirlerin tüketim imkânlarının üstüne çıkmasından” kaynaklanmaktadır. Ona göre Brejnev döneminde Sovyet insanı “makul bir tüketim düzeyine” kavuşturulmuştur; iş güvencesi, ücretsiz sağlık ve eğitim hizmetleri, çok düşük konut ve enerji fiyatları ise “işe tutkuyu” geri plana itmiştir. [****]

Yalçın Küçük

Yalçın Küçük, yeni, farklı ve çarpıcı tahliller yapmayı çok önemseyen, bu konudaki üretkenliğiyle sık sık övünen biriydi. 1985 tarihli alkol karşıtı kampanya konusundaki saptamalarının da bu türden özgün katkılar olduğuna inanıyordu. Oysa burada karşımıza çıkan şey, özgün bir tahlilden ziyade, çok tanıdık bir Stalinist ideolojik reflekstir: sistemin kriz belirtilerini bir tür sözde-teorik hokus pokusla sistemin başarı kanıtlarına dönüştürme çabası.

Hatırlayalım; Stalin de 1930’da Sovyetler Birliği’ndeki akut tüketim malı kıtlığını ve bitmek bilmeyen uzun kuyrukları, başında bulunduğu bürokratik rejimin başarısızlığı olarak değil, halkın satın alma gücünün hızla artmasının sonucu olarak açıklamaya çalışmıştı. Kapitalist ekonomilerde kitlelerin satın alma gücü üretimin gerisinde kalıyor ve bu durum krizlere yol açıyordu [en kaba haliyle eksik-tüketimci bir yaklaşım]; “sosyalist” Sovyetler Birliği’nde ise sanayi üretiminin üzerinde seyreden talep, üretimi sürekli gelişmeye zorluyordu. Böylece boş raflar, yetersiz tüketim malları ve bitmek bilmeyen kuyruklar, bürokratik planlamanın çarpıklığını gösteren birer alarm belirtisi olmaktan çıkarılıp sosyalist gelişmenin ve refahın kanıtları gibi sunuluyordu. (Bkz. Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı: Stalin’in "teorik katkısı”.)

Yalçın Küçük’ün yaptığı da bu Stalinist aklama mekanizmasının geç dönem bir tekrarından başka bir şey değildir. Stalin, 1930’da ve daha sonra 1952 tarihli SSCB’de Sosyalizmin Ekonomik Sorunları başlıklı kitapçığında, kıtlıkları “halkın satın alma gücü arttı” diyerek aklamaya çalışmıştı. Küçük de alkolizmi ve işe ilgisizliği “Sovyet insanı makul tüketim düzeyine ulaştı, harcanabilir gelirler tüketim imkânlarını aştı” diyerek parlatır. Birinde mal bulamamak, diğerinde ise alkolün yol açtığı toplumsal ve demografik yıkım neredeyse refahın yan ürünü hâline getirilir. Üstelik Küçük, kitabın ilerleyen sayfalarında Sovyetler Birliği’nde ortalama yaşam süresinin 20 yıl boyunca hiç yükselmediğini ve gelişmiş ülkelerin gerisinde kaldığını bizzat itiraf ederken, bu ölümcül tablonun “aşırı sorunsuz bir ülkeye” nasıl ait olabileceği sorusunu gündeme getirmez.

Oysa gerçek tablo çok farklıydı. Sovyetler Birliği’nde alkol sorunu, yalnızca insanların “boş zamanlarını iyi değerlendirememesi” ya da ceplerinde fazla para olması meselesi değildi. Üretim sürecini, iş disiplinini, aile hayatını, suç oranlarını, kamu sağlığını, ortalama yaşam süresini, devlet bütçesini, ülke ekonomisini ve genel toplumsal dokuyu etkileyen ve giderek derinleşen bir krizdi.

Üstelik bu kriz, Stalinist bürokrasinin yıllar boyunca alkol tekelinden gelen kolay bütçe gelirlerine bağımlı maliye-ekonomi politikalarının doğrudan ürünüydü. Bu gelirler, harcanabilir gelirin hatırı sayılır bir bölümünü emerek tüketim malı kıtlığını kısmen hafifletiyor; fakat aynı zamanda toplumsal çürümeyi daha da derinleştiriyordu. Aynı kriz, bürokrasinin toplumsal sorunları demokratik değil, idari yöntemlerle bastırma yaklaşımından da besleniyordu. Gorbaçov bu krizi çözmek için içki karşıtı kampanyayı başlattığında, Küçük’ün iddia ettiği gibi “Osmanlı’nın deli sultanları gibi içki yasağı koyarak işe ilgiyi yükseltmeye” çalışmıyordu; tam aksine, sistemin çürüyen temelini, özellikle de emek üretkenliğini apar topar yamamaya çalışan, ancak mali krizi daha da derinleştiren çaresiz bir bürokratik refleks sergiliyordu.

[*] Küçük bu konuda da yanılıyor. Stephen White’ın gösterdiği gibi, Gorbaçov’un ilk konuşmalarında alkolizmle mücadelenin yeni genel sekreterin ilk büyük kamusal önceliği olacağına dair açık bir işaret yoktu. Gorbaçov, 11 Mart 1985’te Merkez Komitesi’ne yaptığı kabul konuşmasında Brejnev döneminde belirlenen stratejinin sürdürüleceğini vurgulamış; Nisan 1985’teki ilk kapsamlı Merkez Komitesi konuşmasında da esas olarak ekonomik büyüme, teknolojik yenilik, emek üretkenliği ve “sosyoekonomik gelişmenin hızlandırılması” gibi tanıdık başlıklar üzerinde durmuştu. Alkol sorununa ise ancak “olumsuz olgular”a yapılan genel ve geçerken söylenmiş bir atıf içinde değiniliyordu. Bkz. Stephen White, Russia Goes Dry: Alcohol, State and Society, New York: Cambridge University Press, 1996, s. 64.

[**] Yalçın Küçük, Sovyetler Birliği’nde Sosyalizmin Çözülüşü, İstanbul: Tekin Yayınevi, 1. Basım, 1991, s. 109. Küçük’ün atıfta bulunduğu yazı: “Garbaçov’un İşi Zor”, Playboy, Aralık 1988.

[***] A.g.e., s. 176. Küçük’ün bu değerlendirmesi de gerçeği yansıtmıyor. Sovyetler Birliği’nde daha 1970’li yılların sonlarına gelindiğinde işçi sınıfı içindeki hoşnutsuzluk belirgin biçimde artmış, iş bırakma eylemleri ve grevler Stalinist bürokrasinin üst kademelerinde kaygıyla izlenir hâle gelmişti. Üst düzey Kremlin bürokratlarından Anatoliy Çernyayev, 1 Ekim 1980 tarihli günlük notunda, bir Merkez Komitesi toplantısından bu konuyla ilgili ayrıntılı bilgiler aktarır: ücretlerin yanlış veya geç ödenmesi, kötü çalışma koşulları, şikâyetlerin dikkate alınmaması, toplu sözleşme yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi, fazla mesailer ve hafta sonu çalışmaları gibi nedenlerle çok sayıda işyerinde iş bırakma eyleminin yaşandığı belirtilir. Aynı notta, yalnızca 1979 yılında 9 binden fazla kişinin katıldığı 300 “kayıtlı grev” yaşandığı da aktarılır. Çernyayev’in kendi yorumu daha da çarpıcıdır: Sovyet yönetiminin grevleri sona erdirecek gerçek araçlardan yoksun olduğunu, çünkü “ne et ne düzen ne de adalet” bulunduğunu yazar. Bkz. Anatoly Chernyaev, The Diary of Anatoly S. Chernyaev (1980), çev. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, s. 49-50.

[****] A.g.e., s. 346.

Devam edecek

Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (6)

How serious was the alcohol problem?

In the first instalment of this series, drawing on Chernyaev’s diary, we recounted how Gorbachev described the alcohol problem at the Politburo meeting of 4 April 1985. According to Gorbachev, alcohol consumption was not merely a major social and economic problem; by then, it had also become a danger threatening “the biological state of the people” and “the genetic future”. Unless this problem was resolved, communism could not even be contemplated, he added. [*]

“Passage to the other world”, 1988. A Soviet anti-alcohol propaganda poster portraying alcoholism as a road leading to death.

Expressions such as “the biological state of the people” and “the genetic future” showed how dramatically Gorbachev presented the issue to the Politburo. It should also be remembered that these words were spoken in an environment in which the alcohol problem extended right up to the summit of the party and state apparatus. Yet it would be wrong to regard Gorbachev’s observation merely as an exaggerated turn of phrase intended to persuade the members of the Politburo. By the mid-1980s, the alcohol problem had become a systemic pathology in Soviet society: one that directly threatened the country’s demographic future and had grave consequences for health, working life, family relations, crime rates, public finances, and the economy as a whole.

In his memoirs, Gorbachev writes that strong social pressure was mounting on party and state institutions, as letters - most often written by wives and mothers - came flooding in. These letters gave alarming examples of family tragedies, workplace accidents, and crimes caused by drunkenness. At the same time, according to Gorbachev, writers and doctors were also voicing their complaints on the subject in the strongest possible terms. [**] Ligachev, too, paints a similar picture in his memoirs, though in a more dramatic and rhetorical style. According to his account, by the early 1980s the number of letters sent to the Central Committee, the government, and the editorial boards of newspapers and journals had risen markedly. Most came from women in anguish, saying that drunkenness had taken the lives of their sons and husbands, or left their children disabled. Ligachev remarks that the saying “the tears shed by women and children are as plentiful as the vodka drunk by men” was apt, and describes this as a genuine cry for help. He adds that scientists, too, were sounding the alarm and warning of the danger of the nation’s genetic stock being degraded. [***]

A symbolic action held under official supervision during the 1985 anti-alcohol campaign: a woman demonstrator sets fire to a mock-up of a bottle of Russkaya vodka.

Although there were far from negligible differences between them in terms of the sources used, the methods of data collection and calculation, and the statistical results obtained, studies by independent researchers show that alcohol consumption in the Soviet Union rose very rapidly from the 1950s onwards. [****] In terms of spirits consumption, the Soviet Union ranked first in the world. The average age of people with alcohol dependence had fallen, while alcohol use and alcoholism among women had risen sharply. Alcohol consumption significantly increased workplace accidents, absenteeism, and violent crime. It was also regarded as one of the principal causes of the decline in average life expectancy and the rise in infant mortality. In the Slavic republics - the epicentre of the alcohol problem - it was also seen as one of the main factors behind the increase in divorce rates.

The period from 1968 to 1984 was one of stagnation - and in some respects even regression - in terms of life expectancy and public health. During these years of stagnation, mortality among adult men rose slowly but steadily; among adult women, it either increased or remained unchanged. The same period was also characterised by an unabated rise in alcohol consumption. One of the regime’s responses was not to discuss the scale of the problem openly, but to classify statistics on alcohol consumption and alcohol-related deaths.

The concealment of statistics on alcohol consumption and alcohol-related deaths in the Soviet Union not only prevented the public from learning the true scale of the problem; it also crippled scientific research in this field. In Nemtsov’s words, this long period of secrecy regarding the alcohol situation, together with the total ban on epidemiological studies of alcohol-related problems, effectively wiped out Russian “alcohology” - the field of research devoted to the study of alcohol consumption and its consequences. [*****] Under these conditions, a number of researchers and scientists carried out independent or semi-independent studies seeking to determine the scale of alcohol production and consumption in the Soviet Union, as well as the problems caused by heavy drinking. [******]

One of the most important conclusions to be drawn from these independent or semi-independent studies is that it would be misleading to try to grasp and convey the scale of the problem through a single measure. The problem needs to be examined at least on four different levels: actual alcohol consumption, both official and illicit; the number of registered and unregistered people with alcohol dependence; the socio-economic damage caused by alcohol; and its consequences for health and demography. For this reason, measuring the scale of the problem solely by the volume of consumption would be deceptive. For example, in the Slavic core regions of the Soviet Union, the pattern of drinking was largely vodka-based; binge drinking, involving the rapid intake of large quantities of alcohol, made accidents, violence, and sudden deaths more likely. The quality of alcoholic beverages was another factor that had to be taken into account.

The picture that emerges from these studies is striking. We now know that between 1960 and 1979 official alcohol sales in the Soviet Union almost quadrupled. [*******] By 1984, the officially recorded amount of pure alcohol sold through state channels had reached 10.5 litres per person per year. It is worth noting, incidentally, that many writers on Soviet history have often been content simply to cite this official figure. Yet this figure did not include the illicit alcoholic drinks produced at home, known as samogon. According to calculations led by the Duke University economist Vladimir Treml - and later corroborated by Soviet statisticians - samogon production added an unrecorded volume equivalent to at least 30 per cent of registered sales. In 1984, actual total consumption in the Soviet Union had reached 14.2 litres of pure alcohol per person per year. In the Russian SFSR and the Baltic republics, this level was considerably higher than the all-Union average.

Note: The values in the three consumption columns are given in litres of pure alcohol per person per year. The unregistered share indicates the estimated proportion of samogon in total consumption. Source: Vladimir M. Shkolnikov and Aleksandr Nemtsov, “The Anti-Alcohol Campaign and Variations in Russian Mortality”, in Premature Death in the New Independent States, National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, Washington, DC: The National Academies Press, 1997, p. 243.

As we conclude this instalment, let us dwell a little further on the demographic decline caused by alcoholism, which we briefly noted above. From the mid-1960s onwards, the Soviet Union began to be shaken by a demographic crisis rarely seen in the history of modern industrialised countries. The sharp decline in mortality rates during the post-war period went into reverse in 1964. The crude death rate in the country, which stood at 6.9 per 1,000 people in 1964, had risen to 10.3 by 1981 and to 10.8 by 1984.

The heaviest toll of this demographic crisis was borne by the working-age male population. Soviet men’s life expectancy at birth, which stood at 64.3 years in 1965, had fallen to around 62 years by the early 1980s. By contrast, women’s life expectancy remained stable at 73-74 years, widening the sex gap in life expectancy to as much as 11.5 years. This asymmetry between men and women was one of the largest recorded in the developed world at the time. Research led by Christopher Davis and Murray Feshbach showed that between 1970 and 1975 mortality among Soviet citizens in their forties increased by 30 per cent, while among those in their fifties it rose by 20 per cent. [********] Alcoholism was one of the major factors behind this increase, through its role in coronary heart disease, stroke, acute circulatory failure, accidents, poisonings, and violence.

Source: “Notes on ‘Some Causes of Rising Mortality in the USSR’”, CIA, accessed 25 May 2026.

Although there were far from negligible differences between these studies in scope, data sources, methods of calculation and, above all, the results they reached, the general picture emerging from independent research clearly pointed in the same direction: by the mid-1980s, it was no longer possible to regard the alcohol problem in the Soviet Union as an isolated “bad habit” or as a health issue in the narrow sense. What was involved was a large-scale crisis and a pattern of social decay affecting the entire fabric of society, with destructive consequences for health, family life, the production process and the demographic structure.

[*] Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1985), trans. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, p. 39.

[**] Mikhail Gorbachev, Memoirs, New York: Doubleday, 1996, p. 221.

[***] Yegor Ligachev, Inside Gorbachev’s Kremlin: The Memoirs of Yegor Ligachev, trans. Catherine A. Fitzpatrick, Michele A. Berdy, Dobrochna Dyrcz-Freeman and Marian Schwartz, New York: Routledge, 1993, pp. 335–336.

[****] “The Gorbachev Anti-Alcohol Campaign and Russia’s Mortality Crisis”, PMC / NIH, accessed 25 May 2026.

[*****] Aleksandr Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, trans. Howard M. Goldfinger and Andrew Stickley, Södertörn University, 2011, p. 49.

[******] Notable among those who carried out independent work in this field were Vladimir Treml, Aleksandr Nemtsov, Boris Segal and A. Krasikov - the pen name of Mikhail Baitalsky. Of course, the CIA’s studies in this area cannot be placed on the same footing as independent academic research; nevertheless, it should be noted that CIA specialists also sought to produce alternative estimates in areas where official Soviet statistics were unreliable or incomplete, and carried out similar research for this purpose.

[*******] “The Anti-Alcohol Campaign and Variations in Russian Mortality”, NCBI / NIH, accessed 25 May 2026.

[********] “Health Crisis in the USSR”, International Journal of Epidemiology - Oxford Academic, accessed 25 May 2026.

To be continued