Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (2)

Bureaucratic voluntarism and the first cracks in the campaign

Yegor Ligachev and Mikhail Gorbachev

Chernyaev’s diary entry of 18 May 1985 contains important background information about the launch of the anti-alcohol campaign:

I forgot to note yesterday that Ligachev assembled all deputy chiefs of the staff. He gave us notice that the resolutions and decrees about alcoholism and hard drinking will be published tomorrow. (It seems we will soon be celebrating the 400th anniversary of the fight against drinking in Russia: begun by Boris Godunov.) He spoke very sternly, saying that twelve years ago we made an attempt, but at the same time we passed a resolution to increase vodka production and turned a blind eye to all kinds of scandalous behavior. “It will not be this way anymore! Will not be! The times have changed... (he paused)-as in all other respects...” We will fire people caught “in this” in twenty-four hours, regardless of either merits, or status (sitting next to me was Shaposhnikov, quite smashed, probably from yesterday’s or last night’s drinking bout).

[Ligachev] cited some statistics: 107,000 communists per year end up in sobering-up stations, and 370,000 members of the Young Communist League. Since 1950, the consumption of alcohol has quadrupled. Two-thirds of crimes are committed by intoxicated persons. The rise in crime is directly proportional to the rise in the consumption of alcohol. The life expectancy of men has gone down. Future generations are imperiled. The main cause for the rise in alcoholism is the rise in the production of alcoholic beverages (and not the “remnants” of capitalism).

Yesterday the orders and resolutions were published. They strike one with their frankness (without fear for “the image of real socialism.”) However, the measures [taken] are not draconic: mostly fines. But what can one get from drinkers? (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1985), trans. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, pp. 53–54)

“We shall overcome!” A Soviet propaganda poster produced in 1985 as part of the anti-alcohol campaign. The poster depicts “drunkenness” as a poisonous snake to be crushed by the working class.

Ligachev, in his address to all deputy heads of departments within the Central Committee apparatus, explained the failure of the previous campaign of 1973 by remarking: “Twelve years ago we made an attempt, but at the sa4e time we passed a resolution to increase vodka production.” This amounted to an implicit admission that the Soviet bureaucracy had previously pursued a contradictory, even hypocritical, policy in its struggle against alcoholism. Convinced that the necessary lesson had been drawn from this flawed practice, Ligachev declared: “It will not be this way anymore!” This time, unlike twelve years earlier, alcohol production would not be increased while alcoholism was being denounced; and, above all, those in the upper echelons of the bureaucratic caste who were caught “in this” would be punished immediately, without regard for their past merits or status.

Yet Ligachev and the top leadership of the CPSU failed to foresee the severe fiscal and economic shock that would be triggered by a radical reduction in alcohol production and sales. The summary of the discussions at the Politburo meeting of 4 April 1985, which we cited from Chernyaev’s diary in the previous section, shows that they were broadly aware that there would be a decline in consolidated budget revenues. Owing to their bureaucratic blinkers, however, they could not anticipate that this decline would turn into a fiscal and economic shock, nor could they foresee the numerous side effects it would entail, or the chain of socio-economic consequences that their combined impact would set in motion. By the very nature of things, it was impossible for them to do so.

At the same time, Ligachev’s speech also contained an important admission: he stated that the principal cause of the rise in alcoholism was not the “remnants of capitalism”, but the increase in the production of alcoholic beverages. This was a striking observation in terms of the ideological templates of the Stalinist regime. For the problem was not being defined as something external, or as a lingering “bourgeois legacy”; rather, it was being acknowledged as directly connected with the regime’s own choices. Yet although this recognition represented a small step in the right direction, Ligachev-and, of course, the Party leadership-could not take it any further. Since they did not address the decisive and deep-rooted factors underlying that choice, they remained trapped at the level of appearances.

Ligachev’s reasoning was a classic example of bureaucratic voluntarism: it rested on the illusion that the social contradictions rooted in the structure of the state and the economy could be resolved through administrative decisions and decrees, without addressing the class relations that underlay them.

Finally, in the closing lines of his diary entry of 18 May 1985, Chernyaev expressed his own misgivings about the campaign. Naturally, he did not voice these doubts by taking the floor at the meeting; he kept them to himself. As a Stalinist apparatchik, however, his criticism, too, was extremely superficial: the campaign relied mainly on fines, and this method would have little effect on heavy drinkers.

From Chernyaev’s diary we learn that, by mid-June, the first waves of the fiscal and economic tsunami unleashed by the campaign had begun to make themselves felt. Chernyaev attended a meeting of the Central Committee Secretariat on 14 June 1985, and in his notes written the following day he recorded:

We must make a turnaround in trade especially because vodka and wine are being taken off the shelves, and the financial plan is under the danger of not being met. (ibid., p. 60)

Chernyaev wrote the following in his diary about another meeting of the Central Committee Secretariat, which he attended on 22 November 1985:

There are reports from Georgia, Azerbaijan, and Moldova about their plans for patching the hundred-million gaps in their budgets due to the reduction in wine manufacture. Ligachev told me of a conversation he had with “a good worker.” The latter told him (on the occasion of the kilometer-long lines for vodka): “They make people work-absolutely! But as far as giving a working man an opportunity to have a drink-here!” (he made a gesture to show that the people get nothing). It’s a problem!-concluded Egor Kuzmich. (ibid., p. 87)

These lines showed that, even before the end of 1985, the campaign was beginning to come under pressure on two distinct fronts. On the one hand, large budget gaps were emerging in republics such as Georgia, Azerbaijan and Moldova, where wine production played an important role; on the other, vodka queues were becoming a new source of discontent in the everyday life of the working class. The words of the “good worker” cited by Ligachev summarised this discontent in simple and striking terms: the bureaucracy demanded absolute adherence to production discipline from workers and other working people; yet, without removing the conditions that generated tension, weariness and alienation in their daily lives, it sought to suppress alcohol consumption from above, through bureaucratic and administrative decrees that granted the working class no say whatsoever.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (2)

Bürokratik volontarizm ve kampanyada ilk çatlaklar

Yegor Ligaçov ve Mihail Gorbaçov

Çernyayev’in 18 Mayıs 1985 tarihinde günlüğüne düştüğü not, alkol karşıtı kampanyanın başlatılışına ilişkin önemli bilgiler içerir:

Dün yazmayı unutmuşum: Ligaçov, Merkez Komite aygıtındaki bütün bölüm başkan yardımcılarını topladı. Alkolizm ve sarhoşlukla ilgili karar ve kararnamelerin ertesi gün yayımlanacağını bize bildirdi. Anlaşılan yakında Rusya’da içkiyle mücadelenin 400. yıldönümünü kutlayacağız: Boris Godunov’la başlamıştı!

Çok sert konuştu. On iki yıl önce bir girişimde bulunduklarını, ama aynı zamanda votka üretimini artırma kararı aldıklarını ve her türlü rezalet karşısında görmezden gelme tutumu sergilediklerini söyledi. “Artık böyle olmayacak! Olmayacak! Zaman değişti...” -burada durakladı- “her bakımdan olduğu gibi...”

“Bu işe” bulaştığı görülenleri, geçmiş hizmetlerine ya da konumlarına bakmaksızın yirmi dört saat içinde görevden alacaklardı. Yanımda Şapoşnikov oturuyordu; büyük ihtimalle dünkü ya da önceki geceki içki âleminin etkisiyle hâlâ epey dağılmış hâldeydi.

Ligaçov bazı istatistikler verdi: Her yıl 107 bin komünist ayıltma merkezlerine düşüyordu; Genç Komünistler Birliği üyelerinde bu sayı 370 bindi. 1950’den bu yana alkol tüketimi dört katına çıkmıştı. Suçların üçte ikisi alkollü kişiler tarafından işleniyordu. Suç oranındaki artış, alkol tüketimindeki artışla doğrudan orantılıydı. Erkeklerin ortalama yaşam süresi düşmüştü. Gelecek kuşaklar tehlike altındaydı. Alkolizmin artışının temel nedeni, alkollü içki üretiminin artmasıydı; yoksa kapitalizmin “kalıntıları” değil.

Dün karar ve kararnameler yayımlandı. Açık sözlülükleri insanı çarpıyor; “reel sosyalizmin imajı” konusunda hiçbir korku taşımıyorlar. Bununla birlikte alınan önlemler çok sert değil: çoğu para cezasından ibaret. Ama içki düşkünlerinden ne alınabilir ki? (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1985), çev. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, s. 53-54)

“Üstesinden geleceğiz!” 1985 tarihli alkol karşıtı kampanya kapsamında hazırlanmış bir Sovyet propaganda posteri. Posterde “sarhoşluk”, işçi sınıfı tarafından ezilmesi gereken zehirli bir yılan olarak resmediliyor.

Ligaçov, Merkez Komite aygıtındaki bütün bölüm başkan yardımcılarına yaptığı konuşmada 1973’teki bir önceki kampanyanın başarısızlığını, “on iki yıl önce bir girişimde bulunduk ama aynı zamanda votka üretimini artırma kararı aldık” diyerek açıklıyor. Bu, Sovyet bürokrasisinin alkolizmle mücadelede daha önce kendi içinde çelişkili, hatta ikiyüzlü bir politika izlediğinin dolaylı bir kabulüydü. Bu hatalı uygulamadan gerekli dersin çıkarıldığını düşünen Ligaçov, “Artık böyle olmayacak!” diyordu. Çünkü bu kez, on iki yıl öncesinden farklı olarak, bir yandan alkolizme hayır derken diğer yandan alkol üretimi artırılmayacak; özellikle bürokratik kastın tepesinde yer alıp da “bu işe bulaşanlar” derhal ve kimsenin gözünün yaşına bakılmadan cezalandırılacaktı. 

Ne var ki Ligaçov ve SBKP üst yönetimi, alkol üretimi ve satışını radikal biçimde azaltmanın yol açacağı ağır mali-ekonomik şoku öngöremiyordu. Bir önceki bölümde Çernyayev’in günlüğünden aktardığımız 4 Nisan 1985 tarihli Politbüro toplantısında yapılan tartışmaların özeti, konsolide bütçe gelirlerinde bir düşüş olacağının genel olarak farkında olduklarını gösteriyor. Ancak bürokratik at gözlükleri nedeniyle bu düşüşün bir mali-ekonomik şoka dönüşeceğini, beraberinde getireceği çok sayıdaki yan etkiyi ve bunların bir arada ortaya çıkaracağı toplumsal-ekonomik zincirleme sonuçları bütün boyutlarıyla öngöremiyorlardı. Bunu yapmaları da eşyanın tabiatı gereği, mümkün değildi.

Öte yandan Ligaçov’un konuşması önemli bir itiraf da içeriyordu: Alkolizmin artışının temel nedeninin “kapitalizmin kalıntıları” değil, alkollü içki üretiminin artırılması olduğunu söylüyordu. Bu, Stalinist rejimin ideolojik kalıpları açısından dikkat çekici bir saptamaydı. Çünkü sorun dışsal ya da geçmişten kalma bir “burjuva mirası” olarak tanımlanmıyor, doğrudan Stalinist rejimin kendi tercihleriyle bağlantılı olduğu kabul ediliyordu. Ancak bu saptama doğru yönde küçük bir adım olsa da, Ligaçov ve elbette parti üst yönetimi bu tercihin altında yatan belirleyici ve köklü etkenleri ele almadığı için bunun devamını getiremiyor ve görüngülere takılıp kalmayı sürdürüyordu.

Ligaçov’un mantığı, bürokratik volontarizmin klasik bir örneğiydi: Devletin ve ekonominin yapısında kök salmış toplumsal çelişkilerin, onların altında yatan sınıf ilişkilerine dokunmadan, idari kararlar ve emirlerle çözülebileceği yanılsamasına dayanıyordu.

Nihayet Çernyayev, 18 Mayıs 1985’te günlüğüne düştüğü notların son satırlarında kampanyaya ilişkin kendi kuşkusunu dile getirir. Elbette bu kuşkuyu toplantıda söz alarak ifade etmez; kendine saklar. Bir Stalinist aparatçik olarak onun eleştirisi de son derece yüzeyseldir: kampanya ağırlıklı olarak para cezalarına dayanmaktadır ve bu yöntem içki düşkünleri üzerinde pek etkili olmayacaktır.

Çernyayev’in günlüğünden, haziran ayının ortasına gelindiğinde kampanyanın yol açacağı mali-ekonomik tsunaminin ilk dalgalarının kendisini göstermeye başladığını öğreniyoruz. Çernyayev, 14 Haziran 1985’te yapılan Merkez Komite Sekretaryası toplantısına katılır ve bu toplantıyla ilgili ertesi gün kaleme aldığı notlarında şu ifadeye yer verir:

Özellikle ticaret alanında bir dönüş yapmak zorundayız; çünkü votka ve şarap raflardan çekiliyor ve mali planın tutturulamaması tehlikesi baş gösteriyor. (a.g.e., s. 60)

Çernyayev 22 Kasım 1985’te katıldığı bir diğer Merkez Komite Sekretaryası toplantısıyla ilgili olarak da günlüğüne şunları yazar:

Gürcistan, Azerbaycan ve Moldova’dan, şarap üretimindeki azalma nedeniyle bütçelerinde oluşan yüz milyonları bulan açıkları kapatma planlarına ilişkin raporlar sunuldu. Ligaçov bana “iyi bir işçi”yle yaptığı bir konuşmayı anlattı. İşçi ona, votka için kilometrelerce uzayan kuyruklar vesilesiyle şöyle demiş: “İnsanları çalıştırmaya gelince - elbette, sonuna kadar! Ama emekçi insana bir kadeh içme imkânı vermeye gelince - işte böyle!” Burada, halkın eline hiçbir şey geçmediğini göstermek için bir el hareketi yapmış. “Bu bir sorun!” diyerek sözlerini bağladı Yegor Kuzmiç. (a.g.e., s. 87)

Bu satırlar, kampanyanın daha 1985 yılı bitmeden iki ayrı düzlemde sıkışmaya başladığını gösteriyordu. Bir yanda Gürcistan, Azerbaycan ve Moldova gibi şarap üretiminin önemli olduğu cumhuriyetlerde büyük bütçe açıkları oluşuyor; diğer yanda votka kuyrukları, işçi sınıfının gündelik hayatında yeni bir hoşnutsuzluk kaynağı hâline geliyordu. Ligaçov’un aktardığı “iyi işçi”nin sözleri, bu hoşnutsuzluğu yalın ve çarpıcı biçimde özetliyordu: Bürokrasi işçilerden ve diğer emekçi kesimlerden üretim disiplinine mutlak biçimde uymalarını istiyor; fakat onların gündelik hayatındaki gerilimleri, bıkkınlığı ve yabancılaşmayı yaratan koşulları ortadan kaldırmadan, içki tüketimini yukarıdan, işçi sınıfına hiçbir söz hakkı tanımayan bürokratik-idari emirlerle bastırmaya çalışıyordu.

Devam edecek

Çeviri / Haber:

Arjantin’de Küba ile bağımsız işçi-öğrenci dayanışması

14 Mayıs 2026 akşamı Arjantin parlamentosu önünde düzenlenen İşçilerin ve Öğrencilerin Küba ile Bağımsız Dayanışma Kampanyası açılış etkinliğinden bir kare.

14 Mayıs 2026 akşamı, Arjantin parlamentosu önünde, İşçilerin ve Öğrencilerin Küba ile Bağımsız Dayanışma Kampanyası’nın açılış etkinliği düzenlendi. Kampanya, 19 Nisan’da Arjantin’deki sosyalist solun önde gelen örgütleri tarafından başlatıldı. (Kampanyanın çağrı metninin Türkçe çevirisi daha önce bu blogda yayımlanmıştı.)

Etkinlik, kampanyaya Küba’dan destek veren ve gönderilecek tıbbi malzeme bağışlarını teslim alacak olan Kübalı doktorların mesajının okunmasıyla başladı. Ardından kampanyanın koordinasyonunu üstlenen altı örgütün temsilcileri söz aldı: İşçi Partisi, Sosyalist Sol, Yeni MAS, Devrimci İşçi Akımı, Sosyalist İşçi Partisi ve Sosyalist İşçi Örgütü.

Konuşmacılar arasında Sosyalist Sol’dan sendika yöneticileri Mónica Schlotauer ve Pablo Almeida; İşçi Partisi’nden Polo Obrero yöneticisi Chiquito Belliboni ve Pablo Giachello; PTS’den milletvekili Christian “Chipi” Castillo; Yeni MAS’tan Federico Winokur ve öğrenci hareketi yöneticisi Iván Nieves yer aldı. COR adına María, OST adına ise Matías söz aldı.

Etkinliğe ayrıca Centro de Profesionales por los Derechos Humanos (CEProDH, İnsan Hakları İçin Profesyoneller Merkezi) adına Matías Aufieri katıldı. Öğretmen sendikası Ademys de kampanyaya katılma kararı aldı ve sendika etkinlikte Silvina Cuello ile Federico Puy tarafından temsil edildi. Etkinlikte Arjantinli düşünür Diego Sztulwark’ın dayanışma mesajı da okundu; Alejandro Horowicz ve Luis Zamora’nın da kampanyaya destek verdiği duyuruldu.

Comunistas Cuba’nın haberine göre etkinlik gerçekleşirken Küba’da 13 Mayıs’tan beri, esas olarak geceleri düzenlenen ve yolların kesildiği protestolar yaşanıyordu. Haberde ayrıca CIA’nın Küba hükümetiyle resmî bir görüşme yaptığı ve Havana’nın ABD’den 100 milyon dolar tutarında yardım almayı kabul ettiği aktarılıyor.

Comunistas Cuba, kampanyanın amacını, Küba işçi sınıfının hem Trumpçı kuşatmanın hem de Díaz-Canel yönetiminin kapitalist restorasyon önlemlerinin sonuçlarına katlandığı koşullarda, “eleştirel Marksist” bir müdahalede bulunmak olarak tanımlıyor.

Kaynak: Comunistas Cuba, Argentina: Acto de lanzamiento de Campaña Independiente de Solidaridad con Cuba (fotos), 15 Mayıs 2026.

Sosyalist Sol yöneticisi Pablo Almeida, Küba’daki eleştirel solun yakın dostlarından biri olarak etkinlikte söz aldı.

Milei hükümetinin hedef aldığı piquetero hareketi [yol kesme eylemleriyle tanınan işsiz işçiler hareketi] yöneticisi Chiquito Belliboni, konuşmasına Küba halkının protesto eylemlerine verdiği desteği dile getirerek başladı.

Yeni MAS yöneticisi Federico Winokur, Küba hükümetini sert biçimde eleştirirken emperyalist Yankee ablukasına karşı mücadelenin aciliyetinin de altını çizdi.

Ademys öğretmen sendikası kampanyaya katılma kararı aldı.

Devrimci İşçi Akımı (COR), bu açılış etkinliği öncesinde kampanyayı Villa Mercedes, Mendoza ve Córdoba’da halka duyuran çalışmalar yürüttü.

CEProDH’den Matías Aufieri, Trumpçı kuşatmanın Küba halkına yönelik ağır bir saldırı olduğunu vurguladı.

Demiryolu sendikası yöneticisi ve Gazze’yle Dayanışma Filosu katılımcısı Mónica Schlotauer, Filistin’le dayanışmada olduğu gibi Küba için de enternasyonalist bir seferberlik çağrısı yaptı.

PTS yöneticisi ve milletvekili Christian “Chipi” Castillo, kampanyanın başlıca koordinatörlerinden biri olarak etkinlikte söz aldı.

Sosyalist İşçi Örgütü (OST), Trotskistlerin emperyalizme karşı mücadele ederken Küba hükümetine yönelik eleştirel tutumdan vazgeçmemesi gerektiğini hatırlatan bir birlik çağrısı yaptı.

İşçi Partisi yöneticisi Pablo Giachello, Küba emekçileriyle tam dayanışma içinde olduklarını dile getirdi.

Aynı zamanda bkz.: 

“Küba’ya yönelik bu saldırıyı ancak dünya işçi sınıfı sokaklara çıkarak durdurabilir” (3 bölüm)

Arjantin: İşçilerin ve Öğrencilerin Küba ile Bağımsız Dayanışma Kampanyası

Küba ekonomisinin çöküşü

Balseros’tan bugüne: Küba halkının bitmeyen krizi

Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (1)

A brief note: In my previous multi-part series, I have always taken care to publish the instalments consecutively, without inserting essays on unrelated topics in between. This time, however, the approach will be different. Since the subject I intend to address under the heading “Stalinism and alcoholism in the Soviet Union” requires a broader investigation, it will take longer to complete the series. At present, I have no clear idea either how long it will eventually be or when it will be finished. For this reason, I shall also be publishing essays on other subjects between the instalments of this series. To make it easier for readers to follow the series as a whole, I will create a separate section under this title in the blog’s top menu. My aim, once the series is complete, is to revise the essays, link the texts together, and turn them into a short booklet.

I would be very grateful if you could share your views, suggestions - including source recommendations - criticisms and corrections in the comments section.

* * *

The fight against drunkenness and alcoholism: the campaign begins

Shortly after Mikhail Gorbachev was elected General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union (CPSU) on 11 March 1985, the Soviet leadership launched one of its first major policy initiatives - one that intervened directly in everyday social life and soon attracted worldwide attention.

On 7 May 1985, the Central Committee of the CPSU adopted a resolution entitled “On Measures to Overcome Drunkenness and Alcoholism”. On the same day, the Council of Ministers of the USSR issued Resolution No. 410, entitled “On Measures to Overcome Drunkenness and Alcoholism and to Eradicate the Illicit Production of Alcoholic Beverages”.

On 16 May, the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR issued a decree entitled “On Strengthening the Fight against Drunkenness”. With the publication of these documents in Pravda on 17 May 1985, the campaign was officially announced to the public.

The front page of Pravda, 17 May 1985, carrying the resolution of the Central Committee of the CPSU entitled “On Measures to Overcome Drunkenness and Alcoholism”. With the publication of these documents, the anti-alcohol campaign of the Gorbachev era was officially announced to the public.

For this reason, many sources take 17 May 1985 as the starting date of Gorbachev’s wide-ranging campaign against alcohol consumption and alcoholism. As one of the first major social interventions of the newly elected General Secretary, the campaign would soon have serious consequences not only for the everyday lives of Soviet citizens, but also for the USSR’s consolidated budget and, by extension, for the economy as a whole. (These effects will be examined in detail in later sections.)

At that point, the “magic” pair of concepts that would later become synonymous with the Gorbachev era - glasnost and perestroika - had not yet taken centre stage politically. The campaign therefore became identified with Gorbachev as the leader who had launched such a wide-ranging intervention immediately upon taking office - and, at times, also with Yegor Ligachev, because of his role in its implementation. Yet Anatoly Chernyaev’s diary entries for 1985 show that preparations had already begun under Gorbachev’s predecessor, Konstantin Chernenko. For example, in his diary entry of 2 March 1985, Chernyaev noted the following:

B.N. [Boris Nikolayevich Ponomarev] assembled all the deputies and staff of the Politburo on the occasion of another CC resolution on the campaign against alcoholism. He cited some numbers: four million are in compulsory treatment for alcoholism, hundreds of thousands of young people are in colonies and camps for crimes committed under the influence. Twenty-five percent of alcoholics are women.

As to the situation in our department, he spoke mostly about time, even though one of the direct causes for the Party bureau’s assembly was the fact that the other day Zhilin stumbled into B.N.’s office completely drunk... Straight off, one could name ten to twelve people who habitually walk down the corridors drunk. And Shaposhnikov is among them; he, however, simply does not come to work after a drinking binge-a day, two, half a day, using his deputy standing... and the drinking binges take place no less frequently than two to three times a week. (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1985), trans. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, p. 23.)

This suggests that, even before 2 March 1985, a new Central Committee resolution on the issue was already at least in preparation.

In his diary entry of 6 April 1985, Chernyaev, referring to the Politburo meeting held two days earlier, wrote: “On Thursday the Politburo once again discussed the question of alcoholism” [my emphasis]. The phrase “once again” is important, since it indicates that the matter had already been discussed in the Politburo at least once before.

Soviet anti-alcohol propaganda poster, 1985: “Off Sick!” The poster depicts alcoholism as a problem that undermines work discipline and corrodes social life.

Chernyaev sometimes neglected his diary because of pressure of work or for other reasons, and it is therefore not possible to determine from it exactly when this earlier Politburo meeting took place. In his entry of 6 April 1985, however, he devoted considerable space to the discussions held at the Politburo meeting of 4 April:

Solomentsev was reporting. Nine million [people incapacitated with alcohol] have been collected on the streets. A million and a half are in compulsory treatment. Women constitute over a third of drunkards and alcoholics. Youth [constitute]-a half [of alcoholics]. But in the tsarist Russia, there were practically no women alcoholics, and no youth alcoholism. By the amount of alcohol consumed per capita, we have surpassed the pre-revolutionary Russia by two-and-a-half times. The straight loss is thirty billion rubles per year, and if we count the indirect consequences, then it is all of eighty billion [For example, the personnel of the sobering-up stations alone numbers at 75,000 people. But nothing is achieved by their work]. Meanwhile, the profit from the sales of vodka is five billion [rubles].

Gorbachev said that we are not talking only about the major social problem of the present, but also about the biological state of our people, about the people’s genetic future. And if we do not solve this problem, communism will be out of the question.

When Dementsov (deputy of the State Planning Committee) tried to “ask” for the vodka revenue clauses not to be repealed immediately, saying that it would be difficult to cover for it, Gorbachev derided him: you want to ride into communism on vodka!

Measures have been planned out: the manufacture of “bormotukha [cheap fruit liquor]” is to be completely abolished; the amount vodka produced is to be sharply reduced; the fines for home-distilled vodka will be not one or two hundred rubles, but one thousand rubles on first incident. All the subsidiary restaurants by the raikoms [regional committee] and obkoms are to be liquidated-for the leadership. Banquets are to be prohibited for many occasions. The punishment for coming to work inebriated for leaders at all levels should be an immediate and relentless dismissal, up to the expulsion from the Party. And all such cases are to be published in the press.

However, many at the PB (the question was discussed for two hours) reminded each other, that in 1973 a no less stern resolution was passed. Something was done for a year or two, but then the situation became even worse: the consumption of alcohol has since doubled.

By the way, something was said about the CC staff and about the international affairs specialists, who “in the performance of official duty” must engage in this activity. A warning has been made.

But what are we to do, when deputy head Shaposhnikov-the Chancellor of the staff!-leads all the department’s drunkards and sets almost daily records, at work as well! (ibid., pp. 39-40)

Chernyaev’s notes are significant because they show how the Politburo was briefed on the problem, what kinds of discussions took place, and what measures were adopted. Yet they also contain something more: the campaign touched not only on the problem of alcoholism, which was poisoning and corroding Soviet social life, but also on the decay within the Stalinist party apparatus itself - on its own drinking culture and the weakening of discipline in its own ranks. [*]

[*] One of the best-known and most striking examples of this problem in later years was Boris Yeltsin. A former senior bureaucrat who had emerged from within the Stalinist party-state apparatus, Yeltsin became the subject of numerous international scandals because of his alcohol-related behaviour, particularly after the collapse of the Soviet Union.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (1)

Küçük bir not: Daha önce bölümler hâlinde hazırladığım yazı dizilerini her zaman araya başka konuları sokmadan, birbirini izleyen parçalar olarak yayımlamaya özen gösterdim. Bu dizide ise uygulama farklı olacak. “Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm” başlığı altında ele alacağım konu daha geniş bir araştırmayı gerektirdiği için dizinin tamamlanması daha uzun sürecek. Ne zaman tamamlanacağı ve ne kadar uzun olacağı konusunda şu an için benim de pek bir fikrim yok. Bu nedenle dizinin bölümleri arasında başka konulardaki yazılara da yer vereceğim. Okurun dizinin bütününü kolayca takip edebilmesi için blogun üst menüsünde bu başlık altında ayrı bir bölüm açacağım. Amacım, dizi tamamlandığında yazıları gözden geçirerek ve metinleri birbirine bağlayarak küçük bir kitapçık hâline getirmek.

Konuyla ilgili görüşlerinizi, önerilerinizi - kaynak önerileri dâhil - eleştirilerinizi ve düzeltmelerinizi yorumlarda benimle paylaşırsanız çok sevinirim.

* * *

Sarhoşluk ve alkolizmle mücadele: Kampanya başlıyor

Mihail Gorbaçov, 11 Mart 1985’te Sovyetler Birliği Komünist Partisi (SBKP) Genel Sekreterliği görevine seçildikten kısa bir süre sonra, Sovyet yönetimi hem toplumun günlük hayatına doğrudan müdahale eden hem de kısa sürede dünya genelinde ilgi uyandıran ilk büyük politika hamlelerinden birini uygulamaya koydu.

7 Mayıs 1985’te SBKP Merkez Komitesi “Sarhoşluk ve alkolizmin üstesinden gelinmesine yönelik önlemler hakkında” başlıklı kararı kabul etti. Aynı gün SSCB Bakanlar Kurulu da 410 sayılı “Sarhoşluk ve alkolizmin üstesinden gelinmesine ve kaçak içki üretiminin kökünün kazınmasına yönelik önlemler hakkında” başlıklı kararı çıkardı.

16 Mayıs’ta ise SSCB Yüksek Sovyeti Prezidyumu “Sarhoşluğa karşı mücadelenin güçlendirilmesi hakkında” başlıklı kararnameyi yayımladı. Bu belgeler 17 Mayıs 1985’te Pravda’da yayımlanarak kampanya kamuoyuna resmen ilan edilmiş oldu.

17 Mayıs 1985 tarihli Pravda gazetesinin birinci sayfası. Sayfada SBKP Merkez Komitesi’nin “Sarhoşluk ve alkolizmin üstesinden gelinmesine yönelik önlemler hakkında” başlıklı kararı yayımlandı. Aynı gün yayımlanan belgelerle Gorbaçov döneminin alkol karşıtı kampanyası kamuoyuna resmen ilan edilmiş oldu.

Bu nedenle birçok kaynak, Gorbaçov döneminin alkol tüketimini ve alkolizmi hedef alan bu geniş çaplı kampanyasının başlangıç tarihi olarak 17 Mayıs 1985’i esas alır. Kampanya, göreve yeni gelen Genel Sekreter’in ilk büyük toplumsal müdahalelerinden biri olarak kısa sürede yalnızca Sovyet yurttaşlarının gündelik hayatında değil, SSCB’nin konsolide bütçesi ve dolayısıyla ekonomisi üzerinde de ciddi sonuçlar doğuracaktı. (Bu etkileri daha sonraki bölümlerde ayrıntılı bir biçimde ele alacağız.)

O tarihte Gorbaçov dönemiyle özdeşleşecek “sihirli” kavram çifti, glasnost ve perestroyka, henüz siyasal sahnenin merkezine yerleşmemişti. Bu nedenle kampanya, göreve gelir gelmez böyle geniş çaplı bir müdahaleyi başlatan lider olarak Gorbaçov’la - kimi zaman da uygulamadaki rolü nedeniyle Yegor Ligaçov’la birlikte - özdeşleştirildi. Ancak Anatoliy Çernyayev’in 1985 yılına ait günlüğüne düştüğü notlar, hazırlıkların önceki lider Konstantin Çernenko’nun hayatta olduğu dönemde zaten başladığını gösteriyor. Örneğin Çernyayev, 2 Mart 1985 tarihli günlüğünde şu notu düşmüştü:

B.N. [Boris Nikolayeviç Ponomarev], alkolizmle mücadele kampanyasına ilişkin yeni bir Merkez Komite kararı vesilesiyle Politbüro’nun bütün yardımcılarını ve çalışanlarını topladı. Bazı rakamlar verdi: Alkolizm nedeniyle dört milyon kişi zorunlu tedavi görüyor; yüz binlerce genç, alkolün etkisi altında işlenen suçlar nedeniyle ıslah kolonilerinde ve kamplarda bulunuyor. Alkoliklerin yüzde yirmi beşi kadın.

Bizim bölümümüzdeki duruma gelince, esas olarak mesai saatleri üzerinde durdu; oysa parti bürosunun toplanmasının doğrudan nedenlerinden biri, daha geçen gün Jilin’in körkütük sarhoş bir halde B.N.’nin odasına sendeleyerek girmiş olmasıydı... Koridorlarda sarhoş dolaşmayı alışkanlık hâline getirmiş on-on iki kişinin adı bir çırpıda sayılabilirdi. Şapoşnikov da bunlardan biri; ancak o, içki âleminin ardından işe hiç gelmiyor - bir gün, iki gün, yarım gün; başkan yardımcılığı konumundan yararlanarak... Üstelik bu içki âlemleri haftada iki üç kereden az olmuyor. (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1985), çev. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, s. 23.)

Buradan, 2 Mart 1985’ten önce konuyla ilgili en azından hazırlık aşamasında olan yeni bir Merkez Komite kararının bulunduğunu anlıyoruz. 

Çernyayev, günlüğüne 6 Nisan 1985 tarihinde düştüğü notta ise iki gün önceki Politbüro toplantısına atıfla, “Perşembe günü Politbüro alkolizm konusunu yeniden görüştü” diye yazıyor [vurgu bana ait]. Buradaki “yeniden” sözcüğü önemlidir; çünkü konunun Politbüro’da daha önce de en az bir kez tartışılmış olduğunu gösterir.

1985 tarihli Sovyet alkol karşıtı propaganda afişi: “Raporlu!” Afiş, alkolizmi çalışma disiplinini bozan ve toplumsal yaşamı çürüten bir sorun olarak resmediyor.

Çernyayev’in zaman zaman iş yoğunluğu ya da başka sebeplerle ihmal edebildiği günlüğünden, bu önceki Politbüro toplantısının tam olarak ne zaman yapıldığını saptamak mümkün değil. Ancak Çernyayev 4 Nisan 1985 tarihli Politbüro toplantısında yapılan tartışmalara günlüğünde genişçe yer ayırır:

Solomentsev raporu sundu. Dokuz milyon [alkol nedeniyle kendini bilmez hâle gelmiş] insan sokaklardan toplanmış. Bir buçuk milyon kişi zorunlu tedavi altında. Sarhoşların ve alkoliklerin üçte birinden fazlasını kadınlar oluşturuyor. Alkoliklerin yarısını ise gençler oluşturuyor. Oysa Çarlık Rusyası’nda kadın alkolizmi neredeyse hiç yoktu; gençlik alkolizmi ise yok denecek kadar azdı. Kişi başına tüketilen alkol miktarı bakımından devrim öncesi Rusya’yı iki buçuk kat aşmış durumdayız. Doğrudan kayıp yılda otuz milyar ruble; dolaylı sonuçları da hesaba katarsak bu rakam seksen milyar rubleyi buluyor. [Örneğin yalnızca ayıltma merkezlerinin personel sayısı 75.000 kişiye ulaşıyor. Ama yaptıkları işle hiçbir sonuç elde edilmiyor.] Buna karşılık votka satışından sağlanan kâr beş milyar [ruble].

Gorbaçov, meselenin yalnızca günümüzün büyük toplumsal sorunu olmadığını; halkımızın biyolojik durumunu, halkın genetik geleceğini de ilgilendirdiğini söyledi. Bu sorunu çözemezsek komünizm söz konusu bile olamaz, dedi.

Devlet Planlama Komitesi başkan yardımcısı Dementsov, votka gelirlerine ilişkin kalemlerin hemen kaldırılmamasını “rica etmeye” kalkışıp bunun telafi edilmesinin zor olacağını söyleyince, Gorbaçov onunla alay etti: “Komünizme votka şişesinin sırtında mı gideceksiniz!”

Alınacak önlemler belirlendi: “Bormotuha” [ucuz meyveli alkollü içki] üretimine tamamen son verilecek; votka üretimi keskin biçimde azaltılacak; evde damıtılan votka için kesilen cezalar ilk yakalanmada yüz ya da iki yüz ruble değil, bin ruble olacak. Raykomlara [bölge komitelerine] ve obkomlara [oblast komitelerine] bağlı, yönetici kadrolara ayrılmış bütün restoranlar tasfiye edilecek. Pek çok vesileyle ziyafet verilmesi yasaklanacak. Her düzeydeki yöneticiler açısından işe sarhoş gelmenin cezası derhâl ve tavizsiz biçimde görevden alma olacak; bu ceza partiden ihraç edilmeye kadar varabilecek. Ayrıca bu tür bütün vakalar basında yayımlanacak.

Ne var ki Politbüro’daki birçok kişi - konu iki saat boyunca tartışıldı - 1973’te de en az bunun kadar sert bir karar alındığını hatırlattı. Bir-iki yıl boyunca bazı adımlar atılmış, ama ardından durum daha da kötüleşmişti: O tarihten bu yana alkol tüketimi iki katına çıktı.

Bu arada Merkez Komite personeli ile “resmî görev gereği” bu tür içkili ortamlara katılmak zorunda kalan uluslararası ilişkiler uzmanları hakkında da bazı şeyler söylendi. Böylece bir uyarı yapılmış oldu.

Ama ne yapmalı? Bölüm başkan yardımcısı Şapoşnikov - aygıtın şansölyesi olacak adam! - bölümdeki bütün ayyaşların başını çekiyor ve neredeyse her gün, üstelik işyerinde de yeni rekorlar kırıp duruyor! (a.g.e., s. 39-40)

Çernyayev’in notları, Politbüro’nun sorun hakkında nasıl bilgilendirildiğini, konuyla ilgili ne tür tartışmalar yapıldığını ve hangi önlemlerin kararlaştırıldığını göstermesi bakımından önemli. Ancak bu notlar daha fazlasını da içeriyor: Kampanya yalnızca Sovyet toplumsal yaşamını zehirleyen ve çürüten alkolizm sorununa değil, Stalinist parti aygıtının kendi içindeki çürümeye, içki kültürüne ve disiplin zaafına da temas ediyordu. [*]

[*] Bu sorunun sonraki yıllardaki en bilinen ve çarpıcı örneklerinden biri Boris Yeltsin oldu. Stalinist parti-devlet aygıtının içinden yetişmiş eski üst düzey bürokratlardan Yeltsin’in alkolle bağlantılı davranışları, özellikle Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra uluslararası düzeyde birçok skandala yol açtı.

Devam edecek

Gün Benderli’s Trotskyists (2)

Two young Trotskyists in Budapest: Lukas and Jean Benoit

PART 1 | PART 2

A still from Gün Benderli’s 2025 interview with the Nâzım Hikmet Foundation for Culture and Arts in Moscow.

In the first part, we examined Gün Benderli’s impressions of Bert, the American Trotskyist whom she met in Geneva in the summer of 1951. Bert was the first Trotskyist Benderli had ever met; yet this encounter also revealed how Stalinist political training had stifled and blunted both her own and her husband’s capacity for independent thought. Although they found Bert personally likeable, what he said was regarded by Benderli and her circle not as views worthy of discussion, but rather as “fabrications of class enemies.”

In her memoirs, Benderli also speaks of two other Trotskyists whom she met in Budapest more than twenty years after meeting Bert: Lukas, from Peru, and Jean Benoit, from France [*]. These later encounters were different from the first. For by then, as Benderli herself put it, she knew “far more, and far closer to the truth” about Trotsky than she had during her Geneva years. Moreover, as with Bert, Benderli remembers these two young Trotskyists with affection.

Let us give the floor to our author:

There would be two more Trotskyists in my life whom I loved dearly. I met both of them in Budapest in the 1970s. In fact, these young men were friends of my children, and I too grew very fond of them. One was Peruvian: Lukas; the other French: Jean Benoit. Lukas’s father was Peru’s ambassador in Budapest. Lukas and his sister had met my son and daughter somewhere, and they soon became very close.

They would often meet either at our home or at the ambassador’s residence; there were even nights when they stayed at ours, or my children stayed at theirs. Each time Lukas came to our house, he would hold forth to me about Trotsky. It was he who gave me the French edition of Trotsky’s famous book on the degeneration of the Soviet revolution. By then I knew far more about Trotsky than I had in Switzerland, and much of it was closer to the truth; on many points, I agreed with Lukas. (p. 149)

The book that Lukas gave Benderli in French translation was most likely Trotsky’s masterpiece The Revolution Betrayed - which we regard as the greatest Marxist work of the twentieth century. Benderli’s remark that “on many points I agreed with Lukas” is therefore significant. This does not mean that she had embraced Trotskyism. But it does mean that a “communist” schooled in Stalinist political training could, years later, acknowledge that Trotsky’s criticisms of the Soviet bureaucracy and the degeneration of the Stalinist regime contained a substantial element of truth. The defensive withdrawal that had characterised her attitude towards Bert in the early 1950s had, by the 1970s, given way in her encounter with Lukas to a more attentive, more open and more questioning stance.

Graffiti in Budapest in the early 1970s: “Russians, get out! Twenty-seven years is enough!”

Yet Benderli’s recollection of Lukas is not confined to this exchange of ideas. The fact that Lukas was the son of the Peruvian ambassador, that he formed a close friendship with the Benderli family, and that the children became close enough to spend nights at one another’s homes also attracted the attention of the police and intelligence apparatus in Hungary. What Benderli recounts is significant because it shows how, under Stalinist bureaucratic regimes, even everyday relationships could be placed under surveillance, suspicion and control:

During the four years of the Peruvian ambassador’s posting in Budapest, this warm and close relationship also left an unpleasant memory for both me and my son.

Embassies and consulates, I suppose, are monitored to some extent by the national security services everywhere in the world; but at that time in Hungary, I also witnessed how absurdly such monitoring could be carried out. Having noticed - or observed - the close relationship between our children, the Hungarian Foreigners’ Police one day summoned my son and asked him to report to them who came to the Peruvian ambassador’s residence and what went on there. When Can heard this, he was naturally both angry and frightened. At first he did not tell me. After thinking it over for a while, he must have decided that it would be better for me to know, and one day he told me. I was deeply angered by the attempt to use my son as an instrument in such a thing. Yet I knew that confronting the person who made such a proposal would backfire badly and could land one in serious trouble. Such proposals are made once and are not repeated. If no response comes from the person approached, it is treated as though the proposal had never been made. If you try to tell others about it, or attempt to lodge some sort of complaint, the first thing they will do is deny it and then smear you.

I told Can to take no notice, to behave as if nothing of the kind had happened, and to carry on as before. That is what he did. And they never bothered him again. (pp. 149-150)

Benderli was understandably angered by the attempt by the police and intelligence apparatus to make use of her son in such a scheme; yet, knowing the workings of the regime well enough, she judged that an open complaint might create an even greater danger. In these lines, the climate of fear and caution that permeated everyday life under the Stalinist bureaucratic regimes of Eastern Europe is laid bare. Even the friendships of children and young people could be turned into potential channels for gathering information.

* * *

The other Trotskyist whom Benderli came to know in Budapest in the 1970s was the Frenchman Jean Benoit. Whereas in the Lukas anecdote political discussion and bureaucratic surveillance are intertwined, in the portrait of Jean Benoit a more personal, more sorrowful and tragic tone comes to the fore:

The other Trotskyist I came to know and love dearly was Jean Benoit. He too was young, yet mature for his age and an exceptional person. He came from an aristocratic French family. Having broken off relations with his family, he had begun living with his wife and a few friends in one of the suburbs of Paris. When, after finishing university, my son went to Paris to pursue a doctorate with our meagre resources, he received a great deal of help from Jean Benoit, although they had met only by chance. When Jean Benoit came to visit us in Budapest, we spoke at length on many subjects, including Trotsky and Trotskyism. When he spoke of Trotskyism, he was so sincere, so deeply convinced, and invested such hope in what he believed, that I took great care not to shake his convictions.

I shall always remember Jean Benoit with affection and sorrow. Shortly after he went to America, having been invited there as a research physicist, we learnt that he had taken his own life by shooting himself in the head. We do not know why. Perhaps one reason was that, one day, he had come to see the ideal to which he had devoted his whole life - and, with it, life itself - as meaningless. Men endure great disappointments in the political and ideological spheres far less easily than women, and are shaken by them far more deeply. I witnessed this during the great regime changes in the countries of the East. Perhaps this is because nature created woman as destined for motherhood, and for that reason endowed her with greater resilience. (p. 150)

The portrait of Jean Benoit reveals a different aspect of Benderli’s relationship with Trotskyists from what we see in the cases of Bert and Lukas. Here, what comes to the fore is not only the discussions about Trotsky, but also the fragility of a young man deeply and sincerely devoted to his ideals. Benderli’s remark that she took “great care not to shake” Jean Benoit’s convictions shows that she was now in an entirely different position vis-à-vis her Trotskyist interlocutors. The defensive and closed attitude she had displayed towards Bert had, in her encounter with Jean Benoit, given way to a considerate, compassionate and protective stance.

Nevertheless, Benderli’s reflections on Jean Benoit’s suicide must be read with caution. She suggests that this tragic death may have been connected to the political and ideological disappointments he had experienced; yet the text provides no concrete evidence to support such a claim. This possibility therefore remains at the level of conjecture. Moreover, her generalisation that men endure political disillusionment less easily than women is, from today’s perspective, problematic and open to debate. Still, these lines do not diminish the value of Benderli’s testimony; rather, they remind us that she too was speaking from within the horizons of her own time, her own world of experience, and the limits of her thinking.

* * *

Thus, Benderli’s Trotskyists - Bert, Lukas and Jean Benoit - do not remain merely figures of personal friendship. Taken together, these three encounters also trace the intellectual distance travelled by a TKP militant: from the youthful years in which Stalinist political training had left her entirely closed to Trotskyism, to a later, more mature period in which she acknowledged that there were elements in Trotsky’s criticisms that were “closer to the truth”. Yet this distance had its limits. Over time, Benderli came to see the distortions, repressive practices and bureaucratic decay of the Stalinist world more clearly, though not without certain ruptures. Nevertheless, she never considered adopting Trotskyism as a coherent political alternative.

In the final pages of her book, Benderli writes: “On that day [20 August 1968, the day on which the Warsaw Pact forces invaded Czechoslovakia - k.ü.], when I heard that dreadful news on the radio, I drew a line under the course I had chosen in the struggle I had undertaken to make all the children of the world happy.” [**] The expression she uses here is ambiguous. Although she may have “drawn a line under” that course inwardly, it appears that she continued for some time to be an active member of the TKP abroad. We do not know exactly when her practical ties with the party leadership were severed, or when they “went dormant”. At the same time, she continued to work for the Turkish service of Budapest Radio - which carried on broadcasting until the collapse of the Stalinist regime in Hungary - even though she had been sidelined by the TKP.

In Benderli’s narrative, these Trotskyists from different parts of the world occupy a special and meaningful place; yet Trotskyism itself never became a political way forward for her. Bert, Lukas and Jean Benoit remain in her memoirs as people remembered with affection, respect and, at times, sorrow. Through them, Benderli came to see more clearly some of Stalinism’s distortions, its repressive practices and some of its murderous crimes, and to make better sense of them than before. Yet these encounters did not lead her to grasp the historical and social roots of those crimes through the revolutionary Marxist perspective of Trotskyism. Benderli’s Trotskyists remain, in her political life, traces not of an alternative embraced, but of a truth belatedly recognised and yet never followed through to the end.

[*] Gün Benderli, Su Başında Durmuşuz, Istanbul: İletişim Yayınları, 2022, pp. 149-150.

[**] Ibid., p. 399.

Concluded

Gün Benderli’nin Trotskistleri (2)

Budapeşte’de iki genç Trotskist: Lukas ve Jean Benoit

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2

Gün Benderli’nin 2025 yılında Moskova Nâzım Hikmet Kültür ve Sanat Vakfı’na verdiği söyleşiden bir kare.

Birinci bölümde, Gün Benderli’nin 1951 yazında Cenevre’de tanıdığı Amerikalı Trotskist Bert’le ilgili izlenimlerini ele almıştık. Bert, Benderli’nin hayatında tanıdığı ilk Trotskistti; fakat bu karşılaşma, aynı zamanda Stalinist siyasi eğitimin onun ve eşinin bağımsız düşünme becerisini nasıl iğdiş edip uyuşturduğunu da gösteriyordu. Bert’i kişisel düzeyde sevimli bulsalar da onun söyledikleri, Benderli ve çevresi için tartışmaya değer görüşler değil, “sınıf düşmanlarının uydurmaları”ydı.

Benderli, anılarında Bert’ten yirmi yılı aşkın bir süre sonra Budapeşte’de tanıştığı iki Trotskisten daha söz eder: Perulu Lukas ve Fransız Jean Benoit [*]. Bu ikinci karşılaşmalar, ilkinden farklıdır. Çünkü artık Benderli, kendi ifadesiyle, Trotskiy hakkında Cenevre yıllarındakinden “çok daha fazla ve gerçeğe yakın şeyler” bilmektedir. Üstelik Benderli, Bert’te olduğu gibi, bu iki genç Trotskisti de sevgiyle hatırlar.

Sözü yazarımıza bırakalım:

Hayatta böyle çok sevdiğim iki Troçkist daha olacaktı. İkisiyle de 1970'li yıllarda Budapeşte'de karşılaştım. Aslında çocuklarımın arkadaşları olan bu gençleri ben de çok sevdim. Biri Perulu idi: Lukas, diğeri Fransız'dı: Jean Benoit. Lukas'ın babası Peru'nun Budapeşte büyükelçisiydi. Lukas ve kız kardeşi, oğlum ve kızımla bir yerde tanışmışlar ve kısa zamanda çok kaynaşmışlardı.

Bizim evde ya da büyükelçinin rezidansında sık sık buluşurlar, hatta bazı geceler onların bizde, benim çocuklarımın onlarda kaldığı olurdu. Lukas, bize her gelişinde, bana, Troçki hakkında nutuklar çekerdi. Troçki'nin yozlaşan Sovyet devrimi hakkındaki ünlü kitabının Fransızcasını bana o hediye etti. O zamanlar artık Troçki hakkında İsviçre'de olduğundan çok daha fazla ve gerçeğe yakın şeyler biliyor ve birçok konuda Luka'ya hak veriyordum. (s. 149)

Lukas’ın Benderli’ye Fransızca çevirisini hediye ettiği kitap muhtemelen Trotskiy’in başyapıtı sayılan ve bizce 20. yüzyılın en büyük Marksist eseri olan İhanete Uğrayan Devrim’di. Benderli’nin “birçok konuda Luka’ya hak veriyordum” demesi bu nedenle önemlidir. Bu, onun Trotskizme katıldığı anlamına gelmez. Fakat Stalinist siyasi eğitimden geçmiş bir “komünistin”, yıllar sonra, Trotskiy’in Sovyet bürokrasisine ve Stalinist rejimin yozlaşmasına ilişkin eleştirilerinde ciddi bir gerçek payı bulunduğunu kabul etmesi anlamına gelir. 1950’lerin başlarında Bert karşısındaki savunmacı kapanma hâlinin yerini, 1970’li yıllarda Lukas karşısında daha dikkatli, daha açık ve daha sorgulayıcı bir tutum almıştır.

1970'lerin başlarında Budapeşte’de bir duvar yazısı: “Ruslar, defolun! 27 yıl yetti!”

Ancak Benderli’nin Lukas’la ilgili anısı yalnızca bu fikir alışverişinden ibaret değildir. Lukas’ın Peru büyükelçisinin oğlu olması, Benderli ailesiyle kurduğu yakın dostluk ve çocukların birbirlerinin evlerinde kalacak kadar samimi hâle gelmesi, Macaristan’daki polis-istihbarat aygıtının da dikkatini çeker. Benderli’nin anlattıkları, Stalinist bürokratik rejimlerde gündelik ilişkilerin bile nasıl izlenebilir, şüpheli ve denetlenebilir ilişkiler hâline getirildiğini göstermesi bakımından önemlidir: 

Peru büyükelçisinin dört yıllık Budapeşte görevi sırasında süren bu candan ve yakın ilişkinin gerek bende gerekse oğlumda kötü bir anısı da kalmıştır.

Elçilikler, konsolosluklar sanırım dünyanın her yerinde o ülkenin milli emniyeti tarafından belirli ölçüde izlenir ama, o sıralarda Macaristan’da bunun çok aptalca yapılmak istendiğine de tanık oldum. Çocuklarımız arasındaki yakın ilişkiyi fark eden ya da gözleyen Macar Yabancılar Polisi, bir gün oğlumu çağırmış ve Peru büyükelçisinin evine kimlerin geldiğini, orada olan biteni Yabancılar Polisine haber vermesini istemiş. Can bunu duyunca elbette hem çok kızmış hem de korkmuş. Önce bana söylememişti. Bir süre düşündükten sonra, herhalde benim bilmemi daha doğru bulmuş olacak ki, bir gün söyledi. Fena halde içerlemiştim oğlumun böyle bir şeye alet edilmek istenmesine. Fakat bu türden öneriler yapıldığında, bunu yapanın üzerine gitmenin çok daha ters tepki yapacağını, insanın başına büyük dert açacağını biliyordum. Bu türden öneriler bir defa yapılır, bir daha tekrarlanmaz. Ve önerinin yapıldığı taraftan yanıt gelmezse hiç yapılmamış gibi davranılır. Bunu başkalarına söylemeye, şikâyet falan etmeye kalkarsanız ilk yapacakları şey, inkâr etmek ve sizin üstünüze çamur atmak olacaktır.

Can’a, hiç oralı olmamasını, böyle bir şey hiç olmamış gibi davranmasını, eskisi gibi harekete devam etmesini söyledim. Öyle de yaptı. Ve bir daha kendisine ilişmediler. (s. 149-150)

Benderli, polis-istihbarat aygıtının oğlunu böyle bir şeye alet etmek istemesine haklı olarak öfkelenir; fakat rejimin işleyişini yeterince iyi bildiği için açık bir şikâyetin daha büyük bir tehlike yaratabileceğini düşünür. Bu satırlarda, Doğu Avrupa’daki Stalinist bürokratik rejimlerin gündelik hayata sinmiş korku ve ihtiyat iklimi bütün açıklığıyla görülür. Çocukların ve gençlerin arkadaşlıkları bile potansiyel bir bilgi toplama kanalına dönüştürülmek istenmektedir.

* * *

Benderli’nin 1970’li yıllarda Budapeşte’de tanıdığı diğer Trotskist ise Fransız Jean Benoit’dır. Lukas anekdotunda politik tartışma ile bürokratik gözetim iç içe geçerken, Jean Benoit portresinde daha kişisel, daha hüzünlü ve trajik bir ton öne çıkar:

Tanıdığım ve çok sevdiğim diğer Troçkist, Jean Benoit da gençti, fakat yaşına göre olgun ve çok değerli bir insandı. Aristokrat bir Fransız ailesinden geliyordu. Ailesiyle ilişkisini kesmiş, birkaç arkadaşı ve karısıyla birlikte Paris'in banliyölerinden birinde yaşamaya başlamıştı. Oğlum, üniversiteyi bitirip doktora yapmak üzere kıt olanaklarımızla Paris'e gittiği zaman, tesadüfen karşılaşmış oldukları halde, Jean Benoit'dan çok yardım görmüştü. Jean Benoit, Budapeşte'ye bizi ziyarete geldiğinde, birçok konudan, bu arada Troçki'den, Troçkizmden de çok söz ettik. Troçkizmden konuşurken o kadar içten ve o kadar inanıyor ve umut bağlıyordu ki inandıklarına, onu sarsmamaya büyük özen gösterdim.

Jean Benoit'yı daima sevgiyle ve üzüntüyle anacağım. Fizik araştırmanı olarak davet edildiği Amerika'ya gittikten kısa bir süre sonra beynine bir kurşun sıkarak hayatına son verdiğini öğrendik. Nedenini bilmiyoruz. Belki bunda bütün yaşamını verdiği idealini ve dolayısıyla hayatını, bir gün anlamsız bulmuş olmasının da payı vardır. Erkekler politik ve ideolojik alanlardaki büyük hayal kırıklıklarına, kadınlara oranla çok daha güç dayanıyor, çok daha kuvvetle sarsılıyorlar. Ben buna doğu ülkelerindeki büyük rejim değişiklikleri sırasında tanık oldum. Bu, belki de doğanın kadını analığa aday olarak yaratması ve bu nedenle kadına daha büyük direnç vermesindendir. (s. 150)

Jean Benoit portresi, Benderli’nin Trotskistlerle kurduğu ilişkinin Bert ve Lukas örneklerinden farklı bir yönünü gösterir. Burada artık yalnızca Trotskiy üzerine yapılan tartışmalar değil, ideallerine büyük bir içtenlikle bağlı genç bir insanın kırılganlığı da öne çıkar. Benderli’nin, Jean Benoit’nın inançlarını “sarsmamaya büyük özen göstermesi”, onun Trotskist muhataplarına karşı artık bütünüyle farklı bir yerde durduğunu gösterir. Bert karşısındaki savunmacı ve kapalı tutumun yerini, Jean Benoit karşısında dikkatli, şefkatli ve koruyucu bir tavır almıştır.

Bununla birlikte, Benderli’nin Jean Benoit’nın intiharı üzerine yaptığı yorum ihtiyatla okunmalıdır. Benderli, bu trajik ölümün Jean Benoit’nın yaşadığı politik ve ideolojik hayal kırıklıklarıyla ilişkili olabileceğini ileri sürer; ancak metinde bunu destekleyen somut herhangi bir bilgi vermez. Bu nedenle söz konusu ihtimal, bir varsayım düzeyinde kalır. Ayrıca erkeklerin politik hayal kırıklıklarına kadınlardan daha güç dayandığına dair genellemesi de bugünden bakıldığında sorunlu ve tartışmalıdır. Yine de bu satırlar, Benderli’nin tanıklığının değerini azaltmaz; fakat bize onun da kendi döneminin, deneyim dünyasının ve düşünsel sınırlarının içinden konuştuğunu hatırlatır.

* * *

Böylece Benderli’nin Trotskistleri -Bert, Lukas ve Jean Benoit- yalnızca kişisel dostlukların konusu olarak kalmazlar. Bu üç karşılaşma, aynı zamanda bir TKP militanının Stalinist siyasi eğitimden geçerek Trotskizme bütünüyle kapalı olduğu gençlik yıllarından, Trotskiy’in eleştirilerinde “gerçeğe yakın” yanlar bulunduğunu kabul ettiği daha olgunluk dönemine uzanan zihinsel mesafeyi de gösterir. Fakat bu mesafenin sınırları vardır. Benderli, Stalinist dünyanın çarpıtmalarını, baskıcı uygulamalarını ve bürokratik çürümesini zaman içinde, belirli kırılmalarla bile olsa giderek daha açık biçimde görür; buna rağmen Trotskizmi hiçbir zaman tutarlı bir siyasi alternatif olarak benimsemeyi gündemine almaz.

Benderli kitabının son sayfalarında, “dünyanın tüm çocuklarını mutlu etmek için giriştiğim savaşta seçtiğim yola, o gün [20 Ağustos 1968’de Varşova Paktı güçlerinin Çekoslovakya’yı işgal ettikleri günü kastediyor - k.ü.] o korkunç haberi Radyo’da dinlediğim gün noktayı koydum” diye yazar. [**] Burada kullandığı ifade muğlaktır. Kendi içinde “noktayı koymuş” olsa da anladığımız kadarıyla bir süre daha TKP’nin yurtdışında faaliyet gösteren aktif bir üyesi olmaya devam eder. TKP yönetimi ile fiili ilişkisinin tam olarak ne zaman koptuğunu ya da “uykuya yattığını” bilmiyoruz. Öte yandan, Macaristan’da Stalinist rejim yıkılana kadar yayın faaliyetini sürdüren Budapeşte Radyosu’nun Türkçe servisinde çalışmaya -TKP tarafından bir kenara itilmiş olduğu halde- devam eder.

Benderli’nin anlatısında dünyanın farklı köşelerinden gelen bu Trotskistler özel ve anlamlı bir yer tutar; ama Trotskizm, onun için hiçbir zaman siyasi bir çıkış yolu hâline gelmez. Bert, Lukas ve Jean Benoit, onun anılarında sevgiyle, saygıyla ve yer yer hüzünle hatırlanan insanlar olarak kalırlar. Onlar sayesinde Benderli, Stalinizmin bazı tahrifatlarını, baskıcı uygulamalarını ve işlediği canice suçların bir kısmını daha açık görür ve eskiye göre daha iyi anlamlandırır; fakat bu karşılaşmalar onu bu suçların tarihsel ve toplumsal köklerini Trotskizmin devrimci Marksist perspektifiyle kavramaya götürmez. Benderli’nin Trotskistleri, onun siyasi hayatında benimsenmiş bir alternatifin değil, geç fark edilmiş ama sonuna kadar takip edilmemiş bir hakikatin izleri olarak kalır.

[*] Gün Benderli, Su Başında Durmuşuz, İstanbul: İletişim Yayınları, 2022, s. 149-150.

[**] a.g.e., s. 399.

Bitti