Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı

Stalin’in “teorik katkısı”

Bu serinin önceki yazılarında, Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığının, uzun kuyrukların, kalitesiz malların, ayrıcalıklı dağıtım kanallarının ve halkın gündelik yaşamını kuşatan yoksunluk duygusunun nasıl sistematik bir özellik taşıdığını farklı tanıklıklar üzerinden aktarmaya çalıştım. Bu ülkelerin bazılarında farklı dönemlerde yaşanan akut beslenme yetersizliği ve açlık dalgalarını ise bu çerçevenin dışında tuttum.

Bu mini yazı dizisini sonlandırırken, Stalinist sistemde tüketim malı kıtlığının “teorik” düzeyde nasıl meşrulaştırılmaya çalışıldığına değinmek istiyorum. Bu ideolojik müdahalenin başlıca mimarı, kuşkusuz, Stalin’di. Stalin, 27 Haziran 1930 tarihinde Sovyetler Birliği Komünist Partisi (Bolşevik) On Altıncı Kongresi’ne sunduğu Siyasal Rapor’da şu son derece iddialı saptamaya yer veriyordu:

(…) burada, SSCB’de, kitlesel tüketimdeki (satın alma gücündeki) artış üretim artışını sürekli olarak aşmakta ve üretimi ileriye doğru itmektedir; kapitalist ülkelerde ise durum tersinedir: kitlesel tüketimdeki (satın alma gücündeki) artış üretim artışına hiçbir zaman yetişememekte, sürekli onun gerisinde kalmakta ve böylece sanayiyi dönem dönem krizlere sürüklemektedir. (J. V. Stalin, Eserler - Cilt: 12, Nisan 1929 - Haziran 1930, çev.: Süheyla Kaya, red.: İsmail Yarkın, İnter Yayınları, 1. baskı, Ekim 1992, İstanbul, s. 275)

Aynı raporda Stalin, bu sonuca varmadan önce, toplumsallaşmış sektörün büyümesinin işçi sınıfının maddi koşullarını iyileştirdiğini, bunun da iç pazarın kapasitesini ve mamul mallara olan talebi artırdığını, dolayısıyla iç pazarın büyümesinin sanayinin büyümesini geride bırakarak onu sürekli genişlemeye zorladığını da ileri sürer:

(…) toplumsallaşmış sektörün büyümesi, işçi sınıfının maddi koşullarını iyileştirdiği ölçüde, iç pazarın kapasitesini genişletmekte ve işçi ve köylülerin mamul mallara olan talebini artırmaktadır. Bu da iç pazarın büyümesinin sanayinin büyümesini aşacağı ve sanayiyi sürekli genişlemeye doğru iteceği anlamına gelir. (a.g.e., s. 249-250) [*]

Bu formülasyonlar daha sonraki on yıllar boyunca Stalinist bürokratlar ve ideologlar tarafından sık sık -elbette Stalin’e ölçüsüzce yağdırılan övgüler eşliğinde- tekrarlanıp durdu.

Stalin, 16. Kongre delegelerinin bir bölümüyle. Moskova, 26 Haziran 1930. Fotoğrafın çekilmesinden bir gün sonra, tüketim malı kıtlığını aklamaya dönük o meşhur “teorik katkısını” sunacaktı.

Stalin bu saptamalar aracılığıyla, rejimin yol açtığı ve yeniden ürettiği kıtlık, dengesizlik ve dağıtım bozukluklarını sözde “sosyalist gelişmenin” sağlıklı belirtileri gibi göstermeyi amaçlıyordu, hiç kuşkusuz. Bitmek bilmeyen kuyruklar, böylece, başarısız bir ekonomik örgütlenmenin değil, tersine, halkın satın alma gücünün büyük bir hızla yükselmesinin işareti olarak sunuluyor ve selamlanıyordu. Bir başka deyişle, dükkânların önlerinde uzayan kuyruklar, boş raflar ve temel tüketim mallarına erişimde yaşanan güçlükler, sistemin çarpıklığını ele veren belirtiler olmaktan çıkarılıp rejimin ilerici karakterini kanıtlayan göstergelere dönüştürülmek isteniyordu.

Stalin yalnızca Sovyetler Birliği’nde yaşanan yaygın tüketim malı kıtlığını aklamakla kalmaz; aynı anda, raporunu sunduğu sırada yaşanmakta olan Büyük Buhran’ın temel nedenini açıklamak için -en kaba biçimiyle- eksik tüketimci bir yaklaşımı da benimser. Kapitalist ekonomilerde krizin nedeni, ona göre, kitlelerin satın alma gücünün üretimin gerisinde kalmasıdır. Bu yaklaşım, tüketim ve tüketici talebini kapitalist üretim tarzının temel itici gücü haline getirir. Oysa Marx’ın Kapital’de çözümlemeye çalıştığı şey, kapitalist üretimin hareket noktasının tüketim değil, artı-değer üretimi, yani kâr ve sermayenin kendini genişletmesi olduğudur. Marx’ın açık ifadesiyle, kapitalist üretimin amacı sermayenin kendini büyütmesidir; başka bir deyişle artı-emeğin, artı-değerin ve kârın üretimidir. Stalin ise eksik tüketimciliğin çok vülger bir versiyonunu benimseyerek bu çerçeveyi fiilen terk eder.

Büyük Buhran döneminde ABD’de iş arayan iki işsiz.

Böylece ortaya adeta füniküler mantığıyla işleyen mekanik bir tablo çıkar. Sözde “sosyalist” ekonomide satın alma gücü hızla yükselir; üretim de buna ayak uydurmak için yukarı doğru çekilir. Kapitalist ekonomide ise kitlelerin satın alma gücü bastırıldığı için tüketim üretime yetişemez; sistem aşağı doğru iner ve bunalıma sürüklenir.

Sovyet halkının çektiği gündelik sıkıntıları sinik bir biçimde tarihsel ilerleme diye yeniden adlandıran bu kaba şema, kesinlikle tarihsel maddeci bir tahlil değildir.

[*] İnter Yayınları’nın çevirisi genel anlamı vermekle birlikte hem ifade akışı hem de bazı tercihleri bakımından iyi bir çeviri sayılmaz. Bu nedenle Stalin’den yapılan her iki alıntı üzerinde, metnin Sovyetler Birliği’nde yayımlanmış İngilizce çevirisini esas alarak bazı düzeltmeler yaptım. - k.ü.

Bitti

Gün Benderli’nin tanıklığı

Vera Tulyakova Hikmet’in tanıklığı

Anatoliy Çernyayev’in tanıklığı

Anthony Barnett’in tanıklığı

Zekeriya Sertel'in tanıklığı (2)

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1)

Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı