Shortages of consumer goods in Stalinist regimes

The testimony of Anthony Barnett

I would like to continue examining, this time through Anthony Barnett’s testimony, the various dimensions of consumer-goods shortages, queues, and the pervasive sense of deprivation that shaped everyday life under Stalinist regimes.

Barnett, an English writer, journalist and political commentator who for many years served as editor of New Left Review, visited the Soviet Union in 1987 and recounted his observations in a book entitled Soviet Freedom [*]. Published in Turkish under the title Sovyetler’de Özgürlük [**], the book contains a wealth of striking observations and anecdotes showing just how distorted the material organisation of everyday life was under the Stalinist regime in the Soviet Union.

One of Barnett’s first striking observations about Moscow was the poverty that seemed etched into the city’s human landscape:

Compared to an equivalent city in the West, Moscow is poor. In the centre, its people look and dress as they might have in a mid-western American town fifteen years ago. (…) The number of people with bad teeth is very noticeable… (p. 41)

The picture painted by Barnett reminded me of a similar assessment of the Soviet Union in the late 1960s made by Zekeriya Sertel in his book Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm (As It Was: Socialism in the Russian Manner) [***]:

The impression of foreign visitors was by no means favourable. Whenever we asked friends who had visited the Soviet Union what their impression was, the answer was always the same: misery. Yes, in the Soviet Union, despite all the efforts, exertions, concealment and display, this was the picture that emerged: misery. (p. 136)

There is a gap of roughly twenty years between Barnett’s observations from the late 1980s and Sertel’s from the late 1960s. It is certainly not insignificant that what struck both of them was the poverty and shabbiness etched into the outward appearance of Soviet society. During those two decades, any careful and honest observer who visited the Soviet Union and spent some time there could see that what they were witnessing was not the birth of the “new man”, but the ordinary, normalised appearance of poverty.

For example, Barnett also gives the following account in his book of the deplorable condition of village roads in the Soviet Union:

Village roads are so bad, or nonexistent, that children can’t get to school. According to the new Minister of Health, Yevgeniy Chasov: “In only 35 per cent of the rural district hospitals of the country is there a supply of hot water and in 27 per cent there is no sewerage system and in 17 per cent no running water.” (p. 46)

The observations of Feridun Gürgöz [****], a member of the historical Communist Party of Turkey (TKP) who went to Moscow in 1989 for political training, two years after Barnett, likewise confirm what was said about the condition of the villages. Gürgöz and the other TKP members who had come to study at the school were accommodated at an auxiliary campus in Pushkino, a town about thirty kilometres north of the capital, because there was no room at the main campus in Moscow. About the village situated right next to the campus, Gürgöz writes as follows:

The condition of the village was pitiful. The houses looked as though they might collapse at any moment. The animals’ sheds stood side by side with the dwellings. The roads were unpaved, and as it was winter, the mud was knee-deep. Such was the state of a village some thirty kilometres north of Moscow. (p. 130) (Also see: Feridun Gürgöz’s political memoirs (4): What the “party school” taught)

While Sertel wrote of Baku in the late 1960s that “the markets were completely empty”, Barnett stressed that in Moscow in 1987 the issue was not so much a chronic and generalised shortage of consumer goods as the difficulty of finding the particular goods one was looking for.

There is quite a lot in the shops (…) but its whereabouts and quality is unpredictable and erratic and the queues are ridiculous. “You don’t buy things in Russia”, one housewife told me angrily when I brought the conversation round to shopping, “you get them”. (pp. 41-42)

A queue for frozen fish in a Soviet food store in the 1980s.

The difference between Sertel’s and Barnett’s observations stems primarily from the particular importance attached to keeping shortages of consumer goods in Moscow to a minimum. As the country’s showpiece, Moscow enjoyed a more privileged system of supply than other cities; through an approach known as regionalism or “first-category supply”, food and consumer goods were more readily available in the capital. Yet despite this privileged position, serious difficulties in obtaining consumer goods were at times experienced even in Moscow during the 1970s and 1980s. Of course, once the country plunged headlong into the vortex of capitalist restoration in 1989 and afterwards, shortages of consumer goods would come to ravage Moscow no less than the Soviet Union as a whole.

The special meaning that a Soviet housewife attached to the verb “to get” in the context of shopping is perhaps one of the most succinct descriptions of everyday life in the Soviet Union. In a system dominated by shortages, low-use-value goods, irregular distribution and an arbitrary system of supply, the matter ceased to be one of “buying”; instead, it became a matter of watching for and seizing the rare opportunity when it presented itself. Barnett explains the special meaning attached to this verb as follows: “Getting things means seizing opportunities, playing the system, using contacts, bribery and barter, in cash, kind or in favours.” (p. 42)

There is a crucial point here. Shortage does not merely mean the absence of certain goods; it is also a phenomenon that corrodes the fabric of social relations. It turns people from citizens who meet their needs through open and orderly channels into actors who cultivate connections, watch for opportunities, hoard goods, and calculate possible exchanges. It also, of course, opens the door to bribery, corruption and every form of degeneration. In such a system, “normal” consumer behaviour gives way to a state of constant alertness. People act with an eye not only to what they may find today, but also to the possibility that tomorrow they may find nothing at all.

A vodka queue on a cold day in Chukotka, 1985.

An unforgettable scene that illustrates this perfectly is the banana queue that Barnett witnessed on Gorky Street:

Walking down Gorki Street, I noticed a line of people out in the open waiting to buy green bananas, from a woman with a white coat and a large pair of scales. At the head of the queue was a small elderly man in a battered suit. The assistant put a large bunch on the scales, then another and another. There was restlessness in the line as another large bunch went on. By now, the bananas towered above the old man’s head. Yet another bunch went onto the pile. Even if he had been starved of his greatest passion, he could never have consumed so many bananas before they went bad. He was buying for the future, for exchange with neighbours, and because he might never have another chance to get to the head of the line of people trying to buy bananas. Everyone buys today as if there will be nothing tomorrow, because all too often there isn’t any coffee/tea/lemons/toothpaste or bananas tomorrow or the day after that. It struck me as a miracle that the old man could even carry that many bananas. (p. 43)

This scene, which seems as though it has stepped straight out of a film by the great Federico Fellini, cannot simply be brushed aside as “tragicomedy”. The ridiculous figure here is not the old man. What is truly disgraceful is that, in a socio-economic order where the privileged bureaucratic caste in power claimed to have attained “mature socialism”, people were compelled to behave in this way.

[*] Anthony Barnett, Soviet Freedom: New Perspectives on Gorbachev, Hutchinson Radius, 1st edn, 1 May 1989.

[**] Anthony Barnett, Sovyetler’de Özgürlük, trans. by Dilek Hattatoğlu and Erol Özbek, İletişim Yayınları, 1st edn, Istanbul, 1988.

[***] Zekeriya Sertel, Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm, ed. by Mesude Gülcüoğlu, İletişim Yayınları, 1st edn, Istanbul, 1993.

[****] Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, Istanbul, April 2007.

To be continued

The testimony of Zekeriya Sertel (2)

The testimony of Zekeriya Sertel (1)

Queue etiquette in Stalinist Albania

Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı

Anthony Barnett’in tanıklığı

Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığının, kuyrukların ve gündelik hayatı kuşatan yoksunluk duygusunun farklı boyutlarını ele almayı, bu kez Anthony Barnett’in tanıklığı üzerinden sürdürmek istiyorum.

Uzun yıllar boyunca New Left Review’un yayın yönetmenliğini yapmış bir İngiliz yazar, gazeteci ve siyasi yorumcu olan Barnett, 1987 yılında Sovyetler Birliği’ni ziyaret etmiş ve gözlemlerini Soviet Freedom [*] başlıklı kitabında aktarmıştı. Türkçede Sovyetler’de Özgürlük [**] adıyla yayımlanan bu kitap, Sovyetler Birliği’nde Stalinist rejim altında gündelik hayatın maddi örgütlenişinin ne kadar çarpık bir yapıya sahip olduğunu gösteren çok sayıda ilginç gözlem ve anekdot içeriyor.

Barnett’in Moskova’ya ilişkin ilk dikkat çekici gözlemlerinden biri, şehrin insan panoramasına sinmiş olan yoksulluktur:

Batıdaki dengi bir kente oranla Moskova fakirdir. Kent merkezinde oturanlar, onbeş yıl öncesinde Amerika'nın İçbatı kesimindeki bir kasabanın halkından beklenecek bir görünüm ve giyim kuşam sergiler. (…) Dişleri kötü olan insanların sayısı fark ediliyor… (s. 58).

Barnett’in çizdiği bu tablo bana Zekeriya Sertel’in Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm [***] başlıklı kitabında 1960’lı yılların sonlarının Sovyetler Birliği için yaptığı benzer bir değerlendirmeyi hatırlattı:

Dışarıdan gelen yabancıların izlenimi hiç de iyi değildir. Sovyetler’i ziyarete gelen arkadaşlara izlenimlerini sorduğumuz zaman, verdikleri cevap hep şu olmuştur: Sefalet. Evet, Sovyetler’de, bütün gayretlere, uğraşmalara, maskelemelere, gösterilere bakmayarak, görünen manzara budur: Sefalet. (s. 136)

Barnett’in 1980’li yılların sonlarına ait gözlemleri ile Sertel’in 1960’ların sonlarına ait gözlemleri arasında kabaca yirmi yıllık bir mesafe var. Her ikisinin de dikkatini çeken şeyin, Sovyet toplumunun dış görünüşüne sinmiş yoksulluk ve bakımsızlık olması hiç kuşkusuz önemsiz değil. Bu yirmi yıllık dönemde Sovyetler Birliği’ni ziyaret eden ve orada belli bir süre yaşayan her dikkatli ve dürüst gözlemci, “yeni insan”ın doğuşuna değil, yoksulluğun sıradanlaşmış görünümüne tanık olduğunu fark ediyordu.

Örneğin Barnett kitabında Sovyetler Birliği’nde köy yollarının içler acısı hâliyle ilgili de şu bilgileri veriyor:

Köy yolları öyle kötü ki - hatta bazı yerlerde hiç yok - bu yüzden de çocuklar okula gidemiyor. Yeni Sağlık Bakanı Yevgeniy Çasov'a göre: “Kırsal alandaki hastanelerin sadece yüzde 35'inde sıcak su tesisatı var ve yüzde 27'sinin kanalizasyonu, yüzde 17'sinin su tesisatı bile yok.” (s. 63-64).

Barnett’ten iki yıl sonra, 1989’da Moskova’ya siyasi eğitim için giden tarihsel TKP üyesi Feridun Gürgöz’ün gözlemleri, [****] köylerin durumuyla ilgili söylenenleri teyit eder niteliktedir. Gürgöz ve onunla birlikte okulda eğitim görmeye gelen diğer TKP’liler, Moskova’daki okulun ana yerleşkesinde yer olmadığı için başkentin yaklaşık 30 kilometre kuzeyindeki Puşkino kasabasındaki ek yerleşkede kalırlar ve Gürgöz, yerleşkenin hemen yanında yer alan köyle ilgili şunları söyler:

Köyün durumu içler acısıydı. Evler yıkılacak gibiydi. Hayvanların ahırları evlerle iç içeydi. Yollar toprak, kış olması nedeniyle çamur diz boyuydu. Moskova'nın 30 km kuzeyindeki bir köyün hali buydu. (s. 130) (Ayrıca bkz.: Feridun Gürgöz’ün siyasi anıları (4): “Parti okulu”nun öğrettikleri)

Sertel 1960’lı yılların sonlarında Bakü için “çarşı pazar bomboştu” derken, Barnett 1987 Moskova’sında kronik ve genelleşmiş bir tüketim malı kıtlığından ziyade, aradığını bulma sorununun öne çıktığının altını çizer:

(…) mağazalarda bir sürü şey bulunuyor aslında, ama aradığınızı nerede bulabileceğinizi ve hangi kalitede bulabileceğinizi önceden tahmin etmek imkânsız ve bu konuda tam bir kargaşa hüküm sürüyor, ayrıca kuyruklar da olacak gibi değil. “Rusya'da bir şey satın almazsınız,” demişti bana bir ev kadını, alışverişten söz açtığım zaman. “Yakalarsınız.” (s. 58-59)

1980'lerde bir Sovyet gıda mağazasında dondurulmuş balık kuyruğu.

Sertel ile Barnett’in gözlemleri arasındaki bu fark, esas olarak Moskova’da tüketim malı sıkıntısının asgari düzeyde tutulmasına özel önem verilmiş olmasından kaynaklanmaktadır. Moskova, ülkenin vitrini olarak görüldüğü için diğer şehirlerden daha ayrıcalıklı bir tedarik zincirine sahipti; bu durum, bölgecilik ya da “ilk kategoride tedarik” olarak adlandırılan bir yaklaşımla, başkentte gıda ve tüketim mallarının daha kolay bulunabilmesini sağlıyordu. Yine de bu ayrıcalıklı konuma rağmen, 1970’ler ve 1980’lerde zaman zaman Moskova’da bile tüketim maddelerine erişimde ciddi zorluklar yaşanıyordu. Elbette 1989’da ve sonrasında ülkenin kapitalist restorasyon sürecinin girdabına boylu boyunca girmesiyle birlikte tüketim malı kıtlığı, Sovyetler Birliği’nin genelinde olduğu gibi Moskova’yı da tam anlamıyla kasıp kavuracaktı.

Bir Sovyet ev kadınının “yakalama” fiiline çarşı-pazarda yapılan alışveriş bağlamında yüklediği özel anlam ise Sovyetler Birliği’ndeki gündelik hayatın belki de en özlü tariflerinden biridir. Kıtlığın, kullanım değeri düşük malların, düzensiz dağıtımın ve keyfî tedarik yapısının egemen olduğu bir düzende mesele “satın alma” olmaktan çıkar; mesele, nadir ortaya çıkan fırsatı kollayıp ele geçirme işine dönüşür. Barnett de bu fiile yüklenen özel anlamı şöyle açıklar: “Yakalamak, fırsatlardan yararlanmak, düzenin gerektirdiği rolü takınmak, ilişkileri nakit para, nezaket ve yardımlar biçimindeki rüşvet ve değiş tokuşları kullanmak demektir.” (s. 59)

Burada çok önemli bir nokta var. Kıtlık, yalnızca bazı malların eksikliği demek değildir; aynı zamanda toplumsal ilişkilerin dokusunu bozan bir olgudur. İnsanları ihtiyaçlarını açık ve düzenli kanallardan karşılayan yurttaşlar olmaktan çıkarıp, bağlantı kollayan, fırsat takip eden, stok yapan, değiş tokuş hesabı yapan aktörlere dönüştürür. Elbette, rüşvetin, yolsuzluğun ve her türlü yozlaşmanın da kapılarını açar. Böyle bir düzende “normal” tüketici davranışı yerini sürekli teyakkuz hâline bırakır. İnsanlar yalnızca bugün ne bulacaklarını değil, yarın hiçbir şey bulamama ihtimalini de hesaba katarak hareket ederler.

1985'te Çukotka'da soğuk bir günde votka kuyruğu.

Barnett’in Gorki Caddesi’nde tanık olduğu muz kuyruğu tam da bunu gösteren unutulmaz bir sahnedir:

Gorki sokağında yürürken, yeşil muz almak için beyaz pardösülü ve elinde kocaman bir kantar tutan bir kadının önünde açık havada kuyruk olmuş insanlara rastladım. Kuyruğun başında eski püskü bir takım elbise içindeki ufak tefek bir yaşlı adam vardı. Satıcı kadının yardımcısı kantara dev bir hevenk koydu, sonra bir tane daha, bir tane daha. Koca bir hevenk daha kantardan geçerken kuyruktakiler homurdanıyordu. Artık yaşlı adamın başı kule gibi yükselen muzların arkasında görünmez olmuştu ki, bir hevenk daha kulenin tepesine yerleştirildi. Uzun süredir aç olsa ve muz en büyük tutkusu olsa bile, bu kadar muzu bozulmadan önce yiyip bitirmesi mümkün değildi. Ama o geleceği için, komşularıyla değiş tokuş için satın alıyordu bunları, çünkü belki de bir daha hiçbir zaman muz almaya çalışan insanların oluşturduğu bir kuyruğun en başında yer alamayabilirdi. Herkes öyle alışveriş yapıyor ki, sanki yarın hiçbir şey kalmayacakmış gibi, çünkü sık sık da hemen ertesi gün çay, kahve, limon, diş macunu ya da muz bulunmayacaktır piyasada ya da yarın bulunursa da öbür gün bulunmayacaktır. O yaşlı adamın o kadar muzu taşıyabilmesi bile bana mucize gibi geldi. (s. 60-61)

İnsanda büyük yönetmen Federico Fellini’nin bir filminden çıkıp gelmiş gibi bir izlenim uyandıran bu sahneyi “trajikomik” bir durum deyip geçiştirmek mümkün değil. Burada gülünç olan yaşlı adam değildir. Asıl rezilce olan, iktidarı elinde tutan ayrıcalıklı bürokratik kastın sözde “olgun sosyalizme” ulaştığını iddia ettiği bir toplumsal-ekonomik düzende insanların bu şekilde davranmaya zorlanıyor olmasıdır.

[*] Anthony Barnett, Soviet Freedom: New Perspectives on Gorbachev, Hutchinson Radius, 1. baskı, 1 Mayıs 1989.

[**] Anthony Barnett, Sovyetler’de Özgürlük, çev.: Dilek Hattatoğlu ve Erol Özbek, İletişim Yayınları, 1. baskı, 1988, İstanbul.

[***] Zekeriya Sertel, Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm, Yay. haz.: Mesude Gülcüoğlu, İletişim Yayınları, 1. baskı, 1993, İstanbul.

[****] Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, Nisan 2007, İstanbul.

Devam edecek

Zekeriya Sertel'in tanıklığı (2)

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1)

Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı

Shortages of consumer goods in Stalinist regimes

The testimony of Zekeriya Sertel (2)

Soviet citizens queuing outside a sausage and delicatessen shop in the 1980s.

In the previous article, drawing on a number of observations made by Zekeriya Sertel in his book Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm (As It Was: Socialism in the Russian Manner), I examined how difficult it was to obtain consumer goods in Baku, the capital of Azerbaijan, in the late 1960s. Sertel’s testimony made it clear that this was not a case of the occasional, temporary shortage of certain goods, but rather of a structural regime of scarcity that steadily turned everyday life for broad sections of the population into a constant ordeal.

Yet Sertel’s book does more than merely describe empty shelves, long queues, shoddy goods and the daily hardships endured by ordinary people. At certain points, he also reflects on the underlying causes of this state of affairs. To be sure, the author does not offer the reader a comprehensive analysis that is theoretically rigorous or economically and politically satisfying. Frankly speaking, Sertel did not possess the theoretical equipment needed for such an undertaking in the first place. Even so, some of his observations on the sources of scarcity are still worth considering, for they offer important clues as to how the Stalinist bureaucratic system functioned.

After drawing, under the subheading The market was completely empty, the picture we discussed in the previous article, Sertel asks, “So what happens to the things produced in this country?” He then offers the following explanation:

To begin with, production is not abundant. The finest and best of such things [fruit and vegetables] are sent to Party depots and, above all, to our “masters” in Moscow. They are then allocated to hospitals, sanatoria, rest homes, hotels and restaurants. Nothing is left for the people. That is why you cannot find anything when you go there. This is how the Soviet Union’s notorious queues arise. When a commodity that has long been nowhere to be seen suddenly appears, the queue seems to stretch on without end. In any case, there are few shops and stores in the Soviet Union. Since the food and clothing available in them are scarce and not always in stock, the people, even after fifty years have passed since the revolution, still cannot escape waiting in queues. (p. 83)

In this passage, several important points are bound up with one another. First, the problem is not merely one of insufficient production. Equally important is the way in which the limited quantity of goods produced is distributed. In the system Sertel describes, the best products are channelled first to the Party apparatus, that is, to the privileged bureaucratic stratum. They are then allocated to various institutions. The people, meanwhile, are left to make do with whatever remains. What we see here, then, is not simply general poverty, but a distributive regime shot through with bureaucratic privilege.

Secondly, queues in this system are not a chance occurrence but a natural outcome of its workings. Because goods do not enter circulation in a regular and adequate manner, people flock to a shop whenever a product that has long been unavailable suddenly appears. The small number of shops, limited stocks and irregular supply turn queues into a permanent feature of everyday life. As Sertel suggests, the fact that, even half a century after the revolution, people had still not escaped the need to wait in queues shows that this was not a temporary “malfunction” but a structural feature of the regime.

Citizens waiting outside a Post, Telegraph and Telephone office in the Soviet Union. In Stalinist regimes, queues were an inseparable feature not only of access to food and consumer goods, but also of public services.

Later in the book, under the subheading Scarcity and hunger after fifty-two years, Sertel returns to the same issue. This time, he speaks not only of basic goods such as meat, flour, pulses, matches, eggs, vegetables and fruit, but also of consumer goods such as oranges, lemons and bananas, which were scarcely produced in the Soviet Union at all. (See pp. 139-151.) More importantly, he attempts to offer some explanation of the background to this scarcity. He refers to the mistaken policy of collectivisation, to the millions of peasants who were executed or perished as a result of the devastation it caused, to the perverse workings of the kolkhoz system and the way it depressed productivity, to the manner in which kolkhoz managers formed a privileged stratum, and to the deep socio-economic inequalities in the countryside. At times, he draws comparisons with China and other Stalinist regimes; at others, he tends to explain the matter in terms of the peasants’ supposed “lack of consciousness”.

The limitations and superficiality of the author’s approach become apparent here once again. Although Sertel offers some highly significant observations, he is unable to grasp them as part of a broader historical and social totality. He lacks the framework needed to explain how the Stalinist bureaucratic dictatorship paralysed the mechanisms of production, distribution and incentives. Even so, we may say that, in certain concrete examples, he does indeed put his finger on some of the central features of the problem.

One of these concerns logistics. After noting that no artificial fertiliser was sent to the kolkhozes and sovkhozes [*] until 1960, and that even after it began to be supplied the results fell short of expectations, Sertel goes on to say:

(…) After 1960, artificial fertiliser began to be sent to the kolkhozes and sovkhozes. But this too failed to bring the expected results. The fertiliser dispatched remained piled up at railway stations and never reached the villages. The reason was that the kolkhozes lacked the vehicles needed to transport it to the villages and fields. A study carried out in 1967 found that the fertiliser was lying in great heaps at the stations, dissolving away in the open air under snow and rain. (p. 150)

This example is particularly significant. For the issue here is not simply one of “insufficient production”. Even the inputs that do exist cannot be delivered to the right place, at the right time, by the necessary means. However belatedly, it was recognised that fertiliser had to be supplied to the sites of agricultural production, yet the transport process could not be completed. Fertiliser lying in great heaps at railway stations and dissolving away in the rain is one of the starkest symbols of the Stalinist economy: a bureaucratic mechanism incapable of using even the resources already at its disposal in a rational way to meet social needs.

Sertel goes on to explain that the same weaknesses also severely hampered Khrushchev’s famous Virgin Lands Campaign:

Khrushchev thought he had discovered a new way of overcoming the country’s shortages. In Kazakhstan, hundreds of thousands of hectares of land lay uncultivated. By bringing this land under cultivation, it was thought possible to produce vast quantities of wheat. With a single order, Khrushchev had these lands sown.

(…)

Millions of roubles were poured into the scheme. Thousands of people perished. The harvest was nowhere near as abundant as had been hoped. Worst of all, no silos or granaries had been built to store the crop. The wheat that was produced was left in huge heaps, exposed to rain and snow. Because there was not enough transport, the harvest rotted where it lay. After that, the deserts of Kazakhstan were no longer spoken of. (pp. 150-151)

A 1958 Soviet stamp glorifying the Komsomol youth who took part in the Virgin Lands Campaign.

This passage confirms the same fundamental truth. From above comes a sweeping command, issued without allowing any room for democratic participation or debate, followed by a vast mobilisation, grand declarations, enormous expenditure and, in the end, immense waste. Sowing is ordered, yet no thought is given to how the harvest will be stored. Production is to be increased, yet the transport infrastructure is left out of account. In this way, an initiative launched in the name of overcoming scarcity ends up reproducing it by another route. This, too, is one of the most typical features of the Stalinist economy: instead of producing rational solutions grounded in democratic planning, it substitutes bureaucratic will for material reality.

As noted above, we cannot say that Sertel formulates all this with theoretical clarity. Yet the examples he provides clearly show one thing: in Stalinist regimes, shortages of consumer goods do not arise solely from the quantitative inadequacy of production. They are also continually reproduced by privileged channels of distribution, distorted forms of organisation that hamper production, severe deficiencies in transport and storage, and a top-down, authoritarian and anti-democratic mode of decision-making. In other words, scarcity is not a malfunction of the system but one of the consequences of the way it operates.

Sertel’s book contains many further examples of shortages of consumer goods, especially clothing and footwear. But I would like to conclude this article by recommending the book itself, which, though it does not provide a deep or fully developed analysis, is nonetheless rich in striking observations and anecdotes. And I shall leave the final word to a profoundly painful scene related by Sertel:

(…) once or twice a year, oranges appear in the shops. Women who have not been able to give their children even a single orange all year long rush to the shops where they are on sale. They wait for hours in the queue outside for a kilo of oranges. In the meantime, tempers fray and quarrels break out. The militiaman (policeman) at the head of the queue shouts:

- “For fifty years now, and still we haven’t managed to teach you how to queue!”

For fifty years, the Soviet people have been standing in one queue after another. (p. 122)

[*] Kolkhoz refers to a collective farm in which peasants worked on the basis of collective labour, while sovkhoz denotes a state farm directly owned by the state and operated by wage labourers. Both were fundamental institutions of the Stalinist agrarian regime, though sovkhozes were more directly state-run in character than kolkhozes.

To be continued

The testimony of Anthony Barnett

The testimony of Zekeriya Sertel (1)

Queue etiquette in Stalinist Albania

Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (2)

1980'li yıllarda sosis-şarküteri dükkânı önünde kuyrukta bekleyen Sovyet yurttaşları

Bir önceki yazıda, Zekeriya Sertel’in Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm başlıklı kitabında aktardığı kimi gözlemlerden hareketle, 1960’lı yılların sonlarında Azerbaycan’ın başkenti Bakü’de tüketim mallarına erişimin ne denli güç olduğunu ele almıştım. Sertel’in tanıklığı, söz konusu olanın belirli mallarda zaman zaman görülen geçici bir darlık değil, geniş kitlelerin gündelik yaşamını sürekli bir eziyete dönüştüren yapısal bir kıtlık rejimi olduğunu açık biçimde gösteriyordu.

Ne var ki Sertel’in kitabı yalnızca boş rafları, uzun kuyrukları, kalitesiz malları ve halkın çektiği gündelik sıkıntıları anlatmakla kalmaz. Yer yer bu tablonun nedenleri üzerinde de durur. Yazar kitabında okura bütünlüklü, teorik bakımdan güçlü ve iktisadi-siyasal açıdan doyurucu bir çözümleme sunmaz. Açık konuşmak gerekirse, Sertel böyle bir analizi yapabilecek teorik donanıma sahip biri değildir zaten. Ama buna rağmen, kıtlığın kaynaklarına ilişkin kimi gözlemleri yine de dikkate değerdir. Çünkü bu gözlemler, Stalinist bürokratik sistemin nasıl işlediğine dair önemli ipuçları içerir.

Sertel, Çarşı pazar bomboş alt başlığı altında bir önceki yazıda aktardığımız tabloyu çizdikten sonra, “Peki bu memlekette yetişen şeyler ne oluyor?” sorusunu sorar ve şu açıklamayı yapar:

Bir defa üretim bol değil. Böyle şeylerin [meyve ve sebzenin] en güzel ve en iyileri parti depolarına ve özellikle Moskova’daki "efendilerimize" gönderilir. Sonra hastanelere, sanatoryumlara, dinlenme evlerine, otel ve lokantalara verilir. Halka verilecek bir şey kalmaz. Onun için oralara gidince bir şey bulamazsınız. Sovyetler’de meşhur kuyruklar burdan doğuyor. Uzun bir süre yüzü görünmeyen bir madde birdenbire ortaya çıkınca artık kuyruğun sonu gelmez. Zaten Sovyetler’de dükkân ve mağaza azdır. Bunlarda bulunan yiyecek ve giyecek maddeleri de az olduğu ve her vakit bulunmadığı için, devrimden beri aradan elli yıl geçmiş olmakla beraber, yine de millet kuyrukta beklemekten kurtulamaz. (s. 83)

Bu pasajda birkaç önemli nokta iç içe geçmiş durumda. Birincisi, sorun yalnızca üretimin yetersizliği değildir. Üretilen sınırlı miktardaki malın nasıl dağıtıldığı da en az onun kadar önemlidir. Sertel’in anlattığı düzende en iyi ürünler önce parti aygıtına, yani ayrıcalıklı bürokratik katmana gider. Ardından çeşitli kurumlara dağıtılır. Halk ise ancak artakalanla yetinmek zorundadır. Dolayısıyla burada yalnızca genel bir yoksulluk değil, bürokratik ayrıcalıklarla örülmüş bir dağıtım rejimi söz konusudur.

İkincisi, kuyruk bu sistemde tesadüfi bir görüntü değil, onun doğal sonucudur. Mallar düzenli ve yeterli biçimde dolaşıma girmediği için, uzun süre ortadan kaybolan bir ürün bir gün ansızın dükkâna düştüğünde insanlar oraya üşüşür. Mağaza sayısının azlığı, stokların sınırlılığı ve arzın düzensizliği kuyrukları gündelik hayatın kalıcı bir parçasına dönüştürür. Sertel’in işaret ettiği gibi, devrimin üzerinden yarım yüzyıl geçmiş olmasına rağmen halkın hâlâ kuyrukta beklemekten kurtulamamış olması, bunun geçici bir “aksaklık” değil, rejimin yapısal bir niteliği olduğunu gösterir.

Sovyetler Birliği’nde bir “Posta-Telgraf-Telefon” merkezinin önünde bekleyen yurttaşlar. Kuyruklar, Stalinist rejimlerde yalnızca gıda ve tüketim mallarının değil, kamusal hizmetlerin de ayrılmaz bir parçasıydı.

Sertel, kitabının ilerleyen sayfalarında, 52 yıl sonra kıtlık ve açlık alt başlığı altında aynı meseleyi yeniden ele alır. Bu kez yalnızca et, un, bakliyat, kibrit, yumurta, sebze ya da meyve gibi temel mallardan değil; portakal, limon, muz gibi Sovyetler Birliği’nde hemen hemen hiç üretilmeyen tüketim mallarından da söz eder. (Bkz., s. 139-151) Daha önemlisi, kıtlığın arka planına ilişkin bazı açıklamalar yapmaya çalışır. Kolektifleştirmenin yanlışlığından, bu süreçte idam edilerek ya da yaşanan yıkım sonucunda hayatını kaybeden milyonlarca köylüden, kolhoz sisteminin nasıl üretkenliği aşağı çeken çarpık bir işleyişe sahip olduğundan, kolhoz müdürlerinin nasıl ayrıcalıklı bir katman oluşturduğundan ve kırsal kesimdeki büyük sosyo-ekonomik eşitsizliklerden bahseder. Yer yer Çin ve diğer Stalinist rejimlerle karşılaştırmalar yapar; yer yer de meseleyi köylünün “bilinçsizliği” ile açıklamaya yönelir.

Yazarın yaklaşımının sınırlılığı ve yüzeyselliği kendisini burada bir kez daha gösterir. Sertel, çok önemli gözlemler aktarmasına rağmen, bunları tarihsel ve toplumsal bir bütünlük içinde kavrayamaz. Stalinist bürokratik diktatörlüğün üretim, dağıtım ve teşvik mekanizmalarını nasıl felce uğrattığını açıklayacak bir çerçeveye sahip değildir. Yine de kimi somut örneklerde meselenin can alıcı noktalarına gerçekten parmak bastığını söyleyebiliriz.

Bunlardan biri lojistik sorunudur. Sertel, 1960’a kadar kolhoz ve solhozlara [*] sunî gübre gönderilmediğini, daha sonra gönderilmeye başlanmış olsa bile bunun beklenen sonucu vermediğini belirttikten sonra şöyle der:

(…) 1960’tan sonra köylere Kolhoz ve Solhozlar sunî gübresi gitmeye başlamıştır. Ama bu da beklenen sonucu vermemiştir. Çünkü gönderilen sunî gübre, şimendifer istasyonlarında yığılıp kalmış, köylere kadar ulaştırılmamıştır. Çünkü Kolhozlar’ın elinde bu gübreleri köylere ve tarlalara taşımak için gerekli taşıt yoktur. 1967’de yapılan bir araştırmada sunî gübrelerin istasyonlarda dağ gibi yığılıp kaldığı ve bunların açık havada, kar ve yağmur altında eriyip gittiği görülmüştür. (s. 150)

Bu örnek özellikle önemlidir. Çünkü burada mesele yalnızca “yetersiz üretim” değildir. Mevcut girdiler de doğru yere, doğru zamanda, gerekli araçlarla ulaştırılamamaktadır. Ciddi bir gecikmeyle de olsa tarımsal üretimin yapıldığı yerlere gübre temin edilmesi gerektiği fark edilmiştir ama taşıma süreci tamamlanamaz. İstasyonlarda dağ gibi yığılıp yağmur altında eriyen gübre, Stalinist ekonominin en yalın simgelerinden biridir: eldeki kaynağı bile toplumsal ihtiyaç doğrultusunda rasyonel biçimde kullanamayan bürokratik bir mekanizma.

Sertel, aynı zaafların Hruşçov döneminin ünlü “Bakir Topraklar Projesi”ni de ağır biçimde sakatladığını anlatır:

Kruşçef, memleketteki kıtlığı gidermek için yeni bir şey keşfettiğini sandı. Kazakistan’da yüz binlerce hektar toprak işlenmemiş bekliyordu. Bu toprağın işlenerek dünyanın buğdayını elde etmek mümkündü. Kruşçef bir emirle bu toprakların ekilmesini emretti.

(…)

Milyonlarca para döküldü. Binlerce insan kırıldı. Elde edilen ürün hiç de umut edildiği gibi bol olmadı. En fenası ürünü koyacak silo ve ambarlar yapılmamıştı. Elde edilen buğday dağlar gibi yığılıp yağmur ve kara terk edildi. Yeteri kadar taşıt olmadığı için bu ürün orada çürüdü, kaldı. Sonra bir daha Kazakistan çöllerinden sözedilmez oldu. (s. 150-151)

“Bakir Topraklar” kampanyasına katılan Komsomol gençliğini yücelten 1958 tarihli Sovyet pulu.

Bu pasaj da aynı temel gerçeği doğruluyor. Yukarıdan, demokratik katılım ve tartışmaya hiç imkân tanımadan verilen büyük bir emir, onu izleyen büyük bir seferberlik, edilen büyük laflar, yapılan büyük masraflar ve sonunda ortaya çıkan büyük bir israf. Ekim yapılması emrediliyor ama ürünün nasıl depolanacağı düşünülmüyor. Üretim artırılmak isteniyor ama taşıma altyapısı hesaba katılmıyor. Böylece kıtlığı çözme iddiasıyla başlatılan bir girişim, kıtlığın başka bir yoldan yeniden üretilmesine hizmet ediyor. Stalinist ekonominin en tipik özelliklerinden biri de tam budur: sorunlara rasyonel ve demokratik plana dayalı çözümler üretmek yerine, bürokratik iradeyi maddi gerçekliğin yerine koymak.

Yukarıda da işaret ettiğimiz gibi Sertel’in bütün bunları teorik bir berraklıkla formüle ettiğini söyleyemeyiz. Ama aktardığı örnekler açıkça şunu gösteriyor: Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı, sadece üretimin nicel olarak yetersiz kalmasından doğmaz. Bu kıtlık, aynı zamanda ayrıcalıklı dağıtım kanalları, üretimi köstekleyen çarpık örgütlenme biçimleri, ulaştırma ve depolama alanındaki ağır yetersizlikler ve yukarıdan aşağıya buyurgan, anti-demokratik karar alma tarzı tarafından sürekli yeniden üretilir. Başka bir deyişle, kıtlık bu sistemin bir arızası değil, işleyiş biçiminin sonuçlarından biridir.

Sertel’in kitabında tüketim mallarının, özellikle de giyim ve ayakkabı ürünlerinin kıtlığıyla ilgili aktarılabilecek daha çok sayıda örnek var. Ancak ben bu yazıyı, derin ve bütünlüklü bir çözümleme sunmasa da çok sayıda çarpıcı gözlem ve anekdot içeren bu kitabın kendisinin de okunmasını tavsiye ederek bitirmek istiyorum. Ve son sözü, Sertel’in aktardığı son derece acı bir sahneye bırakıyorum:

(…) yılda bir iki kez portakal görünür dükkânlarda. Bütün yıl çocuğuna bir portakalı veremeyen kadınlar, portakal satılan dükkânlara saldırırlar. Dükkânın önünde, bir kilo portakal almak için saatlerce kuyrukta beklerler. Bu arada sinirler bozulur, kavgalar olur. Kuyrukların başında bekleyen milis (polis) bağırır:

– Elli yıldır size şu kuyrukta beklemeyi öğretemedik, gitti.

Çünkü elli yıldır Sovyet halkı hep bir kuyruğun arkasındadır. (s. 122)

[*] Kolhoz, köylülerin kolektif emek temelinde çalıştığı çiftlikleri; solhoz ise doğrudan devlete ait ve ücretli emekçilerin çalıştırıldığı devlet çiftliklerini ifade eder. İkisi de Stalinist tarım rejiminin temel kurumlarıydı, ancak solhozlar kolhozlara göre daha doğrudan devlet işletmesi niteliği taşırdı.

Devam edecek

Anthony Barnett’in tanıklığı

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1)

Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı

Shortages of consumer goods in Stalinist regimes

The testimony of Zekeriya Sertel (1)

After writing the article Queue etiquette in Stalinist Albania, prompted by a passage in Lea Ypi’s autobiographical book Free, I came to the conclusion that it would be worthwhile to continue showing, through direct testimonies, how the problem of consumer-goods shortages manifested itself in other Stalinist regimes.

With this in mind, in this article and in several subsequent instalments of the series, I will present testimonies that I have encountered over the decades in the sources I have read and found both interesting and reliable. After Ypi, I turn in this second piece to the observations recorded by Zekeriya Sertel in his book Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm (As It Was: Socialism in the Russian Manner). Sertel offers a particularly vivid account of the shortage of consumer goods and the hardships of everyday life in Azerbaijan, where he lived with his family for several years.

Zekeriya Sertel was a seasoned journalist who, after leaving Turkey in 1951 with his wife Sabiha and their daughter Yıldız Sertel, spent many years living in various Eastern European countries and in the Soviet Union, especially in Azerbaijan. [*]

Sertel’s testimony reproduced below vividly shows how difficult it was to obtain consumer goods in Baku, the capital of Azerbaijan, in the latter half of the 1960s, and how this was reflected in everyday life. Under the subheading “The market was completely empty”, he describes in the following words the hardships that he and his family had to contend with:

Zekeriya Sertel

When we went to the shops to do our shopping, we realised that there was a terrible shortage. In the grocer’s there were no more than five or ten items. There was no flour, no rice, no dried pulses such as beans, chickpeas or lentils. There was no chicken, no eggs. At times we even found ourselves deprived of more basic necessities. There were times when we could not get meat. There were times when we could not get onions or potatoes. We could not even find matches. It was as though we were living in wartime. We were forced to endure the hardships of a war economy. And this scarcity was not temporary either. Flour, for example, was distributed only twice a year, once in May and once in November. On those days people would rush to the distribution points and buy as much as they could afford. Between those two dates, you could not find any flour at all. In recent times, meat was being sold that could scarcely be distinguished from leather. The same was true of fruit and vegetables. In state shops and stores, either nothing could be found, or else what was available was so rotten and shrivelled as to be unfit to eat.

For fruit and vegetables, people have to go to the kolkhoz markets. There are two such markets in Baku. If you have plenty of time, or if you live close by, you can get your fruit and vegetables there. But everything is exorbitantly expensive. The peasants sell there whatever produce they have not handed over to the state.

Such, then, was the situation in the fifty-second year of the revolution. Indeed, those who travelled to places such as Turkmenistan, where very little grew, would say, “Be grateful for what you have.” There, it was not even possible to find what was available in Baku. Friends of ours who went to restaurants could find nothing to eat. Fruit and vegetables, in particular, were simply nowhere to be found. (Zekeriya Sertel, Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm, ed. Mesude Gülcüoğlu, İletişim Yayınları, 1st edn, Istanbul, 1993, pp. 82-83) 

Judging by Sertel’s reference to “the fifty-second year of the revolution”, the situation he describes dates from 1968-69. The picture that emerges is deeply bleak. For ordinary people, even the most basic foodstuffs and simple items such as matches were often unavailable when needed. This naturally reminded Sertel of the years of deprivation he had experienced in Istanbul during the Second World War. What is more, this peacetime scarcity was not temporary but chronic. Particularly striking is the fact that a staple such as flour was available only twice a year, in May and November.

Another striking aspect of the situation is the extremely poor quality - that is, the very low use value - of the foodstuffs that were available, especially meat and fresh fruit and vegetables.

Finally, this widespread and chronic shortage was not peculiar to Azerbaijan. According to information Sertel received from people he knew, the situation in Turkmenistan was even worse.

Baku kolkhoz market (1975)

Sertel also refers to the kolkhoz markets as an alternative place to shop. Since he does not give the reader any detailed explanation of them, it may be useful briefly to note that these were markets where food products grown on small private plots - personal subsidiary plots - allocated to kolkhoz (collective farm) members were sold. These plots enabled kolkhoz members both to meet their own needs and to sell their produce on the market. Lying outside the collective farm’s land, they usually consisted of small parcels adjoining the peasant’s home and allowed kolkhoz members to sustain themselves by producing vegetables, fruit, and small-scale animal products such as poultry and milk.

A significant proportion of the potatoes, vegetables and meat produced in the Soviet Union came from these private plots, which accounted for only a very small share of the country’s total agricultural land. These plots thus amounted to a pragmatic concession to capitalist relations of production: on the one hand, they helped to keep the peasantry tied to the system; on the other, they covered a considerable part of the country’s chronic food shortage.

However, the number of such markets was limited - Sertel notes that there were only two in Baku - which meant that they were not easily accessible to some city dwellers, while prices there were far higher. Unfortunately, Sertel does not provide any more detailed data on this point.

Even so, it would not be quite right to say that Sertel leaves the reader entirely in the dark on this issue. Later in the book, he offers a few examples that at least allow the reader to make a rough comparison regarding these high prices:

A chicken that ought to have sold for 20-30 lira in a state shop cost 80 lira on the market. Eggs were 150 kuruş each. [**] A kilo of rice that ought to have cost 800 kuruş in a state shop was selling for 20 lira. Meat was twice as expensive. Those who could afford such prices belonged to the privileged layers of society - Party members, intellectuals, administrators, and artists. The broad mass of the people outside those circles, if they could find any, lived on potatoes. (p. 140)

Sertel most likely calculated these prices in Turkish lira using the official exchange rates prevailing at the time he wrote the text. Although figures converted into Turkish currency may not in themselves mean very much to today’s reader, they are still important in showing that prices in the kolkhoz markets were roughly three to four times higher for chicken, around twenty-five times higher for rice, and about twice as high for red meat as in the state shops. (Sertel does not give the Turkish-lira equivalent of the state-shop price of eggs.)

Sertel points out that only the privileged strata of society could afford these high prices. This makes it clear that, although the kolkhoz markets may have served as an alternative source of goods unavailable in the state shops, they did not offer a genuine solution for the broader mass of the population.

[*] Sabiha and Yıldız Sertel were members of the Stalinist Communist Party of Turkey (TKP). Zekeriya Sertel, who in Olduğu Gibi (As It Was) wrote that “Socialism is the only way forward for advanced societies” (p. 118), was never a member of the TKP and never described himself as a communist. Although his wife’s affiliation with the TKP led him to take part in the publishing activities of that party and of certain Stalinist regimes, his own political orientation was essentially left-social democratic.

[**] The lira (Turkish lira) is the main unit of Turkish currency, and the kuruş is its subunit: 1 Turkish lira = 100 kuruş.

To be continued

The testimony of Anthony Barnett

The testimony of Zekeriya Sertel (2)

Queue etiquette in Stalinist Albania

Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1)

Lea Ypi’nin otobiyografik kitabı Özgür’de yer alan bir pasajdan hareketle kaleme aldığım Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı başlıklı yazının ardından, tüketim malı kıtlığı sorununun diğer Stalinist rejimlerde kendini nasıl gösterdiğini doğrudan tanıklıklar aracılığıyla aktarmayı sürdürmenin faydalı olacağı sonucuna vardım.

Bu düşünceyle, bu yazıda ve devamında yayımlayacağım birkaç yazıda, on yıllar boyunca okuduğum kaynaklarda karşıma çıkmış olan, ilginç ve güvenilir bulduğum tanıklıklara yer vereceğim. Bu seride Ypi’nin ardından, ikinci olarak Zekeriya Sertel’in Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm başlıklı kitabında aktardığı gözlemlere başvuruyorum. Sertel, kitabında özellikle ailesiyle birlikte birkaç yıl yaşadığı Azerbaycan’daki tüketim malı kıtlığını ve gündelik hayatın zorluklarını son derece çarpıcı bir biçimde anlatıyor.

Zekeriya Sertel, eşi Sabiha ve kızı Yıldız Sertel ile birlikte 1951 yılında Türkiye’den ayrıldıktan sonra uzun yıllar çeşitli Doğu Avrupa ülkelerinde ve Sovyetler Birliği’nde, özellikle de Azerbaycan’da bulunmuş ve yaşamış deneyimli bir gazeteci. [*]

Sertel’in aşağıda yer alan tanıklığı, 1960’lı yılların ikinci yarısında Azerbaycan’ın başkenti Bakü’de tüketim mallarına erişimin ne kadar zor olduğunu ve bu durumun gündelik hayata nasıl yansıdığını somut biçimde ortaya koyuyor. Yazar, ailesiyle birlikte boğuşmak zorunda kaldıkları zorlukları kitabında “Çarşı pazar bomboş” alt başlığı altında şu sözlerle anlatıyor:

Zekeriya Sertel

Alışveriş yapmak üzere dükkânlara gittiğimiz zaman korkunç bir kıtlık olduğunu anladık. Bakkal dükkânında beş on maddeden başka hiçbir şey yoktu. Meselâ un yok, pirinç yok, fasulye, nohut, mercimek gibi kuru sebzeler yok. Tavuk yok, yumurta yok. Zaman zaman daha esaslıların da eksikliğini çektik. Özellikle, örneğin zaman oldu ki et bulamadık. Zaman oldu ki soğan ve patates bulamadık. Kibrit bulamadık. Sanki harp içinde idik. Bir harp ekonomisinin yoksulluklarına katlanmak zorunda kalıyorduk. Bu yokluk geçici de değil. Un, örneğin biri Mayıs’ta, diğeri Kasım ayında olmak üzere iki kez verilir. O günler, halk un verilen yerlere hücum eder, kesesinin elverdiği kadar alır. Bu iki tarih arasında artık un bulamazsınız. Son zamanlarda bir et satılıyordu ki köseleden ayırt edilemezdi. Meyve ve sebze de öyle. Devlet mağaza ve dükkânlarında ya hiçbir şey bulunmaz veya bulunanlar yenmeyecek kadar çürük, buruşuk şeylerdir.

Sebze ve meyve için kolhoz pazarlarına gidilir. Bakü’de iki tane kolhoz pazarı vardır. Bol vaktiniz varsa veya eviniz bu pazarlara yakınsa, meyve ve sebze ihtiyacınızı orada karşılayabilirsiniz. Yalnız burada her şey ateş pahasındadır. Köylü devlete vermediği malını burada satar.

İşte, devrimin 52. yılında durum bu idi. Hattâ Türkmenistan gibi topraklarında fazla bir şey yetişmeyen yerlere gidip gelenler “Şükredin halinize” diyorlardı. Oralarda, Bakü’de bulunanları da bulmak mümkün değildi. Lokantaya giden arkadaşlarımız yiyecek hiçbir şey bulamamışlardı. Hele meyve ve sebze hiç bulunmazdı.” (Zekeriya Sertel, Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm, Yay. haz.: Mesude Gülcüoğlu, İletişim Yayınları, 1. Baskı, İstanbul, 1993, s. 82-83)

Sertel’in “devrimin 52. yılında” ifadesine bakılırsa, çektiği bu fotoğraf 1968-1969 yıllarına aittir. Ortaya çıkan resim ise son derece iç karartıcıdır. Halk için ihtiyaç duyulduğunda en temel gıda maddelerine ve kibrit gibi basit tüketim araçlarına erişmek bile çoğu zaman mümkün değildir. Bu durum Sertel’e doğal olarak İkinci Dünya Savaşı sırasında İstanbul’da yaşadığı yokluk yıllarını hatırlatmış. Üstelik barış zamanında yaşanan bu kıtlık geçici de değildir; kronik bir nitelik kazanmıştır. Un gibi temel bir gıda ürününün yılda yalnızca iki kez (Mayıs ve Kasım aylarında) bulunabiliyor olması özellikle dikkat çekicidir.

İşin bir diğer dikkat çekici yönü ise, mevcut gıda maddelerinin - özellikle et ile yaş meyve ve sebzelerin - kalitesinin, yani kullanım değerlerinin çok düşük olmasıdır. 

Nihayet, bu yaygın ve süreklilik kazanmış kıtlık sorunu Azerbaycan’a özgü değildir. Sertel, tanıdıklarının verdiği bilgilere dayanarak Türkmenistan’da durumun çok daha kötü olduğunu belirtiyor.

Bakü pazarı (1975)

Sertel ayrıca alternatif bir alışveriş mekânı olarak “kolhoz pazarlarından” söz ediyor. Okura bu konuda ayrıntılı bilgi vermediği için, burada kısaca bunların kolhoz (kolektif çiftlik) üyelerine, kendi ihtiyaçlarını karşılamaları ve ürünlerini pazarda satabilmeleri için ayrılan küçük özel arazilerde (kişisel yardımcı tarım arazilerinde) üretilen gıda ürünlerinin satıldığı yerler olduğunu belirtelim. Bu araziler, kolhoz arazisinin dışında, çoğu zaman çiftçinin eviyle bitişik küçük parsellerden ibaretti ve kolhoz üyesi köylülerin geçimini sağlamalarına, sebze, meyve ile küçük hayvancılık ürünleri (tavuk, süt vb.) üretmelerine imkân tanımaktaydı.

Sovyetler Birliği’nde üretilen patates, sebze ve etin önemli bir kısmı, toplam tarım arazisinin çok küçük bir bölümünü oluşturan bu özel bahçelerden elde ediliyordu. Dolayısıyla bu araziler, bir yandan köylülerin sisteme bağlı kalmasını sağlayan, diğer yandan ise ülkenin kronik gıda açığının hatırı sayılır bir bölümünü kapatan, kapitalist üretim ilişkilerine verilmiş pragmatik bir ödün niteliği taşıyordu.

Ancak bu tür pazarların sayısı sınırlıydı (Sertel, Bakü’de yalnızca iki tane bulunduğunu belirtiyor); dolayısıyla kimi kent sakinleri için fiziki olarak erişilmeleri zordu ve bu pazarlarda fiyatlar çok daha yüksekti. Sertel bu konuda ne yazık ki daha ayrıntılı veri sunmuyor.

Yine de Sertel’in bu konuda okuru tamamen karanlıkta bıraktığını söylemek doğru olmaz. Yazar, kitabın ilerleyen sayfalarında bu yüksek fiyatlar konusunda okura en azından kaba bir karşılaştırma imkânı veren birkaç örnek de sunuyor:

Devlet mağazasında 20-30 liraya satılması gereken tavuk pazarda 80 lira. Yumurta 150 kuruş. Devlet mağazasında 800 kuruşa satılması gereken pirincin kilosu 20 lira. Et yüzde yüz pahalı. Bu fiyatları ödeyebilenler toplumun imtiyazlı kişileri. Yani partililer, aydınlar, idareciler, sanatkârlar. Bunların dışında kalan halk yığınları bulurlarsa patatese yatıyor. (s. 140)

Sertel bu TL fiyatlarını büyük olasılıkla metni kaleme aldığı sıradaki resmî döviz kurlarını kullanarak hesaplamıştı. Bugünün okuru için Türk lirasına çevrilmiş bu rakamlar tek başına çok şey anlatmasa da kolhoz pazarlarında tavuğun devlet mağazalarına göre yaklaşık 3-4 kat, pirincin yaklaşık 25 kat ve kırmızı etin yaklaşık iki kat pahalı satıldığını göstermesi bakımından önemlidir. (Sertel, yumurtanın devlet mağazalarındaki satış fiyatının TL karşılığını vermemiş.)

Sertel, bu yüksek fiyatları ancak toplumun imtiyazlı kesimlerinin karşılayabildiğini belirtiyor. Bu da Sovyetler Birliği’nde kolhoz pazarlarının, resmî mağazalarda bulunamayan ürünlere erişim bakımından bir alternatif işlevi görmüş olsa bile, geniş halk kesimleri açısından gerçek bir çözüm sunmadığını açıkça ortaya koyuyor.

[*] Sabiha ve Yıldız Sertel, Stalinist Türkiye Komünist Partisi’ne (TKP) üyeydiler. Olduğu Gibi’de “Sosyalizm ileri toplumların tek çıkar yoludur” (s. 118) görüşünü dile getiren Zekeriya Sertel ise hiçbir zaman TKP’ye üye olmadı ve kendisini komünist olarak adlandırmadı. Eşinin TKP’ye bağlılığı nedeniyle bu partinin ve kimi Stalinist rejimlerin yayıncılık faaliyetlerinde görev almışsa da esas olarak sol-sosyal demokrat olarak nitelenebilecek bir siyasi çizgiye sahipti.

Devam edecek

Anthony Barnett’in tanıklığı

Zekeriya Sertel'in tanıklığı (2)

Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı

Queue etiquette in Stalinist Albania

The scarcity and poor quality of consumer goods, long queues and the black market - at times even waves of hunger - have been defining features of Stalinist regimes in all their variants, both throughout the twentieth century and into the first quarter of the twenty-first. [*]

In Albania, however, the scarcity of consumer goods was far more severe than in other Stalinist regimes. Queues and difficulties in accessing consumer goods were, of course, common features of Stalinist systems. Yet it would not be accurate to claim that this always and everywhere amounted to a chronic, generalised shortage. For example, after the Second World War, the Soviet Union and the countries of Eastern Europe possessed a certain international division of labour and a trade network within the framework of the Council for Mutual Economic Assistance (Comecon), despite its inherent limitations. As a result, shortages in these countries were often confined to particular sectors or periods, rather than becoming a chronic condition of deprivation that continuously enveloped the system as a whole.

Urban public transport in Albania (1980)

Albania, by contrast, with its small economy, diverged sharply from this general pattern through the radical isolationist (autarkic) policy it pursued. Breaking first with the Soviet Union and then with China, the country constructed an economic system almost entirely closed off from the outside world. As a result of this choice, it became trapped in a chronic and widespread scarcity of consumer goods. Such isolation inevitably produced persistent shortages: the drastic narrowing of foreign trade channels and the restriction of the flow of technology, raw materials and spare parts for machinery directly affected the living conditions of the population. Under these circumstances, queues in Albania ceased to be a periodic or incidental phenomenon and, throughout the years in which the regime remained in power, became a permanent and defining feature of virtually every sphere of socio-economic life.

Lea Ypi, Professor of Political Philosophy at the London School of Economics (LSE), recounts in her autobiographical work Free: Coming of Age at the End of History the final years of the Stalinist regime led by Enver Hoxha and its disintegration in the early 1990s through the eyes of a child, and later of a young woman. Through this narrative, Ypi not only offers a personal story of growing up, but also shows how a tightly sealed Stalinist system functioned in everyday life and how people adapted to conditions of chronic scarcity by devising “creative” solutions.

In Albania, the range of consumer goods in short supply was remarkably wide; so much so that even an empty Coca-Cola can could be treated as an object of prestige. Families who managed to obtain a well-preserved empty Coca-Cola can would often display this “rare” item prominently in their homes, typically placing a flower inside it as if it were a precious vase. [**] Consequently, there was intense competition among the population for access to consumer goods.

Lea Ypi (2022)

Yet the relentless struggle to obtain consumer goods did not merely give rise to sharp competition among the population. Cooperation and solidarity were also remarkably strong. For example, in the queues for scarce goods - which extended into virtually every sphere of life - it was a widespread and accepted practice to mark one’s place by leaving an object behind. There also existed a network of solidarity operating outside state structures, based on reciprocal practices of lending and borrowing. Circumventing official rules - for instance by watching foreign television broadcasts - was likewise common, and these practices coexisted with an outward appearance of conformity.

In the following passage, Ypi vividly describes how people in Albania sought to ease the burden of seemingly endless queues through solidarity, developing a kind of “queue etiquette” with its own unwritten rules:

There was always a queue. It always formed before the distribution lorry arrived. You were always expected to join, unless you had befriended the shopkeeper. That was the general rule. But there were also loopholes. Anyone was allowed to leave the queue so long as they found an appropriate object to replace them during their absence. It could be an old shopping bag, a can, a brick, or a stone. Then there was another rule, eagerly endorsed and promptly enforced: namely, that once the supplies arrived, the object left to act as your representative immediately lost its representative function. It did not matter if you had left a bag, can, brick, or stone in your place. The bag was just a bag; it could no longer be you.

Queues divided between those in which nothing happened and those in which there was always something going on. In the first case, upholding social order could be delegated to objects. In the second case, queues were lively, noisy, and boisterous; everyone had to be present and all limbs were in motion as people tried to catch sight of the counter, see how much was left of what had just arrived, and as the shopkeeper looked around for any friends in the queue they might need to prioritise.

During part of my training to navigate the queue system, I once asked why we had to leave a stone in the cheese queue so we could join the kerosene queue to leave a can there, since nothing was happening in either of them. This was when I learned that queues could go on for an entire day, and sometimes the night, or several nights, and it was essential to let shopping bags, kerosene containers, or appropriately sized stones take on some of the representative functions that would otherwise have to burden their owners. Objects in the queue were regularly monitored, and participants took turns to ensure that the representative bags, cans, or stones were not inadvertently removed or replaced by unauthorised items. In the very rare cases in which the system broke down, fights erupted and queues turned nasty, brutish, and long. People fought bitterly over stones that looked similar, or net bags that had been cheekily replaced with cloth sacks, or kerosene cans that had unexpectedly doubled in size.

Albania (1990)

Behaving respectfully in the queue or joining forces to uphold queuing standards could mark the beginning of lasting friendships. A neighbour you met in the queue or a friend you made while sharing supervisory duties would soon become someone to whom you turned in all kinds of adversity: if an elderly person in your household was unexpectedly ill and you needed child care, or if you discovered you had run out of sugar in the middle of making a birthday cake, or if you needed someone with whom to swap food vouchers, since you might have built up a stock of some items but run out of others. We relied on friends and neighbours for everything. Whenever the need arose, we simply knocked on their door, regardless of the time of day. If they did not have what we were looking for or if they could not help with whatever we needed, they offered substitutions or recommended another family who might be able to help. (Lea Ypi, Free: Coming of Age at the End of History, W.W. Norton & Company, 2023, California, pp. 45-46)

Lea Ypi’s book deserves to be read as one of the rare testimonies that offers an insightful, insider account of the everyday workings of the Stalinist system in Albania, its deep contradictions, and the adaptive practices that people gradually developed in order to cope with them.

[*] Similar problems can still be observed today in the Stalinist regimes of Cuba and North Korea. Of course, the mass famines experienced in both countries over the past quarter century are directly linked to the external blockades imposed by imperialist states. By contrast, China and Vietnam constitute a distinct group: countries in which ruling Stalinist parties have retained political dominance, while the economic structure has largely taken on a capitalist character.

[**] See Chapter Five, “Coca-Cola Cans”, pp. 45-54.

Also see:

Enver Hoxha’s theatre of power: Gün Zileli's testimony

The testimony of Anthony Barnett

The testimony of Zekeriya Sertel (2)

The testimony of Zekeriya Sertel (1)