Feridun Gürgöz’s political memoirs (2)

Shopping at the special shop for CC members

PART 1 | PART 2

Feridun Gürgöz

In his memoirs, Feridun Gürgöz recounts that he travelled to the Soviet Union in July 1987 and saw Moscow for the first time in his life. [*]

On the second day of his visit, while they were touring the city, his interpreter tells him that he could go shopping at a special shop on Red Square reserved for Central Committee members, repeating the suggestion several times. From this insistence, Gürgöz realises that the interpreter wishes to take advantage of the opportunity to gain access to the shop and do some shopping there. Eventually he agrees to the suggestion, and they go to the shop together.

We can let Gürgöz tell the rest in his own words:

However, the goods on sale in this shop -items unavailable on the Soviet market and reserved exclusively for CC members- were, in my view, the sort of things that could hardly have been sold in any shop in West Germany, where I was living at the time. Everything on offer was second-rate, even third-rate, by Western standards. What caught my attention were the Lenin badges. I selected fifteen or twenty of them, in various designs and at different prices, placing them in the basket I was carrying, intending to give them as gifts to friends. I then made my way to the checkout area. There I encountered yet another of the Soviet Union’s problems. The checkout area was a space of about twelve square metres. Throughout the time we had been shopping, we had been the only customers in the shop. Yet behind tables arranged in an inverted U-shape stood four attendants who, from long hours of sitting, had become noticeably overweight. Starting from what I took to be the left end of the inverted U, I placed the Lenin badges from my basket in front of the first woman. She began entering them, one by one, into the ledger before her -in duplicate- noting their numbers and prices. Recording them and carrying out her own second check took three or five minutes. Then, together with the sheet she had filled in, she passed the badges on to the second woman. Following the same ingrained routine, the second woman checked each badge one by one against what the first had written. That, too, took several minutes. Once the second woman had confirmed the accuracy of the entry, she passed the badges, together with the approved sheet, to the third woman. The third glanced briefly at the paper and began wrapping my badges. She then handed the package, along with the calculated and approved sheet, to the cashier. I had now reached the fourth and final woman, positioned at the right end of the inverted U. In front of her stood an electronic till, and beside it an old bead abacus that had once been used for calculations. She first worked out the total on the abacus and noted it down, handling the beads with remarkable speed. She then turned back to the electronic till and entered the Lenin badges one by one, checking the result on the screen. Immediately afterwards she compared it with the total she had obtained from the abacus. The two figures matched. As far as I can remember, I paid something like one and a half roubles. At that moment, I bitterly regretted ever having gone to the shop. (Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, April 2007, Istanbul, pp. 115-116.)

A collection of Lenin badges

This is, without doubt, a scene that is both comical and at the same time evokes a certain sense of pity. Yet once you move beyond that first impression and reflect on it for a moment, you realise that it is in fact an instructive anecdote, revealing an important feature of the Stalinist system - the effectively caste-like division of consumption and distribution in Soviet society according to status.

The real value of this scene lies in the way a small, everyday incident makes the structural contradictions of the Stalinist system visible, almost as if under a microscope.

The shop Gürgöz entered was one of the special consumption channels reserved for the upper strata of the party and state bureaucracy in the Soviet system. Despite the nominally egalitarian rhetoric of the official ideology, the distribution system in Soviet society operated through different channels for different status groups. Shops reserved for the party elite, closed distribution networks, and hard-currency stores were the institutionalised forms of this system of privilege.

Yet Gürgöz’s observation is striking in another respect. For someone living in West Germany, the goods sold in this shop did not represent any real privilege; on the contrary, they were of rather poor quality. In his own words, these were products that in the West would have been regarded as “second-, even third-rate”.

A shop used by ordinary Soviet citizens. In front of the cashier is an abacus, long widely used in Soviet retail trade.

This situation also reveals how limited the consumption level of the privileged Soviet bureaucracy actually was, owing to the structural weaknesses of the Soviet economy. The Stalinist bureaucracy did not enjoy the kind of world of affluence available to the bourgeoisie in capitalist societies. In many cases, the consumption standards of the Soviet bureaucracy lagged behind even those of the Western middle classes. Yet these goods still functioned as privileges within the system. Under the chronic conditions of scarcity that characterised the Soviet economy, the use-value of the goods that were available was often quite low. Access to the kinds of goods sold in the special shops reserved for the privileged caste was either impossible for ordinary citizens or required them to pay exorbitant prices on the black market.

The uppermost layers of the Soviet bureaucracy, however, were able to compensate for this shortfall in another way. Those at the top of the party and state apparatus enjoyed the privilege of travelling abroad - especially to the advanced imperialist countries. The shopping sprees that accompanied these trips, often bordering on vulgar ostentation, were among the principal means by which the Soviet elite gained access to consumer goods unavailable in their own country.

Bureaucratic irrationality

The second dimension of the anecdote reveals an aspect of the system’s bureaucratic functioning that is almost caricatural.

A state-run shop in Moscow used by ordinary Soviet citizens. Here too, the checkout is handled by a team of four.

Gürgöz has purchased nothing more than a few Lenin badges. Yet even this simple purchase passes through the hands of four different attendants: one records the items, the second checks the entry, the third prepares the package, and the fourth takes the payment after calculating the total twice - once on the abacus and once on the electronic till. All this takes a considerable amount of time, even though there are no other customers in the shop during the entire process.

This scene reflects the culture of mistrust and excessive supervision that dominated the everyday functioning of the Stalinist Soviet bureaucracy. Every procedure is checked again by the next attendant, and responsibility is fragmented as far as possible. The result is not a division of labour that increases productivity but, on the contrary, a bureaucratic mechanism that produces sluggishness, inefficiency, and a pervasive sense of weariness.

According to Lev Trotsky, the Stalinist bureaucracy did not constitute a bourgeois class in the classical sense in the Soviet Union; yet by usurping political power from the working class, it established privileged control over distribution. The everyday manifestations of bureaucratic privilege - scenes of the kind Gürgöz witnessed in the shop on Red Square - were small but highly revealing symptoms of this structure.

[*] Gürgöz is not certain which month his visit to Moscow took place; he notes that it was, “as far as I can remember”.

See also:

Magnitogorsk Iron and Steel Production Complex: A microcosm of the structural problems of Soviet industry

Soviet Stalinism and secrecy: Gorbachev's revelations

The poverty of bureaucratic planning

Selling off Siberia to the imperialist powers

The Soviet automotive industry through the eyes of a Renault executive

The Kremlin bureaucracy’s “Potemkin” vehicles

Famine, cholera, and the summer retreats of the Stalinist bureaucracy

Thus spoke Stalin!

Feridun Gürgöz’ün siyasi anıları (2)

MK üyelerine özel mağazada alışveriş

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2

Feridun Gürgöz

Feridun Gürgöz anılarında, 1987 yılının Temmuz ayında Sovyetler Birliği’ne gittiğini ve hayatında ilk kez Moskova’yı görme fırsatı bulduğunu anlatıyor. [*]

Ziyaretinin ikinci gününde şehri gezerken, tercümanı Kızıl Meydan’da Merkez Komitesi üyelerinin alışveriş yaptığı özel bir mağazaya gidip alışveriş yapabileceğini söylüyor ve bu önerisini birkaç kez tekrarlıyor. Gürgöz, bu ısrardan tercümanın söz konusu mağazaya erişim sağlayıp orada alışveriş yapma fırsatını değerlendirmek istediğini anlıyor. En nihayet tercümanın önerisini kabul ediyor ve birlikte mağazaya gidiyorlar.

Bundan sonrasını Gürgöz’ün kendisinden dinleyelim:

Ancak bu mağazada satışa sunulan, SSCB'nde piyasada bulunmayan, MK üyelerine özel sunulan mallar, bence, özellikle yaşadığım Batı Almanya'da hiçbir mağazada satılamazdı. Bu mağazada bulunan malların hepsi batı için ikinci, hatta üçüncü sınıf mallardı. Mağazada ilgimi çeken Lenin rozetleri oldu. Arkadaşlara hediye için 15-20 tane değişik görüntüde ve fiyattaki rozeti elimdeki sepete koyarak çıkış bölümüne geldim. Bu bölümde de SSCB'nin sorunlarından biriyle karşılaştım. Çıkış bölümü 12 metre karelik bir alandı. Bizim mağazada alışveriş yaptığımız sürece, bizden başka kimse yoktu bu alanda, ters U şeklinde dizilmiş masaların arkasında, oturmaktan hayli kilolanmış dört kadın görevli duruyordu. Ben, bana göre ters U'nun sol başından başlayarak sepetinde bulunan Lenin rozetlerini ilk kadının önüne bıraktım. İlk kadın bunları önünde bulunan kayıt defteri üzerine, iki kopyalı, birer birer, numaraları ve fiyatlarıyla kaydetmeye başladı. Kayıt ve kendi ikinci kontrolü üç beş dakika sürdü. Ve kaydettiği kağıtla birlikte rozetleri ikinci kadının önüne uzattı. O da aynı alışkanlıkla birinci kadının yazdıklarını rozetlere tek tek bakarak kontrol etti. Bu da herhalde birkaç dakika sürdü. İkinci kadın da doğruluğunu onayladıktan sonra, onaylanmış kağıtla birlikte rozetleri üçüncü kadının önüne sürdü. Üçüncü kadın kâğıda şöyle bir bakıp benim rozetlerimi paketlemeye başladı. Paketi, hesaplanan ve onaylanan kâğıdı kasaya verdi. Yani dördüncü, son kadına geldim. Bu kadın ters U'nun bana göre sağ başında bulunuyordu. Kadının önünde elektronik yazar kasa vardı. Aynı zamanda kasanın yanında da eskiden hesap yaptıkları boncuklu hesap makinesi - abaküs de vardı. Kadın ilk toplamayı boncuk hesap makinesiyle yaptı ve yekûnu not aldı. Bu boncuk hesap makinesini oldukça hızlı kullanmıştı. Sonradan tekrar elektronik kasaya döndü ve Lenin rozetlerini teker teker kasaya kaydederek hesabın sonucunu ekranda gördü. Ve hemen, boncuk hesap makinesindeki sonuçlarla karşılaştırdı. İki hesap birbirini tutuyordu. Kasaya hatırladığım kadarıyla bir buçuk ruble gibi bir para ödedim. O anda mağazaya gittiğime de bin kere pişman olmuştum. (Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, Nisan 2007, İstanbul, s. 115-116.)

Lenin rozetlerinden oluşan bir koleksiyon

Bu, gülünç ve aynı zamanda insanda bir tür acıma duygusu yaratan bir sahne, hiç kuşkusuz. Ancak bu ilk izlenimin ötesine geçip üzerinde biraz düşününce bunun, Stalinist sistemin önemli bir özelliğini -Sovyet toplumunda tüketim ve dağıtım alanının fiilen statüye göre bölünmüş kastlaşmış yapısını- gösteren öğretici bir anekdot olduğunu fark ediyorsunuz.

Aslında bu sahnenin asıl değeri, küçük bir gündelik olayın Stalinist sistemin yapısal çelişkilerini neredeyse mikroskop altında gösterir gibi görünür kılmasında yatıyor.

Gürgöz’ün girdiği mağaza, Sovyet sisteminde parti ve devlet bürokrasisinin üst katmanlarına ayrılmış özel tüketim kanallarından biriydi. Resmî ideolojinin eşitlikçi söylemine rağmen Sovyet toplumunda dağıtım sistemi farklı statü grupları için farklı kanallar üzerinden işliyordu. Parti elitine ayrılmış mağazalar, kapalı dağıtım sistemleri ve döviz mağazaları bu ayrıcalık mekanizmasının kurumsallaşmış biçimleriydi.

Ne var ki Gürgöz’ün gözlemi bir başka açıdan da dikkat çekicidir. Bu mağazada satılan mallar Batı Almanya’da yaşayan biri için önemli bir ayrıcalık değil, tam tersine oldukça düşük kaliteli mallardır. Kendi ifadesiyle bunlar Batı’da “ikinci hatta üçüncü sınıf” sayılabilecek ürünlerdir.

Sıradan Sovyet vatandaşlarının alışveriş yaptığı bir mağaza. Kasadaki görevlinin önünde, Sovyet perakende ticaretinde uzun süre yaygın olarak kullanılan boncuklu hesap makinesi (abaküs) görülüyor.

Bu durum aynı zamanda ayrıcalıklı Sovyet bürokrasisinin tüketim düzeyinin, Sovyet ekonomisinin yapısal zaafları nedeniyle ne kadar sınırlı olduğunu da gösterir. Stalinist bürokrasi kapitalist toplumlarda burjuvazinin sahip olduğu türden bir refah dünyasına sahip değildi. Çoğu zaman Sovyet bürokrasisinin tüketim düzeyi Batı’nın orta sınıf standartlarının bile gerisinde kalıyordu. Buna rağmen bu mallar sistem içinde ayrıcalık olarak işlev görüyordu; çünkü Sovyet ekonomisinin kronik kıtlık koşulları içinde, erişilebilen malların kullanım değeri de çoğu zaman oldukça düşüktü. Ayrıcalıklı kasta özel mağazalarda satılan türden mallara erişim sıradan yurttaşlar için ya mümkün değildi ya da karaborsada bunun için çok yüksek bedeller ödemeleri gerekirdi.

Sovyet bürokrasisinin en üst katmanları ise bu açığı başka bir yoldan kapatabiliyordu. Parti ve devlet aygıtının tepesinde bulunanlar yurtdışına -özellikle gelişmiş emperyalist ülkelere- seyahat etme ayrıcalığına sahipti. Bu seyahatler sırasında yapılan ve çoğu zaman görgüsüzlüğe varan alışverişler, Sovyet elitinin kendi ülkesinde erişemediği tüketim mallarına ulaşmasının başlıca yollarından biriydi.

Bürokratik akıldışılık

Anekdotun ikinci boyutu ise sistemin bürokratik işleyişinin neredeyse karikatür sayılabilecek bir yönünü gösteriyor.

Yıl 1989. Moskova'da sıradan Sovyet yurttaşlarının alışveriş edebildiği bir devlet satış mağazası. Burada da kasa işlemlerini dört kişilik bir ekip yapıyor.

Gürgöz’ün satın aldığı şey yalnızca birkaç Lenin rozetidir. Buna rağmen basit bir kasa işlemi dört ayrı görevlinin elinden geçer: biri kayıt yapar, ikincisi kaydı kontrol eder, üçüncüsü paketi hazırlar, dördüncüsü ise hem abaküsle hem elektronik kasa ile ayrı ayrı hesap yaparak ödemeyi alır. Bütün bunlar epece zaman alır ve üstelik bu işlemler sırasında mağazada başka hiçbir müşteri yoktur.

Bu sahne Stalinist Sovyet bürokrasisinin gündelik işleyişine hâkim olan güvensizlik ve aşırı denetim kültürünü yansıtır. Her işlem bir sonraki görevli tarafından yeniden kontrol edilir; sorumluluk mümkün olduğunca parçalanır. Sonuç ise üretkenliği artıran bir iş bölümü değil, tam tersine hantallık, verimsizlik ve bıkkınlık üreten bir bürokratik mekanizmadır.

Lev Trotskiy’e göre Stalinist bürokrasi Sovyetler Birliği’nde klasik anlamda bir burjuva sınıfı oluşturmamıştı; ancak siyasal iktidarı işçi sınıfından gasp ederek dağıtım üzerinde ayrıcalıklı bir kontrol kurmuştu. Bürokratik ayrıcalıkların gündelik hayattaki tezahürleri -Gürgöz’ün Kızıl Meydan’daki mağazada gördüğü türden sahneler- bu yapının küçük ama son derece açıklayıcı semptomlarıydı.

[*] Gürgöz, Moskova ziyaretinin hangi ayda gerçekleştiğinden emin değil; “hatırlayabildiğim kadarıyla” diyerek bu konuda bir ihtiyat payı bırakmış.

Aynı zamanda bkz.:

Magnitogorsk Demir Çelik Üretim Kompleksi: Sovyet sanayiinin yapısal sorunlarının bir mikrokozmosu

Sovyet Stalinizmi ve gizlilik: Gorbaçov’un ifşaatı

Bürokratik planlamanın sefaleti

Sibirya’yı emperyalist güçlere satmak

Bir Renault yöneticisinin gözünden Sovyet otomotiv sanayii

Kremlin bürokrasisinin “Potemkin” arabaları

Kıtlık, kolera ve Stalinist bürokrasinin yazlık sarayları

Böyle buyurdu Stalin!

Feridun Gürgöz’s political memoirs (1)

İsmail Bilen’s bureaucratic reheated arguments

PART 1 | PART 2

A few days ago, I read Saat Geri Dönmüyor (The Clock Doesn’t Turn Back) [*], the political memoirs of Feridun Gürgöz (1939-2019), a long-standing worker-member of the historical Communist Party of Turkey (TKP) who was active mainly in West Germany. Although the book does not offer an analytical, critical and fully satisfying assessment of the author’s political life, it nevertheless contains a considerable number of interesting and instructive recollections and observations.

In this blog I plan to publish a short series of posts critically examining several passages from Gürgöz’s political autobiography that caught my attention. Before turning to those passages, however, it may be useful to offer a brief introduction to Feridun Gürgöz.

His full name was Feridun Kâmil Gürgöz. He graduated from the Tophane Boys’ Technical Institute and for a time worked in the maintenance department at the Şişli garage of the Istanbul Electricity, Tramway and Tunnel Administration (İETT).

In 1962 he went to West Germany as a “guest worker” and worked as an engine mechanic at a BMW plant in Munich. In the following years he worked at other jobs while also serving as a full-time party functionary.

Gürgöz joined the Communist Party of Turkey in 1971 under the party name Kemal Kaya [**]. He subsequently became one of the typical cadres in the organisational network the party had built among Turkish workers in Europe since the 1960s. He served on the executive board of the Federation of Turkish Socialists in Europe (ATTF), was an active trade union member in the workplaces where he worked, and was active in the TKP’s organisation in Germany. He later became secretary of the Germany Regional Committee.

In the second half of the 1980s, Gürgöz was co-opted into the Central Committee of the TKP, where he served until 1989. In this capacity he occasionally met with the leaders of the Kremlin-aligned Stalinist party in West Germany, the Deutsche Kommunistische Partei (DKP).

In other words, Gürgöz was not an ordinary rank-and-file member of the party, but one of its middle- and upper-level party cadres. Yet, as a TKP member operating abroad, he never rose high enough within the party hierarchy to benefit from even the crumbs of the material privileges provided by the Stalinist regimes. During the years of his active political work he also went through periods of serious financial hardship on more than one occasion. In the end, Stalinist bureaucratic organisations have a sociology of their own.

Like many TKP members, the decisive turning point in Gürgöz’s political biography came in the second half of the 1980s. At a time when the Stalinist regimes in the Soviet Union and Eastern Europe were rapidly entering a period of collapse, the TKP leadership adopted a series of decisions: to merge with the Workers’ Party of Turkey (TİP), another Stalinist party closed down by the 12 September military coup and known for its strict loyalty to the Kremlin bureaucracy; to transform itself into a legal party; to remove the dictatorship of the proletariat from its programme; and to establish the United Communist Party of Turkey (TBKP).

Feridun Gürgöz

During this period, Gürgöz was among the party cadres who defended the decisions of the TKP leadership and sought to implement them loyally. His political memoirs, published in 2007, largely reflect the same political trajectory.

However, it appears that in 2014 Gürgöz offered a self-criticism of the line he had long defended and began to take a position in favour of works defending the pre-1985 TKP line. In other words, in the final years of his life he gravitated towards a political stance that could be described as a “return to the classical TKP line”. Playing on the title of his political autobiography, one might say that in his last years Gürgöz was trying “to turn the clock back”.

In May 1992, Gürgöz returned permanently to Turkey. He also contributed for a time to the work of the Foundation for Social History Research in Turkey (TÜSTAV), actively supporting the digitisation of its archives.

* * *

Following this brief biographical outline, we can now turn to the first of the recollections and observations in the book that merit closer examination.

İsmail Bilen

One of the first passages in Gürgöz’s book that drew my attention is a brief anecdote about a meeting where TKP General Secretary İsmail Bilen was speaking. Gürgöz recounts it as follows:

After the launch of Atılım in 1974 [***], we had the opportunity to meet Comrade Bilen several times. (…) In his speeches, Comrade Bilen mostly offered general assessments of Turkey and spoke about the historical development of the TKP. At every meeting he expressed his love and devotion to the USSR and the socialist countries, as well as the contributions of the fraternal parties to our own. In the meetings he held with us, what he said (apart from specific tasks) was almost always the same: the same themes and the same assessments. On one occasion-I believe it was in 1980-during another meeting with FAYK [****], I did not take any notes while Comrade Bilen was speaking. To me, he had not said anything very different from what he had said at the previous meeting. My paper and pen were lying in front of me. Turning to me, he asked, “Are you not taking any notes from my speech that you might find useful?” (perhaps not word for word, but that was certainly the meaning). I remember lowering my head and picking up my pen at that moment. In my relations with Comrade Bilen, I was always extremely respectful. My failure to take notes at that meeting happened entirely unconsciously. It could never have been a deliberate act of disrespect towards him. (p. 38)

From this anecdote we learn that Bilen’s speeches to rank-and-file members and sympathisers revolved “almost always around the same themes and the same assessments.” In other words, his speeches repeatedly returned to a handful of themes: loyalty to the USSR, the “contributions of the fraternal parties,” and the historical role of the TKP.

It is clear that Bilen saw no problem in this. On the contrary, his real concern was to prove, again and again, his loyalty to the Stalinist bureaucracy by endlessly repeating these few themes-as if serving them up like reheated porridge-and thereby securing for himself material privileges that were far from negligible. [*****]

Yet this one-sided repetitiveness, which allowed no space whatsoever for debate or creativity, inevitably produced a process of alienation. In this example, the leader of the Stalinist bureaucratic organisation “resolved” the problem of alienation-manifested in Gürgöz’s failure to take notes-through a bureaucratic rebuke: “Are you not noting down anything from my speech that you might find useful?” In short, he dealt with it by scolding.

The lesson the listeners were meant to draw from this warning is clear. Even if the “Comrade Leader” keeps repeating the same things over and over again, it would not do simply to sit there staring blankly; in order not to attract attention, one must at least pretend to be taking notes from time to time.

This small scene also reflects a typical feature of Stalinist party culture: the leader speaks and the cadres listen, while the question of how substantive the speech actually is, becomes secondary.

Another striking aspect is that, even while recounting this incident, Gürgöz feels the need to defend himself. He explains his failure to take notes not as a conscious attitude but as something that “arose subconsciously” and unexpectedly placed him in an awkward position; he also takes care to stress that it could never have been an act of disrespect towards Bilen.

Most likely, even after the meeting the listeners did not speak among themselves about how “Comrade” Bilen kept repeating the same things speech after speech. After all, “walls have ears,” and such criticism could easily land someone in serious trouble.

This brief anecdote recounted by Gürgöz offers a highly instructive glimpse into the inner life of the TKP in those years.

[*] Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, April 2007, Istanbul.

[**] It appears that Gürgöz also used the party name Ziya Güler.

[***] The official organ of the Central Committee of the TKP, first published on 1 January 1974.

[****] FAYK: The West Germany Regional Committee, a body operating within the TKP’s organisation in Western Europe. It was the regional committee responsible for coordinating the party’s political work among Turkish workers living in West Germany.

[*****] In a speech delivered at a meeting of the TKP Moscow Group on 31 May 1965, Sabiha Sümbül the second wife of Salih Hacıoğlu, one of the leading figures of the TKP -better known as “Baytar Salih”-who fell victim of Stalinist terror] provided the following account (…):

Marat’s [İsmail Bilen's party name] wife receives a salary of 300 leva from Bulgaria on behalf of our party. Why doesn’t this woman work? Assistance is meant only for the disabled. I can call someone who lives off the earnings of Bulgarian workers a parasite. How many people can even afford to go to Karlovy Vary today? Yet Mara (Marat’s wife) has the right to go there every year on behalf of our party. Mara doesn’t work -neither for the Soviet party nor for the Bulgarian one. Where did she earn such a privilege? (…) According to reports from Bulgaria, Marat had a whole wagon of goods brought from Germany. He has bought a flat and is having a summer villa built. He also owns a car. The Bulgarian people view this with disgust.

(…)

Where does Marat get all this money? Moreover, Marat has one house in Moscow, one in Germany, and another in Bulgaria. Is this becoming of a communist leader? (…) Can the income of a family that does not work possibly cover such expenses? While the Russian people in Moscow are suffering from a housing crisis, our party leader has kept a three-room flat empty for eight years. [See, From Vartan İhmalyan’s pen: İsmail Bilen (5)].

Feridun Gürgöz’ün siyasi anıları (1)

İsmail Bilen’in bürokratik temcit pilavı

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2

Geçtiğimiz günlerde, uzun yıllar boyunca tarihsel Türkiye Komünist Partisi’nin (TKP) işçi kökenli bir üyesi olan ve ağırlıklı olarak Batı Almanya’da faaliyet gösteren Feridun Gürgöz’ün (1939-2019) siyasi anılarını anlattığı Saat Geri Dönmüyor [*] başlıklı kitabı okudum. Kitap, yazarın siyasal yaşamına yönelik analitik, eleştirel ve doyurucu bir bilanço sunmasa da hatırı sayılır miktarda ilginç ve öğretici anı ve gözlem içeriyor.

Blogumda Gürgöz’ün siyasi otobiyografisinde dikkatimi çeken bu pasajlardan bazılarını eleştirel bir gözle değerlendiren kısa bir yazı dizisi yayımlamak istiyorum. Ancak bu pasajlara geçmeden önce Feridun Gürgöz hakkında kısaca bilgi vermek faydalı olacak.

Tam adı Feridun Kâmil Gürgöz. Tophane Erkek Sanat Enstitüsü mezunu. Bir süre İETT’nin Şişli Garajı’nda bakım bölümünde çalışmış.

1962’de “misafir işçi” olarak Batı Almanya’ya gitmiş ve Münih’te BMW’nin bir fabrikasında motor tamirciliği yapmış. Daha sonraki yıllarda başka iş yerlerinde çalışıyor ve parti profesyoneli olarak da faaliyet yürütüyor.

1971’de TKP’ye Kemal Kaya parti adıyla üye olan [**] ve partinin 1960’lardan itibaren Avrupa’daki Türk işçileri arasında kurduğu örgütlenme ağının tipik kadrolarından biri hâline gelen Gürgöz, Avrupa Türk Toplumcular Federasyonu’nun (ATTF) yönetiminde görev almış, çalıştığı işyerlerinde aktif bir sendika üyesi olmuş ve TKP’nin Almanya örgütünde faaliyet yürütmüş. Daha sonra Almanya Yöre Komitesi sekreterliği görevini üstlenmiş.

1980’lerin ikinci yarısında ise TKP Merkez Komitesi’ne kooptasyon yoluyla alınmış ve bu görevini 1989’a kadar sürdürmüş. Gürgöz, partisi adına zaman zaman Batı Almanya’daki Kremlin çizgisindeki Stalinist parti (Deutsche Kommunistische Partei - DKP) yöneticileriyle de görüşmeler yapmış.

Başka bir deyişle Gürgöz, partinin tabanında yer alan sıradan bir üye değil, orta ve üst düzey kadrolarından biri. Ancak yurtdışında faaliyet gösteren bir TKP’li olarak parti hiyerarşisi içinde hiçbir zaman Stalinist rejimlerin sağladığı maddi ayrıcalık kırıntılarından faydalanacak kadar yükselmesi söz konusu olmamış. Aktif siyasi çalışma yürüttüğü yıllarda birçok kez ciddi maddi sıkıntı yaşadığı dönemler de olmuş. Sonuç olarak Stalinist bürokratik örgütlenmelerin de kendine özgü bir sosyolojisi var.

Birçok TKP’li gibi Gürgöz’ün siyasi biyografisindeki en kritik dönem, ya da bir başka ifadeyle “kırılma noktası”, 1980’lerin ikinci yarısında yaşanmış. Bu dönemde Sovyetler Birliği ve Doğu Avrupa ülkelerinde Stalinist rejimler hızlı adımlarla çöküş sürecine girerken, TKP yönetimi de Kremlin bürokrasisine son derece sadık bir çizgi izleyen ve 12 Eylül askeri darbesinin kapattığı diğer bir Stalinist parti olan Türkiye İşçi Partisi (TİP) ile birleşme, yasal bir partiye dönüşme, proletarya diktatörlüğünü parti programından çıkarma ve Türkiye Birleşik Komünist Partisi’nin (TBKP) kurulması gibi kararlar aldı.

Feridun Gürgöz

Gürgöz bu süreçte TKP yönetiminin aldığı tüm kararları savunan ve sadakatle uygulamaya çalışan parti kadrolarından biri olmuş. 2007 yılında yayımlanan siyasi anıları da büyük ölçüde bu siyasi biyografiyle uyumlu bir perspektifi yansıtıyor.

Ancak anlaşıldığı kadarıyla Gürgöz, 2014 yılında uzun süre savunduğu bu çizgiye ilişkin bir özeleştiri vermiş ve 1985 öncesi TKP çizgisini savunan çalışmalardan yana bir tutum almaya başlamış. Başka bir ifadeyle, hayatının son döneminde “klasik TKP çizgisine dönüş” olarak nitelenebilecek bir siyasi pozisyona yönelmiş. Siyasi otobiyografisinin başlığına nazire yaparak, Gürgöz’ün yaşamının son yıllarında “saati geri döndürmeye” çalıştığını söyleyebiliriz.

1992 yılının Mayıs ayında temelli olarak Türkiye’ye dönen Gürgöz, aynı zamanda bir dönem Türkiye Sosyal Tarih Araştırma Vakfı’nın (TÜSTAV) çalışmalarına da önemli katkılarda bulunmuş. Vakfın arşivlerinin dijital ortama aktarılması sürecine aktif biçimde destek vermiş.

* * *

Bu kısa biyografik çerçevenin ardından şimdi kitabın içinde üzerinde durmayı gerekli gördüğüm anı ve gözlemlerden ilkini ele alabiliriz. 

İsmail Bilen

Gürgöz’ün kitabında dikkatimi çeken ilk pasajlardan biri, TKP Genel Sekreteri İsmail Bilen’in konuşmacı olduğu toplantılardan birine dair anlattığı küçük bir anekdot. Gürgöz’ün aktardığı bölüm şöyle:

1974 yılında Atılım’ın [***] çıkmasından sonra birkaç defa Bilen yoldaşla bir araya gelme olanağımız oldu. (…) Bilen yoldaş konuşmalarında daha çok Türkiye üzerine genel değerlendirmeler ve TKP'nin tarihsel gelişimi ile ilgili konuları anlatırdı. Bilen yoldaş SSCB ve sosyalist ülkelere olan sevgisini ve bağlılığını, kardeş partilerin partimize katkılarını her toplantımızda dile getiriyordu. Bilen yoldaşın bizimle yaptığı toplantılarda söyledikleri (somut işler haricinde) hemen hemen aynı konular ve aynı değerlendirmeler oluyordu. Bir defasında tahmin ediyorum 1980 senesiydi, yine FAYK [****] ile yaptığı bir toplantıda Bilen yoldaşın konuşması sırasında ben hiç not almamışım. Bana göre bir önceki toplantıdan çok farklı bir şey söylememişti. Kağıt ve kalemim önümde duruyordu. Bana dönerek ‘sen benim konuşmamdan yararlanabileceğin bir şey bulup, not almıyor musun?’ (kelime kelimesine böyle olmayabilir ama anlamı kesin buydu) demesiyle birlikte kafamı önüme eğip elime kalemi aldığımı hatırlıyorum. Bilen yoldaşla ilişkilerimde, ben kendisine daima son derece saygılı idim. Benim bu toplantıda not almamam tamamıyla bilinçaltından olmuştu. Yoksa Bilen yoldaşa karşı bilerek böyle bir saygısızlığı yapmam söz konusu olamazdı. (s. 38)

Bu anekdottan Bilen’in tabandaki üye ve sempatizanlara hitap ettiği konuşmaların “hemen hemen aynı konular ve aynı değerlendirmeler” etrafında dönüp durduğunu öğreniyoruz. Bilen’in konuşmalarında SSCB’ye bağlılık, “kardeş partilerin katkıları” ve TKP’nin tarihsel rolü gibi birkaç temanın sürekli tekrarlandığı anlaşılıyor.

Bilen’in bunda hiçbir sakınca görmediği açık. Aksine onun asıl derdi, bu birkaç temayı temcit pilavı gibi tekrar ederek kendisine azımsanmayacak kimi maddi ayrıcalıklar sağlayan Stalinist bürokrasiye sadakatini yeniden ve yeniden ispatlayarak, bunları güvence altında tutmak. [*****]

Ne var ki herhangi bir tartışmaya ve yaratıcılığa en ufak bir alan tanımayan bu tek yönlü tekrarcılık doğal olarak beraberinde bir yabancılaşma sürecini getiriyor. Stalinist bürokratik örgütün lideri bu örnekte, kendini not almamakla dışa vurmuş olan yabancılaşma sorununu bürokratik bir yoldan “sen benim konuşmamdan yararlanabileceğin bir şey bulup not almıyor musun?” diye sorarak -yani azarlayarak- “çözüme kavuşturuyor”.

Dinleyenlerin bu uyarıdan çıkarması gereken ders açıktır. “Önder yoldaş” aynı şeyleri tekrarlayıp duruyor olsa bile öyle boş boş bakmak doğru olmaz ve göze batmamak için arada not alıyormuş gibi yapmak gerekir.

Bu küçük sahne aynı zamanda Stalinist parti kültürünün tipik bir özelliğini de yansıtıyor. Lider konuşur, kadrolar dinler; konuşmanın içeriğinin ne kadar doyurucu olduğu ise ikincil bir mesele haline gelir.

Dikkat çekici olan bir başka nokta da Gürgöz’ün bu olayı anlatırken bile kendisini savunma ihtiyacı duyması. Not almamış olmasını bilinçli bir tutum olarak değil, “bilinçaltından” gelişmiş ve kendisini durduk yerde zor durumda bırakmış bir davranış olarak açıklıyor; Bilen’e karşı saygısızlık etmesinin söz konusu olamayacağını da özellikle ekliyor.

Muhtemelen toplantıdan sonra da dinleyiciler kendi aralarında Bilen yoldaşlarının her konuşmasında aynı şeyleri tekrar edip durduğundan söz etmiyorlar. Ne de olsa yerin kulağı vardır ve böyle bir eleştiri insanın başını ciddi şekilde derde sokabilir.

Gürgöz’ün birkaç cümleyle aktardığı bu küçük anekdot, TKP’nin o yıllardaki iç hayatını anlamak açısından son derece öğretici bir ipucu sunuyor.

[*] Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, Nisan 2007, İstanbul.

[**] Gürgöz’ün bir diğer parti adının da Ziya Güler olduğu anlaşılıyor.

[***] TKP’nin 1 Ocak 1974 tarihinde yayımlamaya başladığı Merkez Komitesi yayın organı.

[****] FAYK: Türkiye Komünist Partisi’nin Batı Avrupa’daki örgütlenmesi içinde faaliyet gösteren Federal Almanya Yöre Komitesi. TKP’nin Batı Almanya’da yaşayan Türkiyeli işçiler arasındaki siyasi çalışmalarını koordine eden bölgesel örgütlenmeydi.

[*****] Sabiha Sümbül [TKP’nin önde gelen isimlerinden ve Stalinist terörün kurbanı olan Salih Hacıoğlu’nun -namıdiğer Baytar Salih’in- ikinci eşi], 31 Mayıs 1965 tarihinde TKP Moskova Grubu’nun bir toplantısında yaptığı konuşmada (…) şu bilgileri veriyor:

Marat’ın [İsmail Bilen’in parti adı] karısı partimiz adına Bulgaristan’dan 300 leva maaş alıyor. Bu kadın niçin çalışmıyor? Yardım ancak alil insanlara verilir. Bulgar emekçilerinin kazancını yiyen bir insana ben tufeyli diyebilirim. Bugün Sovyetlerde bile kaç kişi Karlovi Vari’ye gidebiliyor? Ama Mara’nın (Marat’ın karısı) her yıl partimiz adına gitmeye hakkı var. Mara ne çalışıyor, ne Sovyet partisinde ve ne de Bulgar partisinde. Böyle bir imtiyazı Mara nereden hak etti? (…) Bulgaristan’dan gelen haberlere göre, Marat Almanya’dan bir vagon dolusu eşya getirtmiş. Bir apartman dairesi almış, bir de yazlık köşk yaptırıyormuş. Bir de arabası var. Bulgar halkı bunları nefretle karşılıyor.

(…)

Bu kadar parayı Marat nereden alıyor? Bundan başka Marat’ın bir evi Moskova’da, bir evi Almanya’da, bir evi de Bulgaristan’da var. Bir komünist rehberine bu yakışır mı? (…) Çalışmayan bir ailenin kazancı bu sarfiyata yetişir mi? Moskova’da Rus halkı ev krizi geçirdiği halde, bizim parti önderi üç odalı bir evi sekiz senedir boş tutuyor. [Bkz., Vartan İhmalyan’ın kaleminden: İsmail Bilen (5)]

Stalin looking at the map:

“I don’t like our border right here.”

Stalin examining Soviet borders on a map: a 1949 Soviet propaganda poster.

In several posts I have published on my blog over the past week, I have examined the Soviet Union’s 1945 demands for territory and bases in the Straits, drawing on a range of Soviet sources. [*] As those pieces show, sources ranging from official Soviet publications to Molotov’s interviews and Khrushchev’s memoirs make it clear that these demands were not, as various Stalinist writers in Turkey - Yalçın Küçük foremost among them - have occasionally claimed, a “Cold War fairy tale”. The brief anecdote recounted below adds a small but significant detail to this picture.

This anecdote appears near the beginning of Molotov Remembers, a volume consisting of 140 interviews conducted by the Soviet journalist and writer Feliks Chuyev with Molotov between 1969 and 1986.

The book’s first subsection is titled “International Affairs.” On the opening page of that subsection, Chuyev inserts the following striking note:

. . . I recall a story told by A. Mgeladze (first secretary of the Central Committee of the Communist party of Georgia during the last years of Stalin’s life), supplemented by Molotov. It’s about a map with new borders of the USSR that was brought after the war to Stalin’s dacha. The map was very small-like those for school textbooks. Stalin pinned it to the wall: “Let’s see what we have here.... Everything is all right to the north. Finland has offended us, so we moved the border from Leningrad. Baltic states-that’s age-old Russian land!-and they’re ours again. All Belorussians live together now, Ukrainians together, Moldavians together. It’s okay to the west.” And he turned suddenly to the eastern borders. “What do we have there?... The Kuril Islands belong to us now, Sakhalin is completely ours-you see, good! And Port Arthur’s ours, and Dairen is ours”-Stalin moved his pipe across China-“and the Chinese Eastern railway is ours. China, Mongolia-everything is in order. But I don’t like our border right here!” Stalin said and pointed south of the Caucasus. (Felix Chuev, Molotov Remembers: Inside Kremlin Politics, ed. Albert Resis, Ivan R. Dee, Chicago, 1993, pp. 28-29.)

Chuyev explains that he heard this anecdote from Akaki Mgeladze, and that Molotov not only confirmed the story but also added a few details of his own.

Following this anecdote, Molotov offers the following comment:

In this matter we admittedly went a bit too far, but something has been brewing in the south. You have to understand that there are limits to everything, otherwise you can choke. (ibid., p. 29)

Akaki Mgeladze

We can be confident that this account - endorsed by three fanatical Stalinists (Chuyev, Mgeladze and Molotov) - was not concocted in order to smear Stalin.

When Stalin says, “I don’t like our border right here,” he is pointing to Turkey’s north-eastern provinces and Iranian Azerbaijan, and suggesting that the borders in these regions ought to be “secured” - that is, that some territory should be incorporated into the Soviet Union.

This anecdote is highly valuable for understanding the geopolitical approach Stalin pursued in the post-war period. Stalin, who had led the bureaucratic counter-revolution in the Soviet Union, conducted foreign policy on a far broader scale than most of the Russian tsars. He was prepared to take far greater risks than the tsars would ever have contemplated in their own time in order to expand the borders of the Soviet Union. He was determined, under his own leadership, to realise the geopolitical objectives that the tsars had pursued but, in Stalin’s narrow-minded reading of history, had failed to achieve - whether through weakness or inadequacy.

Foremost among these objectives were the “Straits” - Istanbul and the Dardanelles, the waterways linking the Black Sea to the Mediterranean - one of the long-standing dreams of Tsarist Russian foreign policy. Stalin regarded these straits not only as a strategic matter but also as a geopolitical gateway providing direct access to Europe.

Stalin’s refusal of Hitler’s 1940 proposal to partition Turkey, and his subsequent demand in 1945 for bases in the Straits, were both linked to this long-term strategic objective.

[*] See:

What do Khrushchev’s memoirs tell us? The question of the Soviet territorial demands on Turkey

The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre: The rewritten history of the demands for territory and bases in the Straits

Molotov Anlatıyor [Molotov Speaks]: territorial and Straits base demands on Turkey in 1945 - A comparison of the first and expanded second editions

Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head

 [**] Akaki Mgeladze (1912–1980): A Stalinist Georgian politician. During Stalin’s final years he served as First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Georgia and was known as one of Stalin’s closest party leaders in Georgia.

Stalin haritaya bakarken: 

“Burada sınırlarımız hoşuma gitmiyor”

Harita başında Sovyet sınırlarını inceleyen Stalin: 1949 tarihli bir Sovyet propaganda afişi.

Blogumda son bir hafta içinde yayımladığım birkaç yazıda, Sovyetler Birliği’nin 1945 yılında Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talep etmesi meselesini farklı Sovyet kaynaklarına dayanarak ele aldım. [*] Bu yazılarda görüldüğü gibi, Sovyet resmî yayınlarından Molotov’un söyleşilerine ve Hruşçov’un anılarına kadar uzanan tanıklıklar, söz konusu taleplerin başta Yalçın Küçük olmak üzere Türkiye’deki çeşitli Stalinist yazarların zaman zaman iddia ettikleri gibi bir “Soğuk Savaş masalı” olmadığını açık biçimde ortaya koyuyor. Aşağıda aktaracağım kısa anekdot ise bu tabloya küçük ama önemli bir ek yapıyor.

Bu anekdot, Sovyet gazeteci ve yazar Feliks Çuyev’in Molotov’la 1969-1986 yılları arasında yaptığı 140 söyleşiden oluşan Molotov Anlatıyor kitabının başlarında yer alıyor.

Kitabın ilk alt başlığı “Alman-Sovyet Paktı”. Çuyev, bu alt başlığın ilk sayfasında metne köşeli parantez içinde şu dikkat çekici bilgiyi ekliyor:

[…Akaki Mgeladze’nin (Stalin’in hayatının son dönemlerinde Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesi Birinci Sekreteri) [**] anlattıklarına ve Molotov’un yaptığı bazı eklemelere göre savaştan sonra, Stalin’in kır evine okul kitapları gibi küçük boyutta, SSCB’yi yeni sınırlarıyla gösteren bir harita gelmiş ve Stalin bunu duvarına asarak şöyle demiş: "Bakalım durum ne gösteriyor. Kuzeyde her şey iyi gidiyor, doğru. Leningrad’ın sınırlarını genişlettik; çünkü Finlandiya bize karşı son derece suçluydu. Baltıklar -zaten her zaman Rus toprağıydı- yine bizde. Belarus birleşti, Ukraynalılar ve Moldavyalılar gibi. Demek ki Batı’da her şey normal." Ardından doğu sınırlarına geçer: "Burada ne durumdayız? Kuril Adaları artık bizim, Sahalin de. Bakın ne kadar güzel! Aynı şekilde Port-Arthur ve Dalny de bizim." Stalin’in pipo tuttuğu eli Çin’in üzerinde dolaşır: "Doğu Çin demiryolu hattı bizim ve Çin’de, Moğolistan’da her şey yolunda… Ama işte burada sınırlarımız hoşuma gitmiyor," der Güney Kafkasya’yı göstererek.] (Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in sağkolu ile yapılan 140 görüşme, çev. Ayşe Hacıhasanoğlu ve Suna Kabasakal, Yordam Kitap, Gözden geçirilmiş ve genişletilmiş 2. basım, İstanbul, 2010, s. 27.)

Çuyev, bu anekdotu Akaki Mgeladze’den dinlediğini, Molotov’un ise anlatıyı doğrulamakla kalmayıp üzerine bazı ayrıntılar da eklediğini belirtiyor.

Araya giren bu anekdotun ardından Molotov şu yorumu yapıyor: 

- Bu işte kuşkusuz biraz ileri gitmiştik, ama Güney’de tasarladığımız bir şeyler vardı. Yalnız ölçüyü kaçırmamak gerekir, yoksa insanın boğazında kalabilir.” (a.g.e., s. 27-28)

Akaki Mgeladze

Üç fanatik Stalinistin (Çuyev, Mgeladze ve Molotov) onayından geçmiş bu anlatının Stalin’e çamur atmak için uydurulmuş bir hikâye olmadığı konusunda içimiz rahat olabilir.

Stalin “burada sınırlarımız hoşuma gitmiyor” derken Türkiye’nin kuzeydoğu vilayetlerini ve İran Azerbaycanı’nı işaret etmekte, bu bölgelerdeki sınırların “güvence altına alınması”, yani bir miktar toprağın Sovyetler Birliği’ne katılması gerektiğini düşünmektedir.

Bu anekdot Stalin’in savaş sonrasında izlediği jeopolitik yaklaşımı anlamak bakımından son derece değerlidir. Sovyetler Birliği’nde bürokratik karşı devrimin önderliğini yapmış olan Stalin, dış politikada Rus çarlarının çoğundan daha geniş ölçekte hareket ediyordu. Sovyetler Birliği’nin sınırlarını genişletmek için çarların kendi dönemlerinde göze alabileceklerinden çok daha büyük riskler almaya hazırdı. Rus çarlarının peşinden koştuğu, fakat Stalin’in kendi dar kafalı tarih anlayışına göre ya güçsüzlükleri ya da yetersizlikleri nedeniyle tamamlayamadıkları jeopolitik hedefleri kendi önderliği altında gerçekleştirmeye kararlıydı.

Bu hedeflerin başında ise Çarlık Rusyası dış politikasının kadim rüyalarından biri olan “Boğazlar”, yani Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan İstanbul ve Çanakkale Boğazları geliyordu. Stalin bu geçitleri yalnızca stratejik bir mesele olarak değil, aynı zamanda Avrupa ile doğrudan bağlantı sağlayan bir jeopolitik kapı olarak da görüyordu.

Stalin’in 1940 yılında Hitler’in yaptığı Türkiye’yi birlikte paylaşma önerisini reddetmesi, fakat savaşın ardından 1945’te Türkiye’den boğazlarda üs talep etmesi de bu uzun vadeli stratejik hedefle bağlantılıydı.

[*] Bkz.: 

Hruşçov’un anıları ne söylüyor? Sovyetlerin Türkiye’den toprak talebi meselesi

Kremlin’in 1970’lerin ortasındaki “diplomatik” manevrası: Toprak ve boğazlarda üs taleplerinin yeniden yazılan tarihi

Molotov Anlatıyor: 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talebi - Birinci ve genişletilmiş ikinci baskının karşılaştırması

Tarihi tersyüz ederken hakikate çarpmak

[**] Akaki Mgeladze (1912-1980): Gürcü Stalinist siyasetçi. Stalin’in son yıllarında Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesi Birinci Sekreteri olarak görev yaptı ve Stalin’in Gürcistan’daki en yakın parti yöneticilerinden biri olarak biliniyordu.

What do Khrushchev’s memoirs tell us?

The question of the Soviet territorial demands on Turkey

Nikita Khrushchev, who was the de facto leader of the Soviet Union from the mid-1950s until 1964, states quite plainly in the second volume of his memoirs [*] that, at the end of the Second World War, the Soviet Union did indeed demand territory from Turkey: 

West Germany at that time had no influence on world politics, being an occupied country subject to the dictates of the occupiers, who were pursuing an aggressive policy. Their reconnaissance planes flew almost uninterruptedly over East Germany and Czechoslovakia, especially in the border areas. Such flights continued even after Stalin’s death. Then they began to fly over the territory of Bulgaria and the Soviet Union, violating our borders along the Black Sea coast and other seacoasts, and strengthening their positions in Turkey, because under Stalin the USSR had ruined its relations with Turkey by making claims to its territory. Beria egged Stalin on over the Turkish question. He proposed that we officially approach Turkey and present our territorial claims. This policy drove the Turks into the arms of the United States. American spies began operating right along the border of Soviet Transcaucasia. They used one expedition, which was supposedly hunting for traces of Noah’s Ark, to reconnoiter the approaches to Armenia around Mount Ararat. That was the kind of situation that had taken shape, which Stalin, especially after the defeat in Korea, evaluated as a prewar situation. (pp. 426-427)

Khrushchev emphasises the following points in this passage:

• As the Second World War was drawing to a close, territorial demands were made on Turkey.
• This policy drove Turkey into the arms of the United States.
• As a result, the security of the Soviet Union was weakened and the position of the imperialist camp was strengthened.

From left to right: Voroshilov, Beria, Khrushchev, and Malenkov at Stalin’s funeral (1953).

The passage also draws attention to the emphasis placed on Lavrentiy Beria’s role in Soviet policy towards Turkey. Khrushchev claims that it was Beria who encouraged Stalin in this matter and led him down the wrong path. Yet this assessment should be treated with caution. During Stalin’s rule, the principal architect of Soviet foreign policy was Stalin himself. In all the reading I have done to date, I have not encountered any evidence suggesting that Beria, despite his considerable influence over the security apparatus, occupied a central position in foreign-policy decision-making. It is therefore highly likely that Khrushchev exaggerated the negative role he attributes to Beria in this regard. One obvious reason for this is Khrushchev’s own bitter political confrontation with Beria. After Stalin’s death, Khrushchev was among the leaders who organised Beria’s removal and played a key role in the process that led to his execution.

Molotov

Molotov, often described as Stalin’s “right-hand man” and who served at the time as foreign minister, openly acknowledged in his long conversations with the Soviet journalist and writer Felix Chuyev that the Soviet Union did indeed demand territory from Turkey in 1945. [**] He describes the substance of these demands in more concrete terms than Khrushchev. Yet, unlike Khrushchev, Molotov seeks to defend the rationale behind this policy and presents it as a legitimate security requirement.

Molotov’s reasoning here can be summarised as follows:

• Turkey did not behave in a friendly manner towards the Soviet Union during the war.
• The Straits were of vital importance to Soviet security.
• For this reason, the Soviet Union (Stalin) was justified in seeking a stronger position.

From Molotov’s perspective, the real problem was that these demands were not diplomatically realistic. He also acknowledges that, precisely because they were unrealistic and failed to produce the desired outcome, this initiative accelerated Turkey’s turn towards the imperialist Western camp.

Although Khrushchev and Molotov offer different political assessments, they converge on two essential points: the Soviet Union did in fact demand territory from Turkey, and this policy accelerated Turkey’s rapprochement with the imperialist camp.

As a result, two mutually hostile testimonies, despite their inevitable differences in emphasis, confirm the same historical fact.

[*] Nikita Khrushchev, Memoirs of Nikita Khrushchev, vol. 2: Reformer (1945-1964), ed. Sergei Khrushchev, trans. George Shriver (University Park, PA: The Pennsylvania State University Press, 2006).

After his removal from office, Khrushchev lived a relatively isolated life near Moscow, during which he recorded lengthy memoirs. These memoirs were later translated into English in three volumes, published at different times over a period of roughly twenty years.

The first volume, published in 1970 under the title Khrushchev Remembers, was edited and translated by Strobe Talbott.

Its Turkish translation began to be serialised in the newspaper Milliyet that same year. One year later, in February 1971, the book was published by Milliyet Yayınları under the title Kruşçev'in Anıları. Issued in two volumes as part of the publisher’s “Tarih Dizisi” (History Series), the first volume was translated from English into Turkish by Mehmet Harmancı, and the second by M. Ali Kayabal.

The second volume, published in 1974 under the title Khrushchev Remembers: The Last Testament, was likewise edited and translated by Strobe Talbott.

Yalçın Küçük

The passage concerning the Soviet demand for territory from Turkey also appears in this volume. It is therefore clear that Yalçın Küçük - who claimed in his 1979 book Türkiye Üzerine Tezler 2 (Theses on Turkey 2) that the Soviet Union had not demanded territory from Turkey or bases in the Straits in 1945, dismissing this as a “Cold War fable”, and who went on to repeat this assertion in later years - either did not read Khrushchev Remembers: The Last Testament or, if he did, chose to disregard it. The same, of course, applies to the Stalinists in Turkey who repeated this “thesis” like parrots for years.

The third volume, published in 1990 under the title Khrushchev Remembers: The Glasnost Tapes, was edited by Jerrold L. Schecter and Vyacheslav Luchkov.

In the early 2000s, a more academic and systematic three-volume series was published under the editorship of Khrushchev’s son, Sergei Khrushchev:

• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 1: Commissar (1918-1945) - 2004
• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 2: Reformer (1945-1964) - 2006
• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 3: Statesman (1953-1964) - 2007

These English-language volumes were prepared on the basis of the four-volume Russian original (N. S. Khrushchev: Vremia, liudi, vlast’), published in 1999 by the Moskovskiye Novosti publishing house.

[**] Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in sağkolu ile yapılan 140 görüşme, trans. Ayşe Hacıhasanoğlu and Suna Kabasakal, Yordam Kitap, revised and expanded 2nd edn, Istanbul, March 2010, pp. 116-118.

See also:

The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre: The rewritten history of the demands for territory and bases in the Straits

Molotov Anlatıyor [Molotov Speaks]: territorial and Straits base demands on Turkey in 1945 - A comparison of the first and expanded second editions

Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head