Queue etiquette in Stalinist Albania

The scarcity and poor quality of consumer goods, long queues and the black market - at times even waves of hunger - have been defining features of Stalinist regimes in all their variants, both throughout the twentieth century and into the first quarter of the twenty-first. [*]

In Albania, however, the scarcity of consumer goods was far more severe than in other Stalinist regimes. Queues and difficulties in accessing consumer goods were, of course, common features of Stalinist systems. Yet it would not be accurate to claim that this always and everywhere amounted to a chronic, generalised shortage. For example, after the Second World War, the Soviet Union and the countries of Eastern Europe possessed a certain international division of labour and a trade network within the framework of the Council for Mutual Economic Assistance (Comecon), despite its inherent limitations. As a result, shortages in these countries were often confined to particular sectors or periods, rather than becoming a chronic condition of deprivation that continuously enveloped the system as a whole.

Urban public transport in Albania (1980)

Albania, by contrast, with its small economy, diverged sharply from this general pattern through the radical isolationist (autarkic) policy it pursued. Breaking first with the Soviet Union and then with China, the country constructed an economic system almost entirely closed off from the outside world. As a result of this choice, it became trapped in a chronic and widespread scarcity of consumer goods. Such isolation inevitably produced persistent shortages: the drastic narrowing of foreign trade channels and the restriction of the flow of technology, raw materials and spare parts for machinery directly affected the living conditions of the population. Under these circumstances, queues in Albania ceased to be a periodic or incidental phenomenon and, throughout the years in which the regime remained in power, became a permanent and defining feature of virtually every sphere of socio-economic life.

Lea Ypi, Professor of Political Philosophy at the London School of Economics (LSE), recounts in her autobiographical work Free: Coming of Age at the End of History the final years of the Stalinist regime led by Enver Hoxha and its disintegration in the early 1990s through the eyes of a child, and later of a young woman. Through this narrative, Ypi not only offers a personal story of growing up, but also shows how a tightly sealed Stalinist system functioned in everyday life and how people adapted to conditions of chronic scarcity by devising “creative” solutions.

In Albania, the range of consumer goods in short supply was remarkably wide; so much so that even an empty Coca-Cola can could be treated as an object of prestige. Families who managed to obtain a well-preserved empty Coca-Cola can would often display this “rare” item prominently in their homes, typically placing a flower inside it as if it were a precious vase. [**] Consequently, there was intense competition among the population for access to consumer goods.

Lea Ypi (2022)

Yet the relentless struggle to obtain consumer goods did not merely give rise to sharp competition among the population. Cooperation and solidarity were also remarkably strong. For example, in the queues for scarce goods - which extended into virtually every sphere of life - it was a widespread and accepted practice to mark one’s place by leaving an object behind. There also existed a network of solidarity operating outside state structures, based on reciprocal practices of lending and borrowing. Circumventing official rules - for instance by watching foreign television broadcasts - was likewise common, and these practices coexisted with an outward appearance of conformity.

In the following passage, Ypi vividly describes how people in Albania sought to ease the burden of seemingly endless queues through solidarity, developing a kind of “queue etiquette” with its own unwritten rules:

There was always a queue. It always formed before the distribution lorry arrived. You were always expected to join, unless you had befriended the shopkeeper. That was the general rule. But there were also loopholes. Anyone was allowed to leave the queue so long as they found an appropriate object to replace them during their absence. It could be an old shopping bag, a can, a brick, or a stone. Then there was another rule, eagerly endorsed and promptly enforced: namely, that once the supplies arrived, the object left to act as your representative immediately lost its representative function. It did not matter if you had left a bag, can, brick, or stone in your place. The bag was just a bag; it could no longer be you.

Queues divided between those in which nothing happened and those in which there was always something going on. In the first case, upholding social order could be delegated to objects. In the second case, queues were lively, noisy, and boisterous; everyone had to be present and all limbs were in motion as people tried to catch sight of the counter, see how much was left of what had just arrived, and as the shopkeeper looked around for any friends in the queue they might need to prioritise.

During part of my training to navigate the queue system, I once asked why we had to leave a stone in the cheese queue so we could join the kerosene queue to leave a can there, since nothing was happening in either of them. This was when I learned that queues could go on for an entire day, and sometimes the night, or several nights, and it was essential to let shopping bags, kerosene containers, or appropriately sized stones take on some of the representative functions that would otherwise have to burden their owners. Objects in the queue were regularly monitored, and participants took turns to ensure that the representative bags, cans, or stones were not inadvertently removed or replaced by unauthorised items. In the very rare cases in which the system broke down, fights erupted and queues turned nasty, brutish, and long. People fought bitterly over stones that looked similar, or net bags that had been cheekily replaced with cloth sacks, or kerosene cans that had unexpectedly doubled in size.

Albania (1990)

Behaving respectfully in the queue or joining forces to uphold queuing standards could mark the beginning of lasting friendships. A neighbour you met in the queue or a friend you made while sharing supervisory duties would soon become someone to whom you turned in all kinds of adversity: if an elderly person in your household was unexpectedly ill and you needed child care, or if you discovered you had run out of sugar in the middle of making a birthday cake, or if you needed someone with whom to swap food vouchers, since you might have built up a stock of some items but run out of others. We relied on friends and neighbours for everything. Whenever the need arose, we simply knocked on their door, regardless of the time of day. If they did not have what we were looking for or if they could not help with whatever we needed, they offered substitutions or recommended another family who might be able to help. (Lea Ypi, Free: Coming of Age at the End of History, W.W. Norton & Company, 2023, California, pp. 45-46)

Lea Ypi’s book deserves to be read as one of the rare testimonies that offers an insightful, insider account of the everyday workings of the Stalinist system in Albania, its deep contradictions, and the adaptive practices that people gradually developed in order to cope with them.

[*] Similar problems can still be observed today in the Stalinist regimes of Cuba and North Korea. Of course, the mass famines experienced in both countries over the past quarter century are directly linked to the external blockades imposed by imperialist states. By contrast, China and Vietnam constitute a distinct group: countries in which ruling Stalinist parties have retained political dominance, while the economic structure has largely taken on a capitalist character.

[**] See Chapter Five, “Coca-Cola Cans”, pp. 45-54.

Also see:

Enver Hoxha’s theatre of power: Gün Zileli's testimony

Stalin’s “theoretical contribution”

The testimony of Gün Benderli

The testimony of Vera Tulyakova Hikmet

The testimony of Anatoly Chernyaev

The testimony of Anthony Barnett

The testimony of Zekeriya Sertel (2)

The testimony of Zekeriya Sertel (1)

Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı

Tüketim mallarının kıtlığı, kalitesizliği, uzun kuyruklar ve karaborsa - hatta kimi zaman açlık dalgaları - Stalinist rejimlerin tüm varyantlarına hem geçtiğimiz yüzyılda hem de 21. yüzyılın ilk çeyreğinde damgasını vuran bir özellik olagelmiştir. [*]

Arnavutluk’ta ise tüketim malı kıtlığı, diğer Stalinist rejimlere kıyasla çok daha ağır bir biçimde yaşandı. Kuyruklar ve tüketim mallarına erişimdeki sıkıntılar Stalinist rejimlerde yaygın olarak görülen bir durumdu elbette. Ancak bunun her zaman ve her yerde kronik, genelleşmiş bir kıtlık anlamına geldiğini söylemek doğru olmaz. Sözgelimi İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Sovyetler Birliği ve Doğu Avrupa ülkeleri, tüm sınırlılıklarına rağmen Karşılıklı Ekonomik Yardımlaşma Konseyi (Comecon) çerçevesinde belirli bir uluslararası işbölümü ve ticaret ağına sahipti. Bu sayede kıtlık bu ülkelerde çoğu zaman belirli sektörlerle ya da dönemlerle sınırlı kalıyor, sistemin tamamını sürekli olarak kuşatan kronik bir yokluk hâline dönüşmüyordu.

Arnavutluk'ta şehir içi toplu taşıma (1980)

Küçük bir ekonomiye sahip olan Arnavutluk ise izlediği radikal yalıtılmışlık (otarşi) politikasıyla bu genel tablodan keskin biçimde ayrılıyordu. Önce Sovyetler Birliği’nden, ardından Çin’den koparak neredeyse tam anlamıyla dış dünyaya kapalı bir ekonomik yapı kuran ülke, bu tercihin sonucu olarak kronik ve yaygın bir tüketim malı kıtlığına saplanıp kaldı. Böyle bir yalıtılmışlığın sürekli bir mal kıtlığına yol açması kaçınılmazdı; dış ticaret kanallarının aşırı derecede daraltılması, teknoloji, hammadde ve makine yedek parça akışının sınırlanması doğrudan halkın yaşam koşullarına yansıyordu. Bu koşullar altında Arnavutluk’ta kuyruklar dönemsel ve arızi bir olgu olmaktan çıktı, rejimin ayakta kaldığı yıllar boyunca sosyo-ekonomik işleyişin hemen her alanında kalıcı ve belirleyici bir unsur hâline geldi.

London School of Economics’te (LSE) siyaset felsefesi profesörü olan Lea Ypi, Özgür - Her Şey Parçalanırken Büyümek başlıklı otobiyografik eserinde Enver Hoca’nın başında yer aldığı Stalinist rejimin son yıllarını ve 1990’ların başındaki çözülme sürecini bir çocuğun, ardından bir genç kızın gözünden aktarır. Ypi, bu anlatı aracılığıyla yalnızca bireysel bir büyüme hikâyesi sunmakla kalmaz; aynı zamanda sıkı sıkıya dışa kapalı bir Stalinist sistemin gündelik hayatta nasıl işlediğini ve insanların kronik kıtlık koşullarına nasıl “yaratıcı” çözümler geliştirerek uyum sağladığını da gözler önüne serer.

Arnavutluk’ta kıtlığı yaşanan tüketim malları çok geniş bir yelpaze oluşturuyordu; öyle ki boş bir Coca-Cola tenekesi bile bir prestij nesnesi muamelesi görmekteydi. İyi durumdaki boş bir Coca-Cola tenekesine sahip olan aileler “nadir” bulunan bu kutuyu, genellikle içine bir çiçek koyarak, nadide bir vazoymuş gibi, evlerinin görünür bir yerinde sergiliyorlardı. [**] Dolayısıyla, halk arasında tüketim mallarına erişim konusunda yoğun bir rekabet yaşanmaktaydı.

Lea Ypi (2022)

Ancak halkın tüketim mallarına erişmek için verdiği amansız mücadele sadece aralarında keskin bir rekabet yaşanmasına yol açmıyordu. İşbirliği ve dayanışma da son derece güçlüydü. Örneğin, kıt mallar için oluşturulan ve hayatın her alanına yayılan kuyruklarda, sıradaki yerinizi bir nesne bırakarak korumanız yaygın ve kabul görmüş bir uygulamaydı. Devlet yapılarının dışında işleyen, karşılıklı ödünç alma ve verme ilişkilerine dayanan bir dayanışma ağı da mevcuttu. Resmî kuralların etrafından dolanmak - örneğin yabancı televizyon yayınlarını izlemek - oldukça yaygındı ve bu pratikler, dışarıdan bakıldığında sergilenen uyum görüntüsüyle yan yana var oluyordu.

Aşağıdaki pasajda Ypi, Arnavutluk’ta bitmek bilmeyen kuyrukların yükünü dayanışma yoluyla hafifletmeye çalışan insanların nasıl bir “kuyruk adabı” geliştirdiğini ve bu adabın yazılı olmayan kurallarının neler olduğunu son derece canlı bir dille anlatıyor:

Hep kuyruk olurdu. Dağıtım kamyonu gelmeden başlardı kuyruk. Eğer dükkancı arkadaşınız değilse bu kuyruğa girmeniz gerekirdi. Genel kural buydu. Ama kuralın kaçamak noktaları da vardı. Kendisinin yokluğunda yerine koyabileceği uygun bir nesne bulan biri kuyruktan çıkabiliyordu. Bu nesne eski bir alışveriş torbası, bir teneke kutu, bir tuğla ya da bir taş olabiliyordu. Hevesle desteklenen ve hemen uygulamaya konulan başka bir kural daha vardı, o da şuydu, ürünler gelir gelmez temsilciniz olarak kuyrukta bıraktığınız nesne bu temsil işlevini bir anda yitiriyordu. Yerinize ister torba bırakmış olun, ister teneke kutu, tuğla ya da taş. Torba sadece torbaydı, artık sizin yerinize geçemezdi. 

Kuyruklar ikiye ayrılıyordu: hiçbir şey yaşanmayan kuyruklar ve her zaman bir şeyler yaşanan kuyruklar. İlkinde, toplumsal düzenin korunması nesnelere delege edilebilirdi. İkincisinde, kuyruklar cıvıl cıvıldı, gürültülü ve kalabalıktı; herkesin orada bulunması gerekiyordu, tezgahı görmeye, az önce gelen üründen ne kadar kaldığını görmeye çabalayanların bütün kolları, bacakları hareket halinde olurdu, dükkancı da kuyrukta öncelik tanınmasına ihtiyacı olan tanıdıkları var mı diye sağa sola bakınırdı. 

Kuyruk sisteminde yer değiştirmek için eğitilirken bir keresinde neden peynir kuyruğuna bir taş koyup gazyağı kuyruğuna geçtiğimizi ve oraya da bir teneke kutu koyduğumuzu sormuştum, çünkü her iki kuyrukta da bir şey olduğu yoktu. İşte o zaman kuyruğun bütün bir gün sürebildiğini, bazen geceye ya da birkaç geceye kadar uzayabileceğini öğrendim. Alışveriş torbalarının, kutuların ya da uygun büyüklükteki taşların bu temsil işlevinin bir kısmını üstlenmeleri elzemdi, yoksa o nesnelerin sahipleri çekerdi bu sıkıntıyı. Kuyruğa bırakılan nesneler düzenli olarak kontrol edilirdi, sahibini temsil eden torbaların, teneke kutuların ya da taşların oradan alınmaması ya da yerlerine izin alınmadan başka nesneler konmaması için sırayla görev üstlenilirdi. Bu sistemin çöktüğü çok nadir hallerde kavga çıkar, kuyruklar çirkinleşir, kabalaşır ve uzardı. Birbirine benzeyen taşlar ya da yüzsüzlük edilip yerlerine çuvallar konmuş alışveriş fileleri ya da bir anda iki kat büyümüş gazyağı tenekeleri yüzünden insanlar kıyasıya kavga ederlerdi. 

Arnavutluk (1990)

Kuyrukta edepli davranmak ya da kuyruk standartlarını korumak için güçbirliği yapmak kalıcı arkadaşlıkların başlangıcı olabiliyordu. Kuyrukta karşılaştığınız bir komşunuz ya da gözlem görevini birlikte üstlendiğiniz sırada arkadaş olduğunuz biri çok geçmeden her türlü sıkıntınızda başvurabileceğiniz birine dönüşebiliyordu: ailenizdeki yaşlı biri beklenmedik anda hastalanırsa ve sizin çocuğunuzu bırakabileceğiniz birine ihtiyacınız olursa ya da doğum günü pastasını hazırlarken evde şeker kalmadığını görürseniz ya da bazı maddeleri stokladığınız halde başka maddeler tükenmişse gıda kuponlarını değiş-tokuş yapabileceğiniz birine ihtiyaç duyarsanız. Her şey için arkadaşlarımıza ve komşularımıza güvenirdik. Neye ihtiyacımız varsa onların kapılarını çalardık, hangi saat olursa olsun. Bizim aradığımız şey onlarda yoksa ya da ihtiyacımız olan konuda bize yardımcı olamazlarsa yerine başka şeyler sunar ya da yardımcı olabilecek başka bir aileyi önerirlerdi bize.” (Lea Ypi, Özgür - Her Şey Parçalanırken Büyümek, çev.: İlknur Özdemir, Yapı Kredi Yayınları, 2. baskı, Şubat 2024, İstanbul, s. 51-52)

Lea Ypi’nin bu kitabı, Arnavutluk’taki Stalinist sistemin gündelik işleyişini, derin çelişkilerini ve halkın bunlarla başa çıkabilmek için zaman içinde yarattığı uyum pratiklerini içeriden ve yetkin bir biçimde gösteren nadir tanıklıklardan biri olarak okunmayı hak ediyor.

[*] Benzer sorunlar günümüzde Küba ve Kuzey Kore’de varlığını sürdüren Stalinist rejimlerde de gözlemlenmektedir. Elbette, her iki ülkede de son çeyrek yüzyılda görülen kitlesel kıtlıklar, emperyalist ülkelerin uyguladığı dış ablukalarla doğrudan bağlantılıdır. Buna karşılık Çin ve Vietnam, yönetici Stalinist partilerin siyasi hâkimiyetini koruduğu, ancak ekonomik yapının büyük ölçüde kapitalist karakter kazandığı ülkeler olarak farklı bir grup oluşturmaktadır.

[**] Bkz. Kitabın “Coca-Cola Kutuları” başlıklı beşinci bölümü, s. 51-60.

Aynı zamanda bkz.: 

Enver Hoca’nın güç tiyatrosu: Gün Zileli’nin tanıklığı

Stalin’in “teorik katkısı”

Gün Benderli’nin tanıklığı

Vera Tulyakova Hikmet’in tanıklığı

Anatoliy Çernyayev’in tanıklığı

Anthony Barnett’in tanıklığı

Zekeriya Sertel'in tanıklığı (2)

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1)

History, Politics and Economy turns one!

Today, History, Politics and Economy marks its first anniversary. In celebrating this first year, I have no intention of making grand statements or overstating the importance of the blog. Quite the opposite: my aim here is simply to make a modest contribution to correcting some of the major distortions that have, for many years, obstructed and poisoned socialist thought in Turkey.

The long-standing dominance of Stalinism over the socialist left in Turkey led to a severe and systematic distortion of historical reality. In the name of practical politics -within the left itself and even within organisations’ own ranks- this influence resulted in the normalisation and entrenchment of violence ranging from punishment and killing to, at times, torture, as well as bullying, dishonesty and deceit among people who called themselves socialists or communists. Although the dominance of Stalinism over the socialist left has largely waned across the world, the situation in these lands remains markedly different.

The circles and organisations in Turkey that define themselves as Trotskyist have, of course, for years waged a struggle -with limited means and with varying degrees of success- against the lies of capitalism, capital and imperialism. Yet when it comes to reckoning with the historical falsehoods and distortions produced by Stalinism, they often adopt an exceedingly “timid” and hesitant stance. I believe this is driven primarily by a concern not to jeopardise their relations with Stalinist organisations and by a search for “new forms of unity” with them.

I categorically reject this opportunist approach. Like Trotsky, I believe that between the Bolsheviks and the Stalinists there exists not merely a boundary drawn in blood, but a vast river of blood. It is precisely here that I see the core mission of History, Politics and Economy: to confront the distortions of Stalinism in a systematic, documented and forthright manner, and in doing so to make -even if only a modest- contribution to the defence of historical truth.

Why 21 December 2024?

I was able to launch History, Politics and Economy much later than I had hoped, towards the end of 2024. Only at that point did I manage to extricate myself from the intensity of my professional commitments and create the time required for this project. Even so, over the past year there were periods when, due to workload, I had to neglect the blog for several weeks; I fear that similar situations may arise in the coming year as well.

Nevertheless, I believe that, aside from such brief and unavoidable interruptions, the blog will not face any real problem of continuity. The body of work accumulated so far already demonstrates that the blog has found a sustainable rhythm of its own.

A summary of the first year

To date, I have published 166 “pieces” or “items” on History, Politics and Economy (excluding this text). I use these terms because some of the writings consist of multiple sections; consequently, the number of standalone articles is slightly less than 166.

Thirty-seven of these pieces are translations from English into Turkish. Some of them were published in Turkish for the first time. Where texts had previously been translated by me or by others, I reviewed them meticulously and corrected them line by line.

Sixty-five pieces consist of original texts written by me. I translated all of them from Turkish into English in order to reach beyond the borders of Turkey. (I drafted the articles in Turkish and made a point of publishing their English translations with as little delay as possible, usually within a day or two.) As a result, the blog publishes in two languages in a genuinely bilingual sense, independently of the automatic translation tools provided by Blogger.

Visitor statistics

The total number of page views stands at 8,409. Although I instructed Blogger not to count my own visits, the system recorded the initial clicks, meaning that around 350 visits need to be deducted from this figure. This leaves roughly 8,000 “genuine” visits.

The list showing the countries from which visitors connect cannot be regarded as a reliable statistic, since extensive VPN use largely obscures the real distribution. It is quite clear that Singapore, which appears in second place after Turkey, reflects not a “surge of readers” in that city-state but rather the widespread use of VPNs.

As for reader comments, unfortunately History, Politics and Economy has not received any comments so far. We shall see whether this changes in the year ahead.

Final words

History, Politics and Economy is neither a school nor an organisation, nor a platform with grand ambitions. If what I write and translate helps, even in a small way, to broaden the horizons of those interested in the history of the socialist movement in Turkey, and to bring into view certain historical truths obscured by Stalinism, then this blog can be said to have fulfilled its purpose.

I would like to extend my sincere thanks to everyone who has visited the blog and taken the time to read it over the past year.

Tarih, Siyaset ve Ekonomi 1 yaşında!

Bugün Tarih, Siyaset ve Ekonomi birinci yılını dolduruyor. Bu ilk yılı kutlarken büyük laflar etmek ya da blogun önemini abartmak niyetinde değilim. Tam tersine; buradaki çabam, yıllardır Türkiye’de sosyalist düşüncenin önünü tıkayan ve onu zehirleyen belli başlı tahrifatları düzeltmeye yönelik mütevazı bir katkı sunmaktan ibaret.

Türkiye’de sosyalist solun uzun yıllar boyunca Stalinizmin baskın etkisi altında kalması, tarihsel gerçeklerin son derece ağır ve sistemli bir biçimde çarpıtılmasına yol açtı. Bu etki; pratik siyaset adına -sol içinde ve hatta örgütlerin kendi bünyesinde- cezalandırma, öldürme ve kimi zaman işkenceye varan şiddetin; zorbalığın, yalancılığın ve hilebazlığın kendisini sosyalist ya da komünist olarak adlandıran insanlar arasında yaygınlaşmasına ve kökleşmesine neden oldu. Dünya genelinde Stalinizmin sosyalist soldaki egemenliği büyük ölçüde zayıflamış olsa da bu topraklarda durum hâlâ oldukça farklı.

Türkiye’de kendisini Trotskist olarak tanımlayan çevre ve örgütler, elbette kapitalizmin, sermayenin ve emperyalizmin yalanlarına karşı ellerindeki kısıtlı imkânlarla yıllardır iyi kötü mücadele veriyorlar. Ancak iş Stalinizmin ürettiği tarihsel yalan ve tahrifatlarla hesaplaşmaya geldiğinde, çoğu zaman son derece “mahcup” ve çekingen bir tutum takınıyorlar. Bunun ardında, esas olarak Stalinist örgütlerle olan ilişkileri zedelememe ve onlarla “yeni birliktelik” arama kaygısının yattığını düşünüyorum.

Ben bu oportünist yaklaşımı kesinlikle reddediyorum. Trotskiy gibi ben de Bolşevikler ile Stalinistler arasında sadece kanla çizilmiş bir sınır değil, devasa bir kan nehri olduğuna inanıyorum. Tarih, Siyaset ve Ekonomi’nin temel misyonunu tam olarak burada görüyorum: Stalinizmin tahrifatlarıyla sistemli, belgeli ve açık biçimde hesaplaşmak ve bu yolla tarihsel gerçeklerin savunulmasına küçük de olsa bir katkı sunmak.

Neden 21 Aralık 2024?

Tarih, Siyaset ve Ekonomi’yi arzu ettiğimden çok daha geç bir tarihte, 2024’ün sonlarına doğru yayına sokabildim. Profesyonel işlerimin yoğunluğundan ancak o dönemde sıyrılabilmiş ve bu iş için gerekli zamanı yaratabilmiştim. Buna rağmen geçtiğimiz yıl içinde, iş yoğunluğu nedeniyle blogu birkaç hafta ihmal etmek zorunda kaldığım dönemler oldu; korkarım benzer durumlar gelecek yıl da yaşanacak. 

Buna karşın blogun, bu türden kısa süreli ve zorunlu kesintiler dışında bir süreklilik sorunu yaşamayacağına inanıyorum. Bugüne kadar oluşan birikim, blogun kendi içinde sürdürülebilir bir ritme kavuştuğunu zaten gösteriyor.

Bir yıllık faaliyetin özeti

Tarih, Siyaset ve Ekonomi’de bugüne kadar (bu yazı hariç) 166 “içerik” ya da “parça” yayımladım. Bu terimleri kullanıyorum; çünkü yazıların bir kısmı birden fazla bölümden oluşuyor. Dolayısıyla bağımsız yazı sayısı 166’dan biraz daha az.

37 içerik, İngilizceden Türkçeye yapılan çevirilerden oluşuyor. Bunların bazıları Türkçede ilk kez yayımlandı. Daha önce benim ya da başkaları tarafından çevrilmiş metinleri ise titiz bir biçimde, satır satır gözden geçirerek düzelttim.

65 içerik ise bana ait özgün yazılardan oluşuyor. Bunların tamamını -Türkiye sınırlarının ötesine ulaşabilmek amacıyla- Türkçeden İngilizceye çevirdim. (Yazıları önce Türkçe kaleme alıp, İngilizce çevirilerini mümkün olduğunca geciktirmeden, genellikle bir iki gün içinde yayımlamaya özen gösterdim.) Dolayısıyla blog, Blogger’ın sağladığı otomatik çeviri araçlarının ötesinde, gerçek anlamda iki dilde yayın yapmaktadır.

Ziyaretçi istatistikleri

Toplam sayfa görüntüleme sayısı 8.409. Blogger’a kendi ziyaretlerimi saymaması talimatını vermiş olsam da sistemin ilk tıklamaları sayması nedeniyle bu rakamdan yaklaşık 350 ziyareti düşmek gerekiyor. Bu da 8.000 civarında "gerçek" ziyaret anlamına geliyor.

Ziyaretçilerin hangi ülkelerden bağlandığını gösteren liste ise sağlıklı bir istatistik olarak kabul edilemez; çünkü yoğun VPN kullanımı gerçek dağılımı büyük ölçüde maskeliyor. Türkiye’den sonra ikinci sırada görünen Singapur’un, bu şehir devletinde bir “okur patlaması”na değil, VPN kullanımına işaret ettiği çok açık.

Okur yorumlarına gelince: Maalesef Tarih, Siyaset ve Ekonomi’ye şu ana kadar hiç yorum gelmedi. Bakalım bu durum gelecek yıl değişecek mi?

Son söz

Tarih, Siyaset ve Ekonomi ne bir okul ne bir örgüt ne de büyük iddiaları olan bir platform. Eğer yazdıklarım ve çevirilerim, Türkiye’de sosyalist hareketin tarihine ilgi duyanların ufkunu biraz olsun genişletiyor ve Stalinizmin kararttığı kimi tarihsel gerçeklerin görülmesine yardımcı oluyorsa, bu blog amacına ulaşıyor demektir.

Bir yıl boyunca blogu ziyaret eden ve vakit ayıran herkese içtenlikle teşekkür ederim.