Feridun Gürgöz’s political memoirs (1)

İsmail Bilen’s bureaucratic reheated arguments

A few days ago, I read Saat Geri Dönmüyor (The Clock Doesn’t Turn Back) [*], the political memoirs of Feridun Gürgöz (1939-2019), a long-standing worker-member of the historical Communist Party of Turkey (TKP) who was active mainly in West Germany. Although the book does not offer an analytical, critical and fully satisfying assessment of the author’s political life, it nevertheless contains a considerable number of interesting and instructive recollections and observations.

In this blog I plan to publish a short series of posts critically examining several passages from Gürgöz’s political autobiography that caught my attention. Before turning to those passages, however, it may be useful to offer a brief introduction to Feridun Gürgöz.

His full name was Feridun Kâmil Gürgöz. He graduated from the Tophane Boys’ Technical Institute and for a time worked in the maintenance department at the Şişli garage of the Istanbul Electricity, Tramway and Tunnel Administration (İETT).

In 1962 he went to West Germany as a “guest worker” and worked as an engine mechanic at a BMW plant in Munich. In the following years he worked at other jobs while also serving as a full-time party functionary.

Gürgöz joined the Communist Party of Turkey in 1971 under the party name Kemal Kaya [**]. He subsequently became one of the typical cadres in the organisational network the party had built among Turkish workers in Europe since the 1960s. He served on the executive board of the Federation of Turkish Socialists in Europe (ATTF), was an active trade union member in the workplaces where he worked, and was active in the TKP’s organisation in Germany. He later became secretary of the Germany Regional Committee.

In the second half of the 1980s, Gürgöz was co-opted into the Central Committee of the TKP, where he served until 1989. In this capacity he occasionally met with the leaders of the Kremlin-aligned Stalinist party in West Germany, the Deutsche Kommunistische Partei (DKP).

In other words, Gürgöz was not an ordinary rank-and-file member of the party, but one of its middle- and upper-level party cadres. Yet, as a TKP member operating abroad, he never rose high enough within the party hierarchy to benefit from even the crumbs of the material privileges provided by the Stalinist regimes. During the years of his active political work he also went through periods of serious financial hardship on more than one occasion. In the end, Stalinist bureaucratic organisations have a sociology of their own.

Like many TKP members, the decisive turning point in Gürgöz’s political biography came in the second half of the 1980s. At a time when the Stalinist regimes in the Soviet Union and Eastern Europe were rapidly entering a period of collapse, the TKP leadership adopted a series of decisions: to merge with the Workers’ Party of Turkey (TİP), another Stalinist party closed down by the 12 September military coup and known for its strict loyalty to the Kremlin bureaucracy; to transform itself into a legal party; to remove the dictatorship of the proletariat from its programme; and to establish the United Communist Party of Turkey (TBKP).

Feridun Gürgöz

During this period, Gürgöz was among the party cadres who defended the decisions of the TKP leadership and sought to implement them loyally. His political memoirs, published in 2007, largely reflect the same political trajectory.

However, it appears that in 2014 Gürgöz offered a self-criticism of the line he had long defended and began to take a position in favour of works defending the pre-1985 TKP line. In other words, in the final years of his life he gravitated towards a political stance that could be described as a “return to the classical TKP line”. Playing on the title of his political autobiography, one might say that in his last years Gürgöz was trying “to turn the clock back”.

In May 1992, Gürgöz returned permanently to Turkey. He also contributed for a time to the work of the Foundation for Social History Research in Turkey (TÜSTAV), actively supporting the digitisation of its archives.

* * *

Following this brief biographical outline, we can now turn to the first of the recollections and observations in the book that merit closer examination.

İsmail Bilen

One of the first passages in Gürgöz’s book that drew my attention is a brief anecdote about a meeting where TKP General Secretary İsmail Bilen was speaking. Gürgöz recounts it as follows:

After the launch of Atılım in 1974 [***], we had the opportunity to meet Comrade Bilen several times. (…) In his speeches, Comrade Bilen mostly offered general assessments of Turkey and spoke about the historical development of the TKP. At every meeting he expressed his love and devotion to the USSR and the socialist countries, as well as the contributions of the fraternal parties to our own. In the meetings he held with us, what he said (apart from specific tasks) was almost always the same: the same themes and the same assessments. On one occasion-I believe it was in 1980-during another meeting with FAYK [****], I did not take any notes while Comrade Bilen was speaking. To me, he had not said anything very different from what he had said at the previous meeting. My paper and pen were lying in front of me. Turning to me, he asked, “Are you not taking any notes from my speech that you might find useful?” (perhaps not word for word, but that was certainly the meaning). I remember lowering my head and picking up my pen at that moment. In my relations with Comrade Bilen, I was always extremely respectful. My failure to take notes at that meeting happened entirely unconsciously. It could never have been a deliberate act of disrespect towards him. (p. 38)

From this anecdote we learn that Bilen’s speeches to rank-and-file members and sympathisers revolved “almost always around the same themes and the same assessments.” In other words, his speeches repeatedly returned to a handful of themes: loyalty to the USSR, the “contributions of the fraternal parties,” and the historical role of the TKP.

It is clear that Bilen saw no problem in this. On the contrary, his real concern was to prove, again and again, his loyalty to the Stalinist bureaucracy by endlessly repeating these few themes-as if serving them up like reheated porridge-and thereby securing for himself material privileges that were far from negligible. [*****]

Yet this one-sided repetitiveness, which allowed no space whatsoever for debate or creativity, inevitably produced a process of alienation. In this example, the leader of the Stalinist bureaucratic organisation “resolved” the problem of alienation-manifested in Gürgöz’s failure to take notes-through a bureaucratic rebuke: “Are you not noting down anything from my speech that you might find useful?” In short, he dealt with it by scolding.

The lesson the listeners were meant to draw from this warning is clear. Even if the “Comrade Leader” keeps repeating the same things over and over again, it would not do simply to sit there staring blankly; in order not to attract attention, one must at least pretend to be taking notes from time to time.

This small scene also reflects a typical feature of Stalinist party culture: the leader speaks and the cadres listen, while the question of how substantive the speech actually is, becomes secondary.

Another striking aspect is that, even while recounting this incident, Gürgöz feels the need to defend himself. He explains his failure to take notes not as a conscious attitude but as something that “arose subconsciously” and unexpectedly placed him in an awkward position; he also takes care to stress that it could never have been an act of disrespect towards Bilen.

Most likely, even after the meeting the listeners did not speak among themselves about how “Comrade” Bilen kept repeating the same things speech after speech. After all, “walls have ears,” and such criticism could easily land someone in serious trouble.

This brief anecdote recounted by Gürgöz offers a highly instructive glimpse into the inner life of the TKP in those years.

[*] Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, April 2007, Istanbul.

[**] It appears that Gürgöz also used the party name Ziya Güler.

[***] The official organ of the Central Committee of the TKP, first published on 1 January 1974.

[****] FAYK: The West Germany Regional Committee, a body operating within the TKP’s organisation in Western Europe. It was the regional committee responsible for coordinating the party’s political work among Turkish workers living in West Germany.

[*****] In a speech delivered at a meeting of the TKP Moscow Group on 31 May 1965, Sabiha Sümbül the second wife of Salih Hacıoğlu, one of the leading figures of the TKP -better known as “Baytar Salih”-who fell victim of Stalinist terror] provided the following account (…):

Marat’s [İsmail Bilen's party name] wife receives a salary of 300 leva from Bulgaria on behalf of our party. Why doesn’t this woman work? Assistance is meant only for the disabled. I can call someone who lives off the earnings of Bulgarian workers a parasite. How many people can even afford to go to Karlovy Vary today? Yet Mara (Marat’s wife) has the right to go there every year on behalf of our party. Mara doesn’t work -neither for the Soviet party nor for the Bulgarian one. Where did she earn such a privilege? (…) According to reports from Bulgaria, Marat had a whole wagon of goods brought from Germany. He has bought a flat and is having a summer villa built. He also owns a car. The Bulgarian people view this with disgust.

(…)

Where does Marat get all this money? Moreover, Marat has one house in Moscow, one in Germany, and another in Bulgaria. Is this becoming of a communist leader? (…) Can the income of a family that does not work possibly cover such expenses? While the Russian people in Moscow are suffering from a housing crisis, our party leader has kept a three-room flat empty for eight years. [See, From Vartan İhmalyan’s pen: İsmail Bilen (5)].

Feridun Gürgöz’ün siyasi anıları (1)

İsmail Bilen’in bürokratik temcit pilavı

Geçtiğimiz günlerde, uzun yıllar boyunca tarihsel Türkiye Komünist Partisi’nin (TKP) işçi kökenli bir üyesi olan ve ağırlıklı olarak Batı Almanya’da faaliyet gösteren Feridun Gürgöz’ün (1939-2019) siyasi anılarını anlattığı Saat Geri Dönmüyor [*] başlıklı kitabı okudum. Kitap, yazarın siyasal yaşamına yönelik analitik, eleştirel ve doyurucu bir bilanço sunmasa da hatırı sayılır miktarda ilginç ve öğretici anı ve gözlem içeriyor.

Blogumda Gürgöz’ün siyasi otobiyografisinde dikkatimi çeken bu pasajlardan bazılarını eleştirel bir gözle değerlendiren kısa bir yazı dizisi yayımlamak istiyorum. Ancak bu pasajlara geçmeden önce Feridun Gürgöz hakkında kısaca bilgi vermek faydalı olacak.

Tam adı Feridun Kâmil Gürgöz. Tophane Erkek Sanat Enstitüsü mezunu. Bir süre İETT’nin Şişli Garajı’nda bakım bölümünde çalışmış.

1962’de “misafir işçi” olarak Batı Almanya’ya gitmiş ve Münih’te BMW’nin bir fabrikasında motor tamirciliği yapmış. Daha sonraki yıllarda başka iş yerlerinde çalışıyor ve parti profesyoneli olarak da faaliyet yürütüyor.

1971’de TKP’ye Kemal Kaya parti adıyla üye olan [**] ve partinin 1960’lardan itibaren Avrupa’daki Türk işçileri arasında kurduğu örgütlenme ağının tipik kadrolarından biri hâline gelen Gürgöz, Avrupa Türk Toplumcular Federasyonu’nun (ATTF) yönetiminde görev almış, çalıştığı işyerlerinde aktif bir sendika üyesi olmuş ve TKP’nin Almanya örgütünde faaliyet yürütmüş. Daha sonra Almanya Yöre Komitesi sekreterliği görevini üstlenmiş.

1980’lerin ikinci yarısında ise TKP Merkez Komitesi’ne kooptasyon yoluyla alınmış ve bu görevini 1989’a kadar sürdürmüş. Gürgöz, partisi adına zaman zaman Batı Almanya’daki Kremlin çizgisindeki Stalinist parti (Deutsche Kommunistische Partei - DKP) yöneticileriyle de görüşmeler yapmış.

Başka bir deyişle Gürgöz, partinin tabanında yer alan sıradan bir üye değil, orta ve üst düzey kadrolarından biri. Ancak yurtdışında faaliyet gösteren bir TKP’li olarak parti hiyerarşisi içinde hiçbir zaman Stalinist rejimlerin sağladığı maddi ayrıcalık kırıntılarından faydalanacak kadar yükselmesi söz konusu olmamış. Aktif siyasi çalışma yürüttüğü yıllarda birçok kez ciddi maddi sıkıntı yaşadığı dönemler de olmuş. Sonuç olarak Stalinist bürokratik örgütlenmelerin de kendine özgü bir sosyolojisi var.

Birçok TKP’li gibi Gürgöz’ün siyasi biyografisindeki en kritik dönem, ya da bir başka ifadeyle “kırılma noktası”, 1980’lerin ikinci yarısında yaşanmış. Bu dönemde Sovyetler Birliği ve Doğu Avrupa ülkelerinde Stalinist rejimler hızlı adımlarla çöküş sürecine girerken, TKP yönetimi de Kremlin bürokrasisine son derece sadık bir çizgi izleyen ve 12 Eylül askeri darbesinin kapattığı diğer bir Stalinist parti olan Türkiye İşçi Partisi (TİP) ile birleşme, yasal bir partiye dönüşme, proletarya diktatörlüğünü parti programından çıkarma ve Türkiye Birleşik Komünist Partisi’nin (TBKP) kurulması gibi kararlar aldı.

Feridun Gürgöz

Gürgöz bu süreçte TKP yönetiminin aldığı tüm kararları savunan ve sadakatle uygulamaya çalışan parti kadrolarından biri olmuş. 2007 yılında yayımlanan siyasi anıları da büyük ölçüde bu siyasi biyografiyle uyumlu bir perspektifi yansıtıyor.

Ancak anlaşıldığı kadarıyla Gürgöz, 2014 yılında uzun süre savunduğu bu çizgiye ilişkin bir özeleştiri vermiş ve 1985 öncesi TKP çizgisini savunan çalışmalardan yana bir tutum almaya başlamış. Başka bir ifadeyle, hayatının son döneminde “klasik TKP çizgisine dönüş” olarak nitelenebilecek bir siyasi pozisyona yönelmiş. Siyasi otobiyografisinin başlığına nazire yaparak, Gürgöz’ün yaşamının son yıllarında “saati geri döndürmeye” çalıştığını söyleyebiliriz.

1992 yılının Mayıs ayında temelli olarak Türkiye’ye dönen Gürgöz, aynı zamanda bir dönem Türkiye Sosyal Tarih Araştırma Vakfı’nın (TÜSTAV) çalışmalarına da önemli katkılarda bulunmuş. Vakfın arşivlerinin dijital ortama aktarılması sürecine aktif biçimde destek vermiş.

* * *

Bu kısa biyografik çerçevenin ardından şimdi kitabın içinde üzerinde durmayı gerekli gördüğüm anı ve gözlemlerden ilkini ele alabiliriz. 

İsmail Bilen

Gürgöz’ün kitabında dikkatimi çeken ilk pasajlardan biri, TKP Genel Sekreteri İsmail Bilen’in konuşmacı olduğu toplantılardan birine dair anlattığı küçük bir anekdot. Gürgöz’ün aktardığı bölüm şöyle:

1974 yılında Atılım’ın [***] çıkmasından sonra birkaç defa Bilen yoldaşla bir araya gelme olanağımız oldu. (…) Bilen yoldaş konuşmalarında daha çok Türkiye üzerine genel değerlendirmeler ve TKP'nin tarihsel gelişimi ile ilgili konuları anlatırdı. Bilen yoldaş SSCB ve sosyalist ülkelere olan sevgisini ve bağlılığını, kardeş partilerin partimize katkılarını her toplantımızda dile getiriyordu. Bilen yoldaşın bizimle yaptığı toplantılarda söyledikleri (somut işler haricinde) hemen hemen aynı konular ve aynı değerlendirmeler oluyordu. Bir defasında tahmin ediyorum 1980 senesiydi, yine FAYK [****] ile yaptığı bir toplantıda Bilen yoldaşın konuşması sırasında ben hiç not almamışım. Bana göre bir önceki toplantıdan çok farklı bir şey söylememişti. Kağıt ve kalemim önümde duruyordu. Bana dönerek ‘sen benim konuşmamdan yararlanabileceğin bir şey bulup, not almıyor musun?’ (kelime kelimesine böyle olmayabilir ama anlamı kesin buydu) demesiyle birlikte kafamı önüme eğip elime kalemi aldığımı hatırlıyorum. Bilen yoldaşla ilişkilerimde, ben kendisine daima son derece saygılı idim. Benim bu toplantıda not almamam tamamıyla bilinçaltından olmuştu. Yoksa Bilen yoldaşa karşı bilerek böyle bir saygısızlığı yapmam söz konusu olamazdı. (s. 38)

Bu anekdottan Bilen’in tabandaki üye ve sempatizanlara hitap ettiği konuşmaların “hemen hemen aynı konular ve aynı değerlendirmeler” etrafında dönüp durduğunu öğreniyoruz. Bilen’in konuşmalarında SSCB’ye bağlılık, “kardeş partilerin katkıları” ve TKP’nin tarihsel rolü gibi birkaç temanın sürekli tekrarlandığı anlaşılıyor.

Bilen’in bunda hiçbir sakınca görmediği açık. Aksine onun asıl derdi, bu birkaç temayı temcit pilavı gibi tekrar ederek kendisine azımsanmayacak kimi maddi ayrıcalıklar sağlayan Stalinist bürokrasiye sadakatini yeniden ve yeniden ispatlayarak, bunları güvence altında tutmak. [*****]

Ne var ki herhangi bir tartışmaya ve yaratıcılığa en ufak bir alan tanımayan bu tek yönlü tekrarcılık doğal olarak beraberinde bir yabancılaşma sürecini getiriyor. Stalinist bürokratik örgütün lideri bu örnekte, kendini not almamakla dışa vurmuş olan yabancılaşma sorununu bürokratik bir yoldan “sen benim konuşmamdan yararlanabileceğin bir şey bulup not almıyor musun?” diye sorarak -yani azarlayarak- “çözüme kavuşturuyor”.

Dinleyenlerin bu uyarıdan çıkarması gereken ders açıktır. “Önder yoldaş” aynı şeyleri tekrarlayıp duruyor olsa bile öyle boş boş bakmak doğru olmaz ve göze batmamak için arada not alıyormuş gibi yapmak gerekir.

Bu küçük sahne aynı zamanda Stalinist parti kültürünün tipik bir özelliğini de yansıtıyor. Lider konuşur, kadrolar dinler; konuşmanın içeriğinin ne kadar doyurucu olduğu ise ikincil bir mesele haline gelir.

Dikkat çekici olan bir başka nokta da Gürgöz’ün bu olayı anlatırken bile kendisini savunma ihtiyacı duyması. Not almamış olmasını bilinçli bir tutum olarak değil, “bilinçaltından” gelişmiş ve kendisini durduk yerde zor durumda bırakmış bir davranış olarak açıklıyor; Bilen’e karşı saygısızlık etmesinin söz konusu olamayacağını da özellikle ekliyor.

Muhtemelen toplantıdan sonra da dinleyiciler kendi aralarında Bilen yoldaşlarının her konuşmasında aynı şeyleri tekrar edip durduğundan söz etmiyorlar. Ne de olsa yerin kulağı vardır ve böyle bir eleştiri insanın başını ciddi şekilde derde sokabilir.

Gürgöz’ün birkaç cümleyle aktardığı bu küçük anekdot, TKP’nin o yıllardaki iç hayatını anlamak açısından son derece öğretici bir ipucu sunuyor.

[*] Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, Nisan 2007, İstanbul.

[**] Gürgöz’ün bir diğer parti adının da Ziya Güler olduğu anlaşılıyor.

[***] TKP’nin 1 Ocak 1974 tarihinde yayımlamaya başladığı Merkez Komitesi yayın organı.

[****] FAYK: Türkiye Komünist Partisi’nin Batı Avrupa’daki örgütlenmesi içinde faaliyet gösteren Federal Almanya Yöre Komitesi. TKP’nin Batı Almanya’da yaşayan Türkiyeli işçiler arasındaki siyasi çalışmalarını koordine eden bölgesel örgütlenmeydi.

[*****] Sabiha Sümbül [TKP’nin önde gelen isimlerinden ve Stalinist terörün kurbanı olan Salih Hacıoğlu’nun -namıdiğer Baytar Salih’in- ikinci eşi], 31 Mayıs 1965 tarihinde TKP Moskova Grubu’nun bir toplantısında yaptığı konuşmada (…) şu bilgileri veriyor:

Marat’ın [İsmail Bilen’in parti adı] karısı partimiz adına Bulgaristan’dan 300 leva maaş alıyor. Bu kadın niçin çalışmıyor? Yardım ancak alil insanlara verilir. Bulgar emekçilerinin kazancını yiyen bir insana ben tufeyli diyebilirim. Bugün Sovyetlerde bile kaç kişi Karlovi Vari’ye gidebiliyor? Ama Mara’nın (Marat’ın karısı) her yıl partimiz adına gitmeye hakkı var. Mara ne çalışıyor, ne Sovyet partisinde ve ne de Bulgar partisinde. Böyle bir imtiyazı Mara nereden hak etti? (…) Bulgaristan’dan gelen haberlere göre, Marat Almanya’dan bir vagon dolusu eşya getirtmiş. Bir apartman dairesi almış, bir de yazlık köşk yaptırıyormuş. Bir de arabası var. Bulgar halkı bunları nefretle karşılıyor.

(…)

Bu kadar parayı Marat nereden alıyor? Bundan başka Marat’ın bir evi Moskova’da, bir evi Almanya’da, bir evi de Bulgaristan’da var. Bir komünist rehberine bu yakışır mı? (…) Çalışmayan bir ailenin kazancı bu sarfiyata yetişir mi? Moskova’da Rus halkı ev krizi geçirdiği halde, bizim parti önderi üç odalı bir evi sekiz senedir boş tutuyor. [Bkz., Vartan İhmalyan’ın kaleminden: İsmail Bilen (5)]

Stalin looking at the map:

“I don’t like our border right here.”

Stalin examining Soviet borders on a map: a 1949 Soviet propaganda poster.

In several posts I have published on my blog over the past week, I have examined the Soviet Union’s 1945 demands for territory and bases in the Straits, drawing on a range of Soviet sources. [*] As those pieces show, sources ranging from official Soviet publications to Molotov’s interviews and Khrushchev’s memoirs make it clear that these demands were not, as various Stalinist writers in Turkey - Yalçın Küçük foremost among them - have occasionally claimed, a “Cold War fairy tale”. The brief anecdote recounted below adds a small but significant detail to this picture.

This anecdote appears near the beginning of Molotov Remembers, a volume consisting of 140 interviews conducted by the Soviet journalist and writer Feliks Chuyev with Molotov between 1969 and 1986.

The book’s first subsection is titled “International Affairs.” On the opening page of that subsection, Chuyev inserts the following striking note:

. . . I recall a story told by A. Mgeladze (first secretary of the Central Committee of the Communist party of Georgia during the last years of Stalin’s life), supplemented by Molotov. It’s about a map with new borders of the USSR that was brought after the war to Stalin’s dacha. The map was very small-like those for school textbooks. Stalin pinned it to the wall: “Let’s see what we have here.... Everything is all right to the north. Finland has offended us, so we moved the border from Leningrad. Baltic states-that’s age-old Russian land!-and they’re ours again. All Belorussians live together now, Ukrainians together, Moldavians together. It’s okay to the west.” And he turned suddenly to the eastern borders. “What do we have there?... The Kuril Islands belong to us now, Sakhalin is completely ours-you see, good! And Port Arthur’s ours, and Dairen is ours”-Stalin moved his pipe across China-“and the Chinese Eastern railway is ours. China, Mongolia-everything is in order. But I don’t like our border right here!” Stalin said and pointed south of the Caucasus. (Felix Chuev, Molotov Remembers: Inside Kremlin Politics, ed. Albert Resis, Ivan R. Dee, Chicago, 1993, pp. 28-29.)

Chuyev explains that he heard this anecdote from Akaki Mgeladze, and that Molotov not only confirmed the story but also added a few details of his own.

Following this anecdote, Molotov offers the following comment:

In this matter we admittedly went a bit too far, but something has been brewing in the south. You have to understand that there are limits to everything, otherwise you can choke. (ibid., p. 29)

Akaki Mgeladze

We can be confident that this account - endorsed by three fanatical Stalinists (Chuyev, Mgeladze and Molotov) - was not concocted in order to smear Stalin.

When Stalin says, “I don’t like our border right here,” he is pointing to Turkey’s north-eastern provinces and Iranian Azerbaijan, and suggesting that the borders in these regions ought to be “secured” - that is, that some territory should be incorporated into the Soviet Union.

This anecdote is highly valuable for understanding the geopolitical approach Stalin pursued in the post-war period. Stalin, who had led the bureaucratic counter-revolution in the Soviet Union, conducted foreign policy on a far broader scale than most of the Russian tsars. He was prepared to take far greater risks than the tsars would ever have contemplated in their own time in order to expand the borders of the Soviet Union. He was determined, under his own leadership, to realise the geopolitical objectives that the tsars had pursued but, in Stalin’s narrow-minded reading of history, had failed to achieve - whether through weakness or inadequacy.

Foremost among these objectives were the “Straits” - Istanbul and the Dardanelles, the waterways linking the Black Sea to the Mediterranean - one of the long-standing dreams of Tsarist Russian foreign policy. Stalin regarded these straits not only as a strategic matter but also as a geopolitical gateway providing direct access to Europe.

Stalin’s refusal of Hitler’s 1940 proposal to partition Turkey, and his subsequent demand in 1945 for bases in the Straits, were both linked to this long-term strategic objective.

[*] See:

What do Khrushchev’s memoirs tell us? The question of the Soviet territorial demands on Turkey

The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre: The rewritten history of the demands for territory and bases in the Straits

Molotov Anlatıyor [Molotov Speaks]: territorial and Straits base demands on Turkey in 1945 - A comparison of the first and expanded second editions

Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head

 [**] Akaki Mgeladze (1912–1980): A Stalinist Georgian politician. During Stalin’s final years he served as First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Georgia and was known as one of Stalin’s closest party leaders in Georgia.

Stalin haritaya bakarken: 

“Burada sınırlarımız hoşuma gitmiyor”

Harita başında Sovyet sınırlarını inceleyen Stalin: 1949 tarihli bir Sovyet propaganda afişi.

Blogumda son bir hafta içinde yayımladığım birkaç yazıda, Sovyetler Birliği’nin 1945 yılında Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talep etmesi meselesini farklı Sovyet kaynaklarına dayanarak ele aldım. [*] Bu yazılarda görüldüğü gibi, Sovyet resmî yayınlarından Molotov’un söyleşilerine ve Hruşçov’un anılarına kadar uzanan tanıklıklar, söz konusu taleplerin başta Yalçın Küçük olmak üzere Türkiye’deki çeşitli Stalinist yazarların zaman zaman iddia ettikleri gibi bir “Soğuk Savaş masalı” olmadığını açık biçimde ortaya koyuyor. Aşağıda aktaracağım kısa anekdot ise bu tabloya küçük ama önemli bir ek yapıyor.

Bu anekdot, Sovyet gazeteci ve yazar Feliks Çuyev’in Molotov’la 1969-1986 yılları arasında yaptığı 140 söyleşiden oluşan Molotov Anlatıyor kitabının başlarında yer alıyor.

Kitabın ilk alt başlığı “Alman-Sovyet Paktı”. Çuyev, bu alt başlığın ilk sayfasında metne köşeli parantez içinde şu dikkat çekici bilgiyi ekliyor:

[…Akaki Mgeladze’nin (Stalin’in hayatının son dönemlerinde Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesi Birinci Sekreteri) [**] anlattıklarına ve Molotov’un yaptığı bazı eklemelere göre savaştan sonra, Stalin’in kır evine okul kitapları gibi küçük boyutta, SSCB’yi yeni sınırlarıyla gösteren bir harita gelmiş ve Stalin bunu duvarına asarak şöyle demiş: "Bakalım durum ne gösteriyor. Kuzeyde her şey iyi gidiyor, doğru. Leningrad’ın sınırlarını genişlettik; çünkü Finlandiya bize karşı son derece suçluydu. Baltıklar -zaten her zaman Rus toprağıydı- yine bizde. Belarus birleşti, Ukraynalılar ve Moldavyalılar gibi. Demek ki Batı’da her şey normal." Ardından doğu sınırlarına geçer: "Burada ne durumdayız? Kuril Adaları artık bizim, Sahalin de. Bakın ne kadar güzel! Aynı şekilde Port-Arthur ve Dalny de bizim." Stalin’in pipo tuttuğu eli Çin’in üzerinde dolaşır: "Doğu Çin demiryolu hattı bizim ve Çin’de, Moğolistan’da her şey yolunda… Ama işte burada sınırlarımız hoşuma gitmiyor," der Güney Kafkasya’yı göstererek.] (Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in sağkolu ile yapılan 140 görüşme, çev. Ayşe Hacıhasanoğlu ve Suna Kabasakal, Yordam Kitap, Gözden geçirilmiş ve genişletilmiş 2. basım, İstanbul, 2010, s. 27.)

Çuyev, bu anekdotu Akaki Mgeladze’den dinlediğini, Molotov’un ise anlatıyı doğrulamakla kalmayıp üzerine bazı ayrıntılar da eklediğini belirtiyor.

Araya giren bu anekdotun ardından Molotov şu yorumu yapıyor: 

- Bu işte kuşkusuz biraz ileri gitmiştik, ama Güney’de tasarladığımız bir şeyler vardı. Yalnız ölçüyü kaçırmamak gerekir, yoksa insanın boğazında kalabilir.” (a.g.e., s. 27-28)

Akaki Mgeladze

Üç fanatik Stalinistin (Çuyev, Mgeladze ve Molotov) onayından geçmiş bu anlatının Stalin’e çamur atmak için uydurulmuş bir hikâye olmadığı konusunda içimiz rahat olabilir.

Stalin “burada sınırlarımız hoşuma gitmiyor” derken Türkiye’nin kuzeydoğu vilayetlerini ve İran Azerbaycanı’nı işaret etmekte, bu bölgelerdeki sınırların “güvence altına alınması”, yani bir miktar toprağın Sovyetler Birliği’ne katılması gerektiğini düşünmektedir.

Bu anekdot Stalin’in savaş sonrasında izlediği jeopolitik yaklaşımı anlamak bakımından son derece değerlidir. Sovyetler Birliği’nde bürokratik karşı devrimin önderliğini yapmış olan Stalin, dış politikada Rus çarlarının çoğundan daha geniş ölçekte hareket ediyordu. Sovyetler Birliği’nin sınırlarını genişletmek için çarların kendi dönemlerinde göze alabileceklerinden çok daha büyük riskler almaya hazırdı. Rus çarlarının peşinden koştuğu, fakat Stalin’in kendi dar kafalı tarih anlayışına göre ya güçsüzlükleri ya da yetersizlikleri nedeniyle tamamlayamadıkları jeopolitik hedefleri kendi önderliği altında gerçekleştirmeye kararlıydı.

Bu hedeflerin başında ise Çarlık Rusyası dış politikasının kadim rüyalarından biri olan “Boğazlar”, yani Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan İstanbul ve Çanakkale Boğazları geliyordu. Stalin bu geçitleri yalnızca stratejik bir mesele olarak değil, aynı zamanda Avrupa ile doğrudan bağlantı sağlayan bir jeopolitik kapı olarak da görüyordu.

Stalin’in 1940 yılında Hitler’in yaptığı Türkiye’yi birlikte paylaşma önerisini reddetmesi, fakat savaşın ardından 1945’te Türkiye’den boğazlarda üs talep etmesi de bu uzun vadeli stratejik hedefle bağlantılıydı.

[*] Bkz.: 

Hruşçov’un anıları ne söylüyor? Sovyetlerin Türkiye’den toprak talebi meselesi

Kremlin’in 1970’lerin ortasındaki “diplomatik” manevrası: Toprak ve boğazlarda üs taleplerinin yeniden yazılan tarihi

Molotov Anlatıyor: 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talebi - Birinci ve genişletilmiş ikinci baskının karşılaştırması

Tarihi tersyüz ederken hakikate çarpmak

[**] Akaki Mgeladze (1912-1980): Gürcü Stalinist siyasetçi. Stalin’in son yıllarında Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesi Birinci Sekreteri olarak görev yaptı ve Stalin’in Gürcistan’daki en yakın parti yöneticilerinden biri olarak biliniyordu.

What do Khrushchev’s memoirs tell us?

The question of the Soviet territorial demands on Turkey

Nikita Khrushchev, who was the de facto leader of the Soviet Union from the mid-1950s until 1964, states quite plainly in the second volume of his memoirs [*] that, at the end of the Second World War, the Soviet Union did indeed demand territory from Turkey: 

West Germany at that time had no influence on world politics, being an occupied country subject to the dictates of the occupiers, who were pursuing an aggressive policy. Their reconnaissance planes flew almost uninterruptedly over East Germany and Czechoslovakia, especially in the border areas. Such flights continued even after Stalin’s death. Then they began to fly over the territory of Bulgaria and the Soviet Union, violating our borders along the Black Sea coast and other seacoasts, and strengthening their positions in Turkey, because under Stalin the USSR had ruined its relations with Turkey by making claims to its territory. Beria egged Stalin on over the Turkish question. He proposed that we officially approach Turkey and present our territorial claims. This policy drove the Turks into the arms of the United States. American spies began operating right along the border of Soviet Transcaucasia. They used one expedition, which was supposedly hunting for traces of Noah’s Ark, to reconnoiter the approaches to Armenia around Mount Ararat. That was the kind of situation that had taken shape, which Stalin, especially after the defeat in Korea, evaluated as a prewar situation. (pp. 426-427)

Khrushchev emphasises the following points in this passage:

• As the Second World War was drawing to a close, territorial demands were made on Turkey.
• This policy drove Turkey into the arms of the United States.
• As a result, the security of the Soviet Union was weakened and the position of the imperialist camp was strengthened.

From left to right: Voroshilov, Beria, Khrushchev, and Malenkov at Stalin’s funeral (1953).

The passage also draws attention to the emphasis placed on Lavrentiy Beria’s role in Soviet policy towards Turkey. Khrushchev claims that it was Beria who encouraged Stalin in this matter and led him down the wrong path. Yet this assessment should be treated with caution. During Stalin’s rule, the principal architect of Soviet foreign policy was Stalin himself. In all the reading I have done to date, I have not encountered any evidence suggesting that Beria, despite his considerable influence over the security apparatus, occupied a central position in foreign-policy decision-making. It is therefore highly likely that Khrushchev exaggerated the negative role he attributes to Beria in this regard. One obvious reason for this is Khrushchev’s own bitter political confrontation with Beria. After Stalin’s death, Khrushchev was among the leaders who organised Beria’s removal and played a key role in the process that led to his execution.

Molotov

Molotov, often described as Stalin’s “right-hand man” and who served at the time as foreign minister, openly acknowledged in his long conversations with the Soviet journalist and writer Felix Chuyev that the Soviet Union did indeed demand territory from Turkey in 1945. [**] He describes the substance of these demands in more concrete terms than Khrushchev. Yet, unlike Khrushchev, Molotov seeks to defend the rationale behind this policy and presents it as a legitimate security requirement.

Molotov’s reasoning here can be summarised as follows:

• Turkey did not behave in a friendly manner towards the Soviet Union during the war.
• The Straits were of vital importance to Soviet security.
• For this reason, the Soviet Union (Stalin) was justified in seeking a stronger position.

From Molotov’s perspective, the real problem was that these demands were not diplomatically realistic. He also acknowledges that, precisely because they were unrealistic and failed to produce the desired outcome, this initiative accelerated Turkey’s turn towards the imperialist Western camp.

Although Khrushchev and Molotov offer different political assessments, they converge on two essential points: the Soviet Union did in fact demand territory from Turkey, and this policy accelerated Turkey’s rapprochement with the imperialist camp.

As a result, two mutually hostile testimonies, despite their inevitable differences in emphasis, confirm the same historical fact.

[*] Nikita Khrushchev, Memoirs of Nikita Khrushchev, vol. 2: Reformer (1945-1964), ed. Sergei Khrushchev, trans. George Shriver (University Park, PA: The Pennsylvania State University Press, 2006).

After his removal from office, Khrushchev lived a relatively isolated life near Moscow, during which he recorded lengthy memoirs. These memoirs were later translated into English in three volumes, published at different times over a period of roughly twenty years.

The first volume, published in 1970 under the title Khrushchev Remembers, was edited and translated by Strobe Talbott.

Its Turkish translation began to be serialised in the newspaper Milliyet that same year. One year later, in February 1971, the book was published by Milliyet Yayınları under the title Kruşçev'in Anıları. Issued in two volumes as part of the publisher’s “Tarih Dizisi” (History Series), the first volume was translated from English into Turkish by Mehmet Harmancı, and the second by M. Ali Kayabal.

The second volume, published in 1974 under the title Khrushchev Remembers: The Last Testament, was likewise edited and translated by Strobe Talbott.

Yalçın Küçük

The passage concerning the Soviet demand for territory from Turkey also appears in this volume. It is therefore clear that Yalçın Küçük - who claimed in his 1979 book Türkiye Üzerine Tezler 2 (Theses on Turkey 2) that the Soviet Union had not demanded territory from Turkey or bases in the Straits in 1945, dismissing this as a “Cold War fable”, and who went on to repeat this assertion in later years - either did not read Khrushchev Remembers: The Last Testament or, if he did, chose to disregard it. The same, of course, applies to the Stalinists in Turkey who repeated this “thesis” like parrots for years.

The third volume, published in 1990 under the title Khrushchev Remembers: The Glasnost Tapes, was edited by Jerrold L. Schecter and Vyacheslav Luchkov.

In the early 2000s, a more academic and systematic three-volume series was published under the editorship of Khrushchev’s son, Sergei Khrushchev:

• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 1: Commissar (1918-1945) - 2004
• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 2: Reformer (1945-1964) - 2006
• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 3: Statesman (1953-1964) - 2007

These English-language volumes were prepared on the basis of the four-volume Russian original (N. S. Khrushchev: Vremia, liudi, vlast’), published in 1999 by the Moskovskiye Novosti publishing house.

[**] Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in sağkolu ile yapılan 140 görüşme, trans. Ayşe Hacıhasanoğlu and Suna Kabasakal, Yordam Kitap, revised and expanded 2nd edn, Istanbul, March 2010, pp. 116-118.

See also:

The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre: The rewritten history of the demands for territory and bases in the Straits

Molotov Anlatıyor [Molotov Speaks]: territorial and Straits base demands on Turkey in 1945 - A comparison of the first and expanded second editions

Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head

Hruşçov’un anıları ne söylüyor?

Sovyetlerin Türkiye’den toprak talebi meselesi

1950’lerin ortalarından 1964’e kadar Sovyetler Birliği’nin fiilî lideri olan Nikita Hruşçov, anılarının ikinci cildinde [*], İkinci Dünya Savaşı’nın bitiminde Sovyetler Birliği’nin Türkiye’den toprak talep ettiğini açık biçimde teyit ediyor:

O dönemde Batı Almanya, saldırgan bir politika izleyen işgalcilerin emirlerine tabi olan işgal altındaki bir ülke olarak dünya siyasetinde hiçbir etkiye sahip değildi. Keşif uçakları, özellikle sınır bölgelerinde, Doğu Almanya ve Çekoslovakya üzerinde neredeyse kesintisiz uçuşlar yapıyordu. Bu tür uçuşlar Stalin’in ölümünden sonra da devam etti. Ardından Bulgaristan ve Sovyetler Birliği toprakları üzerinde uçmaya başladılar; Karadeniz kıyısı ve diğer deniz kıyılarındaki sınırlarımızı ihlal ettiler ve Türkiye’deki konumlarını güçlendirdiler. Çünkü Stalin döneminde SSCB, Türkiye’nin topraklarına yönelik taleplerde bulunarak Türkiye ile ilişkilerini bozmuştu. Beria, Türkiye sorunu konusunda Stalin’i kışkırttı. Türkiye’ye resmen başvurarak toprak taleplerimizi ileri sürmemizi önerdi. Bu politika Türkleri Amerika Birleşik Devletleri’nin kucağına itti. Amerikan casusları Sovyet Transkafkasya sınırı boyunca faaliyet göstermeye başladı. Sözde Nuh’un Gemisi’nin izlerini araştırmak için düzenlenen bir keşif gezisini, Ağrı Dağı çevresinde Ermenistan’a yaklaşım yollarını keşfetmek için kullandılar. İşte böyle bir durum ortaya çıkmıştı ve Stalin, özellikle Kore’deki yenilgiden sonra, bunu savaş öncesi bir durum olarak değerlendiriyordu. (s. 426-427)

Hruşçov bu pasajda şu hususları vurguluyor:

• İkinci Dünya Savaşı biterken Türkiye’ye karşı toprak talepleri ileri sürüldü.
• Bu politika Türkiye’yi ABD’nin kucağına itti.
• Sonuç olarak Sovyetler Birliği’nin güvenliği zayıfladı ve emperyalist kampın eli güçlendi.

Soldan sağa: Voroşilov, Beria, Hruşçov ve Malenkov (Stalin'in cenaze töreninde - 1953) 

Pasajda ayrıca dikkat çeken bir unsur, Türkiye politikasında Lavrentiy Beria’nın rolüne yapılan vurgu. Hruşçov, Stalin’i bu konuda teşvik eden ve yanlışa sürükleyenin Beria olduğunu ileri sürüyor. Ancak bu değerlendirmenin ihtiyatla karşılanması gerekir. Stalin döneminde Sovyet dış politikasının başlıca mimarı bizzat Stalin’di. Bugüne kadar yaptığım okumalarda, Beria’nın güvenlik aygıtı üzerindeki büyük etkisine rağmen dış politika kararlarının merkezinde yer aldığına dair bir kanıta rastlamadım. Bu nedenle Hruşçov’un bu konuda Beria’ya atfettiği olumsuz rolün abartılmış olması güçlü bir olasılıktır. Bunun bir nedeni de hiç kuşkusuz Hruşçov’un Beria ile olan sert siyasi hesaplaşmasıdır. Stalin’in ölümünden sonra Beria’nın tasfiyesini örgütleyen ve idam edilmesini sağlayan liderlerden biri bizzat Hruşçov’du.

Molotov

Stalin’in “sağ kolu” olarak adlandırılan dönemin dışişleri bakanı Molotov, Sovyet gazeteci ve yazar Feliks Çuyev ile yaptığı uzun söyleşilerde Sovyetler Birliği’nin 1945 yılında Türkiye’den toprak talep ettiğini açıkça kabul eder. [**] Hatta bu taleplerin içeriğini Hruşçov’dan daha somut bir biçimde dile getirir. Ancak Hruşçov’dan farklı olarak Molotov, bu politikanın gerekçelerini savunmaya çalışır ve bunları meşru bir güvenlik talebi olarak görür.

Burada Molotov kabaca şöyle bir mantık yürütmektedir:

• Türkiye savaş sırasında Sovyetler Birliği’ne karşı dostça davranmadı.
• Boğazlar Sovyet güvenliği için hayati öneme sahipti.
• Bu nedenle Sovyetler Birliği (Stalin) daha güçlü bir konum talep etmekte haklıydı.

Molotov’un bakış açısıyla asıl sorun taleplerin diplomatik açıdan gerçekçi olmamasıdır. Molotov, gerçekçi olmadığı için başarılı sonuç vermediğini düşündüğü bu girişimin Türkiye’nin emperyalist Batı kampına yönelmesini hızlandırdığını da kabul eder.

Dolayısıyla Hruşçov ve Molotov farklı siyasi değerlendirmeler yapsalar da iki önemli noktada örtüşürler: Sovyetler Birliği gerçekten Türkiye’den toprak talep etmiştir ve bu politika Türkiye’nin emperyalist kampla yakınlaşmasını hızlandırmıştır.

Sonuç olarak birbirine düşman iki tanıklık, belirli kaçınılmaz gölge farklarıyla da olsa, aynı olguyu doğrulamaktadır.

[*] Nikita Khrushchev, Memoirs of Nikita Khrushchev (Vol. 2) - Reformer (1945-1964), ed. Sergei Khrushchev, çev. George Shriver, The Pennsylvania State University Press, Pennsylvania, 2006.

Görevden alındıktan sonra Moskova yakınlarında görece izole bir hayat süren Hruşçov, bu dönemde uzun anı kayıtları bıraktı. Hruşçov’un anıları İngilizceye üç cilt hâlinde çevrildi ve bu ciltler farklı tarihlerde, yaklaşık yirmi yıllık bir zaman aralığında yayımlandı.

İlk cilt Khrushchev Remembers başlığı ile 1970’te yayımlandı ve kitabın editörlüğünü ve çevirmenliğini Strobe Talbott yaptı.

Kitabın Türkçe çevirisi aynı yıl Milliyet gazetesinde tefrika edilmeye başlandı. Bir yıl sonra ise Şubat 1971’de kitap Milliyet Yayınları tarafından Kruşçev'in Anıları başlığı altında yayımlandı. Yayınevinin “Tarih Dizisi”nden çıkan ve iki cilt hâlinde basılan kitabın birinci cildini Mehmet Harmancı, ikinci cildini ise M. Ali Kayabal İngilizceden Türkçeye çevirdi.

1974 yılında yayımlanan ikinci cilt Khrushchev Remembers: The Last Testament başlığını taşıyordu ve bu cildin çeviri ve editörlüğü de Strobe Talbott’a aitti.

Yalçın Küçük

Türkiye’den toprak talep edilmesiyle ilgili pasaj bu ciltte de yer almaktadır. Dolayısıyla 1979 yılında yayımladığı Türkiye Üzerine Tezler 2 başlıklı kitabında Sovyetler Birliği’nin 1945’te Türkiye’den toprak ve Boğazlarda üs talebinde bulunmadığını, bunun bir “Soğuk Savaş masalı” olduğunu söyleyen ve bu iddiasını daha sonraki yıllarda da tekrar eden Yalçın Küçük’ün Khrushchev Remembers: The Last Testament’ı ya okumadığı ya da okuduysa bile bilerek dikkate almadığı anlaşılıyor. Aynı şey onun bu “tezini” yıllarca papağan gibi tekrarlayan Türkiye’deki Stalinistler için de geçerli elbette.

Khrushchev Remembers: The Glasnost Tapes başlığını taşıyan üçüncü cilt 1990 yılında yayımlandı ve bu cildin editörleri Jerrold L. Schecter ve Vyaçeslav Luçkov’du.

2000’li yılların başlarında Hruşçov’un oğlu Sergey Hruşçov’un editörlüğünde daha akademik ve sistematik bir üç ciltlik seri yayımlandı:

• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 1: Commissar (1918-1945) - 2004
• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 2: Reformer (1945-1964) - 2006
• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 3: Statesman (1953-1964) - 2007

Bu İngilizce üç cilt, Rusya’da Moskovskiye Novosti yayınevi tarafından 1999 yılında yayımlanan dört ciltlik Rusça orijinal metin (N. S. Khrushchev: Vremia, liudi, vlast’) temel alınarak hazırlandı.

[**] Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in sağkolu ile yapılan 140 görüşme, çev. Ayşe Hacıhasanoğlu ve Suna Kabasakal, Yordam Kitap, Gözden geçirilmiş ve genişletilmiş 2. basım, İstanbul, 2010, s.116-188

Ayrıca bkz.:

Kremlin’in 1970’lerin ortasındaki “diplomatik” manevrası: Toprak ve boğazlarda üs taleplerinin yeniden yazılan tarihi

Molotov Anlatıyor: 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talebi - Birinci ve genişletilmiş ikinci baskının karşılaştırması

Tarihi tersyüz ederken hakikate çarpmak

The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre:

The rewritten history of the demands for territory and bases in the Straits

In last week’s blog post, Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head, I briefly addressed the question of whether the Soviet Union did, in fact, make territorial demands of Turkey and seek bases in the Straits in 1945. At the centre of that discussion stood the well-known claim advanced by Yalçın Küçük in Theses on Turkey 2 (Türkiye Üzerine Tezler 2) -a claim that, for half a century, has been embraced and repeatedly echoed by many Stalinist circles in Turkey: namely, the assertion that the entire episode is nothing more than a “Cold War fairy tale”.

I would now like to examine the issue through a text produced within official Soviet historiography during the Brezhnev era, in the first half of the 1970s.

History of Soviet Foreign Policy, Volume II (1945–1970) [*], published in Moscow in 1974 by Progress Publishers, is an official study prepared by the ideologues of the Stalinist bureaucracy to present Soviet foreign policy to a Western readership. (To the best of my knowledge, neither volume has been translated into Turkish.) The book includes the following passage concerning the Soviet Union’s 1945 demands for territory and bases in the Straits:

The Soviet Government took a series of steps to improve relations with the USSR’s southern neighbours -Turkey and Iran. On behalf of the Soviet Government the following statement was made to the Turkish Ambassador on May 30, 1953: 

“In order to preserve good-neighbourly relations and strengthen peace and security the governments of Armenia and Georgia have found it possible to renounce their territorial claims on Turkey. As regards the question of the Straits, the Soviet Government has reconsidered its view and feels that the USSR’s security can be ensured from the direction of the Straits on terms equally acceptable to the USSR and Turkey. The Soviet Government therefore places it on record that the Soviet Union has no territorial claims on Turkey.”* This statement helped to clear the way for a gradual improvement of relations between the Soviet Union and Turkey. (pp. 279-280)

 The footnote indicated by an asterisk reads as follows:

Pravda, July 19, 1953. In December 1945 the Soviet press carried letters by two Georgian scientists, who wrote that Turkey should return to Georgia some border regions that she had acquired under the Treaty of 1921. These letters were used by Western propaganda to stir up anti-Soviet feeling in Turkey. (p. 280)

In this passage, the use of a “conciliatory” diplomatic tone is immediately apparent. Yet a more attentive reading makes it no less clear that we are confronted with a narrative containing significant admissions on the issue.

The authors make two admissions in this passage:

1) There were demands between 1945 and 1953

This is the clearest acknowledgement in the text. A demand “withdrawn” in 1953 can only be withdrawn if it previously existed. The passage therefore concedes -without ever mentioning Stalin by name- that the demands first raised in 1945 remained in force until his death, and that any retreat occurred only in the post-Stalin period.

2) There was a “previous position” on the Straits

The text states that the Soviet Union “re-examined its earlier position” on the question of the Straits. This deliberately vague formulation -carefully avoiding the word “bases”- indirectly confirms that the USSR had advanced concrete demands regarding the Straits regime in 1945, and that Turkey had deemed these demands unacceptable.

The fact that these demands were maintained for eight years while Stalin remained in power, and were withdrawn immediately after his death, demonstrates that they were neither local nor incidental, nor the initiative of particular Soviet republics. On the contrary, they were the product of a centralised foreign-policy line specific to the Stalin era. The authors of the text acknowledge this -albeit implicitly.

The distortion in the text: “Individual republics made the demand”

By contrast, there is nothing remotely credible about attributing the territorial demands to “the governments of Armenia and Georgia”. In 1945, foreign policy in the Soviet Union was entirely centralised, and in matters of this magnitude the ultimate decision-maker was Stalin. It is inconceivable that the Union republics could have developed autonomous and audacious diplomatic initiatives on an issue as sensitive as demanding territory from Turkey.

What is taking place here is not an attempt to clarify a historical reality, but to diffuse responsibility through a diplomatic manoeuvre. In other words, at this point the Stalinist bureaucracy is fabricating a “fairy tale” of its own.

The additional contradiction created by the footnote

The footnote, far from reinforcing the argument, in fact weakens it further.

While the main text asserts that the official demands originated with the republics, the footnote reduces the supposed “problem” to two letters written by Georgian scholars and published in the Soviet press. Yet any text published in the Soviet press in 1945 -whatever the outlet- had, in practice, passed through state approval; it is scarcely possible to imagine otherwise.

Moreover, for those forces in Turkey seeking to generate tension with the Soviet Union, the real propaganda material would not have been the letters of two academics, but official state demands. Indeed, that is precisely what occurred in practice.

For a reader familiar with the workings of the Soviet system, the footnote therefore functions less as a convincing clarification than as a revealing slip.

* * *

Yalçın Küçük

As I bring this piece to a close, I wish to draw attention to the following point: in Türkiye Üzerine Tezler 2 (1979), where Yalçın Küçük characterises the claim that the Soviet Union made territorial demands of Turkey and sought bases in the Straits in 1945 as a “Cold War fairy tale”, he makes no reference whatsoever to this official Soviet study, published five years earlier in 1974, which deals directly with the issue.

Of course, we cannot say with certainty whether this omission was the result of a deliberate choice or of some other reason. What is clear, however, is this: despite all its euphemisms and distortions, the official Soviet publication of 1974 is markedly less denialist than Küçük’s 1979 “fairy tale” thesis.

[*] History of Soviet Foreign Policy 1945–1970 (Vol. II), ed., B. Ponomaryov, A. Gromyko and V. Khvostov, trans. David Skvirsky, Progress Publishers, Moscow, 1974.