Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı

Anatoliy Çernyayev’in tanıklığı

Anatoliy Çernyayev, bu blogu izleyenlerin yabancısı olmadığı bir isim. Sovyet parti ve devlet aygıtının üst kademelerinde görev yapmış bir bürokrat olan Çernyayev, 1972 yılından itibaren tuttuğu günlükler aracılığıyla Stalinist bürokrasinin iç işleyişine ve Kremlin’in diğer Stalinist rejim ve partilerle ilişkilerine dair birinci elden tanıklık sunmaktadır.

Aleksey Sundukov, Kuyruk, 1986. Uzayıp giden kuyruklar, Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığının ve bürokratik dağıtım sisteminin en görünür ifadelerinden biriydi.

Bu yazıda ele alacağım pasaj, Çernyayev’in 6 Ocak 1976 tarihinde günlüğüne düştüğü notlardan yapılmış bir alıntı. Aslında burada doğrudan gözlem yapan kişi, üst düzey bir bürokrat olarak halkın günlük yaşam mücadelesinden büyük ölçüde yalıtılmış, bir ayrıcalıklar dünyasında yaşayan Çernyayev’in kendisi değil, yılbaşı dolayısıyla üvey kızının düğünü için Kostroma’ya giden sekreteridir. Çernyayev ise onun anlattıklarını günlüğüne kaydetmiştir.

Metinde adı geçen Kostroma, Moskova’nın kuzeydoğusunda yer alan, tarihsel olarak önemli bir bölgesel merkezdir. Kent Moskova’ya yaklaşık 320-330 kilometre uzaklıkta bulunuyor. Çernyayev’in günlüğündeki “400 kilometre” ifadesi, tam bir coğrafi ölçümden çok kabaca bir uzaklık anlatımı olarak anlaşılmalıdır elbette. Esas önemli olan, burada söz konusu edilen yerin herhangi bir ücra köy değil, bölgesel merkez niteliği taşıyan, hatırı sayılır büyüklükte bir şehir olmasıdır.

Çernyayev, günlüğüne düştüğü 6 Ocak 1976 tarihli notta şunları yazıyor:

Yılbaşı için sekreterim üvey kızının düğününe Kostroma’ya gitmişti. Kendisine sordum:

"Oralarda durum nasıl?"

"Kötü."

"Nasıl yani?"

"Mağazalarda hiçbir şey yok."

"Hiçbir şey yok ne demek?"

"Öyle işte. Sararmaya yüz tutmuş ringa balığı. Konserve çorba - borş, lahana çorbası, bilirsin işte. Burada Moskova’da raflarda yıllarca sürünür durur. Orada da kimse almıyor. Sosis yok, et ürünü namına hiçbir şey yok. Ne zaman mağazaya et gelse büyük bir kalabalık toplanıyor. Sadece Kostroma’nın kendi peyniri var ama onun da Moskova’da yediğimiz türden olmadığını duyuyorum. Kocamın orada çok sayıda arkadaşı ve akrabası var. Bir hafta boyunca birçok kişiye gittik; her yerde bize turşu, lahana turşusu ve marine edilmiş mantar ikram ettiler; yani insanların yazın kendi bahçelerinden ve ormandan toparlayıp kış için stokladıkları şeyler. Orada nasıl yaşıyorlar, akıl alır gibi değil!"

Bu anlatılanlar beni sarstı. Söz konusu olan yer, Moskova’dan 400 kilometre uzakta, 600 bin nüfuslu bir bölge merkezi! (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1976), çev.: Anna Melyakova, ed.: Svetlana Savranskaya, s. 13-14.)

Bu pasaj, yalnızca Moskova’ya çok da uzak olmayan önemli bir yerleşim yerinde yaşanan yaygın ve akut tüketim malları kıtlığını değil, rejimin ürettiği toplumsal ilişkileri ve dağıtım alanındaki gerçekleri de açığa vuruyor. Burada karşımıza çıkan şey sadece lojistik bir aksama değildir. Boş raflar, sararmış ringa balıkları, kimsenin almak istemediği konserve çorbalar, mağazaya et geldiğinde oluşan büyük kalabalıklar ve insanların yazın bahçelerinden ya da ormandan topladıklarını kış için saklamak zorunda kalmaları, sorunun yapısal niteliğine işaret eder.

Sovyet dönemine ait bir propaganda posteri: Konserve borşu pratik ve cazip bir tüketim ürünü olarak tanıtıyor. Resmî söylemin vaat ettiği bu bolluk ve kolaylık tablosu, gündelik hayatta sık sık boş raflar, düşük kalite ve kıtlıkla çelişiyordu.

İhanete Uğrayan Devrim’de Trotskiy, geri bir ülkede devletleştirilmiş mülkiyetin ve merkezi planlamanın ağır sanayiyi büyütebileceğini, fakat bunun tek başına yeterli tüketim düzeyini güvence altına almaya yetmeyeceğini vurgular. Tüketim mallarının kıt olduğu bir toplumda, “ihtiyaç maddeleri için mücadele” ortadan kalkmaz; tersine, bu mücadele bürokratik dağıtım mekanizmaları eliyle yönetilir. Böyle bir düzende planın gerçek ihtiyaçlara göre sürekli sınanması ve yeniden kurulması gerekir; bunun için de işçi sınıfının ve diğer emekçi kitlelerin demokratik denetimi şarttır. Stalinist rejimlerde ise sosyalizmin inşası için vazgeçilmez olan demokratik denetimin izine bile rastlanmaz.

Devam edecek

Anthony Barnett’in tanıklığı

Zekeriya Sertel'in tanıklığı (2)

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1)

Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı