Stalin konuşurken Komintern ne yapıyordu?

Tarih 25 Kasım 1940.

Dimitrov, Stalin’in yanına çağrılıyor.

Orada Molotov ve Dekanozov’u buluyor. Molotov dışişleri halk komiseri; Dekanozov ise yardımcısı ve Almanya’ya yeni atanmış Sovyet büyükelçisi.[1]

Stalin, Bulgaristan’ın Türkiye ve Yunanistan’a yönelik toprak taleplerini desteklemekten, Boğazlarda üs istemekten söz ediyor. Ardından Türkleri Asya’ya sürme niyetini dile getiren cümle geliyor: “BizTürkleri Asya’ya kovacağız.” Türkiye’nin nüfus yapısı konusunda akıl almaz bir cehalet sergileyerek Türklerin sayısını da altı yedi milyon olarak veriyor. Türkiye’ye ve Türklere yönelik derin bir horgörü taşıdığı çok açık. Dimitrov’un notlarında Stalin’in bu sözlerine karşı diğer üç kişinin herhangi bir itirazı yer almıyor.[2]

Ne itirazı diye sorabilirsiniz. Haksız da olmazsınız. Stalin’in karşısındaki bu üç kişi, böyle bir itirazın ne anlama gelebileceğini bilecek kadar deneyimli Stalinistlerdi ne de olsa.

Şimdi filmi yirmi yıl kadar geriye saralım ve soralım: Genel sekreteri Stalin’in emir erine dönüşmüş olan Komintern başlangıçta neydi?

2-6 Mart 1919’da Moskova’da toplanan bir kongrede kurulan Üçüncü Enternasyonal, sosyalist dünya devrimini örgütlemeyi amaçlıyordu. Dünya devriminin bir dünya komünist partisine ihtiyacı vardı. Komintern, önceki Enternasyonallerin federatif yapısını aşarak komünist partileri ortak bir program, örgütlenme ve disiplin temelinde birleştirmeyi amaçlıyordu.

Vladimir Mayakovski, Dünya bir
yanardağın üzerinde duruyor…
(1921). Dünya devrimi fikrini işleyen
görselde kızıl figürün taşıdığı bayrakta
“Komintern” yazıyor.

Elbette dünyayı Avrupa’dan ibaret görmüyordu. İkinci Enternasyonal içindeki sömürgeci anlayışlarla tüm gücüyle hesaplaşıyor; sömürge ve yarı-sömürge halkların kurtuluş mücadelesini dünya devriminin ayrılmaz parçası sayıyordu. 1920’deki İkinci Kongre ve Bakû Doğu Halkları Kurultayı bu yönelişin önemli ifadeleriydi. TKP’nin -kuruluşundaki adıyla Türkiye Komünist Fırkası’nın- doğuşu da aynı devrimci yönelişin bir parçasıydı.

Peki, yirmi yıl sonra nereye gelinmişti?

Dünya partisinin genel sekreteri, Stalin’in koca bir halkı çocuğuyla, kadınıyla, erkeğiyle Asya’ya kovmaktan söz ettiği toplantıda oturuyor. Üstelik bu korkunç sözleri dinledikten sonra, aynı görüşmede açıklanan Sovyet dış politikasını uygulamaya koyuyor. Bulgaristan’daki Stalinist partiye telgraf göndererek Sovyet hükümetinin karşılıklı yardım anlaşması önerisini destekleyen bir kampanya başlatmalarını, milletvekillerini seferber etmelerini ve önerinin koşulsuz kabulünü istemelerini bildiriyor. Ertesi gün de yaptığını Stalin’e aktarıyor; rapor veriyor. Kremlin’in dış politika hesabı, bir “komünist” partisinin kampanya görevine çevriliyor.[3]

Bu dönüşüm elbette bir gecede gerçekleşmedi. Sovyetler Birliği’nde 1920’lerin ortalarından itibaren ilerleyen bürokratik siyasi karşı devrim, Komintern’i de yozlaştırıp çürüttü. On yılın sonunda dünya devriminin partisi, Kremlin bürokrasisinin dış politika ihtiyaçlarına tâbi bir aparat hâline getirilmişti.

Dimitrov’un günlüğüne düştüğü notları okurken insanın aklına bazı sorular geliyor: Türkiye’nin toprakları ve halkı hakkında böyle konuşulurken Komintern’in üyesi olan TKP’ye danışılmış mıydı? Bu düşünceler Komintern’in yetkili organlarında ve üye partiler arasında tartışılmış mıydı?

Dimitrov’un bu kaydında böyle bir tartışmanın, hatta TKP’ye bilgi verildiğinin izi yok. Gördüğümüz, Stalin’in dar bir çevrede açıkladığı politikanın, daha doğrusu verdiği talimatın Komintern genel sekreteri tarafından sorgusuz sualsiz uygulamaya aktarılmasıdır.

Stalin (1940)

Zaten onlara soran kim? Yanılmaz, büyük ve yüce önder her şeyi düşünmüşken başkalarının düşünmesine ne gerek var?

Trotskistlerin, Komintern’in ayrıcalıklı Sovyet bürokrasisinin dış politika çıkarlarının bir aracına dönüştürüldüğünü söylerken kastettikleri işte tam da budur.

Yaklaşık iki buçuk yıl sonra sıra Komintern’in kendisine gelecekti.

Stalin’in iki büyük emperyalist güçle, Britanya ve ABD ile ittifakını sağlamlaştırma siyaseti içinde örgütün varlığına artık gerek görülmeyecekti. Kapatmanın örgütsel işlemleri yürütüldü: Prezidyum kararları alındı, üye partilerin onayları toplandı.

Ama gerçek bir tartışma yapılmadı. Zaten Dimitrov’un günlüğü de taslağın önce Stalin’in onayından geçtiğini, izlenecek usulün de onunla kararlaştırıldığını gösteriyor. Haziran 1943’te süreç tamamlandı ve devrimci bir örgüt olarak beyin ölümü uzun yıllar önce gerçekleşmiş olan Komintern’in cansız bedeni nihayet toprağa verildi.[4]

[1] Vladimir Georgiyeviç Dekanozov (1898-1953), Sovyet güvenlik aygıtından gelen, Beriya’nın yakın çalışma arkadaşlarından biriydi. Berlin’e 26 Kasım 1940’ta hareket etti. Bkz. Steinhardt’ın 24 Kasım 1940 tarihli telgrafı ve editör notu.

[2] Georgi Dimitrov, Günlük, c. 2, çev. Rüstem Aziz, TÜSTAV, 2004, 25 Kasım 1940 tarihli kayıt, s. 36-37.

[3] Aynı yerde, 25-26 Kasım 1940 tarihli kayıtlar, s. 37.

[4] Bkz. Dimitrov’un günlük kayıtlarından “On the Dissolution of the Comintern” ve Standley’nin 10 Haziran 1943 tarihli telgrafı.

Candan Badem’s changing view:

From denial to an apologist’s acceptance

Candan Badem

I return to this subject once again. Regular readers of this blog will by now be used to this: I continue to examine the Stalin leadership’s demands for Turkish territory and bases in the Straits through the various sources I come across. Links to my previous articles can be found below.

This time, however, I shall focus not on a new diplomatic document or the memoirs of a Soviet leader, but on two articles by the same author, published seven years apart.

The author is the Stalinist historian Candan Badem. His first article appeared on soL Haber on 4 November 2008 under the pseudonym Kıvılcım Çağla. Its title posed a question: “Stalin Kars ve Ardahan’ı İstedi mi?” (Did Stalin Demand Kars and Ardahan?). His second article appeared on İleri Haber on 28 September 2015 under the title “Bir kez daha Kars, Ardahan ve Stalin” (Once Again: Kars, Ardahan and Stalin).[1]

Reading the two articles back to back is highly instructive. The differences between them are not merely a matter of new information being added. Badem’s conclusion also changes. But has accepting the historical fact been enough for him to move away from the political outlook that previously led him to deny it? That is the question I wish to explore.

No written diplomatic note, no demand?

In his 2008 article, Badem argues that it has not been proven that the Soviet Union demanded territory from Turkey. He also sets his own criterion for what would count as proof: a written diplomatic note from Stalin or the Soviet government must be produced.

There is a fundamental methodological problem here. Can the fact that a foreign minister conveyed a demand to another country’s ambassador be established only if that demand was also set out in a diplomatic note? Why should records of meetings, testimony from those involved, discussions of the same issue with other states, and mutually corroborating documents not count as sufficient evidence?

Investigating whether such a diplomatic note exists is, of course, necessary. But insisting that a single type of document drawn up in a particular form is indispensable as proof narrows the scope of historical research; in this case, it also serves as a line of defence that deliberately excludes other sources capable of confirming Stalin’s territorial demands.

Badem’s 2015 article itself brings this problem into focus. In that article, too, he states that no official Soviet note concerning the territorial demand has come to light. Yet he now accepts that the demand was made.

So it is possible to reach that conclusion without a written diplomatic note after all.

New documents and an old criterion

Chuyev and Molotov in front
of a portrait of Stalin

In his second article, Badem states that he has obtained new information from Russian, Armenian and British archives. He cites documents published by the Armenian State Archives, Cemil Hasanlı’s research and Molotov’s conversations with Feliks Chuyev as the basis for his assessment.

Yet it is not just the amount of information that has changed. The requirement that a particular form of proof must be produced, laid down in the earlier article, is also abandoned in practice. Alongside the new conclusion, we are therefore entitled to expect an explanation of why the old criterion was mistaken.

Moreover, Molotov’s conversations were a source Badem had already used in 2008. The issue, therefore, is not simply one of archives that became available later. The way an already available source was read and interpreted also needs to be questioned.

In earlier articles, I examined Molotov’s statements acknowledging that demands had been made for Turkish territory and bases in the Straits. The difference between Badem’s two articles is also striking in their use of this source.

Who was responsible for the acknowledged demand?

In his 2015 article, Badem now accepts that the Soviet leadership demanded territory from Turkey. He argues that Stalin acted with excessive self-confidence and was unrealistic. He also notes that this move drew Turkey closer to the United States.

Yet in explaining the demands, he gives considerable weight to the expectations of Georgia and Armenia. He argues that the Soviet leadership sought to satisfy these republics.

This explanation recalls the narrative we previously encountered when examining official Soviet historiography. There is, however, a difference: Badem explicitly acknowledges Stalin’s responsibility. Even so, by explaining the policy in terms of a desire to satisfy the republics, he relegates the Kremlin’s own strategic objectives to the background.

Of course, such expectations may well have existed in Georgia and Armenia. But expectations within those republics and their translation into Soviet foreign policy are two different matters. A foreign policy initiative on this scale, especially under Stalin, could not possibly have been pursued independently of the central leadership and Stalin himself. Responsibility for advancing these demands through diplomatic channels lay with the Kremlin bureaucracy and with Stalin at its head.

Indeed, Badem’s own account refers to Stalin’s insistence and the instructions he gave to Molotov. The same text therefore also shows that the question of responsibility cannot be explained away by reference to the republics’ expectations.

Where does the 1940 record fit into this explanation?

Badem states that the Soviet leadership wanted to obtain territory from Turkey, which had pursued a pro-German policy throughout the war. The demands are thus presented largely as a response to Turkey’s wartime conduct and are, at least in part, justified on that basis.

Yet the history of the Soviet objective of securing bases in the Straits reveals the limits of this explanation.

Molotov in conversation with Adolf Hitler (1940)

The diplomatic documents from November 1940 that I examined previously clearly show that the Soviet Union sought bases in the Straits in its negotiations with Nazi Germany. Dimitrov’s diary entry for 25 November 1940 also records Stalin explaining the same objective to his inner circle.

Moreover, during this discussion, Stalin expresses support for Bulgaria’s territorial claims against Turkey and also speaks of driving the Turks into Asia.

None of this, of course, proves that the specific territorial demands advanced in 1945 had already been worked out in every detail five years earlier. The details must have changed in various ways over the intervening five years. Yet it is clear that the objective of securing bases in the Straits did not arise solely as a reaction to Turkey’s wartime conduct. That objective already existed when the Soviet Union was negotiating with Nazi Germany. Stalin’s remarks, as recorded in Dimitrov’s diary, clearly show that in 1940 he was contemplating reducing Turkey’s size by taking territory from it in both the west and the east.

Does the Turkish bourgeoisie’s choice justify Stalin?

The most problematic part of the second article, however, is its conclusion.

Badem argues that the Turkish bourgeoisie’s preference for integration with the West predated the Soviet demands. There is some validity to this observation. To explain Turkey’s turn towards the United States and its entry into NATO solely in terms of Stalin’s demands would be to overlook the decisive influence of world-historical developments, domestic class relations and the choices made by the ruling classes.

Yet it does not follow that the Stalin leadership’s responsibility is diminished. The Turkish bourgeoisie’s desire for integration with the West and the impact of Soviet policy on that process can be examined together; indeed, that is how the issue ought to be analysed.

Badem, however, concludes his article by arguing that those who do not oppose Turkey’s transformation into a US and NATO base cannot object to the Soviet demand for joint bases.

This line of reasoning may expose the inconsistency and hypocrisy of such circles. It does not, however, demonstrate that the Soviet demand was justified.

Moreover, it does not address a socialist position that opposes both US military and political domination of Turkey and the Stalin leadership’s demands for territory and bases. Why should we have to choose between the two?

What comes after denial?

Badem’s second article differs from the first. His acknowledgement that the demands were made and his criticism of Stalin’s policy are significant. This change deserves recognition.

Yet the standard of proof set in the first article remains unquestioned; in the second, the acknowledgement of the historical fact is followed by explanations that limit responsibility and seek to invalidate criticism on the basis of the critic’s political identity.

Thus, the defence retreats in the face of historical fact, only to continue on another level.

We do not need to defend Stalin’s reactionary foreign policy to criticise the anti-communism of Turkey’s ruling classes and their ties to imperialism. Once defending socialism is treated as necessarily entailing the justification of Stalin’s demands for territory and bases, historical facts themselves begin to be distorted to suit the needs of that defence. This is precisely the method Stalinist apologetics has always employed.

[1] Kıvılcım Çağla, “Stalin Kars ve Ardahan’ı İstedi mi?”, soL Haber, 4 November 2008; Candan Badem, “Bir kez daha Kars, Ardahan ve Stalin”, İleri Haber, 28 September 2015. The date of the second article is taken from a record of the page preserved in search engine results.

Previous articles on the subject:

Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head

Molotov Speaks: territorial and Straits base demands on Turkey in 1945

What do Khrushchev’s memoirs tell us?

The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre

Stalin looking at the map

A demand predating 1945: Bases in the Straits

Hazal Yalın’s Footnote

Stalin: “We shall drive the Turks into Asia”

Candan Badem’in değişen görüşü:

İnkârdan özürcü kabule

Candan Badem

Bu konuya yeniden dönüyorum. Blogu izleyenler artık alışmıştır: Stalin yönetiminin Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talep etmesi meselesini, karşıma çıkan farklı kaynaklar üzerinden ele almaya devam ediyorum. Önceki yazıların bağlantılarını aşağıda bulabilirsiniz.

Bu kez yeni bir diplomatik belge veya bir Sovyet yöneticisinin anıları üzerinde değil, aynı yazarın yedi yıl arayla yayımlanmış iki makalesi üzerinde duracağız.

Yazar, Stalinist tarihçi Candan Badem. İlk yazısını Kıvılcım Çağla takma adıyla 4 Kasım 2008’de soL Haber’de yayımlamış. Başlığı bir soru: “Stalin Kars ve Ardahan’ı İstedi mi?” İkinci yazısı ise 28 Eylül 2015’te İleri Haber’de, “Bir kez daha Kars, Ardahan ve Stalin” başlığıyla yayımlanmış.[1]

İki yazıyı art arda okumak son derece öğretici. Çünkü bu iki yazının arasındaki farklılıklar yalnızca yeni bilgilerin eklenmesinden ibaret değil. Badem’in vardığı sonuç da değişiyor. Ancak tarihsel olguyu kabul etmek, onu daha önce reddetmesine yol açan siyasi yaklaşımdan uzaklaşmaya yetmiş mi? Üzerinde durmak istediğim soru bu.

Yazılı nota yoksa talep de yok mu?

Badem, 2008 tarihli yazısında Sovyetler Birliği’nin Türkiye’den toprak istediğinin kanıtlanmadığını savunuyor. Kanıtın hangi biçimde olması gerektiğini de kendisi belirliyor: Stalin’in veya Sovyet hükümetinin yazılı notası gösterilmeli.

Burada yöntemle ilgili temel bir sorun var. Bir dışişleri bakanının başka bir ülkenin büyükelçisine ilettiği talebin tarihsel varlığı, yalnızca o talebin ayrıca diplomatik nota hâline getirilmesiyle mi kanıtlanabilir? Görüşme kayıtları, tarafların tanıklıkları, başka devletlerle yapılan görüşmelerde aynı konunun ele alınması ve birbirini doğrulayan belgeler neden yeterli sayılmasın?

Diplomatik notanın bulunup bulunmadığını araştırmak elbette gerekli. Fakat belirli biçimde düzenlenmiş tek bir belge türünü zorunlu kanıt ilan etmek, tarihsel araştırmayı daraltıyor; bu örnekte de Stalin’in toprak talebini doğrulayabilecek diğer kaynakları kasıtlı olarak devre dışı bırakan bir savunma işlevi görüyor.

Badem’in 2015’teki yazısı, bu sorunu kendiliğinden görünür kılıyor. Çünkü ikinci yazıda da toprak talebine ilişkin resmî bir Sovyet notasının ortaya çıkmadığını söylüyor. Buna rağmen artık talebin varlığını kabul ediyor.

Demek ki yazılı nota olmadan da bu sonuca ulaşılabiliyormuş.

Yeni belgeler ve eski ölçüt

Çuyev ve Molotov Stalin'in
portresinin önünde

Badem, ikinci yazısında Rusya, Ermenistan ve İngiltere arşivlerinden yeni bilgilere ulaştığını belirtiyor. Ermenistan devlet arşivinin yayımladığı belgeleri, Cemil Hasanlı’nın çalışmasını ve Molotov’un Feliks Çuyev’le söyleşilerini değerlendirmesine dayanak gösteriyor.

Ancak değişen yalnızca bilgi miktarı değil. Önceki yazıda konulan zorunlu kanıt koşulu da fiilen terk ediliyor. Bu durumda, yeni sonucun yanında eski ölçütün neden yanlış olduğunun da açıklanmasını beklemek hakkımız.

Üstelik Molotov’un söyleşileri, Badem’in 2008’de de kullandığı bir kaynak. Dolayısıyla mesele yalnızca sonradan açılan arşivlerden ibaret değil. Daha önce mevcut olan bir kaynağın nasıl okunduğu da sorgulanmayı gerektiriyor.

Ben önceki yazılarda Molotov’un Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talep edildiğini kabul eden açıklamalarını ele almıştım. Badem’in iki yazısı arasındaki fark, bu kaynağın kullanımı bakımından da dikkat çekici.

Kabul edilen talebin sorumlusu kim?

Badem, 2015’te artık Sovyet yönetiminin Türkiye’den toprak istediğini kabul ediyor. Stalin’in aşırı özgüvenle hareket ettiğini ve gerçekçi davranmadığını söylüyor. Bu girişimin Türkiye’yi ABD’ye daha fazla yakınlaştırdığını da belirtiyor.

Bununla birlikte talepleri açıklarken Gürcistan ve Ermenistan’ın beklentilerine önemli bir yer veriyor. Sovyet yönetiminin bu cumhuriyetleri memnun etmek istediğini ileri sürüyor.

Bu açıklama, daha önce resmî Sovyet tarihini incelerken karşılaştığımız anlatıyı hatırlatıyor. Ancak arada bir fark var: Badem, Stalin’in sorumluluğunu açıkça kabul ediyor. Buna rağmen politikanın gerekçesini cumhuriyetleri memnun etme isteğine bağlaması, Kremlin’in kendi stratejik hedeflerini geri plana itiyor.

Elbette Gürcistan ve Ermenistan’da bu yönde beklentiler bulunmuş olabilir. Ancak cumhuriyetlerdeki beklentilerle bunların Sovyet dış politikasına dönüştürülmesi ayrı meselelerdir. Bu ölçekte bir dış politika girişiminin, hele de Stalin döneminde, merkezî yönetimden ve bizzat Stalin’den bağımsız yürütülmesi kesinlikle söz konusu olamazdı. Taleplerin diplomatik düzeyde ileri sürülmesinin sorumluluğu Kremlin bürokrasisine ve onun tepesindeki Stalin’e aittir.

Nitekim Badem’in kendi anlatısında da Stalin’in ısrarı ve Molotov’a verdiği talimat yer alıyor. Dolayısıyla aynı metin, sorumluluğun cumhuriyetlerin beklentileriyle açıklanamayacağını da gösteriyor.

1940 kaydı bu açıklamanın neresinde?

Badem, Sovyet önderliğinin savaş boyunca Alman yanlısı politika izleyen Türkiye’den toprak almak istediğini söylüyor. Böylece talepler, önemli ölçüde Türkiye’nin savaş sırasındaki tutumuna verilen bir karşılık çerçevesinde sunuluyor ve en azından kısmen haklı gösteriliyor.

Ancak boğazlarda üs hedefinin geçmişi, bu açıklamanın sınırlarını gösteriyor.

Molotov, Adolf Hitler'le sohbet ederken (1940)

Daha önce ele aldığım Kasım 1940 tarihli diplomatik belgelerde, Sovyetler Birliği’nin Nazi Almanyası’yla yürüttüğü pazarlıkta boğazlarda üs istediği açıkça görülüyor. Dimitrov’un 25 Kasım 1940 tarihli günlük kaydında da Stalin aynı hedefi yakın çevresine anlatıyor.

Üstelik bu görüşmede Bulgaristan’ın Türkiye’ye yönelik toprak iddialarını desteklediğini belirtiyor ve Türklerin Asya’ya kovulmasından da söz ediyor.

Bunlar, 1945’teki belirli toprak taleplerinin bütün ayrıntılarıyla beş yıl önceden hazırlandığını kanıtlamaz elbette. Aradan geçen beş yıl boyunca ayrıntılarda çeşitli değişiklikler olmuştur mutlaka. Ancak boğazlarda üs hedefinin yalnızca Türkiye’nin savaş sırasındaki tutumuna tepki olarak doğmadığı ortadadır. Bu hedef, Nazi Almanyası’yla pazarlık yürütülen dönemde de mevcuttu. Stalin’in Dimitrov’un günlüğünde aktarılan sözleri, 1940’ta Türkiye’yi hem batıdan hem de doğudan parçalar kopararak küçültmeyi aklından geçirdiğini açıkça gösteriyor.

Türkiye burjuvazisinin tercihi Stalin’i haklı çıkarır mı?

İkinci yazının en sorunlu bölümü ise kapanışı.

Badem, Türkiye burjuvazisinin Batı’yla bütünleşme tercihinin Sovyet taleplerinden önceye uzandığını söylüyor. Bu tespitin haklı bir yanı var. Türkiye’nin ABD’ye yönelişini ve NATO’ya girişini yalnızca Stalin’in talepleriyle açıklamak, dünya-tarihsel gelişmelerin belirleyici etkisini, içerideki sınıf ilişkilerini ve egemen sınıfların tercihlerini gözden kaçırır.

Ancak buradan Stalin yönetiminin sorumluluğunun azaldığı sonucu çıkmaz. Türkiye burjuvazisinin Batı’yla bütünleşme isteği ile Sovyet politikasının bu sürece etkisi aynı anda incelenebilir ve incelemenin aslında böyle yapılması gerekir.

Badem ise yazısının sonunda, Türkiye’nin ABD ve NATO üssü hâline gelmesine karşı çıkmayanların Sovyetlerin ortak üs talebine itiraz edemeyeceğini savunuyor.

Bu muhakeme, söz konusu çevrelerin tutarsızlığını ve iki yüzlülüğünü ortaya koyabilir. Fakat Sovyet talebinin doğruluğunu kanıtlamaz.

Dahası, hem ABD’nin Türkiye üzerindeki askerî ve siyasi hâkimiyetine hem de Stalin yönetiminin toprak ve üs taleplerine karşı çıkan sosyalist bir tutuma cevap vermez. Neden bu iki tutumdan birini seçmek zorunda olalım?

İnkârdan sonra ne geliyor?

Badem’in ikinci yazısı ilkinden farklı. Taleplerin varlığını kabul etmesi ve Stalin’in politikasını eleştirmesi kayda değer. Bu değişikliği teslim etmek gerekiyor.

Fakat ilk yazının kanıt ölçütü sorgulanmadan bırakılıyor; ikinci yazıda ise olgunun kabulünü, sorumluluğu sınırlayan ve eleştiriyi muhatabın siyasi kimliğine göre geçersizleştirmeye çalışan açıklamalar izliyor.

Böylece tarihsel gerçek karşısında geri çekilen savunma, başka bir düzlemde sürdürülüyor.

Türkiye’de egemen sınıfların antikomünizmini ve emperyalizmle ilişkilerini eleştirmek için Stalin’in gerici dış politikasını savunmaya ihtiyacımız yok. Sosyalizmi savunmakla Stalin’in toprak ve üs taleplerini aklamak arasında zorunlu bir bağ kurulduğunda, tarihsel olgular da bu savunmanın ihtiyaçlarına göre eğilip bükülmeye başlanıyor. Stalinist özürcülüğün öteden beri başvurduğu yöntem de zaten budur.

[1] Kıvılcım Çağla, “Stalin Kars ve Ardahan’ı İstedi mi?”, soL Haber, 4 Kasım 2008. Candan Badem, “Bir kez daha Kars, Ardahan ve Stalin”, İleri Haber, 28 Eylül 2015. İkinci yazının tarihi, arama motorunda korunmuş sayfa kaydından alınmıştır.

Konuyla ilgili önceki yazılar:

Tarihi tersyüz ederken hakikate çarpmak

Molotov Anlatıyor: 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talebi

Hruşçov’un anıları ne söylüyor?

Kremlin’in 1970’lerin ortasındaki “diplomatik” manevrası

Stalin haritaya bakarken: “Burada sınırlarımız hoşuma gitmiyor”

1945’in öncesine uzanan bir talep: Boğazlarda üs

Hazal Yalın’ın dipnotu

Stalin: “Biz Türkleri Asya’ya kovacağız”

One million or one and a half million?

Dimitrov, Stalin and Molotov

Regular readers of this blog will know that I translate the Turkish articles I publish here into English and publish the translations within a day or two. I have followed this practice consistently since the blog began, nearly two years ago.

On 22 October, I published the English translation of my article "Stalin: ‘Biz Türkleri Asya’ya kovacağız’" (Stalin: "We shall drive the Turks into Asia"), which had appeared in Turkish on 20 October. I would like to offer a brief explanation of a difference that may have caught the attention of those curious enough to read both versions -and I know there are such readers.

In Rüstem Aziz’s Turkish translation of Dimitrov’s diary, the figure Stalin gives for the Armenian population in Turkey is “one million”:

We shall drive the Turks into Asia. What is Turkey? There are two million Georgians there, one million Armenians, one million Kurds, and so forth. The Turks amount to only six or seven million. [1]

By contrast, the abridged English edition, The Diary of Georgi Dimitrov, 1933-1949, edited and introduced by Ivo Banac, gives the same figure as “one and a half million”. This is the edition I consulted when preparing the English version of my article:

We shall drive the Turks into Asia. What is Turkey? There are two million Georgians there, one and a half million Armenians, a million Kurds, and so forth. The Turks amount to only six or seven million. [2]

I noticed the discrepancy while translating the article. However, since I did not know what accounted for it, I left the figure given in the English edition unchanged. In the Turkish article, I retained the wording of the Turkish edition; in the English article, that of the English edition.

I initially considered adding a note to the English translation explaining the discrepancy. However, I decided against it for fear of shifting the focus of the article. Moreover, I would then have had to add the same explanation retrospectively to the Turkish text. Readers who had already read the article might have missed that addition. I therefore thought it more appropriate to explain the matter in a separate note, as I am doing here.

The significance of population figures in the context of the 1915 Armenian Genocide and its denial provides a further reason to make this discrepancy explicit. What is at issue here is a population claim made by Stalin in 1940 and reported differently in the two editions. These figures provide no reliable basis for determining the size of the Armenian population in Turkey at that time, nor do they allow us to draw conclusions about the pre-genocide Armenian population or the scale of the genocide.

Stalin’s ignorance of the demographic composition of the country about which he spoke so recklessly is also striking, especially given that he was contemplating driving millions of people from one continent to another. In Dimitrov’s account of the conversation, there is no record of any of the three men with him -one of them the Soviet foreign minister- challenging these figures. This silence raises the question of whether they were similarly ignorant or feared provoking the wrath of the “great and infallible leader”.

[1] Georgi Dimitrov, Günlük, vol. 2: 1 September 1939-5 May 1945, trans. Rüstem Aziz, Istanbul: TÜSTAV, 2004, entry dated 25 November 1940, p. 37. Emphasis added.

[2] Georgi Dimitrov, The Diary of Georgi Dimitrov, 1933-1949, edited and introduced by Ivo Banac, New Haven and London: Yale University Press, 2003, entry dated 25 November 1940, p. 137. Italics in the original; emphasis added.

Bir milyon mu, bir buçuk milyon mu?

Dimitrov, Stalin ve Molotov

Blogun sürekli okurları biliyor: Burada yayımladığım Türkçe yazıları bir iki gün içinde İngilizceye çevirip yayımlıyorum. İki yaşına yaklaşan blogumda en başından beri bu uygulamaya sadık kaldım.

20 Ekim’de yayımladığım “Stalin: ‘Biz Türkleri Asya’ya kovacağız’” başlıklı yazının İngilizce çevirisini de 22 Ekim’de yayımladım. Her iki metni de okuyacak kadar meraklı olanların -böylelerinin olduğunu biliyorum- dikkatini çekmiş olabilecek bir farklılık hakkında kısa bir açıklama yapmak istiyorum.

Dimitrov’un günlüğünün Rüstem Aziz tarafından yapılan Türkçe çevirisinde Stalin’in Türkiye’deki Ermeni nüfusu için verdiği rakam “1 milyon”:

Biz Türkleri Asya’ya kovacağız. Nedir şu Türkiye? Orada iki milyon Gürcü, 1 milyon Ermeni, 1 milyon Kürt vb. var. Türkler sadece 6-7 milyon. [1]

Buna karşılık, İngilizce yazıyı hazırlarken yararlandığım, Ivo Banac’ın girişini yazıp yayına hazırladığı The Diary of Georgi Dimitrov, 1933–1949 başlıklı kısaltılmış İngilizce baskıda aynı rakam “bir buçuk milyon” olarak geçiyor:

We shall drive the Turks into Asia. What is Turkey? There are two million Georgians there, one and a half million Armenians, a million Kurds, and so forth. The Turks amount to only six or seven million. [2]

Aradaki uyumsuzluğu çeviriyi yaparken fark ettim. Ancak nereden kaynaklandığını bilmediğim için İngilizce baskıdaki rakamı değiştirmedim. Türkçe yazıda Türkçe baskıdaki, İngilizce yazıda ise İngilizce baskıdaki ifadeyi korudum.

Önce İngilizce çeviriye bu konuda bir açıklama eklemeyi düşündüm. Ancak yazının odağını kaydırabileceği endişesiyle bundan vazgeçtim. Üstelik bu durumda Türkçe metne de geriye dönük olarak aynı açıklamayı eklemem gerekecekti. Bu ekleme ise yazıyı daha önce okumuş olanların gözünden kaçabilecekti. Bu nedenle durumu şimdi yaptığım gibi ayrı bir notla açıklamayı daha uygun buldum.

1915 Ermeni Soykırımı ve inkârı bağlamında nüfus rakamlarının taşıdığı önem, bu farklılığı açıkça belirtmek için ayrıca bir neden oluşturuyor. Burada söz konusu olan, Stalin’in 1940 yılında ileri sürdüğü bir nüfus iddiasının iki baskıda farklı aktarılmasıdır. Bu rakamlar, Türkiye’nin o tarihteki Ermeni nüfusunu belirlemek için güvenilir bir dayanak oluşturmadığı gibi, soykırım öncesindeki Ermeni nüfusu ya da soykırımın boyutları hakkında da bir sonuca varmamızı sağlamaz.

Öte yandan, milyonlarca insanı bir kıtadan diğerine kovmayı tasarlayan Stalin’in, üzerinde böylesine pervasızca konuştuğu ülkenin nüfus yapısı hakkındaki cehaleti de çok dikkat çekicidir. Aktarılan konuşmada, yanındaki üç kişinin -üstelik biri de ülkenin dışişleri bakanı- bu rakamlara itiraz ettiğine ilişkin bir kayıt bulunmuyor. Bu sessizlik, onların da benzer bir bilgisizlik içinde olup olmadıkları ya da “büyük ve yanılmaz önderin” öfkesini uyandırmaktan çekinip çekinmedikleri sorusunu akla getiriyor.

[1] Georgi Dimitrov, Günlük, c. 2: 1 Eylül 1939–5 Mayıs 1945, çev. Rüstem Aziz, TÜSTAV, İstanbul, 2004, 25 Kasım 1940 tarihli kayıt, s. 37. Vurgu bana ait.

[2] Georgi Dimitrov, The Diary of Georgi Dimitrov, 1933–1949, giriş ve yayına hazırlama: Ivo Banac, New Haven ve Londra: Yale University Press, 2003, 25 Kasım 1940 tarihli kayıt, s. 137. İtalikler orijinalde; vurgu bana ait.

Stalin: “We shall drive the Turks into Asia”

I have addressed this subject several times before.

Regular readers of this blog will recall that I have sought to counter Stalinist claims that the Stalin regime’s demands for Turkish territory and bases in the Straits were a “Cold War myth” by presenting testimony and documentary evidence from a variety of sources. A list of the relevant articles can be found below.

This time, I would like to return to the subject through Dimitrov’s diary. Several entries in the second volume of the Turkish translation add important details to the picture I outlined in my earlier articles. Stalin’s remarks of 25 November 1940, in particular, deserve close attention.

Moreover, this entry goes beyond the question of bases in the Straits. It also records support for Bulgaria’s territorial claims against Turkey and Greece, calculations concerning the composition of Turkey’s population, and statements about driving the Turks into Asia.

Without further ado, let us turn to the source itself.

Dimitrov’s record of the meeting

I briefly mentioned Dimitrov’s diary in the third instalmentof my mini-series on Bill Bland. First published in Bulgarian in 1997, the diary appeared in an abridged English edition edited by Ivo Banac in 2003. Rüstem Aziz’s Turkish translation was published by TÜSTAV in three volumes in 2004-2005.[1]

The diary is an important source that allows us to trace Dimitrov’s meetings with Stalin, the instructions he received from him, and the way the Comintern’s political line was shaped. Here we are reading contemporaneous records rather than a retrospective account of events recalled years later.

Dimitrov begins his entry for 25 November 1940 as follows:

Just returned from the Comintern, when I was summoned to see Stalin. I found Molotov (and Dekanozov) there.[2]

A substantial part of the discussion concerns the mutual assistance agreement that the Soviet Union is proposing to Bulgaria. Stalin says that both countries face threats to their security from the direction of the Black Sea and the Straits, and explains that the Soviet Union is prepared to provide Bulgaria with economic and military assistance.

He then turns to Turkey:

As regards Turkey, we demand a base to ensure that the straits cannot be used against us.[3]

It could hardly be clearer.

According to Dimitrov’s record, Stalin states, at a meeting also attended by Molotov, that the Soviet Union demands a base in the Straits from Turkey.

Testimony alongside the diplomatic record

In my earlier article, “A demand predating 1945: Bases inthe Straits”, I pointed out that this objective had not first emerged after the war.

One of the documents I examined in that article was a telegram sent on 26 November 1940 by Schulenburg, Germany’s ambassador in Moscow. The telegram recorded the Soviet conditions that Molotov had communicated to him. These included the establishment, under a long-term lease, of a base for Soviet land and naval forces near the Straits.

Stalin and Dimitrov

Dimitrov’s diary adds testimony from a different source to this diplomatic record: Stalin’s remarks to his inner circle the previous day.

One source records the conditions the Soviet government presented to Germany; the other records a meeting at which Stalin expressed the same objective. The two sources complement one another.

The aim of acquiring bases in the Straits therefore cannot be explained solely in terms of Turkey’s wartime stance or the talks over the renewal of the Soviet-Turkish Treaty of Friendship in 1945. Stalin was already openly expressing this aim within his inner circle in November 1940.

Support for Bulgaria’s territorial claims

Another striking aspect of the discussion is a statement I had not encountered in the sources I examined in my earlier articles on this subject.

Stalin says that the Soviet Union supports Bulgaria’s territorial claims:

We support Bulgaria’s territorial claims—the Midye [Midiya]-Enez [Enos] line (the Edirne [Adrianople] region of Western Thrace, Dedeağaç [Alexandroupolis], Drama, and Kavalla).[2]

The territories mentioned here include land belonging to both Turkey and Greece. The reference to the province of Edirne, extending as far as the Midye–Enos line, concerns Turkey, while Western Thrace, Dedeağaç, Drama and Kavala concern Greece.

Moreover, Stalin does not stop at declaring Soviet support for these territorial claims. He also explains how a Soviet–Bulgarian agreement would alter the balance of power:

If such an agreement is signed, Turkey will not dare to go to war against Bulgaria, and the situation in the Balkans will be entirely different.[3]

These two statements need to be read together. On the one hand, Bulgaria’s territorial claims against its neighbours are being endorsed; on the other, the calculation is that an agreement with the Soviet Union could deter Turkey from responding militarily to those claims.

The discussion, therefore, is not confined to maintaining security within existing borders. It also concerns redrawing borders in the region and neutralising states that might oppose such changes.

“What is Turkey?”

Stalin’s remarks on Turkey do not end with his statement about bases in the Straits. The following passage comes immediately afterwards in Dimitrov’s record:

We shall drive the Turks into Asia. What is Turkey? There are two million Georgians there, one and a half million Armenians, a million Kurds, and so forth. The Turks amount to only six or seven million.[3]

Clearly, these population figures should not be treated as reliable data on Turkey’s demographic composition. What matters here is what Stalin is trying to achieve by citing them.

He lists the various peoples living in Turkey, downplays the number of Turks, and links all this to his declaration, “We shall drive the Turks into Asia.” Another country’s population and territory are treated as things that great powers can dispose of as they see fit.

We cannot infer a detailed plan for border changes or a military operation from this brief entry. But we do not need such a plan to understand how Stalin viewed Turkey’s existing borders and sovereignty.

Moreover, when these remarks are read alongside sources showing that territorial demands were made on Turkey in 1945, the picture becomes even clearer. This entry alone does not, of course, prove that Kars and Ardahan were being claimed; it does, however, help us understand the political mindset behind those demands. It is hardly surprising that a dictator who had concentrated power in his own hands, insisted on having his own way, and spoke about Turkey in such terms should demand territory and bases from Turkey a few years later.

The evidence against denial

Molotov’s interviews, Khrushchev’s memoirs, the official Soviet historical account acknowledging that the demands were abandoned, and the diplomatic documents of the period differ in nature. Each must be assessed in its own context. Yet the fact that these different sources corroborate the same objectives and initiatives certainly cannot be ignored.

To these we can now add Stalin’s statement, “we demand a base”, made during an internal discussion at the highest level of the Stalinist bureaucracy and recorded in Dimitrov’s diary. Moreover, the same entry records support for Bulgaria’s territorial claims against Turkey and the declaration, “We shall drive the Turks into Asia.” Those who deny that these demands were ever made must account for this record as well as the other sources.

[1] Georgi Dimitrov, Günlük, trans. Rüstem Aziz, TÜSTAV, Istanbul; vol. 1: 9 March 1933-31 August 1939 (2004); vol. 2: 1 September 1939-5 May 1945 (2004); vol. 3: 6 May 1945-6 February 1949 (2005). Abridged English edition: The Diary of Georgi Dimitrov, 1933-1949, edited and introduced by Ivo Banac, Yale University Press, New Haven and London, 2003.

[2] Georgi Dimitrov, Günlük, vol. 2: 1 September 1939-5 May 1945, trans. Rüstem Aziz, TÜSTAV, Istanbul, 2004, entry for 25 November 1940, p. 36.

[3] Ibid., p. 37.

Previous articles on the subject:

Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head

Molotov Speaks: territorial and Straits base demands on Turkey in 1945

What do Khrushchev’s memoirs tell us?

The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre

Stalin looking at the map

A demand predating 1945: Bases in the Straits

Hazal Yalın’s Footnote

Stalin: “Biz Türkleri Asya’ya kovacağız”

Bu konuyu daha önce birkaç kez ele aldım.

Blogu izleyenler hatırlayacaktır: Stalin yönetiminin Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talep etmesinin bir “Soğuk Savaş masalı” olduğunu ileri süren Stalinistlerin karşısına, farklı kaynaklardan gelen tanıklıkları ve belgeleri çıkarmaya çalıştım. İlgili yazıların listesini aşağıda bulabilirsiniz.

Bu kez aynı konuya Dimitrov’un günlüğü üzerinden dönmek istiyorum. Günlüğün Türkçe çevirisinin ikinci cildinde yer alan bazı kayıtlar, önceki yazılarda ele aldığım tabloya önemli ayrıntılar ekliyor. Özellikle Stalin’in 25 Kasım 1940’ta söyledikleri üzerinde durmaya değer.

Üstelik bu kayıtta yalnızca boğazlarda üs meselesi yok. Bulgaristan’ın Türkiye ve Yunanistan’a yönelik toprak iddialarının desteklenmesi, Türkiye’nin nüfus bileşimi üzerine yapılan hesaplar ve Türklerin Asya’ya kovulmasından söz eden ifadeler de var.

Sözü fazla uzatmadan kaynağa geçelim.

Dimitrov’un kaydettiği görüşme

Bill Bland hakkındaki mini yazı dizisinin üçüncü bölümünde Dimitrov’un günlüğünden kısaca söz etmiştim. İlk kez 1997’de Bulgarca yayımlanan günlük, 2003’te Ivo Banac’ın yayına hazırladığı kısaltılmış İngilizce baskıyla okura sunuldu. Rüstem Aziz’in yaptığı Türkçe çeviri ise TÜSTAV tarafından 2004-2005 yıllarında üç cilt olarak yayımlandı.[1]

Günlük, Dimitrov’un Stalin’le görüşmelerini, ondan aldığı talimatları ve Komintern’in siyasi çizgisinin nasıl şekillendiğini izlememizi sağlayan önemli bir kaynak. Burada yıllar sonra hatırlanan olayların anlatımını değil, olaylar sırasında tutulmuş kayıtları okuyoruz.

Dimitrov, 25 Kasım 1940 tarihli kaydına şöyle başlıyor:

Komintern’e henüz dönmüştüm ki Stalin’in yanına çağrıldım. Molotov’u (ve Dekanozov’u) orada buldum.[2]

Görüşmenin önemli bir bölümünü, Sovyetler Birliği’nin Bulgaristan’a önerdiği yardımlaşma anlaşması oluşturuyor. Stalin, Karadeniz ve Boğazlar yönünden her iki ülkenin güvenliğinin tehdit altında bulunduğunu söylüyor; Bulgaristan’a ekonomik ve askerî yardım yapmaya hazır olduklarını anlatıyor.

Ardından sözü Türkiye’ye getiriyor:

Türkiye’ye gelince, üs isteyeceğiz ki, Boğazlar bize karşı kullanılmasın.[3]

Bu kadar açık.

Dimitrov’un kaydına göre Stalin, Molotov’un da bulunduğu bir görüşmede, Türkiye’den boğazlarda üs isteyeceklerini söylüyor.

Diplomatik belgenin yanına eklenen tanıklık

Daha önce yayımladığım “1945’in öncesine uzanan bir talep: Boğazlarda üs” başlıklı yazıda, bu hedefin savaş sonrasında ortaya çıkmadığına işaret etmiştim.

O yazıda ele aldığım belgelerden biri, Almanya’nın Moskova Büyükelçisi Schulenburg’un 26 Kasım 1940 tarihli telgrafıydı. Telgraf, Molotov’un kendisine ilettiği Sovyet koşullarını kayda geçiriyordu. Bu koşullar arasında, boğazların yakınında Sovyet kara ve deniz kuvvetleri için uzun süreli kiralama yoluyla üs kurulması da bulunuyordu.

Stalin ve Dimitrov

Dimitrov’un günlüğü, bu diplomatik belgenin yanına başka bir kaynaktan gelen bir tanıklık ekliyor: Stalin’in bir gün önce yakın çevresine söylediklerini.

Birinde Sovyet hükümetinin Almanya’ya sunduğu koşullar, diğerinde ise Stalin’in aynı hedefi dile getirdiği görüşmenin kaydı var. İki kaynak birbirini tamamlıyor.

Dolayısıyla boğazlarda üs edinme hedefini yalnızca Türkiye’nin savaş sırasındaki tutumuna veya 1945’te dostluk antlaşmasının yenilenmesi etrafında yürütülen görüşmelere bağlamak mümkün değil. Stalin bu hedefi Kasım 1940’ta yakın çevresinde açıkça dile getiriyordu.

Bulgaristan’ın toprak iddialarına destek

Görüşmede dikkat çeken bir başka unsur, benim bu konuyla ilgili önceki yazılarda ele aldığım kaynaklarda karşılaşmadığım bir açıklama.

Stalin, Bulgaristan’ın toprak iddialarını desteklediklerini söylüyor:

Bulgaristan’ın Midye-Enez hattı üzerindeki (Edir[ne] vilayeti, Ba[tı] Trakya, Dedeağaç, Drama ve Kavala) topr[ak] iddialarını destekliyoruz.[2]

Burada hem Türkiye’ye hem de Yunanistan’a ait topraklar söz konusu. Midye–Enez hattına kadar uzanan Edirne vilayeti Türkiye’yi; Batı Trakya, Dedeağaç, Drama ve Kavala ise Yunanistan’ı ilgilendiriyor.

Üstelik Stalin, toprak iddialarını desteklediklerini belirtmekle yetinmiyor. Sovyet–Bulgar anlaşmasının yaratacağı güç ilişkisini de açıklıyor:

Böyle bir anlaşma imzalanırsa, Türkiye Bulgaristan’a karşı savaşmayı göze alamayacak ve Balkanlar’daki durum tamamen başka olacaktır.[3]

Bu iki açıklamayı birlikte okumak gerekiyor. Bir yandan Bulgaristan’ın komşularına yönelik toprak iddiaları destekleniyor; diğer yandan bu iddialar karşısında Türkiye’nin askerî müdahalesinin Sovyetler Birliği’yle yapılacak anlaşmayla önlenebileceği hesaplanıyor.

Dolayısıyla görüşmenin konusu, yalnızca mevcut sınırlar içinde güvenliğin nasıl sağlanacağı değil. Bölgedeki sınırların değiştirilmesi ve buna karşı çıkabilecek devletlerin nasıl etkisizleştirileceği de konuşuluyor.

“Nedir şu Türkiye?”

Stalin’in Türkiye’ye ilişkin sözleri, üs açıklamasıyla bitmiyor. Dimitrov’un kaydında hemen ardından şu ifadeler geliyor:

Biz Türkleri Asya’ya kovacağız. Nedir şu Türkiye? Orada iki milyon Gürcü, 1 milyon Ermeni, 1 milyon Kürt vb. var. Türkler sadece 6-7 milyon.[3]

Bu pasajdaki nüfus rakamlarını Türkiye’nin demografik yapısına ilişkin güvenilir veriler olarak almamak gerektiği açık. Burada önemli olan, Stalin’in bu rakamlarla ne yapmaya çalıştığı.

Türkiye’de yaşayan farklı halkları sıralıyor, Türklerin sayısını küçümsüyor ve bütün bunları “Türkleri Asya’ya kovacağız” sözüyle birleştiriyor. Başka bir ülkenin nüfusu ve toprakları, üzerinde büyük devletlerin tasarrufta bulunabileceği unsurlar gibi ele alınıyor.

Bu kısa kayıttan ayrıntıları belirlenmiş bir sınır değişikliği veya askerî harekât planı çıkaramayız. Ancak Stalin’in Türkiye’nin mevcut sınırlarına ve egemenliğine nasıl baktığını anlamak için böyle bir plana ihtiyacımız da yok.

Dahası, 1945’te Türkiye’den toprak talep edildiğini gösteren kaynaklar bu sözlerle birlikte okunduğunda, ortaya çıkan tablo daha da açık hâle geliyor. Bu kayıt, tek başına Kars ve Ardahan’ın talep edildiğini kanıtlamaz elbette; fakat o taleplerin arkasındaki siyasi zihniyeti anlamamızı sağlar. Türkiye hakkında böyle konuşan, gücü elinde toplamış ve dediğim dedik bir diktatörün birkaç yıl sonra Türkiye’den toprak ve üs istemesi hiç de şaşırtıcı görünmüyor.

İnkârın karşısındaki kaynaklar

Molotov’un söyleşileri, Hruşçov’un anıları, resmî Sovyet tarihinin taleplerden vazgeçildiğini kabul eden anlatısı ve dönemin diplomatik belgeleri farklı nitelikte kaynaklar. Bunların her birini kendi bağlamı içinde değerlendirmek gerekiyor. Ancak bu farklı kaynakların aynı hedefleri ve girişimleri doğrulaması kesinlikle görmezden gelinemez.

Şimdi bunların yanına, Stalinist bürokrasinin en tepesinde yapılan bir iç değerlendirmede dile getirilen ve Dimitrov’un günlüğüne kaydettiği “üs isteyeceğiz” sözü de ekleniyor. Üstelik aynı kayıtta Bulgaristan’ın Türkiye’ye yönelik toprak iddialarının desteklenmesi ve “Türkleri Asya’ya kovacağız” ifadesi de yer alıyor. Taleplerin varlığını inkâr edenlerin, diğer kaynaklarla birlikte bu kaydı da açıklaması gerekiyor.

[1] Georgi Dimitrov, Günlük, çev. Rüstem Aziz, TÜSTAV, İstanbul; c. 1: 9 Mart 1933-31 Ağustos 1939, 2004; c. 2: 1 Eylül 1939-5 Mayıs 1945, 2004; c. 3: 6 Mayıs 1945-6 Şubat 1949, 2005. İngilizce kısaltılmış baskı: The Diary of Georgi Dimitrov, 1933-1949, giriş ve yayına hazırlama: Ivo Banac, Yale University Press, New Haven ve Londra, 2003.

[2] Georgi Dimitrov, Günlük, c. 2: 1 Eylül 1939–5 Mayıs 1945, çev. Rüstem Aziz, TÜSTAV, İstanbul, 2004, 25 Kasım 1940 tarihli kayıt, s. 36.

[3] A.g.e., s. 37.

Konuyla ilgili önceki yazılar:

Tarihi tersyüz ederken hakikate çarpmak

Molotov Anlatıyor: 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talebi

Hruşçov’un anıları ne söylüyor?

Kremlin’in 1970’lerin ortasındaki “diplomatik” manevrası

Stalin haritaya bakarken: “Burada sınırlarımız hoşuma gitmiyor”

1945’in öncesine uzanan bir talep: Boğazlarda üs

Hazal Yalın’ın dipnotu