Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (3)

The gaping hole the campaign blew in the budget

“A crushing blow”: a Soviet anti-alcohol propaganda poster from 1985. In the poster, tomato juice punches a vodka bottle, promising the victory of “sobriety” over alcohol. Yet it would soon become clear that the real crushing blow had fallen on the Soviet budget.

In the previous instalment, we noted that the fiscal and economic tsunami unleashed by the anti-alcohol campaign, launched in the Soviet Union in mid-May 1985, had become visible within just six months. In this section, we shall show, with concrete data, that the phrase “fiscal and economic tsunami” is by no means an exaggeration.

The anti-alcohol campaign did indeed blow a gaping hole in the Soviet budget.

When Gorbachev came to power promising to revitalise and re-energise the Soviet economy, the Kremlin soon found itself confronted with a rapidly expanding budget deficit. Various interest groups within the bureaucratic caste seized on the young General Secretary’s accession to press for greater resources and higher spending, while state revenues were also falling sharply.

So where did this budget deficit come from?

One common explanation points to falling oil prices. Yegor Gaidar - Russia’s former acting Prime Minister and one of the architects of privatisation and shock-therapy policies - explains the crisis in the final years of the Soviet Union largely in terms of the decline in oil revenues in his book Collapse of an Empire. [*] The same approach is evident in Gaidar’s 2007 article, “The Soviet Collapse: Grain and Oil”, in which he argues that the collapse in oil prices cost the Soviet Union roughly US$20 billion a year. [**]

It is certainly true that the surge in oil prices during the 1970s provided a significant increase in revenue for energy-exporting countries such as the Soviet Union. Yet the rapid rise of the 1970s was followed by an equally rapid decline in the 1980s. By 1986, the price of oil had fallen far below its peak, seriously undermining the Soviet economy’s foreign-currency earnings. The fall in oil prices can therefore certainly be counted among the causes of the budgetary crisis.

Oil price trends from the 1970s to the mid-1980s. (Source: The Economist)

The mistake is to conclude from this that the Soviet Union was brought down by falling oil prices. Such a claim reduces a complex historical process to a single external factor, producing a crude, superficial and therefore misleading “explanation”. The decline in oil revenues undoubtedly placed severe pressure on the Soviet economy, whose exports were based largely on natural resources; [***] but taken on its own, it could have been weathered as a serious yet manageable economic downturn.

The loss of revenue caused by the anti-alcohol campaign produced a fiscal shock comparable in scale to that caused by falling oil prices. For decades, the Soviet state had derived enormous revenues from the production and sale of alcoholic beverages. Alcoholism had become a genuine social problem, corroding everyday life, work discipline and public health; yet the Stalinist regime had not only exacerbated this problem, but had also profited from it financially, turning vodka and wine revenues into one of the key pillars of the budget. Now, however, the very same regime was attempting, through administrative decrees and a top-down campaign, to curtail this source of revenue at breakneck speed.

The problem lay precisely here: the Stalinist bureaucracy sought to curb alcohol sales without addressing the social and economic roots of alcoholism; yet in doing so, it cut through one of the main revenue arteries of its own budget. The anti-alcohol campaign thus became a litmus test, exposing the regime’s own contradictions not only in its fight against drunkenness and alcoholism, but also in the fragile structure of Soviet public finances.

The American historian Chris Miller, in his book The Struggle to Save the Soviet Economy: Mikhail Gorbachev and the Collapse of the USSR, records that Ligachev made the following striking comparison at a Politburo meeting on 11 June 1986:

“(…) in 1985, 11 billion rubles of vodka were sold, but in 1984 the figure was 54 billion rubles.”

According to Miller, in 1984 - that is, before the campaign - alcoholic beverages accounted for 16 per cent of total retail sales. The decline in tax revenues from alcohol caused by the campaign was of the same magnitude as the fall in revenues from oil exports. At another Politburo meeting a year later, the Minister of Finance, Boris Gostev, would make the same point. According to Gostev, in 1987 “losses due to falling oil prices on the world market were 15 billion. From [falling sales of] vodka-also 15 billion.” [****]

These figures, of course, do not diminish the significance of the fall in oil prices; [*****] but they do show how misleading it is to try to explain the fiscal and economic crisis facing the Soviet Union solely in terms of oil prices. The anti-alcohol campaign was a revenue shock created by the state itself. For years, the Stalinist regime had sustained a substantial portion of its budget with revenues derived from the alcohol consumption of the working class and working people; then, when it attempted to curtail this source of revenue by administrative fiat, it blew a hole in the budget comparable in scale to the oil shock. [******]

Soviet budget deficit and export revenues, 1985-1990 (% of GDP). Source: Chris Miller, The Struggle to Save the Soviet Economy: Mikhail Gorbachev and the Collapse of the USSR, p. 63.

The graph above, reproduced from Miller’s book, also illustrates the gravity of the situation. It shows the Soviet Union’s budget deficit and export revenues as shares of gross domestic product between 1985 and 1990. According to the graph, while the budget deficit was still relatively limited in 1985, it rose sharply in the year following the launch of the anti-alcohol campaign and, from 1988 onwards, settled at a much higher level. Over the same period, export revenues as a share of GDP fluctuated, but followed a downward trajectory. The graph shows that Soviet public finances and the wider economy were being squeezed from both sides: on the one hand, oil and other export revenues were weakening; on the other, the state’s own decision to curtail the substantial revenues it derived from alcohol sales caused the budget deficit to expand rapidly.

[*] Yegor Gaidar, Collapse of an Empire: Lessons for Modern Russia, trans. Antonina W. Bouis, Washington, DC, Brookings Institution Press, 2007, pp. 39-70.

[**] Yegor Gaidar, “The Soviet Collapse: Grain and Oil”, On the Issues, American Enterprise Institute for Public Policy Research, April 2007. The text was compiled from the transcript and video recording of Gaidar’s lecture delivered at the American Enterprise Institute on 13 November 2006.

[***] Ernest Mandel notes that Soviet exports consisted of natural resources such as oil, natural gas, minerals, timber and gold, while machinery, equipment and transport vehicles accounted for more than 35 per cent of imports, foodstuffs for more than 20 per cent, and manufactured consumer goods for roughly 12 per cent. Ernest Mandel, Beyond Perestroika: The Future of Gorbachev’s USSR, revised edition, trans. Gus Fagan, London: Verso, 1991, p. 39. For this reason, the loss of convertible-currency revenues from oil exports could not be offset by increasing exports of manufactured goods or machinery and equipment, since these products were extremely uncompetitive on the international market owing to their low quality - that is, to their relatively low use-value.

[****] Chris Miller, The Struggle to Save the Soviet Economy: Mikhail Gorbachev and the Collapse of the USSR, The University of North Carolina Press, 2016, p. 64.

[*****] However, an important distinction must be noted here: revenues from the sale of alcoholic beverages were rouble-denominated budget revenues, whereas the fall in oil prices directly reduced the Soviet Union’s convertible-currency earnings. In his memoirs, Gorbachev writes that “a sharp drop in oil prices cost the Soviet Union nearly half of its hard currency earnings.” Mikhail Gorbachev, Memoirs, New York: Doubleday, 1996, p. 468.

[******] Miller also notes that Gostev drew attention to other factors contributing to the budget deficit: “And these were not the only factors in the government’s deficit, Gostev pointed out. ‘The total cost of subsidies, if nothing is changed, will grow to 100 billion rubles on food products alone by 1990.’ Spending on the military-industrial complex, which made up around one-fifth of overall production, was not even mentioned as a potential source of resources for balancing the budget.” Miller, ibid., p. 64.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (3)

Kampanyanın bütçede açtığı büyük delik

“Yıkıcı darbe”: 1985 tarihli Sovyet alkol karşıtı propaganda posteri. Posterde domates suyu, votka şişesine yumruklar indirirken “ayıklığın” alkole karşı zaferi vaat ediliyor. Ancak kısa süre sonra asıl yıkıcı darbeyi alanın Sovyet bütçesi olduğu ortaya çıkacaktı.

Bir önceki bölümde, Sovyetler Birliği’nde 1985 yılı Mayıs ortalarında başlatılan alkol karşıtı kampanyanın yol açtığı mali-ekonomik tsunaminin altı ay gibi kısa bir süre içinde görünür hâle geldiğine işaret etmiştik. Bu bölümde, bu “mali-ekonomik tsunami” ifadesinin hiç de abartılı olmadığını somut verilerle ortaya koyacağız.

Alkol karşıtı kampanya, Sovyet bütçesinde gerçekten de büyük bir delik açtı.

Gorbaçov, Sovyet ekonomisini canlandırma ve yeniden harekete geçirme iddiasıyla yola çıktığında, Kremlin kısa süre içinde büyüyen bir bütçe açığı sorunuyla karşı karşıya kaldı. Genç genel sekreterin iktidara gelişinden yararlanarak bürokratik kastın içindeki farklı çıkar grupları daha fazla kaynak ve harcama talep ederken, devlet gelirlerinde de ciddi bir düşüş yaşanıyordu.

Peki, bu bütçe açığı nereden kaynaklanıyordu?

Yaygın açıklamalardan biri, düşen petrol fiyatlarına işaret eder. Rusya’nın eski başbakan vekili, özelleştirme ve şok terapisi politikalarının mimarlarından iktisatçı Yegor Gaydar, Collapse of an Empire [Bir İmparatorluğun Çöküşü] başlıklı kitabında Sovyetler Birliği’nin son dönem krizini büyük ölçüde petrol gelirlerindeki düşüş üzerinden açıklar. [*] Gaydar’ın 2007 tarihli “The Soviet Collapse: Grain and Oil” başlıklı makalesinde de aynı yaklaşım belirgindir: petrol fiyatlarındaki çöküşün Sovyetler Birliği’ne yılda yaklaşık 20 milyar dolarlık bir kayıp yaşattığını savunur. [**]

Gerçekten de 1970’lerde petrol fiyatlarındaki sıçrama, Sovyetler Birliği gibi enerji ihracatçısı ülkeler için önemli bir gelir artışı sağlamıştı. Ancak 1970’lerde hızla yükselen petrol fiyatları, 1980’lerde aynı hızla gerilemeye başladı. 1986’ya gelindiğinde petrol fiyatı doruk noktasının çok altına düşmüş, bu da Sovyet ekonomisinin döviz gelirlerini ciddi biçimde sarsmıştı. Bu nedenle petrol fiyatlarındaki düşüşü bütçe krizinin nedenleri arasında saymak elbette yanlış değildir.

1970’lerden 1980’lerin ortasına petrol fiyatlarının seyri (Kaynak: The Economist)

Yanlış olan, buradan hareketle Sovyetler Birliği’ni düşen petrol fiyatlarının çökerttiği sonucuna varmaktır. Bu, karmaşık bir tarihsel süreci tek bir dışsal etkene indirgeyen kaba, yüzeysel ve dolayısıyla yanıltıcı bir “açıklama” olur. Petrol gelirlerindeki düşüş, ihracatı büyük ölçüde doğal kaynaklara dayanan Sovyet ekonomisini [***] kuşkusuz ağır biçimde zorladı; fakat tek başına bakıldığında bu düşüş, ciddi ama yönetilebilir bir ekonomik durgunlukla atlatılabilirdi.

Alkol karşıtı kampanyanın yarattığı gelir kaybı, petrol fiyatlarındaki düşüşle hemen hemen aynı boyutta bir mali şoka neden oldu. Sovyet devleti, on yıllar boyunca alkollü içki üretimi ve satışından çok büyük gelirler elde etmişti. Alkolizm toplumsal yaşamı, çalışma disiplinini ve halk sağlığını tahrip eden gerçek bir sorun hâline gelmişti; fakat Stalinist rejim bu sorunu büyütürken aynı zamanda ondan mali bakımdan yararlanmış, votka ve şarap gelirlerini bütçenin önemli dayanaklarından biri hâline getirmişti. Şimdi ise aynı rejim, idari emirlerle ve yukarıdan aşağıya bir kampanyayla bu gelir kaynağını hızla kısmaya çalışıyordu.

Sorun tam da buradaydı: Stalinist bürokrasi, alkolizmin toplumsal ve ekonomik kökenlerine dokunmadan alkol satışını kısmaya yönelmiş; fakat bunu yaparken kendi bütçesinin önemli gelir damarlarından birini de kesmişti. Böylece alkol karşıtı kampanya, yalnızca sarhoşluk ve alkolizmle mücadele alanında değil, Sovyet maliyesinin kırılgan yapısında da rejimin kendi çelişkilerini açığa çıkaran bir turnusol kâğıdı işlevi gördü.

Amerikalı tarihçi Chris Miller, The Struggle to Save the Soviet Economy: Mikhail Gorbachev and the Collapse of the USSR [Sovyet Ekonomisini Kurtarma Mücadelesi: Mihail Gorbaçov ve SSCB’nin Çöküşü] başlıklı kitabında, Ligaçov’un 11 Haziran 1986’daki bir Politbüro toplantısında şu çarpıcı karşılaştırmayı yaptığını aktarır:

“1985’te 11 milyar rublelik votka satılmıştı; 1984’te ise bu rakam 54 milyar rubleydi.”

Miller’in belirttiğine göre, kampanyadan önce, 1984 yılında alkollü içkiler toplam perakende satışların yüzde 16’sını oluşturuyordu. Kampanya nedeniyle alkollü içkilerden elde edilen vergi gelirlerinde yaşanan düşüş, petrol ihracat gelirlerindeki düşüşle aynı büyüklükteydi. Bir yıl sonra yapılan başka bir Politbüro toplantısında Maliye Bakanı Boris Gostev de aynı noktaya işaret edecekti. Gostev’e göre 1987’de “dünya piyasasında petrol fiyatlarının düşmesinden kaynaklanan kayıp 15 milyar rubleydi. Votkadan kaynaklanan kayıp da 15 milyar rubleydi.” [****]

Bu rakamlar hiç şüphesiz petrol fiyatlarındaki düşüşün önemini ortadan kaldırmaz [*****]; fakat Sovyetler Birliği’nin içine düştüğü mali ve ekonomik krizi yalnızca petrol fiyatlarıyla açıklamaya çalışmanın ne kadar yanıltıcı olduğunu gösterir. Alkol karşıtı kampanya, devletin bizzat kendi eliyle yarattığı bir gelir şokuydu. Stalinist rejim, yıllar boyunca bütçesinin önemli bir bölümünü işçi sınıfının ve emekçi halkın alkol tüketiminden elde ettiği gelirlerle beslemiş; sonra da bu gelir kaynağını idari emirlerle kısmaya kalkınca, bütçede petrol şokuyla karşılaştırılabilir büyüklükte bir açık yaratmıştı. [******]

SSCB’de bütçe açığı ve ihracat gelirleri, 1985-1990 (% GSYH). Kaynak: Chris Miller, The Struggle to Save the Soviet Economy: Mikhail Gorbachev and the Collapse of the USSR, s. 63.

Miller’ın kitabında yer alan yukarıdaki grafik de durumun vahametini görsel olarak ortaya koyar. Grafikte, 1985-1990 yılları arasında Sovyetler Birliği’nin bütçe açığının ve ihracat gelirlerinin gayrisafi yurt içi hasılaya oranı gösterilmektedir. Buna göre bütçe açığı 1985’te henüz görece sınırlı bir düzeydeyken, alkol karşıtı kampanyanın başlatılmasından sonraki yıl belirgin biçimde sıçramış; 1988’den itibaren ise çok daha yüksek bir düzeye yerleşmiştir. Aynı dönemde ihracat gelirlerinin millî gelire oranı ise dalgalanmakla birlikte aşağı yönlü bir seyir izlemiştir. Grafik, Sovyet maliyesinin ve ekonomisinin iki taraftan aynı anda sıkıştığını gösterir: bir yandan petrol ve diğer ihracat gelirleri zayıflarken, diğer yandan devletin kendi kararıyla alkollü içki satışlarından elde ettiği büyük gelir kaynağını kısmış olması bütçe açığını hızla büyütmüştür.

[*] Yegor Gaidar, Collapse of an Empire: Lessons for Modern Russia, çev. Antonina W. Bouis, Brookings Institution Press, Washington, D.C., 2007, s. 39–70.

[**] Yegor Gaidar, “The Soviet Collapse: Grain and Oil”, On the Issues, American Enterprise Institute for Public Policy Research, Nisan 2007. Metin, Gaydar’ın 13 Kasım 2006’da American Enterprise Institute’ta verdiği konferansın konuşma metni ve video kaydından derlenmiştir.

[***] Ernest Mandel, Sovyetler Birliği’nin ihracatının petrol, doğal gaz, mineraller, kereste ve altın gibi doğal kaynaklardan oluştuğunu; ithalatının ise yüzde 35’ten fazlasının makine-teçhizat ve ulaştırma araçlarından, yüzde 20’den fazlasının gıda ürünlerinden, yaklaşık yüzde 12’sinin de sanayi ürünü tüketim mallarından meydana geldiğini belirtir. Ernest Mandel, Beyond Perestroika: The Future of Gorbachev’s USSR, revised edition, çev. Gus Fagan, London: Verso, 1991, s. 39. Bu nedenle petrol ihracatından gelen konvertibl döviz gelirlerindeki kayıp, sanayi ürünleri ve makine-teçhizat ihracatının artırılmasıyla telafi edilemiyordu; çünkü bu ürünlerin uluslararası piyasadaki rekabet gücü, düşük kaliteleri (yani kullanım değerlerinin göreli düşüklüğü) nedeniyle son derece zayıftı.

[****] Chris Miller, The Struggle to Save the Soviet Economy: Mikhail Gorbachev and the Collapse of the USSR, The University of North Carolina Press, 2016, s. 64.

[*****] Ancak burada önemli bir farka işaret etmemiz gerekir: alkollü içki satışlarından elde edilen gelirler bütçe içi ruble gelirleriyken, petrol fiyatlarındaki düşüş Sovyetler Birliği’nin konvertibl döviz gelirlerini de doğrudan azaltıyordu. Gorbaçov anılarında, “petrol fiyatlarındaki sert düşüşün Sovyetler Birliği’ni konvertibl döviz gelirlerinin neredeyse yarısından yoksun bıraktığını” belirtir. Mikhail Gorbachev, Memoirs, New York: Doubleday, 1996, s. 468. 

[******] Miller, Gostev’in bütçe açığı üzerinde etkili olan diğer etkenlere de dikkat çektiğini aktarır: “Ve Gostev’in işaret ettiği gibi, bütçe açığının tek nedeni bunlar da değildi. ‘Hiçbir şey değişmezse, yalnızca gıda ürünlerine verilen sübvansiyonların toplam maliyeti 1990’a gelindiğinde 100 milyar rubleye yükselecek.’ Toplam üretimin yaklaşık beşte birini oluşturan askerî-sanayi kompleksi harcamalarına ise bütçeyi dengelemek için başvurulabilecek bir kaynak olarak hiç değinilmiyordu.” Miller, a.g.e., s. 64.

Devam edecek

Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (2)

Bureaucratic voluntarism and the first cracks in the campaign

Yegor Ligachev and Mikhail Gorbachev

Chernyaev’s diary entry of 18 May 1985 contains important background information about the launch of the anti-alcohol campaign:

I forgot to note yesterday that Ligachev assembled all deputy chiefs of the staff. He gave us notice that the resolutions and decrees about alcoholism and hard drinking will be published tomorrow. (It seems we will soon be celebrating the 400th anniversary of the fight against drinking in Russia: begun by Boris Godunov.) He spoke very sternly, saying that twelve years ago we made an attempt, but at the same time we passed a resolution to increase vodka production and turned a blind eye to all kinds of scandalous behavior. “It will not be this way anymore! Will not be! The times have changed... (he paused)-as in all other respects...” We will fire people caught “in this” in twenty-four hours, regardless of either merits, or status (sitting next to me was Shaposhnikov, quite smashed, probably from yesterday’s or last night’s drinking bout).

[Ligachev] cited some statistics: 107,000 communists per year end up in sobering-up stations, and 370,000 members of the Young Communist League. Since 1950, the consumption of alcohol has quadrupled. Two-thirds of crimes are committed by intoxicated persons. The rise in crime is directly proportional to the rise in the consumption of alcohol. The life expectancy of men has gone down. Future generations are imperiled. The main cause for the rise in alcoholism is the rise in the production of alcoholic beverages (and not the “remnants” of capitalism).

Yesterday the orders and resolutions were published. They strike one with their frankness (without fear for “the image of real socialism.”) However, the measures [taken] are not draconic: mostly fines. But what can one get from drinkers? (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1985), trans. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, pp. 53–54)

“We shall overcome!” A Soviet propaganda poster produced in 1985 as part of the anti-alcohol campaign. The poster depicts “drunkenness” as a poisonous snake to be crushed by the working class.

Ligachev, in his address to all deputy heads of departments within the Central Committee apparatus, explained the failure of the previous campaign of 1973 by remarking: “Twelve years ago we made an attempt, but at the sa4e time we passed a resolution to increase vodka production.” This amounted to an implicit admission that the Soviet bureaucracy had previously pursued a contradictory, even hypocritical, policy in its struggle against alcoholism. Convinced that the necessary lesson had been drawn from this flawed practice, Ligachev declared: “It will not be this way anymore!” This time, unlike twelve years earlier, alcohol production would not be increased while alcoholism was being denounced; and, above all, those in the upper echelons of the bureaucratic caste who were caught “in this” would be punished immediately, without regard for their past merits or status.

Yet Ligachev and the top leadership of the CPSU failed to foresee the severe fiscal and economic shock that would be triggered by a radical reduction in alcohol production and sales. The summary of the discussions at the Politburo meeting of 4 April 1985, which we cited from Chernyaev’s diary in the previous section, shows that they were broadly aware that there would be a decline in consolidated budget revenues. Owing to their bureaucratic blinkers, however, they could not anticipate that this decline would turn into a fiscal and economic shock, nor could they foresee the numerous side effects it would entail, or the chain of socio-economic consequences that their combined impact would set in motion. By the very nature of things, it was impossible for them to do so.

At the same time, Ligachev’s speech also contained an important admission: he stated that the principal cause of the rise in alcoholism was not the “remnants of capitalism”, but the increase in the production of alcoholic beverages. This was a striking observation in terms of the ideological templates of the Stalinist regime. For the problem was not being defined as something external, or as a lingering “bourgeois legacy”; rather, it was being acknowledged as directly connected with the regime’s own choices. Yet although this recognition represented a small step in the right direction, Ligachev-and, of course, the Party leadership-could not take it any further. Since they did not address the decisive and deep-rooted factors underlying that choice, they remained trapped at the level of appearances.

Ligachev’s reasoning was a classic example of bureaucratic voluntarism: it rested on the illusion that the social contradictions rooted in the structure of the state and the economy could be resolved through administrative decisions and decrees, without addressing the class relations that underlay them.

Finally, in the closing lines of his diary entry of 18 May 1985, Chernyaev expressed his own misgivings about the campaign. Naturally, he did not voice these doubts by taking the floor at the meeting; he kept them to himself. As a Stalinist apparatchik, however, his criticism, too, was extremely superficial: the campaign relied mainly on fines, and this method would have little effect on heavy drinkers.

From Chernyaev’s diary we learn that, by mid-June, the first waves of the fiscal and economic tsunami unleashed by the campaign had begun to make themselves felt. Chernyaev attended a meeting of the Central Committee Secretariat on 14 June 1985, and in his notes written the following day he recorded:

We must make a turnaround in trade especially because vodka and wine are being taken off the shelves, and the financial plan is under the danger of not being met. (ibid., p. 60)

Chernyaev wrote the following in his diary about another meeting of the Central Committee Secretariat, which he attended on 22 November 1985:

There are reports from Georgia, Azerbaijan, and Moldova about their plans for patching the hundred-million gaps in their budgets due to the reduction in wine manufacture. Ligachev told me of a conversation he had with “a good worker.” The latter told him (on the occasion of the kilometer-long lines for vodka): “They make people work-absolutely! But as far as giving a working man an opportunity to have a drink-here!” (he made a gesture to show that the people get nothing). It’s a problem!-concluded Egor Kuzmich. (ibid., p. 87)

These lines showed that, even before the end of 1985, the campaign was beginning to come under pressure on two distinct fronts. On the one hand, large budget gaps were emerging in republics such as Georgia, Azerbaijan and Moldova, where wine production played an important role; on the other, vodka queues were becoming a new source of discontent in the everyday life of the working class. The words of the “good worker” cited by Ligachev summarised this discontent in simple and striking terms: the bureaucracy demanded absolute adherence to production discipline from workers and other working people; yet, without removing the conditions that generated tension, weariness and alienation in their daily lives, it sought to suppress alcohol consumption from above, through bureaucratic and administrative decrees that granted the working class no say whatsoever.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (2)

Bürokratik volontarizm ve kampanyada ilk çatlaklar

Yegor Ligaçov ve Mihail Gorbaçov

Çernyayev’in 18 Mayıs 1985 tarihinde günlüğüne düştüğü not, alkol karşıtı kampanyanın başlatılışına ilişkin önemli bilgiler içerir:

Dün yazmayı unutmuşum: Ligaçov, Merkez Komite aygıtındaki bütün bölüm başkan yardımcılarını topladı. Alkolizm ve sarhoşlukla ilgili karar ve kararnamelerin ertesi gün yayımlanacağını bize bildirdi. Anlaşılan yakında Rusya’da içkiyle mücadelenin 400. yıldönümünü kutlayacağız: Boris Godunov’la başlamıştı!

Çok sert konuştu. On iki yıl önce bir girişimde bulunduklarını, ama aynı zamanda votka üretimini artırma kararı aldıklarını ve her türlü rezalet karşısında görmezden gelme tutumu sergilediklerini söyledi. “Artık böyle olmayacak! Olmayacak! Zaman değişti...” -burada durakladı- “her bakımdan olduğu gibi...”

“Bu işe” bulaştığı görülenleri, geçmiş hizmetlerine ya da konumlarına bakmaksızın yirmi dört saat içinde görevden alacaklardı. Yanımda Şapoşnikov oturuyordu; büyük ihtimalle dünkü ya da önceki geceki içki âleminin etkisiyle hâlâ epey dağılmış hâldeydi.

Ligaçov bazı istatistikler verdi: Her yıl 107 bin komünist ayıltma merkezlerine düşüyordu; Genç Komünistler Birliği üyelerinde bu sayı 370 bindi. 1950’den bu yana alkol tüketimi dört katına çıkmıştı. Suçların üçte ikisi alkollü kişiler tarafından işleniyordu. Suç oranındaki artış, alkol tüketimindeki artışla doğrudan orantılıydı. Erkeklerin ortalama yaşam süresi düşmüştü. Gelecek kuşaklar tehlike altındaydı. Alkolizmin artışının temel nedeni, alkollü içki üretiminin artmasıydı; yoksa kapitalizmin “kalıntıları” değil.

Dün karar ve kararnameler yayımlandı. Açık sözlülükleri insanı çarpıyor; “reel sosyalizmin imajı” konusunda hiçbir korku taşımıyorlar. Bununla birlikte alınan önlemler çok sert değil: çoğu para cezasından ibaret. Ama içki düşkünlerinden ne alınabilir ki? (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1985), çev. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, s. 53-54)

“Üstesinden geleceğiz!” 1985 tarihli alkol karşıtı kampanya kapsamında hazırlanmış bir Sovyet propaganda posteri. Posterde “sarhoşluk”, işçi sınıfı tarafından ezilmesi gereken zehirli bir yılan olarak resmediliyor.

Ligaçov, Merkez Komite aygıtındaki bütün bölüm başkan yardımcılarına yaptığı konuşmada 1973’teki bir önceki kampanyanın başarısızlığını, “on iki yıl önce bir girişimde bulunduk ama aynı zamanda votka üretimini artırma kararı aldık” diyerek açıklıyor. Bu, Sovyet bürokrasisinin alkolizmle mücadelede daha önce kendi içinde çelişkili, hatta ikiyüzlü bir politika izlediğinin dolaylı bir kabulüydü. Bu hatalı uygulamadan gerekli dersin çıkarıldığını düşünen Ligaçov, “Artık böyle olmayacak!” diyordu. Çünkü bu kez, on iki yıl öncesinden farklı olarak, bir yandan alkolizme hayır derken diğer yandan alkol üretimi artırılmayacak; özellikle bürokratik kastın tepesinde yer alıp da “bu işe bulaşanlar” derhal ve kimsenin gözünün yaşına bakılmadan cezalandırılacaktı. 

Ne var ki Ligaçov ve SBKP üst yönetimi, alkol üretimi ve satışını radikal biçimde azaltmanın yol açacağı ağır mali-ekonomik şoku öngöremiyordu. Bir önceki bölümde Çernyayev’in günlüğünden aktardığımız 4 Nisan 1985 tarihli Politbüro toplantısında yapılan tartışmaların özeti, konsolide bütçe gelirlerinde bir düşüş olacağının genel olarak farkında olduklarını gösteriyor. Ancak bürokratik at gözlükleri nedeniyle bu düşüşün bir mali-ekonomik şoka dönüşeceğini, beraberinde getireceği çok sayıdaki yan etkiyi ve bunların bir arada ortaya çıkaracağı toplumsal-ekonomik zincirleme sonuçları bütün boyutlarıyla öngöremiyorlardı. Bunu yapmaları da eşyanın tabiatı gereği, mümkün değildi.

Öte yandan Ligaçov’un konuşması önemli bir itiraf da içeriyordu: Alkolizmin artışının temel nedeninin “kapitalizmin kalıntıları” değil, alkollü içki üretiminin artırılması olduğunu söylüyordu. Bu, Stalinist rejimin ideolojik kalıpları açısından dikkat çekici bir saptamaydı. Çünkü sorun dışsal ya da geçmişten kalma bir “burjuva mirası” olarak tanımlanmıyor, doğrudan Stalinist rejimin kendi tercihleriyle bağlantılı olduğu kabul ediliyordu. Ancak bu saptama doğru yönde küçük bir adım olsa da, Ligaçov ve elbette parti üst yönetimi bu tercihin altında yatan belirleyici ve köklü etkenleri ele almadığı için bunun devamını getiremiyor ve görüngülere takılıp kalmayı sürdürüyordu.

Ligaçov’un mantığı, bürokratik volontarizmin klasik bir örneğiydi: Devletin ve ekonominin yapısında kök salmış toplumsal çelişkilerin, onların altında yatan sınıf ilişkilerine dokunmadan, idari kararlar ve emirlerle çözülebileceği yanılsamasına dayanıyordu.

Nihayet Çernyayev, 18 Mayıs 1985’te günlüğüne düştüğü notların son satırlarında kampanyaya ilişkin kendi kuşkusunu dile getirir. Elbette bu kuşkuyu toplantıda söz alarak ifade etmez; kendine saklar. Bir Stalinist aparatçik olarak onun eleştirisi de son derece yüzeyseldir: kampanya ağırlıklı olarak para cezalarına dayanmaktadır ve bu yöntem içki düşkünleri üzerinde pek etkili olmayacaktır.

Çernyayev’in günlüğünden, haziran ayının ortasına gelindiğinde kampanyanın yol açacağı mali-ekonomik tsunaminin ilk dalgalarının kendisini göstermeye başladığını öğreniyoruz. Çernyayev, 14 Haziran 1985’te yapılan Merkez Komite Sekretaryası toplantısına katılır ve bu toplantıyla ilgili ertesi gün kaleme aldığı notlarında şu ifadeye yer verir:

Özellikle ticaret alanında bir dönüş yapmak zorundayız; çünkü votka ve şarap raflardan çekiliyor ve mali planın tutturulamaması tehlikesi baş gösteriyor. (a.g.e., s. 60)

Çernyayev 22 Kasım 1985’te katıldığı bir diğer Merkez Komite Sekretaryası toplantısıyla ilgili olarak da günlüğüne şunları yazar:

Gürcistan, Azerbaycan ve Moldova’dan, şarap üretimindeki azalma nedeniyle bütçelerinde oluşan yüz milyonları bulan açıkları kapatma planlarına ilişkin raporlar sunuldu. Ligaçov bana “iyi bir işçi”yle yaptığı bir konuşmayı anlattı. İşçi ona, votka için kilometrelerce uzayan kuyruklar vesilesiyle şöyle demiş: “İnsanları çalıştırmaya gelince - elbette, sonuna kadar! Ama emekçi insana bir kadeh içme imkânı vermeye gelince - işte böyle!” Burada, halkın eline hiçbir şey geçmediğini göstermek için bir el hareketi yapmış. “Bu bir sorun!” diyerek sözlerini bağladı Yegor Kuzmiç. (a.g.e., s. 87)

Bu satırlar, kampanyanın daha 1985 yılı bitmeden iki ayrı düzlemde sıkışmaya başladığını gösteriyordu. Bir yanda Gürcistan, Azerbaycan ve Moldova gibi şarap üretiminin önemli olduğu cumhuriyetlerde büyük bütçe açıkları oluşuyor; diğer yanda votka kuyrukları, işçi sınıfının gündelik hayatında yeni bir hoşnutsuzluk kaynağı hâline geliyordu. Ligaçov’un aktardığı “iyi işçi”nin sözleri, bu hoşnutsuzluğu yalın ve çarpıcı biçimde özetliyordu: Bürokrasi işçilerden ve diğer emekçi kesimlerden üretim disiplinine mutlak biçimde uymalarını istiyor; fakat onların gündelik hayatındaki gerilimleri, bıkkınlığı ve yabancılaşmayı yaratan koşulları ortadan kaldırmadan, içki tüketimini yukarıdan, işçi sınıfına hiçbir söz hakkı tanımayan bürokratik-idari emirlerle bastırmaya çalışıyordu.

Devam edecek

Çeviri / Haber:

Arjantin’de Küba ile bağımsız işçi-öğrenci dayanışması

14 Mayıs 2026 akşamı Arjantin parlamentosu önünde düzenlenen İşçilerin ve Öğrencilerin Küba ile Bağımsız Dayanışma Kampanyası açılış etkinliğinden bir kare.

14 Mayıs 2026 akşamı, Arjantin parlamentosu önünde, İşçilerin ve Öğrencilerin Küba ile Bağımsız Dayanışma Kampanyası’nın açılış etkinliği düzenlendi. Kampanya, 19 Nisan’da Arjantin’deki sosyalist solun önde gelen örgütleri tarafından başlatıldı. (Kampanyanın çağrı metninin Türkçe çevirisi daha önce bu blogda yayımlanmıştı.)

Etkinlik, kampanyaya Küba’dan destek veren ve gönderilecek tıbbi malzeme bağışlarını teslim alacak olan Kübalı doktorların mesajının okunmasıyla başladı. Ardından kampanyanın koordinasyonunu üstlenen altı örgütün temsilcileri söz aldı: İşçi Partisi, Sosyalist Sol, Yeni MAS, Devrimci İşçi Akımı, Sosyalist İşçi Partisi ve Sosyalist İşçi Örgütü.

Konuşmacılar arasında Sosyalist Sol’dan sendika yöneticileri Mónica Schlotauer ve Pablo Almeida; İşçi Partisi’nden Polo Obrero yöneticisi Chiquito Belliboni ve Pablo Giachello; PTS’den milletvekili Christian “Chipi” Castillo; Yeni MAS’tan Federico Winokur ve öğrenci hareketi yöneticisi Iván Nieves yer aldı. COR adına María, OST adına ise Matías söz aldı.

Etkinliğe ayrıca Centro de Profesionales por los Derechos Humanos (CEProDH, İnsan Hakları İçin Profesyoneller Merkezi) adına Matías Aufieri katıldı. Öğretmen sendikası Ademys de kampanyaya katılma kararı aldı ve sendika etkinlikte Silvina Cuello ile Federico Puy tarafından temsil edildi. Etkinlikte Arjantinli düşünür Diego Sztulwark’ın dayanışma mesajı da okundu; Alejandro Horowicz ve Luis Zamora’nın da kampanyaya destek verdiği duyuruldu.

Comunistas Cuba’nın haberine göre etkinlik gerçekleşirken Küba’da 13 Mayıs’tan beri, esas olarak geceleri düzenlenen ve yolların kesildiği protestolar yaşanıyordu. Haberde ayrıca CIA’nın Küba hükümetiyle resmî bir görüşme yaptığı ve Havana’nın ABD’den 100 milyon dolar tutarında yardım almayı kabul ettiği aktarılıyor.

Comunistas Cuba, kampanyanın amacını, Küba işçi sınıfının hem Trumpçı kuşatmanın hem de Díaz-Canel yönetiminin kapitalist restorasyon önlemlerinin sonuçlarına katlandığı koşullarda, “eleştirel Marksist” bir müdahalede bulunmak olarak tanımlıyor.

Kaynak: Comunistas Cuba, Argentina: Acto de lanzamiento de Campaña Independiente de Solidaridad con Cuba (fotos), 15 Mayıs 2026.

Sosyalist Sol yöneticisi Pablo Almeida, Küba’daki eleştirel solun yakın dostlarından biri olarak etkinlikte söz aldı.

Milei hükümetinin hedef aldığı piquetero hareketi [yol kesme eylemleriyle tanınan işsiz işçiler hareketi] yöneticisi Chiquito Belliboni, konuşmasına Küba halkının protesto eylemlerine verdiği desteği dile getirerek başladı.

Yeni MAS yöneticisi Federico Winokur, Küba hükümetini sert biçimde eleştirirken emperyalist Yankee ablukasına karşı mücadelenin aciliyetinin de altını çizdi.

Ademys öğretmen sendikası kampanyaya katılma kararı aldı.

Devrimci İşçi Akımı (COR), bu açılış etkinliği öncesinde kampanyayı Villa Mercedes, Mendoza ve Córdoba’da halka duyuran çalışmalar yürüttü.

CEProDH’den Matías Aufieri, Trumpçı kuşatmanın Küba halkına yönelik ağır bir saldırı olduğunu vurguladı.

Demiryolu sendikası yöneticisi ve Gazze’yle Dayanışma Filosu katılımcısı Mónica Schlotauer, Filistin’le dayanışmada olduğu gibi Küba için de enternasyonalist bir seferberlik çağrısı yaptı.

PTS yöneticisi ve milletvekili Christian “Chipi” Castillo, kampanyanın başlıca koordinatörlerinden biri olarak etkinlikte söz aldı.

Sosyalist İşçi Örgütü (OST), Trotskistlerin emperyalizme karşı mücadele ederken Küba hükümetine yönelik eleştirel tutumdan vazgeçmemesi gerektiğini hatırlatan bir birlik çağrısı yaptı.

İşçi Partisi yöneticisi Pablo Giachello, Küba emekçileriyle tam dayanışma içinde olduklarını dile getirdi.

Aynı zamanda bkz.: 

“Küba’ya yönelik bu saldırıyı ancak dünya işçi sınıfı sokaklara çıkarak durdurabilir” (3 bölüm)

Arjantin: İşçilerin ve Öğrencilerin Küba ile Bağımsız Dayanışma Kampanyası

Küba ekonomisinin çöküşü

Balseros’tan bugüne: Küba halkının bitmeyen krizi

Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (1)

A brief note: In my previous multi-part series, I have always taken care to publish the instalments consecutively, without inserting essays on unrelated topics in between. This time, however, the approach will be different. Since the subject I intend to address under the heading “Stalinism and alcoholism in the Soviet Union” requires a broader investigation, it will take longer to complete the series. At present, I have no clear idea either how long it will eventually be or when it will be finished. For this reason, I shall also be publishing essays on other subjects between the instalments of this series. To make it easier for readers to follow the series as a whole, I will create a separate section under this title in the blog’s top menu. My aim, once the series is complete, is to revise the essays, link the texts together, and turn them into a short booklet.

I would be very grateful if you could share your views, suggestions - including source recommendations - criticisms and corrections in the comments section.

* * *

The fight against drunkenness and alcoholism: the campaign begins

Shortly after Mikhail Gorbachev was elected General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union (CPSU) on 11 March 1985, the Soviet leadership launched one of its first major policy initiatives - one that intervened directly in everyday social life and soon attracted worldwide attention.

On 7 May 1985, the Central Committee of the CPSU adopted a resolution entitled “On Measures to Overcome Drunkenness and Alcoholism”. On the same day, the Council of Ministers of the USSR issued Resolution No. 410, entitled “On Measures to Overcome Drunkenness and Alcoholism and to Eradicate the Illicit Production of Alcoholic Beverages”.

On 16 May, the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR issued a decree entitled “On Strengthening the Fight against Drunkenness”. With the publication of these documents in Pravda on 17 May 1985, the campaign was officially announced to the public.

The front page of Pravda, 17 May 1985, carrying the resolution of the Central Committee of the CPSU entitled “On Measures to Overcome Drunkenness and Alcoholism”. With the publication of these documents, the anti-alcohol campaign of the Gorbachev era was officially announced to the public.

For this reason, many sources take 17 May 1985 as the starting date of Gorbachev’s wide-ranging campaign against alcohol consumption and alcoholism. As one of the first major social interventions of the newly elected General Secretary, the campaign would soon have serious consequences not only for the everyday lives of Soviet citizens, but also for the USSR’s consolidated budget and, by extension, for the economy as a whole. (These effects will be examined in detail in later sections.)

At that point, the “magic” pair of concepts that would later become synonymous with the Gorbachev era - glasnost and perestroika - had not yet taken centre stage politically. The campaign therefore became identified with Gorbachev as the leader who had launched such a wide-ranging intervention immediately upon taking office - and, at times, also with Yegor Ligachev, because of his role in its implementation. Yet Anatoly Chernyaev’s diary entries for 1985 show that preparations had already begun under Gorbachev’s predecessor, Konstantin Chernenko. For example, in his diary entry of 2 March 1985, Chernyaev noted the following:

B.N. [Boris Nikolayevich Ponomarev] assembled all the deputies and staff of the Politburo on the occasion of another CC resolution on the campaign against alcoholism. He cited some numbers: four million are in compulsory treatment for alcoholism, hundreds of thousands of young people are in colonies and camps for crimes committed under the influence. Twenty-five percent of alcoholics are women.

As to the situation in our department, he spoke mostly about time, even though one of the direct causes for the Party bureau’s assembly was the fact that the other day Zhilin stumbled into B.N.’s office completely drunk... Straight off, one could name ten to twelve people who habitually walk down the corridors drunk. And Shaposhnikov is among them; he, however, simply does not come to work after a drinking binge-a day, two, half a day, using his deputy standing... and the drinking binges take place no less frequently than two to three times a week. (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1985), trans. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, p. 23.)

This suggests that, even before 2 March 1985, a new Central Committee resolution on the issue was already at least in preparation.

In his diary entry of 6 April 1985, Chernyaev, referring to the Politburo meeting held two days earlier, wrote: “On Thursday the Politburo once again discussed the question of alcoholism” [my emphasis]. The phrase “once again” is important, since it indicates that the matter had already been discussed in the Politburo at least once before.

Soviet anti-alcohol propaganda poster, 1985: “Off Sick!” The poster depicts alcoholism as a problem that undermines work discipline and corrodes social life.

Chernyaev sometimes neglected his diary because of pressure of work or for other reasons, and it is therefore not possible to determine from it exactly when this earlier Politburo meeting took place. In his entry of 6 April 1985, however, he devoted considerable space to the discussions held at the Politburo meeting of 4 April:

Solomentsev was reporting. Nine million [people incapacitated with alcohol] have been collected on the streets. A million and a half are in compulsory treatment. Women constitute over a third of drunkards and alcoholics. Youth [constitute]-a half [of alcoholics]. But in the tsarist Russia, there were practically no women alcoholics, and no youth alcoholism. By the amount of alcohol consumed per capita, we have surpassed the pre-revolutionary Russia by two-and-a-half times. The straight loss is thirty billion rubles per year, and if we count the indirect consequences, then it is all of eighty billion [For example, the personnel of the sobering-up stations alone numbers at 75,000 people. But nothing is achieved by their work]. Meanwhile, the profit from the sales of vodka is five billion [rubles].

Gorbachev said that we are not talking only about the major social problem of the present, but also about the biological state of our people, about the people’s genetic future. And if we do not solve this problem, communism will be out of the question.

When Dementsov (deputy of the State Planning Committee) tried to “ask” for the vodka revenue clauses not to be repealed immediately, saying that it would be difficult to cover for it, Gorbachev derided him: you want to ride into communism on vodka!

Measures have been planned out: the manufacture of “bormotukha [cheap fruit liquor]” is to be completely abolished; the amount vodka produced is to be sharply reduced; the fines for home-distilled vodka will be not one or two hundred rubles, but one thousand rubles on first incident. All the subsidiary restaurants by the raikoms [regional committee] and obkoms are to be liquidated-for the leadership. Banquets are to be prohibited for many occasions. The punishment for coming to work inebriated for leaders at all levels should be an immediate and relentless dismissal, up to the expulsion from the Party. And all such cases are to be published in the press.

However, many at the PB (the question was discussed for two hours) reminded each other, that in 1973 a no less stern resolution was passed. Something was done for a year or two, but then the situation became even worse: the consumption of alcohol has since doubled.

By the way, something was said about the CC staff and about the international affairs specialists, who “in the performance of official duty” must engage in this activity. A warning has been made.

But what are we to do, when deputy head Shaposhnikov-the Chancellor of the staff!-leads all the department’s drunkards and sets almost daily records, at work as well! (ibid., pp. 39-40)

Chernyaev’s notes are significant because they show how the Politburo was briefed on the problem, what kinds of discussions took place, and what measures were adopted. Yet they also contain something more: the campaign touched not only on the problem of alcoholism, which was poisoning and corroding Soviet social life, but also on the decay within the Stalinist party apparatus itself - on its own drinking culture and the weakening of discipline in its own ranks. [*]

[*] One of the best-known and most striking examples of this problem in later years was Boris Yeltsin. A former senior bureaucrat who had emerged from within the Stalinist party-state apparatus, Yeltsin became the subject of numerous international scandals because of his alcohol-related behaviour, particularly after the collapse of the Soviet Union.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (1)

Küçük bir not: Daha önce bölümler hâlinde hazırladığım yazı dizilerini her zaman araya başka konuları sokmadan, birbirini izleyen parçalar olarak yayımlamaya özen gösterdim. Bu dizide ise uygulama farklı olacak. “Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm” başlığı altında ele alacağım konu daha geniş bir araştırmayı gerektirdiği için dizinin tamamlanması daha uzun sürecek. Ne zaman tamamlanacağı ve ne kadar uzun olacağı konusunda şu an için benim de pek bir fikrim yok. Bu nedenle dizinin bölümleri arasında başka konulardaki yazılara da yer vereceğim. Okurun dizinin bütününü kolayca takip edebilmesi için blogun üst menüsünde bu başlık altında ayrı bir bölüm açacağım. Amacım, dizi tamamlandığında yazıları gözden geçirerek ve metinleri birbirine bağlayarak küçük bir kitapçık hâline getirmek.

Konuyla ilgili görüşlerinizi, önerilerinizi - kaynak önerileri dâhil - eleştirilerinizi ve düzeltmelerinizi yorumlarda benimle paylaşırsanız çok sevinirim.

* * *

Sarhoşluk ve alkolizmle mücadele: Kampanya başlıyor

Mihail Gorbaçov, 11 Mart 1985’te Sovyetler Birliği Komünist Partisi (SBKP) Genel Sekreterliği görevine seçildikten kısa bir süre sonra, Sovyet yönetimi hem toplumun günlük hayatına doğrudan müdahale eden hem de kısa sürede dünya genelinde ilgi uyandıran ilk büyük politika hamlelerinden birini uygulamaya koydu.

7 Mayıs 1985’te SBKP Merkez Komitesi “Sarhoşluk ve alkolizmin üstesinden gelinmesine yönelik önlemler hakkında” başlıklı kararı kabul etti. Aynı gün SSCB Bakanlar Kurulu da 410 sayılı “Sarhoşluk ve alkolizmin üstesinden gelinmesine ve kaçak içki üretiminin kökünün kazınmasına yönelik önlemler hakkında” başlıklı kararı çıkardı.

16 Mayıs’ta ise SSCB Yüksek Sovyeti Prezidyumu “Sarhoşluğa karşı mücadelenin güçlendirilmesi hakkında” başlıklı kararnameyi yayımladı. Bu belgeler 17 Mayıs 1985’te Pravda’da yayımlanarak kampanya kamuoyuna resmen ilan edilmiş oldu.

17 Mayıs 1985 tarihli Pravda gazetesinin birinci sayfası. Sayfada SBKP Merkez Komitesi’nin “Sarhoşluk ve alkolizmin üstesinden gelinmesine yönelik önlemler hakkında” başlıklı kararı yayımlandı. Aynı gün yayımlanan belgelerle Gorbaçov döneminin alkol karşıtı kampanyası kamuoyuna resmen ilan edilmiş oldu.

Bu nedenle birçok kaynak, Gorbaçov döneminin alkol tüketimini ve alkolizmi hedef alan bu geniş çaplı kampanyasının başlangıç tarihi olarak 17 Mayıs 1985’i esas alır. Kampanya, göreve yeni gelen Genel Sekreter’in ilk büyük toplumsal müdahalelerinden biri olarak kısa sürede yalnızca Sovyet yurttaşlarının gündelik hayatında değil, SSCB’nin konsolide bütçesi ve dolayısıyla ekonomisi üzerinde de ciddi sonuçlar doğuracaktı. (Bu etkileri daha sonraki bölümlerde ayrıntılı bir biçimde ele alacağız.)

O tarihte Gorbaçov dönemiyle özdeşleşecek “sihirli” kavram çifti, glasnost ve perestroyka, henüz siyasal sahnenin merkezine yerleşmemişti. Bu nedenle kampanya, göreve gelir gelmez böyle geniş çaplı bir müdahaleyi başlatan lider olarak Gorbaçov’la - kimi zaman da uygulamadaki rolü nedeniyle Yegor Ligaçov’la birlikte - özdeşleştirildi. Ancak Anatoliy Çernyayev’in 1985 yılına ait günlüğüne düştüğü notlar, hazırlıkların önceki lider Konstantin Çernenko’nun hayatta olduğu dönemde zaten başladığını gösteriyor. Örneğin Çernyayev, 2 Mart 1985 tarihli günlüğünde şu notu düşmüştü:

B.N. [Boris Nikolayeviç Ponomarev], alkolizmle mücadele kampanyasına ilişkin yeni bir Merkez Komite kararı vesilesiyle Politbüro’nun bütün yardımcılarını ve çalışanlarını topladı. Bazı rakamlar verdi: Alkolizm nedeniyle dört milyon kişi zorunlu tedavi görüyor; yüz binlerce genç, alkolün etkisi altında işlenen suçlar nedeniyle ıslah kolonilerinde ve kamplarda bulunuyor. Alkoliklerin yüzde yirmi beşi kadın.

Bizim bölümümüzdeki duruma gelince, esas olarak mesai saatleri üzerinde durdu; oysa parti bürosunun toplanmasının doğrudan nedenlerinden biri, daha geçen gün Jilin’in körkütük sarhoş bir halde B.N.’nin odasına sendeleyerek girmiş olmasıydı... Koridorlarda sarhoş dolaşmayı alışkanlık hâline getirmiş on-on iki kişinin adı bir çırpıda sayılabilirdi. Şapoşnikov da bunlardan biri; ancak o, içki âleminin ardından işe hiç gelmiyor - bir gün, iki gün, yarım gün; başkan yardımcılığı konumundan yararlanarak... Üstelik bu içki âlemleri haftada iki üç kereden az olmuyor. (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1985), çev. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, s. 23.)

Buradan, 2 Mart 1985’ten önce konuyla ilgili en azından hazırlık aşamasında olan yeni bir Merkez Komite kararının bulunduğunu anlıyoruz. 

Çernyayev, günlüğüne 6 Nisan 1985 tarihinde düştüğü notta ise iki gün önceki Politbüro toplantısına atıfla, “Perşembe günü Politbüro alkolizm konusunu yeniden görüştü” diye yazıyor [vurgu bana ait]. Buradaki “yeniden” sözcüğü önemlidir; çünkü konunun Politbüro’da daha önce de en az bir kez tartışılmış olduğunu gösterir.

1985 tarihli Sovyet alkol karşıtı propaganda afişi: “Raporlu!” Afiş, alkolizmi çalışma disiplinini bozan ve toplumsal yaşamı çürüten bir sorun olarak resmediyor.

Çernyayev’in zaman zaman iş yoğunluğu ya da başka sebeplerle ihmal edebildiği günlüğünden, bu önceki Politbüro toplantısının tam olarak ne zaman yapıldığını saptamak mümkün değil. Ancak Çernyayev 4 Nisan 1985 tarihli Politbüro toplantısında yapılan tartışmalara günlüğünde genişçe yer ayırır:

Solomentsev raporu sundu. Dokuz milyon [alkol nedeniyle kendini bilmez hâle gelmiş] insan sokaklardan toplanmış. Bir buçuk milyon kişi zorunlu tedavi altında. Sarhoşların ve alkoliklerin üçte birinden fazlasını kadınlar oluşturuyor. Alkoliklerin yarısını ise gençler oluşturuyor. Oysa Çarlık Rusyası’nda kadın alkolizmi neredeyse hiç yoktu; gençlik alkolizmi ise yok denecek kadar azdı. Kişi başına tüketilen alkol miktarı bakımından devrim öncesi Rusya’yı iki buçuk kat aşmış durumdayız. Doğrudan kayıp yılda otuz milyar ruble; dolaylı sonuçları da hesaba katarsak bu rakam seksen milyar rubleyi buluyor. [Örneğin yalnızca ayıltma merkezlerinin personel sayısı 75.000 kişiye ulaşıyor. Ama yaptıkları işle hiçbir sonuç elde edilmiyor.] Buna karşılık votka satışından sağlanan kâr beş milyar [ruble].

Gorbaçov, meselenin yalnızca günümüzün büyük toplumsal sorunu olmadığını; halkımızın biyolojik durumunu, halkın genetik geleceğini de ilgilendirdiğini söyledi. Bu sorunu çözemezsek komünizm söz konusu bile olamaz, dedi.

Devlet Planlama Komitesi başkan yardımcısı Dementsov, votka gelirlerine ilişkin kalemlerin hemen kaldırılmamasını “rica etmeye” kalkışıp bunun telafi edilmesinin zor olacağını söyleyince, Gorbaçov onunla alay etti: “Komünizme votka şişesinin sırtında mı gideceksiniz!”

Alınacak önlemler belirlendi: “Bormotuha” [ucuz meyveli alkollü içki] üretimine tamamen son verilecek; votka üretimi keskin biçimde azaltılacak; evde damıtılan votka için kesilen cezalar ilk yakalanmada yüz ya da iki yüz ruble değil, bin ruble olacak. Raykomlara [bölge komitelerine] ve obkomlara [oblast komitelerine] bağlı, yönetici kadrolara ayrılmış bütün restoranlar tasfiye edilecek. Pek çok vesileyle ziyafet verilmesi yasaklanacak. Her düzeydeki yöneticiler açısından işe sarhoş gelmenin cezası derhâl ve tavizsiz biçimde görevden alma olacak; bu ceza partiden ihraç edilmeye kadar varabilecek. Ayrıca bu tür bütün vakalar basında yayımlanacak.

Ne var ki Politbüro’daki birçok kişi - konu iki saat boyunca tartışıldı - 1973’te de en az bunun kadar sert bir karar alındığını hatırlattı. Bir-iki yıl boyunca bazı adımlar atılmış, ama ardından durum daha da kötüleşmişti: O tarihten bu yana alkol tüketimi iki katına çıktı.

Bu arada Merkez Komite personeli ile “resmî görev gereği” bu tür içkili ortamlara katılmak zorunda kalan uluslararası ilişkiler uzmanları hakkında da bazı şeyler söylendi. Böylece bir uyarı yapılmış oldu.

Ama ne yapmalı? Bölüm başkan yardımcısı Şapoşnikov - aygıtın şansölyesi olacak adam! - bölümdeki bütün ayyaşların başını çekiyor ve neredeyse her gün, üstelik işyerinde de yeni rekorlar kırıp duruyor! (a.g.e., s. 39-40)

Çernyayev’in notları, Politbüro’nun sorun hakkında nasıl bilgilendirildiğini, konuyla ilgili ne tür tartışmalar yapıldığını ve hangi önlemlerin kararlaştırıldığını göstermesi bakımından önemli. Ancak bu notlar daha fazlasını da içeriyor: Kampanya yalnızca Sovyet toplumsal yaşamını zehirleyen ve çürüten alkolizm sorununa değil, Stalinist parti aygıtının kendi içindeki çürümeye, içki kültürüne ve disiplin zaafına da temas ediyordu. [*]

[*] Bu sorunun sonraki yıllardaki en bilinen ve çarpıcı örneklerinden biri Boris Yeltsin oldu. Stalinist parti-devlet aygıtının içinden yetişmiş eski üst düzey bürokratlardan Yeltsin’in alkolle bağlantılı davranışları, özellikle Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra uluslararası düzeyde birçok skandala yol açtı.

Devam edecek