Çeviri:

Stalinist terörün gölgesinde bir ömür

3 Kasım’da Ron McKay’in derlediği Letters to Gorbachev kitabından bir mektup paylaşmıştım. O ilk mektupta inşaat işçisi I. Boikova, Semipalatinsk’teki nükleer denemelerin çocukluğunun geçtiği köyde nasıl yaşandığını anlatıyordu. Nükleer denemelerden sağ çıkanlar

Bu kez Moskova’dan N. Tairova’nın mektubunu okuyacağız. Tairova, radyoda KGB’nin Stalin dönemindeki tasfiyelerin kurbanlarına ilişkin açıklamasını dinleyince bir arkadaşının başından geçenleri anlatmaya girişiyor. Arkadaşı 1937’de, Büyük Terör sırasında, henüz on yaşındayken anne babasını kaybetmiş. On yıl yetimhanelerde kalmış, küçük kız kardeşine bakmış, bir yandan da okuyup meslek edinmiş. Mektubun yazıldığı sırada emekli olan bu kadın, hâlâ bir kommunalkanın, yani mutfağını ve diğer ortak alanlarını birkaç ailenin paylaştığı bir dairenin tek odasında yaşıyor. Bkz. Moskova’da bir ev ziyareti

Mektubun sonunda Tairova, bu meseleyle kimin ilgilendiğini öğrenmek için Yüksek Sovyet’in iki komitesini aradığını anlatıyor. Bir komiteden konunun kendi yetki alanlarına girmediği cevabını alıyor. Ötekinde konuştuğu kişi ise bu insanların durumunun neden başkalarınınkinden daha kötü olduğunu düşündüğünü soruyor. Tairova’nın itirazı tam da burada. Anne babasını tasfiyelerde kaybetmiş, yıllarca “halk düşmanlarının kızı” damgasıyla yaşamış birinin konut bekleme listesine girebilmesi bile neden anlayışlı bir memura rastlamasına bağlı olsun?

Sözü Tairova’ya bırakalım. 

* * *

Bugün radyoda KGB’nin resmî bir açıklamasını dinledim. Stalin’in tezgâhladığı tasfiyelerin kurbanları hakkındaydı. Yaklaşık üç milyon kişi hüküm giymiş, 60 binden fazla kişi de kurşuna dizilmeye mahkûm edilmiş.

Aramızda bu akıl almaz keyfîliğin masum kurbanları var. Ülkemizde böyle yüz binlerce insan olabilir.

Bunlar, o alçakça tasfiyelerde ailelerini kaybeden, yıllarca itibarlarından yoksun bırakılan, insanca bir hayat süremeyen insanlar. Ömürlerinin sonuna geldiklerinde bile, çektiklerini bir nebze telafi edecek kadar rahat yaşama imkânları yok.

Şimdi altmış yaşlarında bir arkadaşım var. 1937’de, daha on yaşındayken, tasfiyelerde anne babasını kaybetti. Ryazan bölgesindeki yetimhanelerde on yıl kalmak ve küçük kız kardeşine bakmak zorunda kaldı.

Onun gibiler çocukluklarında ve ilk gençliklerinde her türlü sıkıntıyı çektiler. Büyüdüklerinde de bir şey değişmedi. Onlara toplumun dışına itilmiş insanlar gibi davranıldı. Yine de savaştan sağ çıktılar, açlığı ve veremi atlattılar. En önemlisi de bütün bunlara rağmen manen ayakta kaldılar.

1947’de iki kardeşten büyüğü, yani benim arkadaşım, yetimhaneden ayrılıp Moskova Tekstil Enstitüsü’ne girdi. Siciline “halk düşmanlarının kızı” diye geçtiği için başka hiçbir enstitüye başvuramıyordu. Beş yıl boyunca çok küçük bir öğrenci bursuyla geçindi. Yediği, bitkisel yağla pişirilmiş darıdan ibaretti. Yine de enstitüyü üstün başarıyla bitirdi ve Moskova’da bir işe yerleştirildi. Birkaç yıl kiralık odalarda kaldı. Sonra birkaç ailenin paylaştığı bir dairede bir odaya taşındı.

[Bunlar mutfağı ve diğer ortak alanları birkaç ailenin birlikte kullandığı dairelerdi. Sovyetler Birliği’ndeki konut krizinin bir sonucuydu.]

Bir kommunalkanın ortak mutfağı. Aynı dairenin ayrı odalarında yaşayan aileler bu mutfağı paylaşıyor. Fotoğrafta mutfağın iki yanına yerleştirilmiş dört ocak görülüyor.

Kendine özgü bir karakteri olan bu kadın, ki buna şaşmamak gerekir, bekâr kaldı. Emekli olana kadar Moskova’da çalıştı.

Hâlâ sinirlerini yıpratan o dört odalı “ortak daire gulagı”ndaki odasında yaşıyor. Konut koşullarını düzeltebilme umudu da yok.

Ülkemizde onun gibi on binlerce insan var. Aralarında çok sayıda bekâr kadın, dul ve çocuk bulunuyor. Kimse onlarla ilgilenmiyor. Devletten konut almak için bekleme listesine girebilmeleri, beş metrekareden daha küçük bir alanda yaşamaları şartına bağlı.

Geçenlerde bu konuyla kimin ilgilendiğini bulmak için Yüksek Sovyet’in telefon rehberini bir süre karıştırdım. Sosyal Politikalar Komitesi’nden biri bunun kendi yetki alanlarına girmediğini söyledi. Yasama Komitesi’nde konuştuğum kişi ise bu insanların durumunun neden başkalarınınkinden daha kötü olduğunu düşündüğümü sordu.

Elbette insan sabrını toplayıp bir iki yıl boyunca türlü kurumların yetkililerinden randevu alabilir. Er ya da geç anlayışlı bir memura rastlamayı umar. Belki o memur bu “dışlanmış” kişiyi bir “özel durum” sayıp devletin konut bekleme listesine girmesine yardım eder. O kişi de listede bir yirmi yıl daha bekler.

Artık gerekli yasayı çıkarıp bu “özel durumları” kural hâline getirmenin zamanı gelmedi mi?

N. Tairova, Moskova

Kaynak: Ron McKay (der.), Letters to Gorbachev: Life in Russia Through the Postbag of Argumenty/Fakty, s. 13-14. Türkçe çeviri kitaptaki İngilizce metinden yapılmıştır. Köşeli parantez içindeki açıklama İngilizce baskıda yer alıyor.

Feridun Gürgöz’s political memoirs (3)

A home visit in Moscow

PART 1 | PART 2 | PART 3 | PART 4

Mehmet Bozışık and Cemal Kıral

In the previous instalment of this series, we referred to Feridun Gürgöz’s visit to Moscow in the summer of 1987, focusing in particular on his shopping trip to a special store reserved for members of the Central Committee. After this experience-one that, in his own words, “left him bitterly regretful”-Gürgöz goes on to recount a visit he paid to a private home during his stay in Moscow, a deeply poignant episode.

During his time in Moscow, Gürgöz visited Mehmet Bozışık (1901-1998) [*], one of the veteran figures of the historical Communist Party of Turkey (TKP), together with Cemal Kıral (1932-2019) [**]. Bozışık then took them to the home of a retired Russian woman worker he knew. The conversation they had with this elderly woman-who lived in a tiny room in a communal flat in a damp-smelling apartment block in central Moscow and survived on a monthly pension of only 60 roubles [***]-left a profound impression on Gürgöz. He recounts the episode as follows:

Comrade Bozışık took us as guests to the home of a Russian woman he knew. She was a retired worker and at the time received a pension of 60 roubles. Her home was a tiny single room in a communal flat in a large apartment block. They shared a small kitchen with the other residents. As one entered the building, a heavy smell of damp caught in the throat. The entrance, the stairways and the corridors all had a bleak and neglected appearance. I remember thinking that such a sight was hardly fitting for the very centre of Moscow. There was hardly any furniture in the poor woman’s room. What caught my attention was a loudspeaker hanging on the wall; I later learned that its cable came down from the floor above. In other words, whenever the radio was switched on upstairs, whatever music or news was being broadcast there could be heard in her room as well. As I stood there thinking about this, I suddenly found myself remembering the time when I was living as a tenant in 1953 on Portakal Yokuşu in Ortaköy, Istanbul. Our Armenian landlord had run a cable down from his radio to our floor and hung a loudspeaker there. Whatever was playing on the radio upstairs, we would hear downstairs as well. But that was 1953-this was 1987!

The poor woman, displaying the best hospitality she could with what little she had, offered us whatever there was in her home: she had sliced a couple of tomatoes and put a few cherries on a plate for us. And of course she made tea. Through Comrade Bozışık we spoke with her at some length. She told us about the hardships of trying to live on 60 roubles and complained that nothing was available anywhere. As I listened, I found myself thinking: these people had fought heroically for the revolution; they had fought against fascism; they had saved humanity. They did not deserve such a wretched life-they deserved something far better. Yet I could not bring myself to touch the tomatoes or the cherries she had offered us. I only drank the tea. Then I left the house deep in thought. Why? Why? (Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, April 2007, Istanbul, pp. 116-117)

The type of housing Gürgöz describes is a typical example of the kommunalka-the “communal flat” system that remained widespread in Soviet cities for many decades. Owing to chronic housing shortages, especially in major urban centres, several families were often forced to share the same flat, with spaces such as the kitchen, bathroom and corridor used collectively. After the Revolution, the nationalisation of housing and the subdivision of large apartments for allocation to different families eased the housing shortage in the short term. However, from the 1930s onwards, as urban populations grew rapidly, this system proved unable to provide a lasting solution. As a result, millions of people were compelled to live for decades in such communal flats, where privacy was extremely limited.

A corridor in one of the kommunalka-communal flats that were widespread in Soviet cities. In these shared apartments, several families lived together, using kitchens and other facilities collectively, and privacy was extremely limited.

The cable-connected loudspeaker that caught Gürgöz’s attention was also a typical feature of everyday Soviet life. For many years, Soviet cities made widespread use of a wired broadcasting system known as the radiotochka. Instead of owning an independent radio receiver, many households simply had a basic loudspeaker mounted on the wall. Through this centrally transmitted network, listeners could hear music programmes, news bulletins and official announcements. In the post-war period in particular, the relatively high cost of radio sets and the Stalinist police state’s desire to keep broadcasting under centralised control contributed to the spread of this system. Gürgöz’s noticing the loudspeaker hanging in the room and recalling a childhood memory from Istanbul points to this distinctive feature of Soviet everyday life-a practice that by the 1980s had become technologically and socially outdated.

Gürgöz’s account of this scene is the product of a deeply sincere and humane observation. Yet it also captures a moment in which the broader historical realities of the twentieth-century Soviet experience intersect with an individual tragedy. The repeated question “Why?”, with which Gürgöz ends his recollection, is naturally an expression of moral indignation. Yet the answer to that question cannot be sought simply at the level of individual choices or personal failings. The situation he describes is the outcome of specific historical and material conditions that must be examined seriously. And this is precisely the principal weakness of Gürgöz’s book. [We pointed to this weakness at the very beginning of the first instalment of this series.]

In the kommunalka-communal flats widespread in Soviet cities-the kitchen was the main shared space for several families and the focal point of everyday life.

In the years following the October Revolution, the devastating effects of the civil war, the failure of the anticipated revolutions in Europe, and the prolonged international isolation created favourable conditions for the bureaucratisation of the Soviet state. The bureaucratic system of rule that emerged in this context succeeded, on the one hand, in achieving rapid industrialisation and building a major military power; yet, on the other, it failed to establish a social order capable of steadily raising the living standards of the very masses who had carried out the revolution.

Gürgöz’s sense of injustice arises precisely from this historical paradox. In the struggle against fascism, millions of people made immense sacrifices, and the Soviet people paid one of the heaviest prices in human history. Yet the social order established after the war failed to create a level of prosperity that met the expectations of the generations who had borne those sacrifices. The modest and hardship-filled life of the elderly woman worker whom Gürgöz visited together with Kıral and Bozışık is a reflection, in everyday terms, of this profound historical contradiction. Thus the question “Why?”, which Gürgöz asks as he leaves that small room, is directed not only at the life of that elderly worker, but at an entire historical experience.

[*] Member of the Central Executive Committee of the Workers’ Party of Turkey (TİP), Aegean Regional Secretary of the TKP, and member of the TKP Central Committee.

[**] Known as “Boz Mehmet”. He joined the TKP in 1927 and went on to serve as a member of the TKP Central Committee.

[***] In the mid-1980s, the average pension in the Soviet Union was roughly 75-90 roubles. In this context, the 60-rouble pension received by the elderly woman whom Gürgöz visited was below average, yet not unusual. At the time, this monthly income corresponded to roughly one-third of an average worker’s wage. It should also be borne in mind that, given the chronic shortages, queues and distribution problems widespread in the Soviet economy, even people with the same nominal income could experience different degrees of impoverishment. Moreover, shortly after Gürgöz’s visit to Moscow in the summer of 1987, as capitalist relations of production began to spread through the Soviet economy in successive shock waves, pensioners and millions of other low-income people would become the first-and among the hardest hit-in the process of capitalist restoration.

Feridun Gürgöz’ün siyasi anıları (3)

Moskova’da bir ev ziyareti

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2 | BÖLÜM 3 | BÖLÜM 4

Mehmet Bozışık ve Cemal Kıral

Bu yazı dizisinin bir önceki bölümünde Feridun Gürgöz’ün 1987 yılının yazında gerçekleştirdiği Moskova ziyaretinden, Merkez Komitesi üyelerine özel bir mağazada yaptığı alışveriş bağlamında söz etmiştik. Gürgöz, bu mağazada kendisini “bin pişman eden” alışveriş deneyiminin ardından Moskova’da bulunduğu sırada gerçekleştirdiği ve insanın içini burkan bir ev ziyaretini anlatıyor.

Gürgöz, Moskova’dayken Cemal Kıral’la (1932-2019) [*] birlikte tarihsel Türkiye Komünist Partisi’nin (TKP) emektar isimlerinden Mehmet Bozışık’ı (1901-1998) [**] ziyaret eder; Bozışık da onları tanıdığı emekli bir Rus kadın işçinin evine götürür. Moskova’nın merkezinde rutubet kokan bir apartmanda, ortak kullanılan bir dairede küçücük bir odada yaşayan ve ayda yalnızca 60 ruble emekli maaşı [***] alan bu yaşlı kadınla yaptıkları sohbet Gürgöz üzerinde derin bir etki bırakır. Gürgöz şöyle anlatıyor:

Bozışık yoldaş bizi tanıdığı bir Rus kadının evine misafir olarak götürdü. Bu kadın, emekli bir işçi idi. O tarihte 60 Ruble emekli aylığı alıyormuş. Evi büyük bir blokta ortaklaşa kullanılan bir dairede, ufacık, tek odalı bir yerdi. Ortaklaşa kullandıkları ufak bir mutfağı vardı. Bloğa girişte ağır bir rutubet kokusu insanın genzini yakıyordu. Blok girişi, merdivenler ve koridor izbe bir görünüm veriyordu. Moskova'nın göbeğinde, Moskova'ya yakışmayan bir görüntü diye düşündüm. Kadıncağızın odasında zaten eşya diyebileceğim fazla bir şey yoktu. Odada dikkatimi çeken kablosunun sonradan bir üst kattan geldiğini öğrendiğim bir hoparlör asılı olmasıydı. Yani yukarıda radyo açılırsa ve orada ne çalarsa, o da aynı müziği veya haberleri dinleyebilecekti. Orada bulunduğum an bunları düşünürken kendimi 1953 senesinde İstanbul Ortaköy'de Portakal yokuşunda kirada otururken, Ermeni olan ev sahibimizin radyosundan bir alt kata, yani bizim oturduğumuz kata kabloyla hoparlör indirmesini hatırladım. Biz de o tarihte yukarıdaki radyoda ne çalarsa, onu dinlerdik. Ancak 1953 nere, 1987 nere!

Kadıncağız misafirperverliğiyle evinde ne varsa ikram etti: Bir iki tane domates doğramıştı, birkaç tane de kiraz koydu önümüze bir tabak içinde. Tabii çay yaptı. Bozışık yoldaş aracılığıyla kadınla epeyce konuştuk. 60 Rubleyle yaşamanın sıkıntılarını anlatıyordu. Hiçbir şeyin bulunmamasından şikâyet ediyordu. Kendi kendime, bu insanlar kahramanca devrim için çarpıştılar, faşizme karşı çarpıştılar, insanlığı kurtardılar, böyle kötü bir yaşamı hak etmediler, daha iyi bir yaşamı hak ettiler diye düşünüyordum. Ben kadıncağızın bize ikram ettiği domates ve kiraza elimi uzatamadım. Sadece çayı içtim. Ve düşünceli biçimde evden ayrıldım. Neden! Neden! (Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, Nisan 2007, İstanbul, s. 116–117)

Gürgöz’ün tasvir ettiği konut, Sovyet şehirlerinde uzun yıllar boyunca yaygın olarak kullanılan “ortak daire” (kommunalka) sisteminin tipik bir örneğidir. Özellikle büyük şehirlerde konut sıkıntısı nedeniyle birçok aile aynı daireyi paylaşmak zorunda kalıyordu; mutfak, banyo ve koridor gibi alanlar ortak kullanılıyordu. Devrimden sonra konutların kamulaştırılması ve büyük apartmanların parçalara ayrılarak farklı ailelere tahsis edilmesi, kısa vadede barınma sorununu hafifletmişti. Ancak bu sistem, özellikle 1930’lardan itibaren hızla büyüyen şehir nüfusu karşısında kalıcı bir çözüm üretemedi ve milyonlarca insan on yıllar boyunca mahremiyetin çok az olduğu bu tür ortak dairelerde yaşamak zorunda kaldı.

Sovyet şehirlerinde yaygın olan “kommunalka”lardan birinin koridoru. Birkaç ailenin aynı daireyi paylaştığı bu ortak konutlarda mutfak ve diğer alanlar birlikte kullanılır, mahremiyet son derece sınırlı olurdu.

Gürgöz’ün dikkatini çeken kabloyla bağlanmış hoparlör de Sovyet gündelik hayatının tipik bir unsuruydu. Sovyet şehirlerinde uzun yıllar boyunca yaygın olan “radiotoçka” adı verilen kablolu yayın sistemi sayesinde birçok evde bağımsız bir radyo alıcısı yerine duvara asılı basit bir hoparlör bulunurdu. Merkezi bir ağ üzerinden verilen bu yayınlarda müzik programları, haberler ve resmî duyurular dinlenebiliyordu. Özellikle savaş sonrası dönemde radyo alıcılarının görece pahalı olması ve Stalinist polis devletinin yayınları merkezi olarak kontrol etme isteği bu sistemin yaygınlaşmasına yol açmıştı. Gürgöz’ün odada asılı duran hoparlörü fark edip İstanbul’daki çocukluk anısını hatırlaması, Sovyet gündelik yaşamının bu kendine özgü ve 1980’li yıllarda teknolojik ve sosyal açıdan artık fazlasıyla eski kalmış bir uygulamasına işaret eder.

Gürgöz’ün aktardığı bu sahne, son derece samimi ve insanî bir gözlemin ürünüdür. Ancak aynı zamanda 20. yüzyıl Sovyet deneyiminin daha geniş tarihsel gerçeklikleriyle bireysel bir trajedinin kesiştiği bir kesiti de yansıtır. Gürgöz’ün anısının sonunda tekrar ederek sorduğu “Neden?” sorusu, doğal olarak ahlaki bir tepkinin ifadesidir. Ne var ki bu soruya verilecek yanıt bireysel tercihler ya da ahlaki zaaflar düzeyinde aranamaz. Söz konusu tablo, ciddiyetle ele alınıp tahlil edilmesi gereken belirli tarihsel ve maddi koşulların ürünüdür. Gürgöz’ün kitabının en önemli zaafı da tam olarak budur. [Bu zaafa yazı dizisinin ilk bölümünün hemen başlarında işaret etmiştik.]

Sovyet şehirlerinde yaygın olan "kommunalka" dairelerinde mutfak, birkaç ailenin ortak kullandığı ve gündelik yaşamın yoğunlaştığı başlıca mekândı.

Ekim Devrimi’ni izleyen yıllarda yaşanan iç savaşın yıkıcı etkileri, Avrupa’da beklenen devrimlerin gerçekleşmemesi ve uzun yıllara yayılan uluslararası izolasyon, Sovyet devletinin bürokratikleşmesi için elverişli bir zemin hazırladı. Bu süreçte gelişen bürokratik yönetim biçimi, bir yandan hızlı bir sanayileşme ve önemli bir askerî güç yaratmayı başarsa da diğer yandan devrimi gerçekleştiren kitlelerin yaşam standartlarını istikrarlı biçimde yükselten bir toplumsal düzen kurmayı başaramadı.

Gürgöz’ün hissettiği adaletsizlik duygusu tam da bu tarihsel paradokstan kaynaklanır. Faşizme karşı verilen savaşta milyonlarca insan büyük fedakârlıklar yapmış, Sovyet halkı insanlık tarihinin en ağır bedellerinden birini ödemiştir. Ancak savaş sonrasında kurulan toplumsal düzen, bu fedakârlıkları yapan kuşakların beklentilerini karşılayan bir refah düzeyi yaratamadı. Gürgöz’ün, Kıral ve Bozışık'la birlikte ziyaret ettiği yaşlı işçi kadının mütevazı ve sıkıntılarla dolu yaşamı, bu büyük tarihsel çelişkinin gündelik hayattaki bir yansımasıdır. Dolayısıyla, Gürgöz’ün o küçük odadan ayrılırken sorduğu “Neden?” sorusu, aslında yalnızca o yaşlı işçi kadının hayatına değil, bütün bir tarihsel deneyime yöneltilmiş bir sorudur.

[*] Türkiye İşçi Partisi (TİP) Genel Yönetim Kurulu üyesi, TKP Ege Yöre Sekreteri ve TKP Merkez Komite üyesi.

[**] Namıdiğer Boz Mehmet. 1927 yılında TKP’ye üye oldu. TKP Merkez Komitesi üyesi olarak görev yaptı.

[***] 1980’lerin ortalarında Sovyetler Birliği’nde ortalama emekli maaşı yaklaşık 75-90 ruble civarındaydı. Bu açıdan bakıldığında Gürgöz’ün ziyaret ettiği yaşlı kadının aldığı 60 ruble emekli aylığı ortalamanın altında olmakla birlikte olağan dışı bir durum değildi. Bu aylık gelir o tarihte ortalama bir işçi ücretinin yaklaşık üçte birine karşılık geliyordu. Ayrıca işçi sınıfının ve diğer halk kesimlerinin Sovyet ekonomisinde yaygın olan kronik kıtlık, kuyruklar ve dağıtım aksaklıklarıyla boğuştuğu dikkate alındığında, aynı nominal gelire sahip kişilerin bile farklı derecelerde yoksullaşabildiği de göz önünde bulundurulmalıdır. Gürgöz’ün 1987 yazındaki Moskova ziyaretinden kısa süre sonra kapitalist üretim ilişkilerinin ülke ekonomisine birbirini izleyen şok dalgaları gibi yayılmaya başlamasıyla birlikte emekliler ve diğer düşük gelirli milyonlarca insan kapitalist restorasyon sürecinin ilk ve en ağır darbelerini alan kesimler olacaktı.