Queue etiquette in Stalinist Albania

The scarcity and poor quality of consumer goods, long queues and the black market - at times even waves of hunger - have been defining features of Stalinist regimes in all their variants, both throughout the twentieth century and into the first quarter of the twenty-first. [*]

In Albania, however, the scarcity of consumer goods was far more severe than in other Stalinist regimes. Queues and difficulties in accessing consumer goods were, of course, common features of Stalinist systems. Yet it would not be accurate to claim that this always and everywhere amounted to a chronic, generalised shortage. For example, after the Second World War, the Soviet Union and the countries of Eastern Europe possessed a certain international division of labour and a trade network within the framework of the Council for Mutual Economic Assistance (Comecon), despite its inherent limitations. As a result, shortages in these countries were often confined to particular sectors or periods, rather than becoming a chronic condition of deprivation that continuously enveloped the system as a whole.

Urban public transport in Albania (1980)

Albania, by contrast, with its small economy, diverged sharply from this general pattern through the radical isolationist (autarkic) policy it pursued. Breaking first with the Soviet Union and then with China, the country constructed an economic system almost entirely closed off from the outside world. As a result of this choice, it became trapped in a chronic and widespread scarcity of consumer goods. Such isolation inevitably produced persistent shortages: the drastic narrowing of foreign trade channels and the restriction of the flow of technology, raw materials and spare parts for machinery directly affected the living conditions of the population. Under these circumstances, queues in Albania ceased to be a periodic or incidental phenomenon and, throughout the years in which the regime remained in power, became a permanent and defining feature of virtually every sphere of socio-economic life.

Lea Ypi, Professor of Political Philosophy at the London School of Economics (LSE), recounts in her autobiographical work Free: Coming of Age at the End of History the final years of the Stalinist regime led by Enver Hoxha and its disintegration in the early 1990s through the eyes of a child, and later of a young woman. Through this narrative, Ypi not only offers a personal story of growing up, but also shows how a tightly sealed Stalinist system functioned in everyday life and how people adapted to conditions of chronic scarcity by devising “creative” solutions.

In Albania, the range of consumer goods in short supply was remarkably wide; so much so that even an empty Coca-Cola can could be treated as an object of prestige. Families who managed to obtain a well-preserved empty Coca-Cola can would often display this “rare” item prominently in their homes, typically placing a flower inside it as if it were a precious vase. [**] Consequently, there was intense competition among the population for access to consumer goods.

Lea Ypi (2022)

Yet the relentless struggle to obtain consumer goods did not merely give rise to sharp competition among the population. Cooperation and solidarity were also remarkably strong. For example, in the queues for scarce goods - which extended into virtually every sphere of life - it was a widespread and accepted practice to mark one’s place by leaving an object behind. There also existed a network of solidarity operating outside state structures, based on reciprocal practices of lending and borrowing. Circumventing official rules - for instance by watching foreign television broadcasts - was likewise common, and these practices coexisted with an outward appearance of conformity.

In the following passage, Ypi vividly describes how people in Albania sought to ease the burden of seemingly endless queues through solidarity, developing a kind of “queue etiquette” with its own unwritten rules:

There was always a queue. It always formed before the distribution lorry arrived. You were always expected to join, unless you had befriended the shopkeeper. That was the general rule. But there were also loopholes. Anyone was allowed to leave the queue so long as they found an appropriate object to replace them during their absence. It could be an old shopping bag, a can, a brick, or a stone. Then there was another rule, eagerly endorsed and promptly enforced: namely, that once the supplies arrived, the object left to act as your representative immediately lost its representative function. It did not matter if you had left a bag, can, brick, or stone in your place. The bag was just a bag; it could no longer be you.

Queues divided between those in which nothing happened and those in which there was always something going on. In the first case, upholding social order could be delegated to objects. In the second case, queues were lively, noisy, and boisterous; everyone had to be present and all limbs were in motion as people tried to catch sight of the counter, see how much was left of what had just arrived, and as the shopkeeper looked around for any friends in the queue they might need to prioritise.

During part of my training to navigate the queue system, I once asked why we had to leave a stone in the cheese queue so we could join the kerosene queue to leave a can there, since nothing was happening in either of them. This was when I learned that queues could go on for an entire day, and sometimes the night, or several nights, and it was essential to let shopping bags, kerosene containers, or appropriately sized stones take on some of the representative functions that would otherwise have to burden their owners. Objects in the queue were regularly monitored, and participants took turns to ensure that the representative bags, cans, or stones were not inadvertently removed or replaced by unauthorised items. In the very rare cases in which the system broke down, fights erupted and queues turned nasty, brutish, and long. People fought bitterly over stones that looked similar, or net bags that had been cheekily replaced with cloth sacks, or kerosene cans that had unexpectedly doubled in size.

Albania (1990)

Behaving respectfully in the queue or joining forces to uphold queuing standards could mark the beginning of lasting friendships. A neighbour you met in the queue or a friend you made while sharing supervisory duties would soon become someone to whom you turned in all kinds of adversity: if an elderly person in your household was unexpectedly ill and you needed child care, or if you discovered you had run out of sugar in the middle of making a birthday cake, or if you needed someone with whom to swap food vouchers, since you might have built up a stock of some items but run out of others. We relied on friends and neighbours for everything. Whenever the need arose, we simply knocked on their door, regardless of the time of day. If they did not have what we were looking for or if they could not help with whatever we needed, they offered substitutions or recommended another family who might be able to help. (Lea Ypi, Free: Coming of Age at the End of History, W.W. Norton & Company, 2023, California, pp. 45-46)

Lea Ypi’s book deserves to be read as one of the rare testimonies that offers an insightful, insider account of the everyday workings of the Stalinist system in Albania, its deep contradictions, and the adaptive practices that people gradually developed in order to cope with them.

[*] Similar problems can still be observed today in the Stalinist regimes of Cuba and North Korea. Of course, the mass famines experienced in both countries over the past quarter century are directly linked to the external blockades imposed by imperialist states. By contrast, China and Vietnam constitute a distinct group: countries in which ruling Stalinist parties have retained political dominance, while the economic structure has largely taken on a capitalist character.

[**] See Chapter Five, “Coca-Cola Cans”, pp. 45-54.

Also see:

Enver Hoxha’s theatre of power: Gün Zileli's testimony

Stalin’s “theoretical contribution”

The testimony of Gün Benderli

The testimony of Vera Tulyakova Hikmet

The testimony of Anatoly Chernyaev

The testimony of Anthony Barnett

The testimony of Zekeriya Sertel (2)

The testimony of Zekeriya Sertel (1)

Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı

Tüketim mallarının kıtlığı, kalitesizliği, uzun kuyruklar ve karaborsa - hatta kimi zaman açlık dalgaları - Stalinist rejimlerin tüm varyantlarına hem geçtiğimiz yüzyılda hem de 21. yüzyılın ilk çeyreğinde damgasını vuran bir özellik olagelmiştir. [*]

Arnavutluk’ta ise tüketim malı kıtlığı, diğer Stalinist rejimlere kıyasla çok daha ağır bir biçimde yaşandı. Kuyruklar ve tüketim mallarına erişimdeki sıkıntılar Stalinist rejimlerde yaygın olarak görülen bir durumdu elbette. Ancak bunun her zaman ve her yerde kronik, genelleşmiş bir kıtlık anlamına geldiğini söylemek doğru olmaz. Sözgelimi İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Sovyetler Birliği ve Doğu Avrupa ülkeleri, tüm sınırlılıklarına rağmen Karşılıklı Ekonomik Yardımlaşma Konseyi (Comecon) çerçevesinde belirli bir uluslararası işbölümü ve ticaret ağına sahipti. Bu sayede kıtlık bu ülkelerde çoğu zaman belirli sektörlerle ya da dönemlerle sınırlı kalıyor, sistemin tamamını sürekli olarak kuşatan kronik bir yokluk hâline dönüşmüyordu.

Arnavutluk'ta şehir içi toplu taşıma (1980)

Küçük bir ekonomiye sahip olan Arnavutluk ise izlediği radikal yalıtılmışlık (otarşi) politikasıyla bu genel tablodan keskin biçimde ayrılıyordu. Önce Sovyetler Birliği’nden, ardından Çin’den koparak neredeyse tam anlamıyla dış dünyaya kapalı bir ekonomik yapı kuran ülke, bu tercihin sonucu olarak kronik ve yaygın bir tüketim malı kıtlığına saplanıp kaldı. Böyle bir yalıtılmışlığın sürekli bir mal kıtlığına yol açması kaçınılmazdı; dış ticaret kanallarının aşırı derecede daraltılması, teknoloji, hammadde ve makine yedek parça akışının sınırlanması doğrudan halkın yaşam koşullarına yansıyordu. Bu koşullar altında Arnavutluk’ta kuyruklar dönemsel ve arızi bir olgu olmaktan çıktı, rejimin ayakta kaldığı yıllar boyunca sosyo-ekonomik işleyişin hemen her alanında kalıcı ve belirleyici bir unsur hâline geldi.

London School of Economics’te (LSE) siyaset felsefesi profesörü olan Lea Ypi, Özgür - Her Şey Parçalanırken Büyümek başlıklı otobiyografik eserinde Enver Hoca’nın başında yer aldığı Stalinist rejimin son yıllarını ve 1990’ların başındaki çözülme sürecini bir çocuğun, ardından bir genç kızın gözünden aktarır. Ypi, bu anlatı aracılığıyla yalnızca bireysel bir büyüme hikâyesi sunmakla kalmaz; aynı zamanda sıkı sıkıya dışa kapalı bir Stalinist sistemin gündelik hayatta nasıl işlediğini ve insanların kronik kıtlık koşullarına nasıl “yaratıcı” çözümler geliştirerek uyum sağladığını da gözler önüne serer.

Arnavutluk’ta kıtlığı yaşanan tüketim malları çok geniş bir yelpaze oluşturuyordu; öyle ki boş bir Coca-Cola tenekesi bile bir prestij nesnesi muamelesi görmekteydi. İyi durumdaki boş bir Coca-Cola tenekesine sahip olan aileler “nadir” bulunan bu kutuyu, genellikle içine bir çiçek koyarak, nadide bir vazoymuş gibi, evlerinin görünür bir yerinde sergiliyorlardı. [**] Dolayısıyla, halk arasında tüketim mallarına erişim konusunda yoğun bir rekabet yaşanmaktaydı.

Lea Ypi (2022)

Ancak halkın tüketim mallarına erişmek için verdiği amansız mücadele sadece aralarında keskin bir rekabet yaşanmasına yol açmıyordu. İşbirliği ve dayanışma da son derece güçlüydü. Örneğin, kıt mallar için oluşturulan ve hayatın her alanına yayılan kuyruklarda, sıradaki yerinizi bir nesne bırakarak korumanız yaygın ve kabul görmüş bir uygulamaydı. Devlet yapılarının dışında işleyen, karşılıklı ödünç alma ve verme ilişkilerine dayanan bir dayanışma ağı da mevcuttu. Resmî kuralların etrafından dolanmak - örneğin yabancı televizyon yayınlarını izlemek - oldukça yaygındı ve bu pratikler, dışarıdan bakıldığında sergilenen uyum görüntüsüyle yan yana var oluyordu.

Aşağıdaki pasajda Ypi, Arnavutluk’ta bitmek bilmeyen kuyrukların yükünü dayanışma yoluyla hafifletmeye çalışan insanların nasıl bir “kuyruk adabı” geliştirdiğini ve bu adabın yazılı olmayan kurallarının neler olduğunu son derece canlı bir dille anlatıyor:

Hep kuyruk olurdu. Dağıtım kamyonu gelmeden başlardı kuyruk. Eğer dükkancı arkadaşınız değilse bu kuyruğa girmeniz gerekirdi. Genel kural buydu. Ama kuralın kaçamak noktaları da vardı. Kendisinin yokluğunda yerine koyabileceği uygun bir nesne bulan biri kuyruktan çıkabiliyordu. Bu nesne eski bir alışveriş torbası, bir teneke kutu, bir tuğla ya da bir taş olabiliyordu. Hevesle desteklenen ve hemen uygulamaya konulan başka bir kural daha vardı, o da şuydu, ürünler gelir gelmez temsilciniz olarak kuyrukta bıraktığınız nesne bu temsil işlevini bir anda yitiriyordu. Yerinize ister torba bırakmış olun, ister teneke kutu, tuğla ya da taş. Torba sadece torbaydı, artık sizin yerinize geçemezdi. 

Kuyruklar ikiye ayrılıyordu: hiçbir şey yaşanmayan kuyruklar ve her zaman bir şeyler yaşanan kuyruklar. İlkinde, toplumsal düzenin korunması nesnelere delege edilebilirdi. İkincisinde, kuyruklar cıvıl cıvıldı, gürültülü ve kalabalıktı; herkesin orada bulunması gerekiyordu, tezgahı görmeye, az önce gelen üründen ne kadar kaldığını görmeye çabalayanların bütün kolları, bacakları hareket halinde olurdu, dükkancı da kuyrukta öncelik tanınmasına ihtiyacı olan tanıdıkları var mı diye sağa sola bakınırdı. 

Kuyruk sisteminde yer değiştirmek için eğitilirken bir keresinde neden peynir kuyruğuna bir taş koyup gazyağı kuyruğuna geçtiğimizi ve oraya da bir teneke kutu koyduğumuzu sormuştum, çünkü her iki kuyrukta da bir şey olduğu yoktu. İşte o zaman kuyruğun bütün bir gün sürebildiğini, bazen geceye ya da birkaç geceye kadar uzayabileceğini öğrendim. Alışveriş torbalarının, kutuların ya da uygun büyüklükteki taşların bu temsil işlevinin bir kısmını üstlenmeleri elzemdi, yoksa o nesnelerin sahipleri çekerdi bu sıkıntıyı. Kuyruğa bırakılan nesneler düzenli olarak kontrol edilirdi, sahibini temsil eden torbaların, teneke kutuların ya da taşların oradan alınmaması ya da yerlerine izin alınmadan başka nesneler konmaması için sırayla görev üstlenilirdi. Bu sistemin çöktüğü çok nadir hallerde kavga çıkar, kuyruklar çirkinleşir, kabalaşır ve uzardı. Birbirine benzeyen taşlar ya da yüzsüzlük edilip yerlerine çuvallar konmuş alışveriş fileleri ya da bir anda iki kat büyümüş gazyağı tenekeleri yüzünden insanlar kıyasıya kavga ederlerdi. 

Arnavutluk (1990)

Kuyrukta edepli davranmak ya da kuyruk standartlarını korumak için güçbirliği yapmak kalıcı arkadaşlıkların başlangıcı olabiliyordu. Kuyrukta karşılaştığınız bir komşunuz ya da gözlem görevini birlikte üstlendiğiniz sırada arkadaş olduğunuz biri çok geçmeden her türlü sıkıntınızda başvurabileceğiniz birine dönüşebiliyordu: ailenizdeki yaşlı biri beklenmedik anda hastalanırsa ve sizin çocuğunuzu bırakabileceğiniz birine ihtiyacınız olursa ya da doğum günü pastasını hazırlarken evde şeker kalmadığını görürseniz ya da bazı maddeleri stokladığınız halde başka maddeler tükenmişse gıda kuponlarını değiş-tokuş yapabileceğiniz birine ihtiyaç duyarsanız. Her şey için arkadaşlarımıza ve komşularımıza güvenirdik. Neye ihtiyacımız varsa onların kapılarını çalardık, hangi saat olursa olsun. Bizim aradığımız şey onlarda yoksa ya da ihtiyacımız olan konuda bize yardımcı olamazlarsa yerine başka şeyler sunar ya da yardımcı olabilecek başka bir aileyi önerirlerdi bize.” (Lea Ypi, Özgür - Her Şey Parçalanırken Büyümek, çev.: İlknur Özdemir, Yapı Kredi Yayınları, 2. baskı, Şubat 2024, İstanbul, s. 51-52)

Lea Ypi’nin bu kitabı, Arnavutluk’taki Stalinist sistemin gündelik işleyişini, derin çelişkilerini ve halkın bunlarla başa çıkabilmek için zaman içinde yarattığı uyum pratiklerini içeriden ve yetkin bir biçimde gösteren nadir tanıklıklardan biri olarak okunmayı hak ediyor.

[*] Benzer sorunlar günümüzde Küba ve Kuzey Kore’de varlığını sürdüren Stalinist rejimlerde de gözlemlenmektedir. Elbette, her iki ülkede de son çeyrek yüzyılda görülen kitlesel kıtlıklar, emperyalist ülkelerin uyguladığı dış ablukalarla doğrudan bağlantılıdır. Buna karşılık Çin ve Vietnam, yönetici Stalinist partilerin siyasi hâkimiyetini koruduğu, ancak ekonomik yapının büyük ölçüde kapitalist karakter kazandığı ülkeler olarak farklı bir grup oluşturmaktadır.

[**] Bkz. Kitabın “Coca-Cola Kutuları” başlıklı beşinci bölümü, s. 51-60.

Aynı zamanda bkz.: 

Enver Hoca’nın güç tiyatrosu: Gün Zileli’nin tanıklığı

Stalin’in “teorik katkısı”

Gün Benderli’nin tanıklığı

Vera Tulyakova Hikmet’in tanıklığı

Anatoliy Çernyayev’in tanıklığı

Anthony Barnett’in tanıklığı

Zekeriya Sertel'in tanıklığı (2)

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1)

Enver Hoxha’s theatre of power

Gün Zileli's testimony

In Havariler [The Apostles], one volume of his six-volume autobiography covering the years 1972-1983,[1] Gün Zileli provides a detailed account of his participation in the 7th Congress of the Albanian Party of Labour (PPSH - Partia e Punës e Shqipërisë), held on 1-7 November 1976, as a representative of the Revolutionary Workers’ and Peasants’ Party of Turkey (TİİKP), along with his observations and comments on the Congress. In Havariler, Zileli devotes a full 31 pages to his visit to Albania.

As Zileli begins his account of his journey to Albania, he notes that 1976 was the year in which Enver Hoxha's attacks on the “Three Worlds Theory”, on the Communist Party of China (CPC), and even directly on “Mao Zedong Thought” grew in intensity. “According to the reports we received, Enver Hoxha was going to crown this attack at the 7th Congress of the PPSH, which was soon to be convened. We were following with concern the direction the PPSH was taking."[2]

Although tensions between the PPSH and the CPC were rapidly escalating, the invitation of the TİİKP to the congress indicated that it had not yet severed ties with the PPSH. Zileli also states in his book that a member of the Central Committee of the TİİKP visited the PPSH at the beginning of 1976 and secured the PPSH’s official recognition of the TİİKP as a “sister party”.

On 10 March 2025, we published a blog post on the “one-act” power theatre that Mao staged for Che Guevara in 1960 to demonstrate the hierarchical nature of his country's relationship with China, which was extremely bizarre and utterly incompatible with Marxism.

This time, through excerpts from Zileli’s Havariler, we will present striking examples from another “three-act” power theatre, featuring another Stalinist dictator, Enver Hoxha, and staged not only to target another leader or “sister” parties but also adversaries, the privileged bureaucratic caste ruling the country, and the masses at large.[3]

(...) We were told that a grand "official reception" would be held, where Enver Hoxha would meet all the foreign party representatives. 

(...)

The elevated platform at the centre of the hall, where Enver Hoxha received the delegations, was also specially illuminated from below. He stood alone on this raised stage -a tall, strikingly handsome man with silver hair. As I approached, I noticed a glow surrounding both him and his face, almost “divine” in appearance -perhaps due to the special lighting, or maybe even carefully applied makeup. The delegations, maintaining their strict hierarchical order, passed slowly before him, were introduced by their interpreters with the name of their party, and, after respectfully shaking his hand, exited through the other door to get into their cars.

We were taken to the congress building, which occupied a commanding position near Iskender Bey Square, where the 7th Congress of the PPSH was to be held. (…) A little later, the stage lights came on, revealing the scene: At the very centre of the stage stood a long table with seats reserved for the members of the party Politburo. Behind them, around sixty or seventy seats were arranged for the guest party representatives. Before long, the atmosphere grew livelier. The delegates first began singing party anthems in unison. Then, to the familiar chant of “Party-Enver”, the representatives of foreign parties took their places on stage, once again in strict hierarchical order. Finally, amid cheers and applause, the members of the Politburo arrived in single file and took their seats. (…)

Everyone had taken their seats except for Enver Hoxha. The atmosphere in the hall had reached its peak. The delegates rose to their feet, clapping and chanting “Party-Enver”, their eyes fixed on a single point -the door right next to the stage. While the rest of the hall remained slightly dim, a powerful spotlight was trained on this door, making it stand out. Any moment now, Enver Hoxha was expected to enter through it. We, the spectators, had also risen to our feet in excitement. Despite feeling distinctly uneasy about this theatrical display, I found myself clapping along with the others. (...)

Congress delegates and guests cheering for Enver Hoxha

Finally, at the peak of nearly fifteen minutes of clapping and chanting, Enver Hoxha entered through the door on which all eyes were fixed. A deafening ovation erupted in the hall, lasting for almost half an hour. (...) Eventually, the commotion subsided, and Enver Hoxha, as the party secretary, began reading the lengthy 7th Congress report. (...) On the brightly lit stage, the delegates and members of the Politburo stood up together, raised their arms, and held hands -probably to demonstrate that all party representatives were in complete agreement with Enver Hoxha. Enver Hoxha himself abandoned his speech and clasped hands with Mehmet Shehu on his right and a Politburo member on his left. All the party representatives, hand in hand, swayed back and forth, left and right, as if they were dancing a halay. It was an utterly comical sight. (...)

Even this grand display was not enough for Enver Hoxha. To further emphasise the "unity" within the party, he took Mehmet Shehu by the hand and led him to the front. This time, just the two of them, hand in hand, took one step forward and two steps back in a grand display of unity. Of course, at the time, I was unaware that a major power struggle was unfolding within the party between Enver Hoxha and Mehmet Shehu.[4]

Group photo of Enver Hoxha and Politburo members on the occasion of the 7th Party Congress, taken in front of the building where the PPSH was founded. In the publication where the photo appears, the faces of the Politburo members who were purged in later years have been scratched out.

In the Enver Hoca - 70. Doğum Yıldönümü Albümü [Enver Hoxha - 70th Birth Anniversary Album] published by Halkın Yolu Yayınları in 1978, the faces of three Politburo members who had not yet been purged at the time are still visible.[5]

The portrayal of Enver Hoxha as possessing a "divine" radiance, the deliberate effort to craft a “prophet-like” image around him; the atmosphere meticulously engineered in the congress hall through techniques such as strategic lighting and keeping delegates waiting, culminating in a theatrical spectacle at Enver Hoxha’s entrance; the masking of internal strife and conflicts through staged displays of unity, such as the hand-in-hand demonstrations... All of these are common tactics employed by authoritarian Stalinist regimes to cultivate a leader cult, manipulate the masses, and sustain their grip on power.

But these methods did not emerge in a vacuum. As Leon Trotsky explained in his Marxist masterpiece The Revolution Betrayed, in which he analysed how the Russian Revolution degenerated into bureaucratic totalitarianism, the “Cult of Personality” surrounding Stalin was not a cause but a consequence. It reflected the privileged Soviet bureaucracy’s need for a supreme leader who could personify and safeguard its interests after usurping power from the working class. Mao, Enver Hoxha, and others were “strongmen” who catered to the same need:

The increasingly insistent deification of Stalin is, with all its elements of caricature, a necessary element of the regime. The bureaucracy has need of an inviolable superarbiter, a first consul if not an emperor, and it raises upon its shoulders him who best responds to its claim for lordship. That “strength of character” of the leader which so enraptures the literary dilettantes of the West, is in reality the sum total of the collective pressure of a caste which will stop at nothing in defense of its position. Each one of them at his post is thinking: l’etat c’est moi. In Stalin each one easily finds himself. But Stalin also finds in each one a small part of his own spirit. Stalin is the personification of the bureaucracy. That is the substance of his political personality.[6]

Notes:

[1] Gün Zileli, Havariler (1972-1983), İletişim Yayınları, 7th edition, Istanbul, 2011.

[2] Ibid., p. 220.

[3] Zileli's testimony sheds light on the political, as well as to some extent the social and economic, atmosphere of Albania during the Cold War. We encourage interested readers to read the full text.

[4] Ibid., pp. 238-243.

[5] Enver Hoca - 70. Doğum Yıldönümü Albümü, Halkın Yolu Yayınları, 1st edition, Istanbul, 1978, p. 9.

[6] Leon Trotsky, The Revolution Betrayed: What Is the Soviet Union and Where Is It Going?, Labor Publications, Detroit, 1991, pp. 236-237.

Enver Hoca’nın güç tiyatrosu

Gün Zileli’nin tanıklığı

Gün Zileli, altı ciltlik otobiyografisinin 1972-1983 yıllarını kapsayan Havariler başlıklı cildinde,[1] Arnavutluk Emek Partisi'nin (AEP) 1-7 Kasım 1976 tarihlerinde gerçekleştirilen 7. Kongresi’ne Türkiye İhtilalci İşçi Köylü Partisi’ni (TİİKP) temsilen katılımını ve Kongre’ye ilişkin gözlem ve yorumlarını ayrıntılı bir biçimde aktarıyor. Zileli, Havariler’de Arnavutluk ziyaretine tam 31 sayfa ayırmış.

Zileli, Arnavutluk’a gidişini anlatmaya başlarken, 1976’nın Enver Hoca’nın "Üç Dünya Teorisi"ne, Çin Komünist Partisi’ne (ÇKP) ve hatta doğrudan "Mao Zedong düşüncesi"ne yönelik saldırılarının dozunu artırdığı yıl olduğunu belirtiyor. “Aldığımız haberlere göre, Enver Hoca, yakında toplanacak AEP'nin 7. Kongresi'nde, bu saldırısını taçlandıracaktı. AEP'nin içine girdiği bu yönelimi endişeyle izliyorduk” diyor.[2]

AEP ile ÇKP arasındaki gerilim hızla tırmanıyor olsa da TİİKP’in kongreye davet edilmesi, henüz AEP’yle gemileri yakmadığını gösteriyor. Zileli de kitabında, bir TİİKP Merkez Komitesi üyesinin 1976 yılının başında AEP'yi ziyaret ettiğini ve AEP'nin, TİİKP'i resmen “kardeş parti” ilan etmesini sağladığını belirtiyor.

9 Mart 2025’te yayımladığımız blog yazısında, Mao’nun 1960 yılında Che Guevara’ya, ülkesinin Çin ile ilişkisini nasıl bir hiyerarşi içinde sürdürmesi gerektiğini göstermek için sahnelediği, son derece tuhaf ve Marksizm ile bağdaştırılması mümkün olmayan "tek perdelik" güç tiyatrosunu irdelemeye çalışmıştık.

Bu kez, Zileli'nin Havariler’inden aktaracağımız pasajlar üzerinden,[3] bir başka Stalinist diktatörün, Enver Hoca’nın başrolde olduğu ve yalnızca bir başka lidere veya "kardeş" partilere değil, hasımlara, ülkenin yönetimini elinde tutan ayrıcalıklı bürokratik kasta ve geniş kitlelere de yönelik olarak sahnelenen "üç perdelik" başka bir güç tiyatrosundan çarpıcı örneklere yer vereceğiz.[3]

(…) Enver Hoca'nın, bütün yabancı parti temsilcileriyle tanışacağı büyük bir "resmi kabul" yapılacağı söylendi bize.

(…)

Enver Hoca'nın heyetleri kabul ettiği, salonun tam ortasındaki yükseltinin etrafı da, yerden, özel olarak aydınlatılmıştı. Enver Hoca, bu yükseltinin üstünde tek başına duruyordu. Ak saçlı, uzun boylu, oldukça yakışıklı bir adamdı. O tarafa yaklaştığımda, belki özel ışıklandırmadan, belki de kendisine özel bir makyaj yapılmış olduğundan, hem çevresinde hem de yüzünde, neredeyse "ilahi" olduğuna inanacağım bir ışıltı olduğunu fark ettim. Heyetler, hiyerarşik düzenlerini bozmadan ağır ağır onun önünden geçiyor, tercümanları tarafından partilerinin adıyla Enver Hoca'ya takdim ediliyor, saygıyla Enver Hoca'nın elini sıktıktan sonra, öbür kapıdan çıkıp arabalarına biniyorlardı.

(…)

AEP'nin 7. Kongresi'nin yapılacağı, İskender Bey Meydanı'na yakın ve hakim bir konumdaki kongre binasına götürüldük. (…) Biraz sonra, sahne ışıklandırıldı. Manzara şuydu: Sahnenin tam orta yerinde, uzun bir masa ve parti politbüro üyelerinin oturacakları koltuklar bulunuyordu. Onların arkasında aşağı yukarı altmış-yetmiş kişilik, konuk parti temsilcilerinin oturacakları koltuklar sıralanmıştı. Biraz sonra ortalık hareketlendi. Delegeler önce hep bir ağızdan parti marşları söylemeye başladılar. Ardından, o malum "Parti-Enver" sloganı eşliğinde, dış partilerin temsilcileri, yine hiyerarşik bir sıralanma içinde sahnedeki yerlerini aldılar. Bunun ardından alkışlar ve sloganlarla politbüro üyeleri tek sıra halinde gelerek yerlerine oturdular. (…)

Enver Hoca'nın dışında herkes yerini almıştı. Salondaki atmosfer artık en yüksek noktasına tırmanmıştı. Delegeler ayağa kalkmış, el çırpıp "Parti-Enver" diye bağırarak gözlerini tek bir noktaya dikmişlerdi. Bu nokta, sahnenin hemen yanındaki bir kapıydı. Salonun diğer yerleri hafifçe loş olmasına rağmen, güçlü bir spot ışığı bu kapıya çevrilmiş, o noktayı özel olarak aydınlatmıştı. Enver Hoca'nın birazdan bu kapıdan girmesi bekleniyordu. Biz seyirciler de heyecan içinde ayağa kalkmıştık. Bu teatral gösteri havasından enikonu rahatsız olmama rağmen, ben de diğerleriyle birlikte el çırpmaktan kendimi alamıyordum. (…)

Kongre delegeleri ve konuklar Enver Hoca'ya tezahürat yapıyorlar

Sonunda Enver Hoca, aşağı yukarı on beş dakika süren el çırpışların ve sloganların en yüksek noktasında, gözlerin dikildiği kapıdan içeri avdet etti. Salonda korkunç bir tezahürat başladı. Bu tezahürat neredeyse yarım saat sürdü. (…) Sonunda ortalık duruldu, Enver Hoca, parti sekreteri olarak o uzun 7. Kongre ra9orunu okumaya başladı. (…) herhalde tüm parti temsilcilerinin Enver Hoca'yla aynı fikriyatta olduğunu göstermek amacıyla iyiden iyiye ışıklandırılmış sahnedeki delegeler ve politbüro üyeleri hep birlikte ayağa kalktılar, kollarını havaya kaldırıp el ele tutuştular. Enver Hoca da konuşmayı falan bir yana bırakmış, sağ yanındaki Mehmet Şeyhu ve sol yanındaki politbüro üyesiyle el ele tutuşmuştu. Bütün parti temsilcileri, sanki halay çeker gibi el ele, bir öne bir arkaya, bir sağa bir sola gidip geliyorlardı. Çok komik bir manzaraydı. (…)

Enver Hoca'ya bu genel gösteri de yetmemiş olacak ki, parti içindeki "birliği" daha da vurgulamak için, Mehmet Şeyhu'yu elinden tutup ön tarafa getirdi. Bu kez yalnızca ikisi el ele, bir adım ileri iki adım geri giderek büyük bir birlik gösterisinde bulundular. Tabii o sırada, parti içinde, Enver Hoca'yla Mehmet Şeyhu arasında büyük bir iktidar mücadelesinin cereyan ettiğinden haberdar değildim.[4]

Enver Hoca ve Politbüro üyelerinin AEP'nin kurulduğu binanın önünde 7. Parti Kongresi vesilesiyle çektirdikleri grup fotoğrafı. Fotoğrafın yer aldığı yayında, daha sonraki yıllarda tasfiye edilen Politbüro üyelerinin yüzleri kazınmış.

Halkın Yolu Yayınları'nın 1978'de yayımladığı "Enver Hoca - 70. Doğum Yıldönümü Albümü"nde o tarihte henüz tasfiye edilmemiş olan üç Politbüro üyesinin yüzünü görmek mümkün.[5]

Enver Hoca'nın "ilahi" bir ışıltıya sahipmiş gibi sunulması, etrafında bir tür "peygamber" imajı yaratma çabası; kongre salonunda ışıklandırma, delegeleri bekletme vb. teknikler kullanılarak yaratılan atmosfer ve Enver Hoca'nın girişiyle doruğa ulaşan teatral gösteri; el ele birlik gösterileri gibi paravanlar yoluyla gerçekte yaşanan iç çekişme ve çatışmaların maskelenmesi... Tüm bunlar, otoriter Stalinist rejimlerin lider kültünü yaratmak, kitleleri manipüle etmek ve iktidarlarını sürdürmek için başvurdukları yaygın yöntemler.

Ancak bu yöntemler boşlukta ortaya çıkmadılar. Lev Trotskiy’in, Rus Devrimi'nin bürokratik totalitarizme dönüşmesini tahlil ettiği Marksist başyapıtı İhanete Uğrayan Devrim'de açıkladığı gibi, Stalin'i çevreleyen ve bir neden değil bir sonuç olan “Kişi Kültü” iktidarı işçi sınıfının elinden gasp etmiş olan ayrıcalıklı Sovyet bürokrasisinin kendi çıkarlarını kişileştirip savunabilecek bir yüce lidere duyduğu ihtiyacı yansıtıyordu. Mao, Enver Hoca ve diğerleri de aynı ihtiyaca cevap veren “güçlü adamlardı”:

İçinde taşıdığı karikatür öğelerine rağmen, Stalin’in giderek daha pervasız bir biçimde putlaştırılması, rejim açısından bir zorunluluktur. Bürokrasi, bir imparator olmasa da onun yerini dolduracak bir Birinci Konsül’e, yanılmaz bir yüce hakeme ihtiyaç duyar ve kendi egemenlik iddiasına en uygun kişiyi omuzlarında yükseltir. Batı’nın amatör edebiyatçılarının hayranlıkla bahsettiği Şef’in “güçlü karakteri”, gerçekte, konumunu korumak için hiçbir şeyden kaçınmayacak bir kastın kolektif baskısının bileşkesinden ibarettir. Her biri, kendi koltuğunda otururken şöyle düşünür: L'état, c'est moi [Devlet benim]. Her biri kendini Stalin’de kolaylıkla bulur. Ama Stalin de onların her birinde kendi ruhunun bir parçasını görür. Stalin, bürokrasinin cisimleşmiş hâlidir ve politik kişiliğinin özü de buradan gelir.[6]

Notlar:

[1] Gün Zileli, Havariler (1972-1983), İletişim Yayınları, 7. Baskı, İstanbul, 2011.

[2] a.g.e., s. 220.

[3] Zileli'nin tanıklığı, Soğuk Savaş dönemindeki Arnavutluk'un siyasi ve bir ölçüde de toplumsal ve ekonomik atmosferine ışık tutuyor. Konuya ilgili duyan okura metnin tamamını okumasını tavsiye ediyoruz.

[4] a.g.e., s. 238-243

[5] Enver Hoca - 70. Doğum Yıldönümü Albümü, Halkın Yolu Yayınları, 1. Baskı, İstanbul, 1978, s. 9.

[6] Leon Trotsky, The Revolution Betrayed: What Is the Soviet Union and Where Is It Going?, Labor Publications, Detroit, 1991, s. 236-237.