Shortages of consumer goods in Stalinist regimes

The testimony of Anatoly Chernyaev

Anatoly Chernyaev is a name familiar to regular readers of this blog. A bureaucrat who served in the upper echelons of the Soviet party and state apparatus, Chernyaev offers, through the diaries he kept from 1972 onwards, a first-hand account of the inner workings of the Stalinist bureaucracy and of the Kremlin’s relations with other Stalinist regimes and parties.

Aleksei Sundukov, Queue, 1986. Long queues were one of the most visible expressions of consumer-goods shortages and of the bureaucratic system of distribution in Stalinist regimes.

The passage I shall examine in this article is taken from Chernyaev’s diary entry of 6 January 1976. In fact, the person making the direct observation here is not Chernyaev himself - who, as a senior bureaucrat, lived largely insulated from the daily struggles of ordinary people in a world of privilege - but his secretary, who travelled to Kostroma for his stepdaughter’s wedding over the New Year period. Chernyaev simply recorded his secretary’s account in his diary.

Kostroma, the place mentioned in the text, is a historically important regional centre situated to the north-east of Moscow. The city lies some 320 to 330 kilometres from the capital. Chernyaev’s reference in his diary to “400 kilometres” should, of course, be understood not as a precise geographical measurement but as a rough indication of distance. The essential point is that the place in question was not some remote village, but a fairly substantial city serving as a regional centre.

In his diary entry of 6 January 1976, Chernyaev wrote:

For New Year’s my secretary went to Kostroma for her stepdaughter’s wedding. I asked her:

“How are things there?”

“Bad.”

“How come?”

“There is nothing in the stores.”

“What do you mean, nothing?”

“Just that. Herring that has turned a yellowish color. Canned soup – borscht, cabbage soup, you know the kind? Here in Moscow it spends years gathering dust on the shelves. Over there nobody buys it either. There are no sausages, no meat products at all. Whenever there is a meat delivery there is a huge crowd at the store. The only cheese they have is local from Kostroma, but I hear it’s not the kind we get in Moscow. My husband has a lot of friends and relatives there. In the course of the week we visited a bunch of people and everywhere we were treated to pickles, sauerkraut, and marinated mushrooms, i.e. the things people stocked up in the summer from their gardens and the forest. How do they live there!”

I was struck by this story. We are talking about a regional center 400km from Moscow, with a population of 600,000! (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1976), trans. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, pp. 13-14.)

This passage reveals not only the widespread and acute shortage of consumer goods in a major settlement not far from Moscow, but also the social relations and distributive realities produced by the regime. What we encounter here is not simply a logistical disruption. Empty shelves, yellowing herrings, tinned soups that no one wanted to buy, the large crowds that formed whenever meat arrived at the shop, and the fact that people had to preserve for winter what they gathered from their gardens or from the forest in summer - all this points to the structural nature of the problem.

A Soviet-era propaganda poster promoting canned borscht as a practical and appealing consumer product. The image of abundance and convenience promised by official discourse often stood in sharp contrast to everyday reality, which was marked by empty shelves, poor quality and chronic shortages.

In The Revolution Betrayed, Trotsky emphasises that, in a backward country, nationalised property and central planning can foster the growth of heavy industry, yet this alone cannot guarantee an adequate level of consumption. In a society where consumer goods are scarce, the “struggle for necessities” does not disappear; on the contrary, it is channelled through bureaucratic mechanisms of distribution. In such a system, the plan must be constantly tested against real needs and continually reworked accordingly; for that, the democratic control of the working class and the other labouring masses is indispensable. In Stalinist regimes, however, there is not even the faintest trace of the democratic control that is indispensable to the construction of socialism.

To be continued

Stalin’s “theoretical contribution”

The testimony of Gün Benderli

The testimony of Vera Tulyakova Hikmet

The testimony of Anthony Barnett

The testimony of Zekeriya Sertel (2)

The testimony of Zekeriya Sertel (1)

Queue etiquette in Stalinist Albania

Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı

Anatoliy Çernyayev’in tanıklığı

Anatoliy Çernyayev, bu blogu izleyenlerin yabancısı olmadığı bir isim. Sovyet parti ve devlet aygıtının üst kademelerinde görev yapmış bir bürokrat olan Çernyayev, 1972 yılından itibaren tuttuğu günlükler aracılığıyla Stalinist bürokrasinin iç işleyişine ve Kremlin’in diğer Stalinist rejim ve partilerle ilişkilerine dair birinci elden tanıklık sunmaktadır.

Aleksey Sundukov, Kuyruk, 1986. Uzayıp giden kuyruklar, Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığının ve bürokratik dağıtım sisteminin en görünür ifadelerinden biriydi.

Bu yazıda ele alacağım pasaj, Çernyayev’in 6 Ocak 1976 tarihinde günlüğüne düştüğü notlardan yapılmış bir alıntı. Aslında burada doğrudan gözlem yapan kişi, üst düzey bir bürokrat olarak halkın günlük yaşam mücadelesinden büyük ölçüde yalıtılmış, bir ayrıcalıklar dünyasında yaşayan Çernyayev’in kendisi değil, yılbaşı dolayısıyla üvey kızının düğünü için Kostroma’ya giden sekreteridir. Çernyayev ise onun anlattıklarını günlüğüne kaydetmiştir.

Metinde adı geçen Kostroma, Moskova’nın kuzeydoğusunda yer alan, tarihsel olarak önemli bir bölgesel merkezdir. Kent Moskova’ya yaklaşık 320-330 kilometre uzaklıkta bulunuyor. Çernyayev’in günlüğündeki “400 kilometre” ifadesi, tam bir coğrafi ölçümden çok kabaca bir uzaklık anlatımı olarak anlaşılmalıdır elbette. Esas önemli olan, burada söz konusu edilen yerin herhangi bir ücra köy değil, bölgesel merkez niteliği taşıyan, hatırı sayılır büyüklükte bir şehir olmasıdır.

Çernyayev, günlüğüne düştüğü 6 Ocak 1976 tarihli notta şunları yazıyor:

Yılbaşı için sekreterim üvey kızının düğününe Kostroma’ya gitmişti. Kendisine sordum:

"Oralarda durum nasıl?"

"Kötü."

"Nasıl yani?"

"Mağazalarda hiçbir şey yok."

"Hiçbir şey yok ne demek?"

"Öyle işte. Sararmaya yüz tutmuş ringa balığı. Konserve çorba - borş, lahana çorbası, bilirsin işte. Burada Moskova’da raflarda yıllarca sürünür durur. Orada da kimse almıyor. Sosis yok, et ürünü namına hiçbir şey yok. Ne zaman mağazaya et gelse büyük bir kalabalık toplanıyor. Sadece Kostroma’nın kendi peyniri var ama onun da Moskova’da yediğimiz türden olmadığını duyuyorum. Kocamın orada çok sayıda arkadaşı ve akrabası var. Bir hafta boyunca birçok kişiye gittik; her yerde bize turşu, lahana turşusu ve marine edilmiş mantar ikram ettiler; yani insanların yazın kendi bahçelerinden ve ormandan toparlayıp kış için stokladıkları şeyler. Orada nasıl yaşıyorlar, akıl alır gibi değil!"

Bu anlatılanlar beni sarstı. Söz konusu olan yer, Moskova’dan 400 kilometre uzakta, 600 bin nüfuslu bir bölge merkezi! (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1976), çev.: Anna Melyakova, ed.: Svetlana Savranskaya, s. 13-14.)

Bu pasaj, yalnızca Moskova’ya çok da uzak olmayan önemli bir yerleşim yerinde yaşanan yaygın ve akut tüketim malları kıtlığını değil, rejimin ürettiği toplumsal ilişkileri ve dağıtım alanındaki gerçekleri de açığa vuruyor. Burada karşımıza çıkan şey sadece lojistik bir aksama değildir. Boş raflar, sararmış ringa balıkları, kimsenin almak istemediği konserve çorbalar, mağazaya et geldiğinde oluşan büyük kalabalıklar ve insanların yazın bahçelerinden ya da ormandan topladıklarını kış için saklamak zorunda kalmaları, sorunun yapısal niteliğine işaret eder.

Sovyet dönemine ait bir propaganda posteri: Konserve borşu pratik ve cazip bir tüketim ürünü olarak tanıtıyor. Resmî söylemin vaat ettiği bu bolluk ve kolaylık tablosu, gündelik hayatta sık sık boş raflar, düşük kalite ve kıtlıkla çelişiyordu.

İhanete Uğrayan Devrim’de Trotskiy, geri bir ülkede devletleştirilmiş mülkiyetin ve merkezi planlamanın ağır sanayiyi büyütebileceğini, fakat bunun tek başına yeterli tüketim düzeyini güvence altına almaya yetmeyeceğini vurgular. Tüketim mallarının kıt olduğu bir toplumda, “ihtiyaç maddeleri için mücadele” ortadan kalkmaz; tersine, bu mücadele bürokratik dağıtım mekanizmaları eliyle yönetilir. Böyle bir düzende planın gerçek ihtiyaçlara göre sürekli sınanması ve yeniden kurulması gerekir; bunun için de işçi sınıfının ve diğer emekçi kitlelerin demokratik denetimi şarttır. Stalinist rejimlerde ise sosyalizmin inşası için vazgeçilmez olan demokratik denetimin izine bile rastlanmaz.

Devam edecek

Stalin’in “teorik katkısı”

Gün Benderli’nin tanıklığı

Vera Tulyakova Hikmet’in tanıklığı

Anthony Barnett’in tanıklığı

Zekeriya Sertel'in tanıklığı (2)

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1)

Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı