Enver Hoxha’s theatre of power

Gün Zileli's testimony

In Havariler [The Apostles], one volume of his six-volume autobiography covering the years 1972-1983,[1] Gün Zileli provides a detailed account of his participation in the 7th Congress of the Albanian Party of Labour (PPSH - Partia e Punës e Shqipërisë), held on 1-7 November 1976, as a representative of the Revolutionary Workers’ and Peasants’ Party of Turkey (TİİKP), along with his observations and comments on the Congress. In Havariler, Zileli devotes a full 31 pages to his visit to Albania.

As Zileli begins his account of his journey to Albania, he notes that 1976 was the year in which Enver Hoxha's attacks on the “Three Worlds Theory”, on the Communist Party of China (CPC), and even directly on “Mao Zedong Thought” grew in intensity. “According to the reports we received, Enver Hoxha was going to crown this attack at the 7th Congress of the PPSH, which was soon to be convened. We were following with concern the direction the PPSH was taking."[2]

Although tensions between the PPSH and the CPC were rapidly escalating, the invitation of the TİİKP to the congress indicated that it had not yet severed ties with the PPSH. Zileli also states in his book that a member of the Central Committee of the TİİKP visited the PPSH at the beginning of 1976 and secured the PPSH’s official recognition of the TİİKP as a “sister party”.

On 10 March 2025, we published a blog post on the “one-act” power theatre that Mao staged for Che Guevara in 1960 to demonstrate the hierarchical nature of his country's relationship with China, which was extremely bizarre and utterly incompatible with Marxism.

This time, through excerpts from Zileli’s Havariler, we will present striking examples from another “three-act” power theatre, featuring another Stalinist dictator, Enver Hoxha, and staged not only to target another leader or “sister” parties but also adversaries, the privileged bureaucratic caste ruling the country, and the masses at large.[3]

(...) We were told that a grand "official reception" would be held, where Enver Hoxha would meet all the foreign party representatives. 

(...)

The elevated platform at the centre of the hall, where Enver Hoxha received the delegations, was also specially illuminated from below. He stood alone on this raised stage -a tall, strikingly handsome man with silver hair. As I approached, I noticed a glow surrounding both him and his face, almost “divine” in appearance -perhaps due to the special lighting, or maybe even carefully applied makeup. The delegations, maintaining their strict hierarchical order, passed slowly before him, were introduced by their interpreters with the name of their party, and, after respectfully shaking his hand, exited through the other door to get into their cars.

We were taken to the congress building, which occupied a commanding position near Iskender Bey Square, where the 7th Congress of the PPSH was to be held. (…) A little later, the stage lights came on, revealing the scene: At the very centre of the stage stood a long table with seats reserved for the members of the party Politburo. Behind them, around sixty or seventy seats were arranged for the guest party representatives. Before long, the atmosphere grew livelier. The delegates first began singing party anthems in unison. Then, to the familiar chant of “Party-Enver”, the representatives of foreign parties took their places on stage, once again in strict hierarchical order. Finally, amid cheers and applause, the members of the Politburo arrived in single file and took their seats. (…)

Everyone had taken their seats except for Enver Hoxha. The atmosphere in the hall had reached its peak. The delegates rose to their feet, clapping and chanting “Party-Enver”, their eyes fixed on a single point -the door right next to the stage. While the rest of the hall remained slightly dim, a powerful spotlight was trained on this door, making it stand out. Any moment now, Enver Hoxha was expected to enter through it. We, the spectators, had also risen to our feet in excitement. Despite feeling distinctly uneasy about this theatrical display, I found myself clapping along with the others. (...)

Congress delegates and guests cheering for Enver Hoxha

Finally, at the peak of nearly fifteen minutes of clapping and chanting, Enver Hoxha entered through the door on which all eyes were fixed. A deafening ovation erupted in the hall, lasting for almost half an hour. (...) Eventually, the commotion subsided, and Enver Hoxha, as the party secretary, began reading the lengthy 7th Congress report. (...) On the brightly lit stage, the delegates and members of the Politburo stood up together, raised their arms, and held hands -probably to demonstrate that all party representatives were in complete agreement with Enver Hoxha. Enver Hoxha himself abandoned his speech and clasped hands with Mehmet Shehu on his right and a Politburo member on his left. All the party representatives, hand in hand, swayed back and forth, left and right, as if they were dancing a halay. It was an utterly comical sight. (...)

Even this grand display was not enough for Enver Hoxha. To further emphasise the "unity" within the party, he took Mehmet Shehu by the hand and led him to the front. This time, just the two of them, hand in hand, took one step forward and two steps back in a grand display of unity. Of course, at the time, I was unaware that a major power struggle was unfolding within the party between Enver Hoxha and Mehmet Shehu.[4]

Group photo of Enver Hoxha and Politburo members on the occasion of the 7th Party Congress, taken in front of the building where the PPSH was founded. In the publication where the photo appears, the faces of the Politburo members who were purged in later years have been scratched out.

In the Enver Hoca - 70. Doğum Yıldönümü Albümü [Enver Hoxha - 70th Birth Anniversary Album] published by Halkın Yolu Yayınları in 1978, the faces of three Politburo members who had not yet been purged at the time are still visible.[5]

The portrayal of Enver Hoxha as possessing a "divine" radiance, the deliberate effort to craft a “prophet-like” image around him; the atmosphere meticulously engineered in the congress hall through techniques such as strategic lighting and keeping delegates waiting, culminating in a theatrical spectacle at Enver Hoxha’s entrance; the masking of internal strife and conflicts through staged displays of unity, such as the hand-in-hand demonstrations... All of these are common tactics employed by authoritarian Stalinist regimes to cultivate a leader cult, manipulate the masses, and sustain their grip on power.

But these methods did not emerge in a vacuum. As Leon Trotsky explained in his Marxist masterpiece The Revolution Betrayed, in which he analysed how the Russian Revolution degenerated into bureaucratic totalitarianism, the “Cult of Personality” surrounding Stalin was not a cause but a consequence. It reflected the privileged Soviet bureaucracy’s need for a supreme leader who could personify and safeguard its interests after usurping power from the working class. Mao, Enver Hoxha, and others were “strongmen” who catered to the same need:

The increasingly insistent deification of Stalin is, with all its elements of caricature, a necessary element of the regime. The bureaucracy has need of an inviolable superarbiter, a first consul if not an emperor, and it raises upon its shoulders him who best responds to its claim for lordship. That “strength of character” of the leader which so enraptures the literary dilettantes of the West, is in reality the sum total of the collective pressure of a caste which will stop at nothing in defense of its position. Each one of them at his post is thinking: l’etat c’est moi. In Stalin each one easily finds himself. But Stalin also finds in each one a small part of his own spirit. Stalin is the personification of the bureaucracy. That is the substance of his political personality.[6]

Notes:

[1] Gün Zileli, Havariler (1972-1983), İletişim Yayınları, 7th edition, Istanbul, 2011.

[2] Ibid., p. 220.

[3] Zileli's testimony sheds light on the political, as well as to some extent the social and economic, atmosphere of Albania during the Cold War. We encourage interested readers to read the full text.

[4] Ibid., pp. 238-243.

[5] Enver Hoca - 70. Doğum Yıldönümü Albümü, Halkın Yolu Yayınları, 1st edition, Istanbul, 1978, p. 9.

[6] Leon Trotsky, The Revolution Betrayed: What Is the Soviet Union and Where Is It Going?, Labor Publications, Detroit, 1991, pp. 236-237.

Enver Hoca’nın güç tiyatrosu

Gün Zileli’nin tanıklığı

Gün Zileli, altı ciltlik otobiyografisinin 1972-1983 yıllarını kapsayan Havariler başlıklı cildinde,[1] Arnavutluk Emek Partisi'nin (AEP) 1-7 Kasım 1976 tarihlerinde gerçekleştirilen 7. Kongresi’ne Türkiye İhtilalci İşçi Köylü Partisi’ni (TİİKP) temsilen katılımını ve Kongre’ye ilişkin gözlem ve yorumlarını ayrıntılı bir biçimde aktarıyor. Zileli, Havariler’de Arnavutluk ziyaretine tam 31 sayfa ayırmış.

Zileli, Arnavutluk’a gidişini anlatmaya başlarken, 1976’nın Enver Hoca’nın "Üç Dünya Teorisi"ne, Çin Komünist Partisi’ne (ÇKP) ve hatta doğrudan "Mao Zedong düşüncesi"ne yönelik saldırılarının dozunu artırdığı yıl olduğunu belirtiyor. “Aldığımız haberlere göre, Enver Hoca, yakında toplanacak AEP'nin 7. Kongresi'nde, bu saldırısını taçlandıracaktı. AEP'nin içine girdiği bu yönelimi endişeyle izliyorduk” diyor.[2]

AEP ile ÇKP arasındaki gerilim hızla tırmanıyor olsa da TİİKP’in kongreye davet edilmesi, henüz AEP’yle gemileri yakmadığını gösteriyor. Zileli de kitabında, bir TİİKP Merkez Komitesi üyesinin 1976 yılının başında AEP'yi ziyaret ettiğini ve AEP'nin, TİİKP'i resmen “kardeş parti” ilan etmesini sağladığını belirtiyor.

9 Mart 2025’te yayımladığımız blog yazısında, Mao’nun 1960 yılında Che Guevara’ya, ülkesinin Çin ile ilişkisini nasıl bir hiyerarşi içinde sürdürmesi gerektiğini göstermek için sahnelediği, son derece tuhaf ve Marksizm ile bağdaştırılması mümkün olmayan "tek perdelik" güç tiyatrosunu irdelemeye çalışmıştık.

Bu kez, Zileli'nin Havariler’inden aktaracağımız pasajlar üzerinden,[3] bir başka Stalinist diktatörün, Enver Hoca’nın başrolde olduğu ve yalnızca bir başka lidere veya "kardeş" partilere değil, hasımlara, ülkenin yönetimini elinde tutan ayrıcalıklı bürokratik kasta ve geniş kitlelere de yönelik olarak sahnelenen "üç perdelik" başka bir güç tiyatrosundan çarpıcı örneklere yer vereceğiz.[3]

(…) Enver Hoca'nın, bütün yabancı parti temsilcileriyle tanışacağı büyük bir "resmi kabul" yapılacağı söylendi bize.

(…)

Enver Hoca'nın heyetleri kabul ettiği, salonun tam ortasındaki yükseltinin etrafı da, yerden, özel olarak aydınlatılmıştı. Enver Hoca, bu yükseltinin üstünde tek başına duruyordu. Ak saçlı, uzun boylu, oldukça yakışıklı bir adamdı. O tarafa yaklaştığımda, belki özel ışıklandırmadan, belki de kendisine özel bir makyaj yapılmış olduğundan, hem çevresinde hem de yüzünde, neredeyse "ilahi" olduğuna inanacağım bir ışıltı olduğunu fark ettim. Heyetler, hiyerarşik düzenlerini bozmadan ağır ağır onun önünden geçiyor, tercümanları tarafından partilerinin adıyla Enver Hoca'ya takdim ediliyor, saygıyla Enver Hoca'nın elini sıktıktan sonra, öbür kapıdan çıkıp arabalarına biniyorlardı.

(…)

AEP'nin 7. Kongresi'nin yapılacağı, İskender Bey Meydanı'na yakın ve hakim bir konumdaki kongre binasına götürüldük. (…) Biraz sonra, sahne ışıklandırıldı. Manzara şuydu: Sahnenin tam orta yerinde, uzun bir masa ve parti politbüro üyelerinin oturacakları koltuklar bulunuyordu. Onların arkasında aşağı yukarı altmış-yetmiş kişilik, konuk parti temsilcilerinin oturacakları koltuklar sıralanmıştı. Biraz sonra ortalık hareketlendi. Delegeler önce hep bir ağızdan parti marşları söylemeye başladılar. Ardından, o malum "Parti-Enver" sloganı eşliğinde, dış partilerin temsilcileri, yine hiyerarşik bir sıralanma içinde sahnedeki yerlerini aldılar. Bunun ardından alkışlar ve sloganlarla politbüro üyeleri tek sıra halinde gelerek yerlerine oturdular. (…)

Enver Hoca'nın dışında herkes yerini almıştı. Salondaki atmosfer artık en yüksek noktasına tırmanmıştı. Delegeler ayağa kalkmış, el çırpıp "Parti-Enver" diye bağırarak gözlerini tek bir noktaya dikmişlerdi. Bu nokta, sahnenin hemen yanındaki bir kapıydı. Salonun diğer yerleri hafifçe loş olmasına rağmen, güçlü bir spot ışığı bu kapıya çevrilmiş, o noktayı özel olarak aydınlatmıştı. Enver Hoca'nın birazdan bu kapıdan girmesi bekleniyordu. Biz seyirciler de heyecan içinde ayağa kalkmıştık. Bu teatral gösteri havasından enikonu rahatsız olmama rağmen, ben de diğerleriyle birlikte el çırpmaktan kendimi alamıyordum. (…)

Kongre delegeleri ve konuklar Enver Hoca'ya tezahürat yapıyorlar

Sonunda Enver Hoca, aşağı yukarı on beş dakika süren el çırpışların ve sloganların en yüksek noktasında, gözlerin dikildiği kapıdan içeri avdet etti. Salonda korkunç bir tezahürat başladı. Bu tezahürat neredeyse yarım saat sürdü. (…) Sonunda ortalık duruldu, Enver Hoca, parti sekreteri olarak o uzun 7. Kongre ra9orunu okumaya başladı. (…) herhalde tüm parti temsilcilerinin Enver Hoca'yla aynı fikriyatta olduğunu göstermek amacıyla iyiden iyiye ışıklandırılmış sahnedeki delegeler ve politbüro üyeleri hep birlikte ayağa kalktılar, kollarını havaya kaldırıp el ele tutuştular. Enver Hoca da konuşmayı falan bir yana bırakmış, sağ yanındaki Mehmet Şeyhu ve sol yanındaki politbüro üyesiyle el ele tutuşmuştu. Bütün parti temsilcileri, sanki halay çeker gibi el ele, bir öne bir arkaya, bir sağa bir sola gidip geliyorlardı. Çok komik bir manzaraydı. (…)

Enver Hoca'ya bu genel gösteri de yetmemiş olacak ki, parti içindeki "birliği" daha da vurgulamak için, Mehmet Şeyhu'yu elinden tutup ön tarafa getirdi. Bu kez yalnızca ikisi el ele, bir adım ileri iki adım geri giderek büyük bir birlik gösterisinde bulundular. Tabii o sırada, parti içinde, Enver Hoca'yla Mehmet Şeyhu arasında büyük bir iktidar mücadelesinin cereyan ettiğinden haberdar değildim.[4]

Enver Hoca ve Politbüro üyelerinin AEP'nin kurulduğu binanın önünde 7. Parti Kongresi vesilesiyle çektirdikleri grup fotoğrafı. Fotoğrafın yer aldığı yayında, daha sonraki yıllarda tasfiye edilen Politbüro üyelerinin yüzleri kazınmış.

Halkın Yolu Yayınları'nın 1978'de yayımladığı "Enver Hoca - 70. Doğum Yıldönümü Albümü"nde o tarihte henüz tasfiye edilmemiş olan üç Politbüro üyesinin yüzünü görmek mümkün.[5]

Enver Hoca'nın "ilahi" bir ışıltıya sahipmiş gibi sunulması, etrafında bir tür "peygamber" imajı yaratma çabası; kongre salonunda ışıklandırma, delegeleri bekletme vb. teknikler kullanılarak yaratılan atmosfer ve Enver Hoca'nın girişiyle doruğa ulaşan teatral gösteri; el ele birlik gösterileri gibi paravanlar yoluyla gerçekte yaşanan iç çekişme ve çatışmaların maskelenmesi... Tüm bunlar, otoriter Stalinist rejimlerin lider kültünü yaratmak, kitleleri manipüle etmek ve iktidarlarını sürdürmek için başvurdukları yaygın yöntemler.

Ancak bu yöntemler boşlukta ortaya çıkmadılar. Lev Trotskiy’in, Rus Devrimi'nin bürokratik totalitarizme dönüşmesini tahlil ettiği Marksist başyapıtı İhanete Uğrayan Devrim'de açıkladığı gibi, Stalin'i çevreleyen ve bir neden değil bir sonuç olan “Kişi Kültü” iktidarı işçi sınıfının elinden gasp etmiş olan ayrıcalıklı Sovyet bürokrasisinin kendi çıkarlarını kişileştirip savunabilecek bir yüce lidere duyduğu ihtiyacı yansıtıyordu. Mao, Enver Hoca ve diğerleri de aynı ihtiyaca cevap veren “güçlü adamlardı”:

İçinde taşıdığı karikatür öğelerine rağmen, Stalin’in giderek daha pervasız bir biçimde putlaştırılması, rejim açısından bir zorunluluktur. Bürokrasi, bir imparator olmasa da onun yerini dolduracak bir Birinci Konsül’e, yanılmaz bir yüce hakeme ihtiyaç duyar ve kendi egemenlik iddiasına en uygun kişiyi omuzlarında yükseltir. Batı’nın amatör edebiyatçılarının hayranlıkla bahsettiği Şef’in “güçlü karakteri”, gerçekte, konumunu korumak için hiçbir şeyden kaçınmayacak bir kastın kolektif baskısının bileşkesinden ibarettir. Her biri, kendi koltuğunda otururken şöyle düşünür: L'état, c'est moi [Devlet benim]. Her biri kendini Stalin’de kolaylıkla bulur. Ama Stalin de onların her birinde kendi ruhunun bir parçasını görür. Stalin, bürokrasinin cisimleşmiş hâlidir ve politik kişiliğinin özü de buradan gelir.[6]

Notlar:

[1] Gün Zileli, Havariler (1972-1983), İletişim Yayınları, 7. Baskı, İstanbul, 2011.

[2] a.g.e., s. 220.

[3] Zileli'nin tanıklığı, Soğuk Savaş dönemindeki Arnavutluk'un siyasi ve bir ölçüde de toplumsal ve ekonomik atmosferine ışık tutuyor. Konuya ilgili duyan okura metnin tamamını okumasını tavsiye ediyoruz.

[4] a.g.e., s. 238-243

[5] Enver Hoca - 70. Doğum Yıldönümü Albümü, Halkın Yolu Yayınları, 1. Baskı, İstanbul, 1978, s. 9.

[6] Leon Trotsky, The Revolution Betrayed: What Is the Soviet Union and Where Is It Going?, Labor Publications, Detroit, 1991, s. 236-237.

Mao's theatre of power

On 2 January 1959, the brutal dictatorship of Fulgencio Batista, Washington's man in Havana, was overthrown. By the end of the month, the leader of the revolution, Fidel Castro, and his comrades had taken control of the country.

7 Ekim 1959'da INRA (UluErnesto Che Guevara, who was appointed head of the Industrial Department of the INRA (National Institute for Agrarian Reform) on 7 October 1959, set off on a tour of the Stalinist countries on 21 October 1960. His aim was to secure economic aid to counter the effects of the "wear-down-the-revolution embargo" imposed by US imperialism against the new Cuban regime, particularly in the sugar and oil industries. During his journey, he signed trade agreements with several countries, most notably the People's Republic of China, Czechoslovakia, and the Union of Soviet Socialist Republics (USSR). After more than two months abroad, Che Guevara and his entourage returned to Cuba on 23 December 1960.

At one point during his long journey, Che Guevara left Moscow on 17 November 1960 and flew to Beijing. Upon his arrival in China, he was subjected to a protocol that was almost impossible to make sense of. In his biography of Guevara, French journalist and author Jean Cormier (1943–2018) describes the scene as follows:

One morning, at breakfast time, a car arrives to pick up the Commander—alone. His destination is Zhongnanhai, the truly private wing of the palace, where Mao has his apartments in the section known as the ‘library,’ literally ‘the centre of the South Sea.’ Ernesto is invited to wait in a vast hall. At ten o’clock, a large red curtain slowly opens. To Che’s astonishment, he sees Mao on the other side of a glass partition, sipping tea. Mao greets Ernesto with a slow bow of the head, to which the guest responds in the same manner. Then, like in a theatre, the red curtain closes again. (Jean Cormier, Che Guevara: Ölüm Nereden Gelirse Gelsin, trans. Gülseren Devrim, Istanbul, Can Yayınları, 3rd edition, 1997, p. 292). [*]

When I read this passage in Cormier’s book, in Chapter 14, The Buddha Behind the Curtain, my first reaction was, ‘Damn! What kind of scene is this?’ However, I soon realised that merely describing this protocol as an absurd or even humiliating arrangement would be inadequate. I thought that analysing the factors behind this carefully staged scene might offer key insights into the logic of Maoism [**], which is not a revolutionary alternative to Soviet Stalinism, but its Chinese variant.

On the evening of 19 November, after dinner, Che Guevara returned to the Forbidden City. This time, Mao granted him an audience, and the meeting between the delegations of the two countries lasted more than three hours.

This scene symbolises Mao Zedong’s absolute power and his almost untouchable status. Although Che Guevara is a globally recognised political figure and one of the leaders of a successful revolution, he is made to wait patiently in a vast hall—without even knowing whether he will see Mao.

It should be noted that the fact that Che Guevara alone was chosen from the Cuban delegation was a deliberate decision. If he had travelled to the palace with his delegation or at least one other member, the waiting process would have been very different. Those waiting would have had the opportunity to talk amongst themselves, discuss the atmosphere, and interpret the situation. It is clear that such interaction was not desired.

Perhaps the most striking element of this curious protocol is Mao positioning himself “sitting behind a massive pane of glass, drinking tea”. The curtain and the glass create both a physical and symbolic barrier between Mao and Che. This is intended to reinforce Mao's inaccessibility and perhaps the perception of him as a semi-divine figure.

The ‘communication’ between Mao and Che is also highly minimalist and symbolic: “a subtle nod” and “a mirrored nod in response”. This is a wordless form of communication, a silent expression of power and status. The simple nod likely signified both a greeting and an acknowledgement. Mao’s nod signifies that he recognises Che and the revolution in Cuba, while also reaffirming the hierarchy between them and his own unquestionable leadership. Of course, it was Mao who had predetermined the form of this “communication”.

This extraordinarily bizarre meeting took place during one of the most tense periods of the Cold War, at a time when the ideological divide between China and the Soviet Union was beginning to crystallise. In this context, through this theatrical display, Mao and his team also wanted to show the leaders of the Cuban revolution that China was an independent “communist” power, separate from the Kremlin, with its own protocols and leadership style.

[*] I initially translated this passage from the Turkish edition of Jean Cormier’s biography of Che Guevara into English. To avoid any pitfalls associated with translating a translation, I then asked a friend fluent in French to cross-check my version against the original French text. With his help, this dual verification allowed me to refine the nuances and preserve fidelity to the author’s intent.
[**] Despite various internal divisions within the CCP, the regime remained committed to the Stalinist reactionary utopia of “socialism in one country”. With an autarkic outlook, China remained isolated from the world economy and lurched from one crisis to another during these years. Mao's experiments in rural socialism resulted in severe economic devastation and a disastrous famine in the late 1950s that killed tens of millions of people.

Mao’nun güç tiyatrosu

Washington'ın Havana'daki adamı Fulgencio Batista'nın vahşi diktatörlüğü, 2 Ocak 1959 tarihinde yıkıldı ve ocak ayı sona erdiğinde, devrimin lideri Fidel Castro ve yoldaşları ülkeye hâkim olmayı başarmıştı.

7 Ekim 1959'da INRA (Ulusal Tarım Reformu Enstitüsü) Sanayi Bölümü başkanlığına getirilmiş olan Ernesto Che Guevara, ABD emperyalizminin Küba’daki yeni rejime karşı başlattığı, özellikle şeker ve petrol alanındaki "devrimi yıpratma ambargosu"nun etkilerini azaltacak ekonomik yardımlar sağlamak amacıyla, 21 Ekim 1960'ta Stalinist ülkeleri kapsayan bir geziye çıktı. Bu gezisi sırasında Çin Halk Cumhuriyeti, Çekoslovakya ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) başta olmak üzere çeşitli ülkelerle ticaret anlaşmaları imzaladı. İki aydan fazla süren bu seyahatin ardından, Che Guevara ve beraberindeki heyet 23 Aralık 1960'ta Küba’ya döndü.

Che Guevara, uzun gezisinin bir aşamasında, 17 Kasım 1960'ta Moskova'dan ayrılarak Pekin'e uçtu. Çin'e varışından sonra, anlamlandırılması son derece güç bir protokole dâhil edildi. Fransız gazeteci ve yazar Jean Cormier (1943-2018), Guevara biyografisinde bu sahneyi şu şekilde anlatıyor:

Bir sabah [19 Kasım sabahı] kahvaltı vaktinde bir araba Komutan'ı almaya geliyor. Yalnız onu.Gidecekleri yer Yasak Kent, Çong Nan Hai Sarayı’nın sözcüğün tam anlamıyla 'özel' bir bölümü, Mao’nun yaşadığı, 'kitaplık' diye anılan, 'Güney denizlerinin merkezi' olan saray... Ernesto, ölçüsüz genişlikte bir salonda sabırla bekleyecektir. Büyük, kırmızı bir perde açıldığında saat 10'u bulmuştur. Che, hayretler içinde, çok büyük bir camın ardında oturmuş çay içen Mao’yu görüyor. Mao, Che’yi hafif bir baş hareketiyle selamlıyor; Che de aynı hareketle karşılık veriyor. Sonra kırmızı perde kapanıyor, bir tiyatrodaymış gibi. (Jean Cormier, Che Guevara: Ölüm Nereden Gelirse Gelsin, çev. Gülseren Devrim, İstanbul, Can Yayınları, 3. Baskı, 1997, s. 292).

Cormier’in kitabındaki Perdenin Arkasındaki Buda başlıklı 14’üncü bölümde yer alan bu pasajı okuduğumda ilk tepkim, “Lanet olsun! Bu ne biçim bir sahne böyle?” demek oldu. Ancak kısa bir süre sonra bu protokolü sadece absürd ve hatta utanç verici bir düzenleme olarak nitelendirmenin yetersiz olacağı sonucuna vardım. Bu planlanmış sahnenin arkasında yatan etkenleri tahlil etmek, Sovyet Stalinizminin devrimci bir alternatifinin değil, onun Çinli varyantı olan Maoizmin [*] mantığını anlamak açısından önemli ipuçları sunabilir diye düşündüm.

19 Kasım akşamı, yemekten sonra, Che Guevara bir kez daha Yasak Kent'e gitti. Bu kez Mao kendisini kabul etti ve iki ülkenin heyetleri arasındaki görüşme üç saatten fazla sürdü.

Bu sahne, Mao Zedung’un mutlak gücünü ve neredeyse dokunulmaz konumunu sembolize ediyor. Che Guevara dünyaca tanınan bir siyasi figür ve başarıya ulaşmış bir devrimin önderlerinden biri olmasına rağmen, üstelik onu göreceğini bile bilmeden, Mao’yu devasa bir salonda sabırla beklemek zorunda bırakılıyor.

Şunu da belirtmek gerekir ki, Kübalı heyetten yalnızca Che Guevara'nın seçilmiş olması son derece bilinçli bir tercihin ürünüydü. Eğer Che Guevara saraya beraberindeki heyetle veya en azından bu heyetten bir kişiyle gitmiş olsaydı, bekleme süreci çok daha farklı biçimde yaşanacaktı. Bekleyenler kendi aralarında konuşacak ve ortamı, olup biteni yorumlama fırsatına sahip olacaktı. Böyle bir etkileşimin istenmediği çok açık.

Mao’nun kendini "çok büyük bir camın ardında oturmuş çay içerken" göstermesi, bu ilginç protokolün belki de en çarpıcı öğesidir. Perde ve cam, Mao ile Che arasında hem fiziksel hem de sembolik bir bariyer oluşturuyor. Bu durum, Mao’nun ulaşılmazlığını ve belki de yarı tanrısal bir figür olarak algılanmasını sağlamayı amaçlıyor.

Mao ve Che arasındaki “iletişim” de son derece minimalist ve sembolik: "hafif bir baş hareketi" ve "aynı hareketle karşılık". Bu, kelimelere gerek duyulmayan, gücün ve statünün sessizce ifade edildiği bir iletişim biçimi. Basit baş hareketi hem bir selamlaşma hem de bir onaylama anlamı taşıyor olmalı. Mao’nun baş hareketi, Che’yi ve Küba’daki devrimi tanıdığını, ancak aralarındaki hiyerarşiyi ve kendi liderliğinin tartışılmaz olduğunu ima ediyor. Elbette, bu 'iletişim'in formunu önceden belirlemiş olan taraf da Mao.

Bu tuhafın tuhafı buluşma, Soğuk Savaş'ın en gergin dönemlerinden birinde ve Çin ile Sovyetler Birliği arasındaki ideolojik ayrılığın belirginleşmeye başladığı bir zamanda yaşanıyordu. Bu bağlamda, Mao ve ekibi, bu teatral sunumla aynı zamanda, Küba devriminin önderliğine Çin'in Kremlin’den bağımsız, kendine özgü bir “komünist” güç olduğunu ve kendi protokollerine, kendi önderlik tarzına sahip olduğunu da göstermek istiyorlardı.

[*] ÇKP içinde yaşanan çeşitli iç ayrışmalara rağmen rejim Stalinist “tek ülkede sosyalizm” gerici ütopyasını kendisine temel alıyordu. Otarşik bir perspektifle dünya ekonomisinden kopan Çin bu yıllarda bir krizden diğerine savrulup durdu. Mao'nun kırsal sosyalizm deneyleri büyük bir ekonomik yıkıma ve 1950'lerin sonlarında on milyonlarca insanın ölümüne neden olan feci bir kıtlığa yol açtı.