Enver Hoxha’s theatre of power

Gün Zileli's testimony

In Havariler [The Apostles], one volume of his six-volume autobiography covering the years 1972-1983,[1] Gün Zileli provides a detailed account of his participation in the 7th Congress of the Albanian Party of Labour (PPSH - Partia e Punës e Shqipërisë), held on 1-7 November 1976, as a representative of the Revolutionary Workers’ and Peasants’ Party of Turkey (TİİKP), along with his observations and comments on the Congress. In Havariler, Zileli devotes a full 31 pages to his visit to Albania.

As Zileli begins his account of his journey to Albania, he notes that 1976 was the year in which Enver Hoxha's attacks on the “Three Worlds Theory”, on the Communist Party of China (CPC), and even directly on “Mao Zedong Thought” grew in intensity. “According to the reports we received, Enver Hoxha was going to crown this attack at the 7th Congress of the PPSH, which was soon to be convened. We were following with concern the direction the PPSH was taking."[2]

Although tensions between the PPSH and the CPC were rapidly escalating, the invitation of the TİİKP to the congress indicated that it had not yet severed ties with the PPSH. Zileli also states in his book that a member of the Central Committee of the TİİKP visited the PPSH at the beginning of 1976 and secured the PPSH’s official recognition of the TİİKP as a “sister party”.

On 10 March 2025, we published a blog post on the “one-act” power theatre that Mao staged for Che Guevara in 1960 to demonstrate the hierarchical nature of his country's relationship with China, which was extremely bizarre and utterly incompatible with Marxism.

This time, through excerpts from Zileli’s Havariler, we will present striking examples from another “three-act” power theatre, featuring another Stalinist dictator, Enver Hoxha, and staged not only to target another leader or “sister” parties but also adversaries, the privileged bureaucratic caste ruling the country, and the masses at large.[3]

(...) We were told that a grand "official reception" would be held, where Enver Hoxha would meet all the foreign party representatives. 

(...)

The elevated platform at the centre of the hall, where Enver Hoxha received the delegations, was also specially illuminated from below. He stood alone on this raised stage -a tall, strikingly handsome man with silver hair. As I approached, I noticed a glow surrounding both him and his face, almost “divine” in appearance -perhaps due to the special lighting, or maybe even carefully applied makeup. The delegations, maintaining their strict hierarchical order, passed slowly before him, were introduced by their interpreters with the name of their party, and, after respectfully shaking his hand, exited through the other door to get into their cars.

We were taken to the congress building, which occupied a commanding position near Iskender Bey Square, where the 7th Congress of the PPSH was to be held. (…) A little later, the stage lights came on, revealing the scene: At the very centre of the stage stood a long table with seats reserved for the members of the party Politburo. Behind them, around sixty or seventy seats were arranged for the guest party representatives. Before long, the atmosphere grew livelier. The delegates first began singing party anthems in unison. Then, to the familiar chant of “Party-Enver”, the representatives of foreign parties took their places on stage, once again in strict hierarchical order. Finally, amid cheers and applause, the members of the Politburo arrived in single file and took their seats. (…)

Everyone had taken their seats except for Enver Hoxha. The atmosphere in the hall had reached its peak. The delegates rose to their feet, clapping and chanting “Party-Enver”, their eyes fixed on a single point -the door right next to the stage. While the rest of the hall remained slightly dim, a powerful spotlight was trained on this door, making it stand out. Any moment now, Enver Hoxha was expected to enter through it. We, the spectators, had also risen to our feet in excitement. Despite feeling distinctly uneasy about this theatrical display, I found myself clapping along with the others. (...)

Congress delegates and guests cheering for Enver Hoxha

Finally, at the peak of nearly fifteen minutes of clapping and chanting, Enver Hoxha entered through the door on which all eyes were fixed. A deafening ovation erupted in the hall, lasting for almost half an hour. (...) Eventually, the commotion subsided, and Enver Hoxha, as the party secretary, began reading the lengthy 7th Congress report. (...) On the brightly lit stage, the delegates and members of the Politburo stood up together, raised their arms, and held hands -probably to demonstrate that all party representatives were in complete agreement with Enver Hoxha. Enver Hoxha himself abandoned his speech and clasped hands with Mehmet Shehu on his right and a Politburo member on his left. All the party representatives, hand in hand, swayed back and forth, left and right, as if they were dancing a halay. It was an utterly comical sight. (...)

Even this grand display was not enough for Enver Hoxha. To further emphasise the "unity" within the party, he took Mehmet Shehu by the hand and led him to the front. This time, just the two of them, hand in hand, took one step forward and two steps back in a grand display of unity. Of course, at the time, I was unaware that a major power struggle was unfolding within the party between Enver Hoxha and Mehmet Shehu.[4]

Group photo of Enver Hoxha and Politburo members on the occasion of the 7th Party Congress, taken in front of the building where the PPSH was founded. In the publication where the photo appears, the faces of the Politburo members who were purged in later years have been scratched out.

In the Enver Hoca - 70. Doğum Yıldönümü Albümü [Enver Hoxha - 70th Birth Anniversary Album] published by Halkın Yolu Yayınları in 1978, the faces of three Politburo members who had not yet been purged at the time are still visible.[5]

The portrayal of Enver Hoxha as possessing a "divine" radiance, the deliberate effort to craft a “prophet-like” image around him; the atmosphere meticulously engineered in the congress hall through techniques such as strategic lighting and keeping delegates waiting, culminating in a theatrical spectacle at Enver Hoxha’s entrance; the masking of internal strife and conflicts through staged displays of unity, such as the hand-in-hand demonstrations... All of these are common tactics employed by authoritarian Stalinist regimes to cultivate a leader cult, manipulate the masses, and sustain their grip on power.

But these methods did not emerge in a vacuum. As Leon Trotsky explained in his Marxist masterpiece The Revolution Betrayed, in which he analysed how the Russian Revolution degenerated into bureaucratic totalitarianism, the “Cult of Personality” surrounding Stalin was not a cause but a consequence. It reflected the privileged Soviet bureaucracy’s need for a supreme leader who could personify and safeguard its interests after usurping power from the working class. Mao, Enver Hoxha, and others were “strongmen” who catered to the same need:

The increasingly insistent deification of Stalin is, with all its elements of caricature, a necessary element of the regime. The bureaucracy has need of an inviolable superarbiter, a first consul if not an emperor, and it raises upon its shoulders him who best responds to its claim for lordship. That “strength of character” of the leader which so enraptures the literary dilettantes of the West, is in reality the sum total of the collective pressure of a caste which will stop at nothing in defense of its position. Each one of them at his post is thinking: l’etat c’est moi. In Stalin each one easily finds himself. But Stalin also finds in each one a small part of his own spirit. Stalin is the personification of the bureaucracy. That is the substance of his political personality.[6]

Notes:

[1] Gün Zileli, Havariler (1972-1983), İletişim Yayınları, 7th edition, Istanbul, 2011.

[2] Ibid., p. 220.

[3] Zileli's testimony sheds light on the political, as well as to some extent the social and economic, atmosphere of Albania during the Cold War. We encourage interested readers to read the full text.

[4] Ibid., pp. 238-243.

[5] Enver Hoca - 70. Doğum Yıldönümü Albümü, Halkın Yolu Yayınları, 1st edition, Istanbul, 1978, p. 9.

[6] Leon Trotsky, The Revolution Betrayed: What Is the Soviet Union and Where Is It Going?, Labor Publications, Detroit, 1991, pp. 236-237.

Enver Hoca’nın güç tiyatrosu

Gün Zileli’nin tanıklığı

Gün Zileli, altı ciltlik otobiyografisinin 1972-1983 yıllarını kapsayan Havariler başlıklı cildinde,[1] Arnavutluk Emek Partisi'nin (AEP) 1-7 Kasım 1976 tarihlerinde gerçekleştirilen 7. Kongresi’ne Türkiye İhtilalci İşçi Köylü Partisi’ni (TİİKP) temsilen katılımını ve Kongre’ye ilişkin gözlem ve yorumlarını ayrıntılı bir biçimde aktarıyor. Zileli, Havariler’de Arnavutluk ziyaretine tam 31 sayfa ayırmış.

Zileli, Arnavutluk’a gidişini anlatmaya başlarken, 1976’nın Enver Hoca’nın "Üç Dünya Teorisi"ne, Çin Komünist Partisi’ne (ÇKP) ve hatta doğrudan "Mao Zedong düşüncesi"ne yönelik saldırılarının dozunu artırdığı yıl olduğunu belirtiyor. “Aldığımız haberlere göre, Enver Hoca, yakında toplanacak AEP'nin 7. Kongresi'nde, bu saldırısını taçlandıracaktı. AEP'nin içine girdiği bu yönelimi endişeyle izliyorduk” diyor.[2]

AEP ile ÇKP arasındaki gerilim hızla tırmanıyor olsa da TİİKP’in kongreye davet edilmesi, henüz AEP’yle gemileri yakmadığını gösteriyor. Zileli de kitabında, bir TİİKP Merkez Komitesi üyesinin 1976 yılının başında AEP'yi ziyaret ettiğini ve AEP'nin, TİİKP'i resmen “kardeş parti” ilan etmesini sağladığını belirtiyor.

9 Mart 2025’te yayımladığımız blog yazısında, Mao’nun 1960 yılında Che Guevara’ya, ülkesinin Çin ile ilişkisini nasıl bir hiyerarşi içinde sürdürmesi gerektiğini göstermek için sahnelediği, son derece tuhaf ve Marksizm ile bağdaştırılması mümkün olmayan "tek perdelik" güç tiyatrosunu irdelemeye çalışmıştık.

Bu kez, Zileli'nin Havariler’inden aktaracağımız pasajlar üzerinden,[3] bir başka Stalinist diktatörün, Enver Hoca’nın başrolde olduğu ve yalnızca bir başka lidere veya "kardeş" partilere değil, hasımlara, ülkenin yönetimini elinde tutan ayrıcalıklı bürokratik kasta ve geniş kitlelere de yönelik olarak sahnelenen "üç perdelik" başka bir güç tiyatrosundan çarpıcı örneklere yer vereceğiz.[3]

(…) Enver Hoca'nın, bütün yabancı parti temsilcileriyle tanışacağı büyük bir "resmi kabul" yapılacağı söylendi bize.

(…)

Enver Hoca'nın heyetleri kabul ettiği, salonun tam ortasındaki yükseltinin etrafı da, yerden, özel olarak aydınlatılmıştı. Enver Hoca, bu yükseltinin üstünde tek başına duruyordu. Ak saçlı, uzun boylu, oldukça yakışıklı bir adamdı. O tarafa yaklaştığımda, belki özel ışıklandırmadan, belki de kendisine özel bir makyaj yapılmış olduğundan, hem çevresinde hem de yüzünde, neredeyse "ilahi" olduğuna inanacağım bir ışıltı olduğunu fark ettim. Heyetler, hiyerarşik düzenlerini bozmadan ağır ağır onun önünden geçiyor, tercümanları tarafından partilerinin adıyla Enver Hoca'ya takdim ediliyor, saygıyla Enver Hoca'nın elini sıktıktan sonra, öbür kapıdan çıkıp arabalarına biniyorlardı.

(…)

AEP'nin 7. Kongresi'nin yapılacağı, İskender Bey Meydanı'na yakın ve hakim bir konumdaki kongre binasına götürüldük. (…) Biraz sonra, sahne ışıklandırıldı. Manzara şuydu: Sahnenin tam orta yerinde, uzun bir masa ve parti politbüro üyelerinin oturacakları koltuklar bulunuyordu. Onların arkasında aşağı yukarı altmış-yetmiş kişilik, konuk parti temsilcilerinin oturacakları koltuklar sıralanmıştı. Biraz sonra ortalık hareketlendi. Delegeler önce hep bir ağızdan parti marşları söylemeye başladılar. Ardından, o malum "Parti-Enver" sloganı eşliğinde, dış partilerin temsilcileri, yine hiyerarşik bir sıralanma içinde sahnedeki yerlerini aldılar. Bunun ardından alkışlar ve sloganlarla politbüro üyeleri tek sıra halinde gelerek yerlerine oturdular. (…)

Enver Hoca'nın dışında herkes yerini almıştı. Salondaki atmosfer artık en yüksek noktasına tırmanmıştı. Delegeler ayağa kalkmış, el çırpıp "Parti-Enver" diye bağırarak gözlerini tek bir noktaya dikmişlerdi. Bu nokta, sahnenin hemen yanındaki bir kapıydı. Salonun diğer yerleri hafifçe loş olmasına rağmen, güçlü bir spot ışığı bu kapıya çevrilmiş, o noktayı özel olarak aydınlatmıştı. Enver Hoca'nın birazdan bu kapıdan girmesi bekleniyordu. Biz seyirciler de heyecan içinde ayağa kalkmıştık. Bu teatral gösteri havasından enikonu rahatsız olmama rağmen, ben de diğerleriyle birlikte el çırpmaktan kendimi alamıyordum. (…)

Kongre delegeleri ve konuklar Enver Hoca'ya tezahürat yapıyorlar

Sonunda Enver Hoca, aşağı yukarı on beş dakika süren el çırpışların ve sloganların en yüksek noktasında, gözlerin dikildiği kapıdan içeri avdet etti. Salonda korkunç bir tezahürat başladı. Bu tezahürat neredeyse yarım saat sürdü. (…) Sonunda ortalık duruldu, Enver Hoca, parti sekreteri olarak o uzun 7. Kongre ra9orunu okumaya başladı. (…) herhalde tüm parti temsilcilerinin Enver Hoca'yla aynı fikriyatta olduğunu göstermek amacıyla iyiden iyiye ışıklandırılmış sahnedeki delegeler ve politbüro üyeleri hep birlikte ayağa kalktılar, kollarını havaya kaldırıp el ele tutuştular. Enver Hoca da konuşmayı falan bir yana bırakmış, sağ yanındaki Mehmet Şeyhu ve sol yanındaki politbüro üyesiyle el ele tutuşmuştu. Bütün parti temsilcileri, sanki halay çeker gibi el ele, bir öne bir arkaya, bir sağa bir sola gidip geliyorlardı. Çok komik bir manzaraydı. (…)

Enver Hoca'ya bu genel gösteri de yetmemiş olacak ki, parti içindeki "birliği" daha da vurgulamak için, Mehmet Şeyhu'yu elinden tutup ön tarafa getirdi. Bu kez yalnızca ikisi el ele, bir adım ileri iki adım geri giderek büyük bir birlik gösterisinde bulundular. Tabii o sırada, parti içinde, Enver Hoca'yla Mehmet Şeyhu arasında büyük bir iktidar mücadelesinin cereyan ettiğinden haberdar değildim.[4]

Enver Hoca ve Politbüro üyelerinin AEP'nin kurulduğu binanın önünde 7. Parti Kongresi vesilesiyle çektirdikleri grup fotoğrafı. Fotoğrafın yer aldığı yayında, daha sonraki yıllarda tasfiye edilen Politbüro üyelerinin yüzleri kazınmış.

Halkın Yolu Yayınları'nın 1978'de yayımladığı "Enver Hoca - 70. Doğum Yıldönümü Albümü"nde o tarihte henüz tasfiye edilmemiş olan üç Politbüro üyesinin yüzünü görmek mümkün.[5]

Enver Hoca'nın "ilahi" bir ışıltıya sahipmiş gibi sunulması, etrafında bir tür "peygamber" imajı yaratma çabası; kongre salonunda ışıklandırma, delegeleri bekletme vb. teknikler kullanılarak yaratılan atmosfer ve Enver Hoca'nın girişiyle doruğa ulaşan teatral gösteri; el ele birlik gösterileri gibi paravanlar yoluyla gerçekte yaşanan iç çekişme ve çatışmaların maskelenmesi... Tüm bunlar, otoriter Stalinist rejimlerin lider kültünü yaratmak, kitleleri manipüle etmek ve iktidarlarını sürdürmek için başvurdukları yaygın yöntemler.

Ancak bu yöntemler boşlukta ortaya çıkmadılar. Lev Trotskiy’in, Rus Devrimi'nin bürokratik totalitarizme dönüşmesini tahlil ettiği Marksist başyapıtı İhanete Uğrayan Devrim'de açıkladığı gibi, Stalin'i çevreleyen ve bir neden değil bir sonuç olan “Kişi Kültü” iktidarı işçi sınıfının elinden gasp etmiş olan ayrıcalıklı Sovyet bürokrasisinin kendi çıkarlarını kişileştirip savunabilecek bir yüce lidere duyduğu ihtiyacı yansıtıyordu. Mao, Enver Hoca ve diğerleri de aynı ihtiyaca cevap veren “güçlü adamlardı”:

İçinde taşıdığı karikatür öğelerine rağmen, Stalin’in giderek daha pervasız bir biçimde putlaştırılması, rejim açısından bir zorunluluktur. Bürokrasi, bir imparator olmasa da onun yerini dolduracak bir Birinci Konsül’e, yanılmaz bir yüce hakeme ihtiyaç duyar ve kendi egemenlik iddiasına en uygun kişiyi omuzlarında yükseltir. Batı’nın amatör edebiyatçılarının hayranlıkla bahsettiği Şef’in “güçlü karakteri”, gerçekte, konumunu korumak için hiçbir şeyden kaçınmayacak bir kastın kolektif baskısının bileşkesinden ibarettir. Her biri, kendi koltuğunda otururken şöyle düşünür: L'état, c'est moi [Devlet benim]. Her biri kendini Stalin’de kolaylıkla bulur. Ama Stalin de onların her birinde kendi ruhunun bir parçasını görür. Stalin, bürokrasinin cisimleşmiş hâlidir ve politik kişiliğinin özü de buradan gelir.[6]

Notlar:

[1] Gün Zileli, Havariler (1972-1983), İletişim Yayınları, 7. Baskı, İstanbul, 2011.

[2] a.g.e., s. 220.

[3] Zileli'nin tanıklığı, Soğuk Savaş dönemindeki Arnavutluk'un siyasi ve bir ölçüde de toplumsal ve ekonomik atmosferine ışık tutuyor. Konuya ilgili duyan okura metnin tamamını okumasını tavsiye ediyoruz.

[4] a.g.e., s. 238-243

[5] Enver Hoca - 70. Doğum Yıldönümü Albümü, Halkın Yolu Yayınları, 1. Baskı, İstanbul, 1978, s. 9.

[6] Leon Trotsky, The Revolution Betrayed: What Is the Soviet Union and Where Is It Going?, Labor Publications, Detroit, 1991, s. 236-237.