Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (supplement to Part 7)

Poverty and alcoholism in Yalçın Küçük’s “excessively trouble-free country”

Note: This essay should be read as a supplementary piece to the earlier blog post entitled Mistaking alcoholism for a sign of prosperity: Yalçın Küçük’s fantasies. There, we examined Küçük’s approach to the alcohol problem in the Soviet Union: he presented it not as a symptom and catalyst of economic and social crisis, but rather as a by-product of an “excessively trouble-free” society. Here, we seek to give the same discussion a somewhat more concrete form through Mervyn Matthews’s pioneering study of poverty in the Soviet Union.

In portraying the Soviet Union under Brezhnev as having become an “excessively trouble-free country” - a society in which “disposable incomes had outstripped the possibilities of consumption” - Yalçın Küçük either did not know of an important study dealing with that same period, or chose to ignore it. We are referring to the British Sovietologist Mervyn Matthews’s book, published in 1986, Poverty in the Soviet Union: The Life-styles of the Underprivileged in Recent Years. [*]

Matthews’s book does not approach poverty in the Soviet Union merely in terms of low wages or income inequality. Rather, it shows that poverty in Soviet society must be understood together with the qualitative forms of deprivation that permeated the entire fabric of everyday life: inadequate and unbalanced diets, poor-quality food, chronic shortages of consumer goods, interminable queues, substandard housing conditions, overcrowded living spaces, problems of access to health care, the vulnerability of the elderly and of dependants, and the time swallowed up by queues and the daily struggle to obtain basic supplies.

This picture points to a Soviet reality very different from Küçük’s fantasy of an “excessively trouble-free country”. Possessing roubles in the Soviet Union did not necessarily mean having access to the goods and services one wanted. Low prices might have appeared to provide a guarantee on paper; yet when the shelves were empty, when the goods and services available were of poor quality, and when access to decent food, adequate housing, durable consumer goods or reliable health care depended on personal connections, status, waiting lists, the black market and bureaucratic privilege, that guarantee remained largely formal.

Another important aspect of Matthews’s study is that it shows how the Stalinist regime regarded even the word “poverty” as ideologically dangerous. Rather than openly acknowledging the existence of poverty in the Soviet Union, official discourse hid behind indirect expressions such as “the inadequately provided for” or “those whose needs were not adequately met”. This terminological sleight of hand was not merely a matter of statistical camouflage; it was an attempt to render invisible the fact that a regime claiming to be “socialist”, and even to have reached the stage of “mature socialism”, had left millions of people below an acceptable standard of living.

It is particularly significant for the purposes of this series that Matthews devoted a separate section of his book to alcoholism. In his view, alcoholism was both one of the causes of Soviet poverty and one of its most destructive consequences. In low-income households, alcohol drained already limited family budgets, with devastating effects on nutrition, clothing, childcare and the costs of everyday life. At the same time, through absenteeism, productivity losses, workplace accidents, domestic violence and health problems, it helped to reproduce poverty.

Thus, in Soviet society, alcoholism was not, as Küçük claimed, a secondary malaise arising from the failure to channel “free time” into “communisant” channels. It was a symptom of a structural crisis intertwined with poverty, bureaucratic alienation, chronic shortages of consumer goods, the housing crisis, low wages, the privileged nomenklatura system and the constrictions of everyday life. The fact that the state, while condemning alcoholism and conducting propaganda against it, at the same time derived a considerable share of its consolidated budget revenues from alcohol sales revealed, with stark clarity, the contradiction and hypocrisy of the Stalinist regime.

Matthews’s study had been published five years before Küçük’s book. This means that Yalçın Küçük was either unaware of this pioneering work on Soviet poverty - a serious shortcoming for someone making such sweeping judgements about the Soviet Union - or he was aware of it and deliberately chose to ignore it.

By way of conclusion, it is worth returning to the Moscow scene we recounted in another blog post on the political memoirs of Feridun Gürgöz, formerly a leading member of the Stalinist Communist Party of Turkey (TKP). [**] In the summer of 1987, Gürgöz, together with TKP members Cemal Kıral and Mehmet Bozışık, visited a retired Russian woman worker in Moscow. Living in the city centre, in a damp-smelling apartment block, in a tiny room in a communal flat, this elderly woman received a pension of only 60 roubles a month. Her furnishings were extremely meagre; the kitchen was shared; even the simple loudspeaker in the room reminded Gürgöz of his impoverished childhood in Istanbul in the 1950s. The woman offered her guests whatever she had - a few tomatoes, a few cherries and some tea - but faced with such poverty, Gürgöz could not bring himself to take any of the tomatoes or cherries.

This heart-rending scene is particularly important because it reminds us that the picture Matthews drew in his book was not merely a matter of dry statistics.

[*] Mervyn Matthews, Poverty in the Soviet Union: The Life-styles of the Underprivileged in Recent Years, Cambridge University Press, Cambridge, 1986.

[**] Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, Istanbul, April 2007.

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (7’ye ek)

Yalçın Küçük’ün “aşırı sorunsuz ülkesi”nde yoksulluk ve alkolizm

Not: Bu yazı, daha önce blogda yayımlanan Alkolizmi refah belirtisi sanmak: Yalçın Küçük’ün fantezileri başlıklı yazının tamamlayıcı bir eki olarak okunmalıdır. Orada Yalçın Küçük’ün Sovyetler Birliği’ndeki alkol sorununu ekonomik ve toplumsal krizin bir belirtisi ve katalizörü olarak değil, “aşırı sorunsuz” bir toplumun yan ürünü gibi sunan yaklaşımını ele almıştık. Burada ise aynı tartışmayı, Mervyn Matthews’un Sovyet yoksulluğu üzerine öncü çalışması üzerinden biraz daha somutlaştırıyoruz.

Yalçın Küçük, Sovyetler Birliği’ni Brejnev döneminde “aşırı sorunsuz ülke” hâline gelmiş, “harcanabilir gelirlerin tüketim imkânlarının üstüne çıktığı” bir toplum olarak tasvir ederken, aynı döneme ilişkin önemli bir çalışmayı ya bilmiyor ya da bilmezden geliyordu. Britanyalı Sovyetolog Mervyn Matthews’un 1986 yılında yayımlanan Poverty in the Soviet Union: The Life-styles of the Underprivileged in Recent Years (Sovyetler Birliği’nde Yoksulluk: Son Yıllarda Ayrıcalıksız Kesimlerin Yaşam Tarzları) başlıklı kitabından [*] söz ediyoruz.

Matthews’un kitabı, Sovyetler Birliği’nde yoksulluğu yalnızca düşük ücretler ya da gelir eşitsizliği üzerinden ele almaz. Tersine, Sovyet toplumunda yoksulluğun gündelik hayatın bütün dokusuna yayılan niteliksel yoksunluklarla birlikte anlaşılması gerektiğini gösterir: yetersiz ve dengesiz beslenme, kalitesiz gıda, kronik tüketim malları kıtlığı, uzun kuyruklar, kötü konut koşulları, aşırı kalabalık yaşam alanları, sağlık hizmetlerine erişimdeki sorunlar, yaşlıların ve bağımlı nüfusun kırılganlığı, zamanın kuyruklarda ve gündelik tedarik mücadelesinde tüketilmesi.

Bu tablo, Küçük’ün “aşırı sorunsuz ülke” fantezisinden çok farklı bir Sovyet gerçekliğine işaret eder. Sovyetler Birliği’nde rubleye sahip olmak, istenen mal ve hizmetlere erişebilmek anlamına gelmiyordu. Düşük fiyatlar kâğıt üzerinde bir güvence sağlıyor gibi görünse de raflar boşaldığında, erişilebilen mal ve hizmetler kalitesiz olduğunda, iyi gıdaya, uygun konuta, dayanıklı tüketim mallarına ya da nitelikli sağlık hizmetine ulaşmak kişisel bağlantılara, statüye, bekleme listelerine, karaborsaya ve bürokratik ayrıcalıklara bağlı hâle geldiğinde, bu güvence büyük ölçüde biçimsel kalıyordu.

Matthews’un çalışmasının bir başka önemli yönü, Stalinist rejimin “yoksulluk” sözcüğünü bile ideolojik bakımdan tehlikeli saydığını göstermesidir. Resmî söylem, Sovyetler Birliği’nde yoksulluğun varlığını açıkça kabul etmek yerine, “yetersiz güvenceye sahip” ya da “ihtiyaçları yeterince karşılanmamış” kesimler gibi dolaylı ifadelerin arkasına saklanıyordu. Bu kelime oyunu, yalnızca istatistiksel bir maskeleme değildi; “sosyalist” olduğunu, hatta “olgun sosyalizm” aşamasına ulaştığını iddia eden bir rejimin milyonlarca insanı kabul edilebilir bir yaşam standardının altında bırakmasını görünmez kılma çabasıydı.

Matthews’un kitabında alkolizme özel bir başlık ayırmış olması da bu yazı dizisi açısından özellikle önemlidir. Ona göre alkolizm, Sovyet yoksulluğunun hem nedenlerinden hem de onun en yıkıcı sonuçlarından biriydi. Dar gelirli hanelerde alkol, zaten sınırlı olan aile bütçelerini emiyor; beslenme, giyim, çocukların bakımı ve gündelik yaşam giderleri üzerinde yıkıcı sonuçlar doğuruyordu. Aynı zamanda işe devamsızlık, üretkenlik kaybı, iş kazaları, aile içi şiddet ve sağlık sorunları yoluyla yoksulluğun yeniden üretilmesine katkıda bulunuyordu.

Dolayısıyla Sovyet toplumunda alkolizm, Küçük’ün ileri sürdüğü gibi “boş zaman”ın “komünizan” kanallara akıtılamamasından doğmuş tali bir rahatsızlık değildi. Yoksulluk, bürokratik yabancılaşma, tüketim malları kıtlığı, konut bunalımı, düşük ücretler, ayrıcalıklı nomenklatura düzeni ve gündelik hayatın sıkışmışlığıyla iç içe geçmiş yapısal bir kriz belirtisiydi. Devletin bir yandan alkolizmi kınayıp ona karşı propaganda faaliyeti yürütürken, diğer yandan konsolide bütçe gelirlerinin hatırı sayılır bir bölümünü alkol satışlarından elde etmesi, Stalinist rejimin çelişkisini ve ikiyüzlülüğünü bütün açıklığıyla gösteriyordu.

Matthews’un çalışması, Küçük’ün kitabından beş yıl önce yayımlanmıştı. Dolayısıyla Yalçın Küçük ya Sovyet yoksulluğu üzerine bu öncü çalışmadan haberdar değildi -bu, SSCB üzerine bu kadar iddialı hükümler veren biri açısından ciddi bir eksikliktir- ya da haberdardı ve onu bilerek görmezden geldi.

Bitirirken, daha önce Stalinist Türkiye Komünist Partisi’nin (TKP) önde gelen bir üyesi olan Feridun Gürgöz’ün siyasi anıları [**] üzerine yazdığımız bir başka yazıda aktardığımız Moskova sahnesine geri dönmekte yarar var. Gürgöz, 1987 yazında TKP üyeleri Cemal Kıral ve Mehmet Bozışık’la birlikte Moskova’da emekli bir Rus kadın işçiyi ziyaret eder. Moskova’nın merkezinde, rutubet kokan bir apartmanda, ortak kullanılan bir dairenin küçücük odasında yaşayan bu yaşlı kadın ayda yalnızca 60 ruble emekli maaşı almaktadır. Evin eşyası son derece sınırlıdır; mutfak ortaktır; odadaki basit hoparlör bile Gürgöz’e 1950’lerin İstanbul’undaki yoksul çocukluk anılarını hatırlatır. Kadın, evinde ne varsa -birkaç domates, birkaç kiraz ve çay- misafirlerine ikram eder; ama Gürgöz, bu yoksulluğun karşısında domateslere ve kirazlara elini uzatamaz.

Bu iç burkan sahne, Matthews’un kitabında çizilen tablonun kuru istatistiklerden ibaret olmadığını hatırlatması bakımından özellikle önemlidir.

[*] Mervyn Matthews, Poverty in the Soviet Union: The Life-styles of the Underprivileged in Recent Years, Cambridge University Press, Cambridge, 1986.

[**] Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları,  İstanbul, Nisan 2007.

Shortages of consumer goods in Stalinist regimes

The testimony of Anthony Barnett

I would like to continue examining, this time through Anthony Barnett’s testimony, the various dimensions of consumer-goods shortages, queues, and the pervasive sense of deprivation that shaped everyday life under Stalinist regimes.

Barnett, an English writer, journalist and political commentator who for many years served as editor of New Left Review, visited the Soviet Union in 1987 and recounted his observations in a book entitled Soviet Freedom [*]. Published in Turkish under the title Sovyetler’de Özgürlük [**], the book contains a wealth of striking observations and anecdotes showing just how distorted the material organisation of everyday life was under the Stalinist regime in the Soviet Union.

One of Barnett’s first striking observations about Moscow was the poverty that seemed etched into the city’s human landscape:

Compared to an equivalent city in the West, Moscow is poor. In the centre, its people look and dress as they might have in a mid-western American town fifteen years ago. (…) The number of people with bad teeth is very noticeable… (p. 41)

The picture painted by Barnett reminded me of a similar assessment of the Soviet Union in the late 1960s made by Zekeriya Sertel in his book Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm (As It Was: Socialism in the Russian Manner) [***]:

The impression of foreign visitors was by no means favourable. Whenever we asked friends who had visited the Soviet Union what their impression was, the answer was always the same: misery. Yes, in the Soviet Union, despite all the efforts, exertions, concealment and display, this was the picture that emerged: misery. (p. 136)

There is a gap of roughly twenty years between Barnett’s observations from the late 1980s and Sertel’s from the late 1960s. It is certainly not insignificant that what struck both of them was the poverty and shabbiness etched into the outward appearance of Soviet society. During those two decades, any careful and honest observer who visited the Soviet Union and spent some time there could see that what they were witnessing was not the birth of the “new man”, but the ordinary, normalised appearance of poverty.

For example, Barnett also gives the following account in his book of the deplorable condition of village roads in the Soviet Union:

Village roads are so bad, or nonexistent, that children can’t get to school. According to the new Minister of Health, Yevgeniy Chasov: “In only 35 per cent of the rural district hospitals of the country is there a supply of hot water and in 27 per cent there is no sewerage system and in 17 per cent no running water.” (p. 46)

The observations of Feridun Gürgöz [****], a member of the historical Communist Party of Turkey (TKP) who went to Moscow in 1989 for political training, two years after Barnett, likewise confirm what was said about the condition of the villages. Gürgöz and the other TKP members who had come to study at the school were accommodated at an auxiliary campus in Pushkino, a town about thirty kilometres north of the capital, because there was no room at the main campus in Moscow. About the village situated right next to the campus, Gürgöz writes as follows:

The condition of the village was pitiful. The houses looked as though they might collapse at any moment. The animals’ sheds stood side by side with the dwellings. The roads were unpaved, and as it was winter, the mud was knee-deep. Such was the state of a village some thirty kilometres north of Moscow. (p. 130) (Also see: Feridun Gürgöz’s political memoirs (4): What the “party school” taught)

While Sertel wrote of Baku in the late 1960s that “the markets were completely empty”, Barnett stressed that in Moscow in 1987 the issue was not so much a chronic and generalised shortage of consumer goods as the difficulty of finding the particular goods one was looking for.

There is quite a lot in the shops (…) but its whereabouts and quality is unpredictable and erratic and the queues are ridiculous. “You don’t buy things in Russia”, one housewife told me angrily when I brought the conversation round to shopping, “you get them”. (pp. 41-42)

A queue for frozen fish in a Soviet food store in the 1980s.

The difference between Sertel’s and Barnett’s observations stems primarily from the particular importance attached to keeping shortages of consumer goods in Moscow to a minimum. As the country’s showpiece, Moscow enjoyed a more privileged system of supply than other cities; through an approach known as regionalism or “first-category supply”, food and consumer goods were more readily available in the capital. Yet despite this privileged position, serious difficulties in obtaining consumer goods were at times experienced even in Moscow during the 1970s and 1980s. Of course, once the country plunged headlong into the vortex of capitalist restoration in 1989 and afterwards, shortages of consumer goods would come to ravage Moscow no less than the Soviet Union as a whole.

The special meaning that a Soviet housewife attached to the verb “to get” in the context of shopping is perhaps one of the most succinct descriptions of everyday life in the Soviet Union. In a system dominated by shortages, low-use-value goods, irregular distribution and an arbitrary system of supply, the matter ceased to be one of “buying”; instead, it became a matter of watching for and seizing the rare opportunity when it presented itself. Barnett explains the special meaning attached to this verb as follows: “Getting things means seizing opportunities, playing the system, using contacts, bribery and barter, in cash, kind or in favours.” (p. 42)

There is a crucial point here. Shortage does not merely mean the absence of certain goods; it is also a phenomenon that corrodes the fabric of social relations. It turns people from citizens who meet their needs through open and orderly channels into actors who cultivate connections, watch for opportunities, hoard goods, and calculate possible exchanges. It also, of course, opens the door to bribery, corruption and every form of degeneration. In such a system, “normal” consumer behaviour gives way to a state of constant alertness. People act with an eye not only to what they may find today, but also to the possibility that tomorrow they may find nothing at all.

A vodka queue on a cold day in Chukotka, 1985.

An unforgettable scene that illustrates this perfectly is the banana queue that Barnett witnessed on Gorky Street:

Walking down Gorki Street, I noticed a line of people out in the open waiting to buy green bananas, from a woman with a white coat and a large pair of scales. At the head of the queue was a small elderly man in a battered suit. The assistant put a large bunch on the scales, then another and another. There was restlessness in the line as another large bunch went on. By now, the bananas towered above the old man’s head. Yet another bunch went onto the pile. Even if he had been starved of his greatest passion, he could never have consumed so many bananas before they went bad. He was buying for the future, for exchange with neighbours, and because he might never have another chance to get to the head of the line of people trying to buy bananas. Everyone buys today as if there will be nothing tomorrow, because all too often there isn’t any coffee/tea/lemons/toothpaste or bananas tomorrow or the day after that. It struck me as a miracle that the old man could even carry that many bananas. (p. 43)

This scene, which seems as though it has stepped straight out of a film by the great Federico Fellini, cannot simply be brushed aside as “tragicomedy”. The ridiculous figure here is not the old man. What is truly disgraceful is that, in a socio-economic order where the privileged bureaucratic caste in power claimed to have attained “mature socialism”, people were compelled to behave in this way.

[*] Anthony Barnett, Soviet Freedom: New Perspectives on Gorbachev, Hutchinson Radius, 1st edn, 1 May 1989.

[**] Anthony Barnett, Sovyetler’de Özgürlük, trans. by Dilek Hattatoğlu and Erol Özbek, İletişim Yayınları, 1st edn, Istanbul, 1988.

[***] Zekeriya Sertel, Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm, ed. by Mesude Gülcüoğlu, İletişim Yayınları, 1st edn, Istanbul, 1993.

[****] Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, Istanbul, April 2007.

To be continued

Stalin’s “theoretical contribution”

The testimony of Gün Benderli

The testimony of Vera Tulyakova Hikmet

The testimony of Anatoly Chernyaev

The testimony of Zekeriya Sertel (2)

The testimony of Zekeriya Sertel (1)

Queue etiquette in Stalinist Albania

Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı

Anthony Barnett’in tanıklığı

Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığının, kuyrukların ve gündelik hayatı kuşatan yoksunluk duygusunun farklı boyutlarını ele almayı, bu kez Anthony Barnett’in tanıklığı üzerinden sürdürmek istiyorum.

Uzun yıllar boyunca New Left Review’un yayın yönetmenliğini yapmış bir İngiliz yazar, gazeteci ve siyasi yorumcu olan Barnett, 1987 yılında Sovyetler Birliği’ni ziyaret etmiş ve gözlemlerini Soviet Freedom [*] başlıklı kitabında aktarmıştı. Türkçede Sovyetler’de Özgürlük [**] adıyla yayımlanan bu kitap, Sovyetler Birliği’nde Stalinist rejim altında gündelik hayatın maddi örgütlenişinin ne kadar çarpık bir yapıya sahip olduğunu gösteren çok sayıda ilginç gözlem ve anekdot içeriyor.

Barnett’in Moskova’ya ilişkin ilk dikkat çekici gözlemlerinden biri, şehrin insan panoramasına sinmiş olan yoksulluktur:

Batıdaki dengi bir kente oranla Moskova fakirdir. Kent merkezinde oturanlar, onbeş yıl öncesinde Amerika'nın İçbatı kesimindeki bir kasabanın halkından beklenecek bir görünüm ve giyim kuşam sergiler. (…) Dişleri kötü olan insanların sayısı fark ediliyor… (s. 58).

Barnett’in çizdiği bu tablo bana Zekeriya Sertel’in Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm [***] başlıklı kitabında 1960’lı yılların sonlarının Sovyetler Birliği için yaptığı benzer bir değerlendirmeyi hatırlattı:

Dışarıdan gelen yabancıların izlenimi hiç de iyi değildir. Sovyetler’i ziyarete gelen arkadaşlara izlenimlerini sorduğumuz zaman, verdikleri cevap hep şu olmuştur: Sefalet. Evet, Sovyetler’de, bütün gayretlere, uğraşmalara, maskelemelere, gösterilere bakmayarak, görünen manzara budur: Sefalet. (s. 136)

Barnett’in 1980’li yılların sonlarına ait gözlemleri ile Sertel’in 1960’ların sonlarına ait gözlemleri arasında kabaca yirmi yıllık bir mesafe var. Her ikisinin de dikkatini çeken şeyin, Sovyet toplumunun dış görünüşüne sinmiş yoksulluk ve bakımsızlık olması hiç kuşkusuz önemsiz değil. Bu yirmi yıllık dönemde Sovyetler Birliği’ni ziyaret eden ve orada belli bir süre yaşayan her dikkatli ve dürüst gözlemci, “yeni insan”ın doğuşuna değil, yoksulluğun sıradanlaşmış görünümüne tanık olduğunu fark ediyordu.

Örneğin Barnett kitabında Sovyetler Birliği’nde köy yollarının içler acısı hâliyle ilgili de şu bilgileri veriyor:

Köy yolları öyle kötü ki - hatta bazı yerlerde hiç yok - bu yüzden de çocuklar okula gidemiyor. Yeni Sağlık Bakanı Yevgeniy Çasov'a göre: “Kırsal alandaki hastanelerin sadece yüzde 35'inde sıcak su tesisatı var ve yüzde 27'sinin kanalizasyonu, yüzde 17'sinin su tesisatı bile yok.” (s. 63-64).

Barnett’ten iki yıl sonra, 1989’da Moskova’ya siyasi eğitim için giden tarihsel TKP üyesi Feridun Gürgöz’ün gözlemleri, [****] köylerin durumuyla ilgili söylenenleri teyit eder niteliktedir. Gürgöz ve onunla birlikte okulda eğitim görmeye gelen diğer TKP’liler, Moskova’daki okulun ana yerleşkesinde yer olmadığı için başkentin yaklaşık 30 kilometre kuzeyindeki Puşkino kasabasındaki ek yerleşkede kalırlar ve Gürgöz, yerleşkenin hemen yanında yer alan köyle ilgili şunları söyler:

Köyün durumu içler acısıydı. Evler yıkılacak gibiydi. Hayvanların ahırları evlerle iç içeydi. Yollar toprak, kış olması nedeniyle çamur diz boyuydu. Moskova'nın 30 km kuzeyindeki bir köyün hali buydu. (s. 130) (Ayrıca bkz.: Feridun Gürgöz’ün siyasi anıları (4): “Parti okulu”nun öğrettikleri)

Sertel 1960’lı yılların sonlarında Bakü için “çarşı pazar bomboştu” derken, Barnett 1987 Moskova’sında kronik ve genelleşmiş bir tüketim malı kıtlığından ziyade, aradığını bulma sorununun öne çıktığının altını çizer:

(…) mağazalarda bir sürü şey bulunuyor aslında, ama aradığınızı nerede bulabileceğinizi ve hangi kalitede bulabileceğinizi önceden tahmin etmek imkânsız ve bu konuda tam bir kargaşa hüküm sürüyor, ayrıca kuyruklar da olacak gibi değil. “Rusya'da bir şey satın almazsınız,” demişti bana bir ev kadını, alışverişten söz açtığım zaman. “Yakalarsınız.” (s. 58-59)

1980'lerde bir Sovyet gıda mağazasında dondurulmuş balık kuyruğu.

Sertel ile Barnett’in gözlemleri arasındaki bu fark, esas olarak Moskova’da tüketim malı sıkıntısının asgari düzeyde tutulmasına özel önem verilmiş olmasından kaynaklanmaktadır. Moskova, ülkenin vitrini olarak görüldüğü için diğer şehirlerden daha ayrıcalıklı bir tedarik zincirine sahipti; bu durum, bölgecilik ya da “ilk kategoride tedarik” olarak adlandırılan bir yaklaşımla, başkentte gıda ve tüketim mallarının daha kolay bulunabilmesini sağlıyordu. Yine de bu ayrıcalıklı konuma rağmen, 1970’ler ve 1980’lerde zaman zaman Moskova’da bile tüketim maddelerine erişimde ciddi zorluklar yaşanıyordu. Elbette 1989’da ve sonrasında ülkenin kapitalist restorasyon sürecinin girdabına boylu boyunca girmesiyle birlikte tüketim malı kıtlığı, Sovyetler Birliği’nin genelinde olduğu gibi Moskova’yı da tam anlamıyla kasıp kavuracaktı.

Bir Sovyet ev kadınının “yakalama” fiiline çarşı-pazarda yapılan alışveriş bağlamında yüklediği özel anlam ise Sovyetler Birliği’ndeki gündelik hayatın belki de en özlü tariflerinden biridir. Kıtlığın, kullanım değeri düşük malların, düzensiz dağıtımın ve keyfî tedarik yapısının egemen olduğu bir düzende mesele “satın alma” olmaktan çıkar; mesele, nadir ortaya çıkan fırsatı kollayıp ele geçirme işine dönüşür. Barnett de bu fiile yüklenen özel anlamı şöyle açıklar: “Yakalamak, fırsatlardan yararlanmak, düzenin gerektirdiği rolü takınmak, ilişkileri nakit para, nezaket ve yardımlar biçimindeki rüşvet ve değiş tokuşları kullanmak demektir.” (s. 59)

Burada çok önemli bir nokta var. Kıtlık, yalnızca bazı malların eksikliği demek değildir; aynı zamanda toplumsal ilişkilerin dokusunu bozan bir olgudur. İnsanları ihtiyaçlarını açık ve düzenli kanallardan karşılayan yurttaşlar olmaktan çıkarıp, bağlantı kollayan, fırsat takip eden, stok yapan, değiş tokuş hesabı yapan aktörlere dönüştürür. Elbette, rüşvetin, yolsuzluğun ve her türlü yozlaşmanın da kapılarını açar. Böyle bir düzende “normal” tüketici davranışı yerini sürekli teyakkuz hâline bırakır. İnsanlar yalnızca bugün ne bulacaklarını değil, yarın hiçbir şey bulamama ihtimalini de hesaba katarak hareket ederler.

1985'te Çukotka'da soğuk bir günde votka kuyruğu.

Barnett’in Gorki Caddesi’nde tanık olduğu muz kuyruğu tam da bunu gösteren unutulmaz bir sahnedir:

Gorki sokağında yürürken, yeşil muz almak için beyaz pardösülü ve elinde kocaman bir kantar tutan bir kadının önünde açık havada kuyruk olmuş insanlara rastladım. Kuyruğun başında eski püskü bir takım elbise içindeki ufak tefek bir yaşlı adam vardı. Satıcı kadının yardımcısı kantara dev bir hevenk koydu, sonra bir tane daha, bir tane daha. Koca bir hevenk daha kantardan geçerken kuyruktakiler homurdanıyordu. Artık yaşlı adamın başı kule gibi yükselen muzların arkasında görünmez olmuştu ki, bir hevenk daha kulenin tepesine yerleştirildi. Uzun süredir aç olsa ve muz en büyük tutkusu olsa bile, bu kadar muzu bozulmadan önce yiyip bitirmesi mümkün değildi. Ama o geleceği için, komşularıyla değiş tokuş için satın alıyordu bunları, çünkü belki de bir daha hiçbir zaman muz almaya çalışan insanların oluşturduğu bir kuyruğun en başında yer alamayabilirdi. Herkes öyle alışveriş yapıyor ki, sanki yarın hiçbir şey kalmayacakmış gibi, çünkü sık sık da hemen ertesi gün çay, kahve, limon, diş macunu ya da muz bulunmayacaktır piyasada ya da yarın bulunursa da öbür gün bulunmayacaktır. O yaşlı adamın o kadar muzu taşıyabilmesi bile bana mucize gibi geldi. (s. 60-61)

İnsanda büyük yönetmen Federico Fellini’nin bir filminden çıkıp gelmiş gibi bir izlenim uyandıran bu sahneyi “trajikomik” bir durum deyip geçiştirmek mümkün değil. Burada gülünç olan yaşlı adam değildir. Asıl rezilce olan, iktidarı elinde tutan ayrıcalıklı bürokratik kastın sözde “olgun sosyalizme” ulaştığını iddia ettiği bir toplumsal-ekonomik düzende insanların bu şekilde davranmaya zorlanıyor olmasıdır.

[*] Anthony Barnett, Soviet Freedom: New Perspectives on Gorbachev, Hutchinson Radius, 1. baskı, 1 Mayıs 1989.

[**] Anthony Barnett, Sovyetler’de Özgürlük, çev.: Dilek Hattatoğlu ve Erol Özbek, İletişim Yayınları, 1. baskı, 1988, İstanbul.

[***] Zekeriya Sertel, Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm, Yay. haz.: Mesude Gülcüoğlu, İletişim Yayınları, 1. baskı, 1993, İstanbul.

[****] Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, Nisan 2007, İstanbul.

Devam edecek

Stalin’in “teorik katkısı”

Gün Benderli’nin tanıklığı

Vera Tulyakova Hikmet’in tanıklığı

Anatoliy Çernyayev’in tanıklığı

Zekeriya Sertel'in tanıklığı (2)

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1)

Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı

Feridun Gürgöz’s political memoirs (4)

What the “Party School” taught

PART 1 | PART 2 | PART 3 | PART 4

Feridun Gürgöz

In this fourth and final instalment of the series, I would like to focus on a number of observations and recollections that Feridun Gürgöz relates in his book Saat Geri Dönmüyor (“The Clock Does Not Turn Back”) concerning his second visit to the Soviet Union.

In February 1989, or perhaps in early March [*], Gürgöz travelled to Moscow with a small group that included several cadres from the Communist Party of Turkey (TKP) to attend a three-month political training programme. As was customary, this programme was to be held at the well-known “Party School”, which operated under the supervision of the Communist Party of the Soviet Union and was used to train members of foreign communist parties.

Upon arriving in Moscow, the TKP group was not placed directly in the school at the outset of the programme. According to Gürgöz, they were first accommodated for about a week in a dacha outside the city. After this week-long wait, the group returned to Moscow. However, as there was no space available at the main school, they were then taken to the town of Pushkino, some 30 kilometres north of the capital, and accommodated in an annex of the school, where their training would take place.

The Institute of Social Sciences (the International Lenin School), referred to by Gürgöz as the “Party School”

The immediate surroundings of the school presented a scene quite unlike what Gürgöz had expected. The complex in Pushkino lay right next to a village that looked as though it had come straight out of the nineteenth century. Indeed, as Gürgöz puts it, the houses in the village seemed almost to press up against the school’s perimeter fence.

The day after they were settled in the school, the TKP group was summoned to a meeting by the school’s security officer:

The officer, a party member in his early thirties -young by our standards- referred in his remarks to the village next to the school, saying something along the lines of “don’t go there; there is nothing to see”. The condition of the village was pitiful. The houses looked as though they might collapse at any moment. The animals’ sheds stood side by side with the dwellings. The roads were unpaved, and as it was winter, the mud was knee-deep. Such was the state of a village some thirty kilometres north of Moscow. (pp. 129-130)

Houses that seemed on the verge of collapse, animal sheds still intermingled with the dwellings, dirt roads, and mud everywhere in winter… This was the scene in a village located just thirty kilometres north of the Soviet capital, in what was supposedly the stage of “mature socialism”. Moreover, this village lay right next to the annex of the Party School used to train cadres of foreign communist parties. Not even the slightest cosmetic improvement had been made -perhaps none could be made- for the sake of appearances.

The content of the political training at the Party School provoked a reaction among some members of the TKP group. [**] One party member, Murat Tokmak (1948-2002), who had previously attended a long-term programme at the same school in 1981-1982, openly voiced his reaction to the striking differences and inconsistencies that had emerged in the content of the lessons over the intervening seven years:

(…) “I attended training here before. At that time, you explained things to me in one way; now you are explaining them differently. Which is correct -the account you gave then or the one you are giving now? I would like to know,” he would say. In fact, what the lecturers were teaching did not please our comrade Sıtkı [Sıtkı Coşkun (1948-1998)] either, though unlike Murat Tokmak he did not express his objections openly. More often, in our private conversations, he would say: “Comrade, don’t pay too much attention to what is being said; things work differently in practice.” (p. 130)

In the Soviet Union, as in other Stalinist regimes, the direction of ideological discourse was largely determined by the needs of the highest political leadership -that is, the privileged bureaucratic caste. For this reason, official ideology could at times undergo abrupt shifts that openly contradicted one another: theses once defended were later abandoned and replaced by new ones. At other times, instead of such direct substitution, recourse was had to shifts in meaning. Yet each of these ideological zigzags was invariably legitimised by the claim that new and decisive steps were being taken on the road to socialism or communism.

Foreign students in the Soviet Union (1963)

In shaping official literature, the education system and cultural policies, the Stalinist bureaucracy made the preservation of its own power, the legitimisation of its privileges and the criminalisation of dissent its central guiding principle. Stalinist ideologues, meanwhile, produced arguments tailored to each new political and economic turn required by the regime. In doing so, they purported to uphold Marxism, yet in essence distorted and falsified it.

By the late 1980s, at a time when the Stalinist regime was rapidly beginning to unravel, these ideological shifts had become far more pronounced and visible, as even passing references to socialism, communism or Marxism were now often avoided altogether. Tokmak’s objection stemmed precisely from this contradiction. From Gürgöz’s account, one can infer -by way of an argumentum e contrario- that the others, including the author himself, refrained from voicing such an objection.

Sıtkı Coşkun, another leading member of the TKP, claimed -apparently without offering any explanation as to why- that what was being taught in the classes did not reflect reality. Moreover, he did so as late as 1989, at a time when the regimes in Eastern Europe were collapsing one after another and the Soviet Union itself was beginning to disintegrate. This was patently absurd and foolish. Yet it was hardly surprising. History offers many examples of opportunism assuming such excessive forms, stretching even the bounds of everyday logic.

With regard to the final weeks of training at the Party School, Gürgöz’s account presents the reader with a rather different scene:

Our last month was spent at the school in Moscow. By then, the season had begun when teaching generally came to a halt. Everyone was preparing to return to their home countries. The belongings of those who had come from African countries were loaded onto lorries and taken to the airport for shipment. Among these items were refrigerators, washing machines, gas cookers -indeed, all kinds of white goods- as well as living-room suites, all newly purchased and sent off to their countries. In other words, the training had largely come to a standstill. (pp. 130-131)

Undoubtedly, the attitude of the teaching staff at the “Party School” -who had become thoroughly alienated from their work and whose sense of discipline had consequently eroded- played a significant role in this slackening of the training. At the same time, however, the rush among cadres from Stalinist parties in various countries to send home refrigerators, furniture and other household goods also offers the reader an important clue to the real state of the so-called international communist movement.

[*] Gürgöz is unable to provide a precise date for the beginning of his visit.

[**] Gürgöz provides the following information about the curriculum at the school:

Relations between the USSR and NATO countries; the USSR’s current peace policy; relations between the USSR and China; the national question in the USSR and the Kurdish question in Turkey; contemporary environmental problems and the measures taken; economic problems in the USSR; how problems arise in agriculture and industry and possible ways of addressing them; renewal and problems within the CPSU; and a series of lectures on human psychology, from which I benefited most, as well as many other topics that I can no longer recall. (p. 130)

Feridun Gürgöz’ün siyasi anıları (4)

“Parti okulu”nun öğrettikleri

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2 | BÖLÜM 3 | BÖLÜM 4

Feridun Gürgöz

Bu yazı dizisinin dördüncü ve son bölümünde, Feridun Gürgöz’ün Saat Geri Dönmüyor başlıklı kitabında Sovyetler Birliği’ne yaptığı ikinci ziyaret sırasında aktardığı bazı gözlem ve anılar üzerinde durmak istiyorum.

Gürgöz, 1989 yılının Şubat ayında ya da Mart ayının başlarında [*], aralarında Türkiye Komünist Partisi’nden (TKP) bazı kadroların da bulunduğu küçük bir grupla üç aylık bir siyasi eğitim programına katılmak üzere Moskova’ya gider. Bu program, her zaman olduğu gibi Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin denetimi altında yabancı komünist partilerin üyelerine eğitim vermek için kullanılan ünlü “parti okulu”nda gerçekleştirilecektir.

Moskova’ya ulaşan TKP’li grup, eğitim programının hemen başında doğrudan okula yerleştirilmez. Gürgöz’ün anlattığına göre, önce yaklaşık bir hafta süreyle Moskova’nın dışında bir daçada misafir edilirler. Bir haftalık bu bekleyişin ardından grup yeniden Moskova’ya döner. Ancak Moskova’daki esas okulda yer olmadığı için buradan başkentin yaklaşık 30 kilometre kuzeyindeki Puşkino kasabasına götürülür ve eğitim görecekleri okulun ek tesisine yerleştirilirler.

Gürgöz'ün "Parti Okulu" olarak söz ettiği Sosyal Bilimler Enstitüsü (Uluslararası Lenin Okulu)

Okulun yakın çevresi, Gürgöz’ün beklediğinden oldukça farklı bir manzara sunar. Puşkino’daki yerleşke, tipik ve sanki 19. yüzyıldan çıkıp gelmiş gibi görünen bir Rus köyünün hemen yanında yer alır. Hatta Gürgöz’ün ifadesiyle köydeki evler neredeyse okulun bahçe tellerine dayanmış gibidir.

Okula yerleştirildiklerinin ertesi günü TKP’li grup okulun güvenlik sorumlusu tarafından görüşmeye çağrılır:

Güvenlik görevlisi 30-35 yaşlarında, bize göre genç sayılacak, bir parti üyesiydi. (…) Genç adam konuşmasının içinde okulun yanındaki köye de değinerek, bu "köye gitmeyin, orada görülecek bir şey yok" anlamında bir şeyler söyledi. Köyün durumu içler acısıydı. Evler yıkılacak gibiydi. Hayvanların ahırları evlerle iç içeydi. Yollar toprak, kış olması nedeniyle çamur diz boyuydu. Moskova'nın 30 km kuzeyindeki bir köyün hali buydu. (s. 129-130)

Yıkılacakmış gibi duran evler, hayvan ahırlarıyla evlerin hâlâ iç içe olması, toprak yollar ve kışın her tarafı saran çamur… Sözde “olgun sosyalizm” aşamasındaki Sovyetler Birliği’nin başkentinin yalnızca 30 kilometre kuzeyinde yer alan bir köyün manzarası budur. Üstelik bu köy, yabancı komünist partilerin kadrolarına eğitim vermek için kullanılan parti okulunun ek yerleşkesinin hemen yanındadır. Vitrine yönelik herhangi bir iyileştirme bile yapılmamış, belki de yapılamamış.

Parti okulunda verilen siyasi eğitimin içeriği, TKP’li grubun bazı üyelerinde tepki yaratır. [**] Daha önce, 1981-1982 yıllarında aynı okulda uzun süreli bir eğitim programına katılmış olan Murat Tokmak (1948-2002) adlı bir parti üyesi, aradan geçen yedi yıl içinde derslerin içeriğinde ortaya çıkan çok belirgin farklılık ve tutarsızlıklara açıktan tepki gösterir:

(…) "ben daha evvel eğitime geldim. Siz orada bana başka türlü anlattınız, burada başka türlü anlatıyorsunuz. Oradaki anlatımlarınız mı doğru, buradaki anlatımınız mı doğru, ben bunu bilmek isterim" diyordu. Esasta hocaların anlattıkları bizim Sıtkı yoldaşın [Sıtkı Coşkun (1948-1998)] da hoşuna gitmiyordu da, o Murat Tokmak gibi açıktan karşı çıkmıyordu. Daha çok ikili konuşmalarımızda, "yoldaş sen bakma o anlatılanlara, işler başka türlü gider" gibi sözler ediyordu. (s. 130)

Sovyetler Birliği’nde ve diğer Stalinist rejimlerde ideolojik söylemin yönü büyük ölçüde en tepedeki siyasal kadronun, yani ayrıcalıklı bürokratik kastın ihtiyaçları doğrultusunda belirleniyordu. Bu nedenle resmî ideoloji zaman zaman birbirleriyle açık biçimde çelişen yön değişiklikleri yapabiliyor, bir dönem savunulan tezler daha sonra terk edilerek yerlerine yenileri konabiliyordu. Bazen de bu tür bir doğrudan ikame yerine anlam değişikliğine uğratma operasyonlarına başvuruluyordu. Ancak bu ideolojik zigzaglar her seferinde sosyalizm ya da komünizm yolunda yeni ve güçlü adımlar atıldığı iddiasıyla meşrulaştırılıyordu.

Sovyetler Birliği'nde eğitim gören yabancı öğrenciler (1963)

Stalinist bürokrasi resmî literatürü, eğitim sistemini ve kültür politikalarını biçimlendirirken her şeyden önce kendi iktidarını korumayı, ayrıcalıklarını meşrulaştırmayı ve muhalefeti kriminalize etmeyi temel bir eksen olarak aldı. Stalinist ideologlar ise rejimin ihtiyaç duyduğu her yeni siyasi ve ekonomik dönüşe uygun argümanları üreterek Marksizmi sözde sahiplenirken, özünde çarpıtıp tahrif ettiler.

1980’lerin sonlarında Stalinist rejimin hızla çözülmeye başladığı bir dönemde bu ideolojik yön değişiklikleri, sosyalizme, komünizme ve Marksizme rüşvet-i kelam vermekten bile çoğu zaman kaçınıldığı için artık çok daha belirgin ve görünür bir hâl almıştı. Tokmak’ın itirazı da tam olarak bu çelişkiden kaynaklanıyordu. Gürgöz’ün yazdıklarından mefhumu muhalif yöntemiyle yazar da dâhil olmak üzere diğerlerinin böyle bir itirazı dile getirmekten uzak durduklarını anlıyoruz.

Öte yandan, TKP’nin bir başka önde gelen üyesi olan Sıtkı Coşkun ise -anlaşıldığı kadarıyla neden öyle olduğuna dair hiçbir açıklama getirmeksizin- derslerde anlatılanların gerçek durumu yansıtmadığını iddia etmiş. Üstelik Coşkun bunu 1989 gibi oldukça geç bir tarihte, Doğu Avrupa’daki rejimler birbiri ardına çökerken ve Sovyetler Birliği’nin dağılmaya başladığı bir sırada yapmış. Saçma ve aptalca olduğu çok açık. Ama yine de şaşırtıcı sayılmaz. Tarihte oportünizmin bu türden ölçüsüz, gündelik mantığın bile sınırlarını zorlayan biçimler aldığı pek çok örnek var ne de olsa.

Parti okulundaki eğitimin son haftalarına ilişkin olarak Gürgöz’ün anlattıkları okuyucunun önüne bambaşka bir manzara daha koyar: 

Son bir ayımız Moskova'daki okulda geçti. Artık okulda eğitimin genel olarak tatile gireceği bir mevsim başlamıştı. Herkes okuldan ülkelerine dönüş hazırlığı yapıyordu. Afrika ülkelerinden gelenlerin eşyaları kamyonlarla alınıp havaalanında kargoya götürülüyordu. Bu eşyalar içinde buzdolapları, çamaşır makineleri, gazlı fırınlar, her türlü beyaz eşya, oturma takımları, hepsi yeni alınmış ülkelerine gönderiliyordu. Yani eğitim tavsamıştı. (s. 130-131)

Kuşkusuz eğitimin bu şekilde tavsamasında, yaptıkları işe iyice yabancılaşmış ve bu nedenle disiplin anlayışı aşınmış olan “parti okulu”nun eğitim kadrosunun tutumu önemli bir paya sahip. Ama aynı zamanda dünyanın farklı ülkelerindeki Stalinist partilerden gelen kadroların ülkelerine beyaz eşya ve mobilya gönderme telaşı da uluslararası sözde komünist hareketin gerçek durumuna dair okura önemli bir ipucu sunuyor.

[*] Gürgöz ziyaretinin başlangıç tarihi konusunda kesin bir tarih veremiyor. 

[**] Okuldaki ders programıyla ilgili Gürgöz şu bilgiyi veriyor: 

SSCB ile NATO ülkeleri ilişkileri, SSCB'nin güncel barış politikası, SSCB ile Çin ilişkileri. SSCB'de ulusal sorun ve Türkiye' de Kürt sorunu, aktüel çevre kirliliği sorunları ve alınan önlemler, SSCB'de ekonomik sorunlar. Tarım ve sanayide sorunlar ortaya nasıl çıkıyor ve çözüm yolları neler? SBKP içindeki yenilenme ve sorunları. Ve benim en çok yararlandığım insan psikolojisi üzerine bir dizi ders ve şimdi hatırlamadığım daha birçok konu. (s. 130)

Feridun Gürgöz’s political memoirs (3)

A home visit in Moscow

PART 1 | PART 2 | PART 3 | PART 4

Mehmet Bozışık and Cemal Kıral

In the previous instalment of this series, we referred to Feridun Gürgöz’s visit to Moscow in the summer of 1987, focusing in particular on his shopping trip to a special store reserved for members of the Central Committee. After this experience-one that, in his own words, “left him bitterly regretful”-Gürgöz goes on to recount a visit he paid to a private home during his stay in Moscow, a deeply poignant episode.

During his time in Moscow, Gürgöz visited Mehmet Bozışık (1901-1998) [*], one of the veteran figures of the historical Communist Party of Turkey (TKP), together with Cemal Kıral (1932-2019) [**]. Bozışık then took them to the home of a retired Russian woman worker he knew. The conversation they had with this elderly woman-who lived in a tiny room in a communal flat in a damp-smelling apartment block in central Moscow and survived on a monthly pension of only 60 roubles [***]-left a profound impression on Gürgöz. He recounts the episode as follows:

Comrade Bozışık took us as guests to the home of a Russian woman he knew. She was a retired worker and at the time received a pension of 60 roubles. Her home was a tiny single room in a communal flat in a large apartment block. They shared a small kitchen with the other residents. As one entered the building, a heavy smell of damp caught in the throat. The entrance, the stairways and the corridors all had a bleak and neglected appearance. I remember thinking that such a sight was hardly fitting for the very centre of Moscow. There was hardly any furniture in the poor woman’s room. What caught my attention was a loudspeaker hanging on the wall; I later learned that its cable came down from the floor above. In other words, whenever the radio was switched on upstairs, whatever music or news was being broadcast there could be heard in her room as well. As I stood there thinking about this, I suddenly found myself remembering the time when I was living as a tenant in 1953 on Portakal Yokuşu in Ortaköy, Istanbul. Our Armenian landlord had run a cable down from his radio to our floor and hung a loudspeaker there. Whatever was playing on the radio upstairs, we would hear downstairs as well. But that was 1953-this was 1987!

The poor woman, displaying the best hospitality she could with what little she had, offered us whatever there was in her home: she had sliced a couple of tomatoes and put a few cherries on a plate for us. And of course she made tea. Through Comrade Bozışık we spoke with her at some length. She told us about the hardships of trying to live on 60 roubles and complained that nothing was available anywhere. As I listened, I found myself thinking: these people had fought heroically for the revolution; they had fought against fascism; they had saved humanity. They did not deserve such a wretched life-they deserved something far better. Yet I could not bring myself to touch the tomatoes or the cherries she had offered us. I only drank the tea. Then I left the house deep in thought. Why? Why? (Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, April 2007, Istanbul, pp. 116-117)

The type of housing Gürgöz describes is a typical example of the kommunalka-the “communal flat” system that remained widespread in Soviet cities for many decades. Owing to chronic housing shortages, especially in major urban centres, several families were often forced to share the same flat, with spaces such as the kitchen, bathroom and corridor used collectively. After the Revolution, the nationalisation of housing and the subdivision of large apartments for allocation to different families eased the housing shortage in the short term. However, from the 1930s onwards, as urban populations grew rapidly, this system proved unable to provide a lasting solution. As a result, millions of people were compelled to live for decades in such communal flats, where privacy was extremely limited.

A corridor in one of the kommunalka-communal flats that were widespread in Soviet cities. In these shared apartments, several families lived together, using kitchens and other facilities collectively, and privacy was extremely limited.

The cable-connected loudspeaker that caught Gürgöz’s attention was also a typical feature of everyday Soviet life. For many years, Soviet cities made widespread use of a wired broadcasting system known as the radiotochka. Instead of owning an independent radio receiver, many households simply had a basic loudspeaker mounted on the wall. Through this centrally transmitted network, listeners could hear music programmes, news bulletins and official announcements. In the post-war period in particular, the relatively high cost of radio sets and the Stalinist police state’s desire to keep broadcasting under centralised control contributed to the spread of this system. Gürgöz’s noticing the loudspeaker hanging in the room and recalling a childhood memory from Istanbul points to this distinctive feature of Soviet everyday life-a practice that by the 1980s had become technologically and socially outdated.

Gürgöz’s account of this scene is the product of a deeply sincere and humane observation. Yet it also captures a moment in which the broader historical realities of the twentieth-century Soviet experience intersect with an individual tragedy. The repeated question “Why?”, with which Gürgöz ends his recollection, is naturally an expression of moral indignation. Yet the answer to that question cannot be sought simply at the level of individual choices or personal failings. The situation he describes is the outcome of specific historical and material conditions that must be examined seriously. And this is precisely the principal weakness of Gürgöz’s book. [We pointed to this weakness at the very beginning of the first instalment of this series.]

In the kommunalka-communal flats widespread in Soviet cities-the kitchen was the main shared space for several families and the focal point of everyday life.

In the years following the October Revolution, the devastating effects of the civil war, the failure of the anticipated revolutions in Europe, and the prolonged international isolation created favourable conditions for the bureaucratisation of the Soviet state. The bureaucratic system of rule that emerged in this context succeeded, on the one hand, in achieving rapid industrialisation and building a major military power; yet, on the other, it failed to establish a social order capable of steadily raising the living standards of the very masses who had carried out the revolution.

Gürgöz’s sense of injustice arises precisely from this historical paradox. In the struggle against fascism, millions of people made immense sacrifices, and the Soviet people paid one of the heaviest prices in human history. Yet the social order established after the war failed to create a level of prosperity that met the expectations of the generations who had borne those sacrifices. The modest and hardship-filled life of the elderly woman worker whom Gürgöz visited together with Kıral and Bozışık is a reflection, in everyday terms, of this profound historical contradiction. Thus the question “Why?”, which Gürgöz asks as he leaves that small room, is directed not only at the life of that elderly worker, but at an entire historical experience.

[*] Member of the Central Executive Committee of the Workers’ Party of Turkey (TİP), Aegean Regional Secretary of the TKP, and member of the TKP Central Committee.

[**] Known as “Boz Mehmet”. He joined the TKP in 1927 and went on to serve as a member of the TKP Central Committee.

[***] In the mid-1980s, the average pension in the Soviet Union was roughly 75-90 roubles. In this context, the 60-rouble pension received by the elderly woman whom Gürgöz visited was below average, yet not unusual. At the time, this monthly income corresponded to roughly one-third of an average worker’s wage. It should also be borne in mind that, given the chronic shortages, queues and distribution problems widespread in the Soviet economy, even people with the same nominal income could experience different degrees of impoverishment. Moreover, shortly after Gürgöz’s visit to Moscow in the summer of 1987, as capitalist relations of production began to spread through the Soviet economy in successive shock waves, pensioners and millions of other low-income people would become the first-and among the hardest hit-in the process of capitalist restoration.

Feridun Gürgöz’ün siyasi anıları (3)

Moskova’da bir ev ziyareti

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2 | BÖLÜM 3 | BÖLÜM 4

Mehmet Bozışık ve Cemal Kıral

Bu yazı dizisinin bir önceki bölümünde Feridun Gürgöz’ün 1987 yılının yazında gerçekleştirdiği Moskova ziyaretinden, Merkez Komitesi üyelerine özel bir mağazada yaptığı alışveriş bağlamında söz etmiştik. Gürgöz, bu mağazada kendisini “bin pişman eden” alışveriş deneyiminin ardından Moskova’da bulunduğu sırada gerçekleştirdiği ve insanın içini burkan bir ev ziyaretini anlatıyor.

Gürgöz, Moskova’dayken Cemal Kıral’la (1932-2019) [*] birlikte tarihsel Türkiye Komünist Partisi’nin (TKP) emektar isimlerinden Mehmet Bozışık’ı (1901-1998) [**] ziyaret eder; Bozışık da onları tanıdığı emekli bir Rus kadın işçinin evine götürür. Moskova’nın merkezinde rutubet kokan bir apartmanda, ortak kullanılan bir dairede küçücük bir odada yaşayan ve ayda yalnızca 60 ruble emekli maaşı [***] alan bu yaşlı kadınla yaptıkları sohbet Gürgöz üzerinde derin bir etki bırakır. Gürgöz şöyle anlatıyor:

Bozışık yoldaş bizi tanıdığı bir Rus kadının evine misafir olarak götürdü. Bu kadın, emekli bir işçi idi. O tarihte 60 Ruble emekli aylığı alıyormuş. Evi büyük bir blokta ortaklaşa kullanılan bir dairede, ufacık, tek odalı bir yerdi. Ortaklaşa kullandıkları ufak bir mutfağı vardı. Bloğa girişte ağır bir rutubet kokusu insanın genzini yakıyordu. Blok girişi, merdivenler ve koridor izbe bir görünüm veriyordu. Moskova'nın göbeğinde, Moskova'ya yakışmayan bir görüntü diye düşündüm. Kadıncağızın odasında zaten eşya diyebileceğim fazla bir şey yoktu. Odada dikkatimi çeken kablosunun sonradan bir üst kattan geldiğini öğrendiğim bir hoparlör asılı olmasıydı. Yani yukarıda radyo açılırsa ve orada ne çalarsa, o da aynı müziği veya haberleri dinleyebilecekti. Orada bulunduğum an bunları düşünürken kendimi 1953 senesinde İstanbul Ortaköy'de Portakal yokuşunda kirada otururken, Ermeni olan ev sahibimizin radyosundan bir alt kata, yani bizim oturduğumuz kata kabloyla hoparlör indirmesini hatırladım. Biz de o tarihte yukarıdaki radyoda ne çalarsa, onu dinlerdik. Ancak 1953 nere, 1987 nere!

Kadıncağız misafirperverliğiyle evinde ne varsa ikram etti: Bir iki tane domates doğramıştı, birkaç tane de kiraz koydu önümüze bir tabak içinde. Tabii çay yaptı. Bozışık yoldaş aracılığıyla kadınla epeyce konuştuk. 60 Rubleyle yaşamanın sıkıntılarını anlatıyordu. Hiçbir şeyin bulunmamasından şikâyet ediyordu. Kendi kendime, bu insanlar kahramanca devrim için çarpıştılar, faşizme karşı çarpıştılar, insanlığı kurtardılar, böyle kötü bir yaşamı hak etmediler, daha iyi bir yaşamı hak ettiler diye düşünüyordum. Ben kadıncağızın bize ikram ettiği domates ve kiraza elimi uzatamadım. Sadece çayı içtim. Ve düşünceli biçimde evden ayrıldım. Neden! Neden! (Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, Nisan 2007, İstanbul, s. 116–117)

Gürgöz’ün tasvir ettiği konut, Sovyet şehirlerinde uzun yıllar boyunca yaygın olarak kullanılan “ortak daire” (kommunalka) sisteminin tipik bir örneğidir. Özellikle büyük şehirlerde konut sıkıntısı nedeniyle birçok aile aynı daireyi paylaşmak zorunda kalıyordu; mutfak, banyo ve koridor gibi alanlar ortak kullanılıyordu. Devrimden sonra konutların kamulaştırılması ve büyük apartmanların parçalara ayrılarak farklı ailelere tahsis edilmesi, kısa vadede barınma sorununu hafifletmişti. Ancak bu sistem, özellikle 1930’lardan itibaren hızla büyüyen şehir nüfusu karşısında kalıcı bir çözüm üretemedi ve milyonlarca insan on yıllar boyunca mahremiyetin çok az olduğu bu tür ortak dairelerde yaşamak zorunda kaldı.

Sovyet şehirlerinde yaygın olan “kommunalka”lardan birinin koridoru. Birkaç ailenin aynı daireyi paylaştığı bu ortak konutlarda mutfak ve diğer alanlar birlikte kullanılır, mahremiyet son derece sınırlı olurdu.

Gürgöz’ün dikkatini çeken kabloyla bağlanmış hoparlör de Sovyet gündelik hayatının tipik bir unsuruydu. Sovyet şehirlerinde uzun yıllar boyunca yaygın olan “radiotoçka” adı verilen kablolu yayın sistemi sayesinde birçok evde bağımsız bir radyo alıcısı yerine duvara asılı basit bir hoparlör bulunurdu. Merkezi bir ağ üzerinden verilen bu yayınlarda müzik programları, haberler ve resmî duyurular dinlenebiliyordu. Özellikle savaş sonrası dönemde radyo alıcılarının görece pahalı olması ve Stalinist polis devletinin yayınları merkezi olarak kontrol etme isteği bu sistemin yaygınlaşmasına yol açmıştı. Gürgöz’ün odada asılı duran hoparlörü fark edip İstanbul’daki çocukluk anısını hatırlaması, Sovyet gündelik yaşamının bu kendine özgü ve 1980’li yıllarda teknolojik ve sosyal açıdan artık fazlasıyla eski kalmış bir uygulamasına işaret eder.

Gürgöz’ün aktardığı bu sahne, son derece samimi ve insanî bir gözlemin ürünüdür. Ancak aynı zamanda 20. yüzyıl Sovyet deneyiminin daha geniş tarihsel gerçeklikleriyle bireysel bir trajedinin kesiştiği bir kesiti de yansıtır. Gürgöz’ün anısının sonunda tekrar ederek sorduğu “Neden?” sorusu, doğal olarak ahlaki bir tepkinin ifadesidir. Ne var ki bu soruya verilecek yanıt bireysel tercihler ya da ahlaki zaaflar düzeyinde aranamaz. Söz konusu tablo, ciddiyetle ele alınıp tahlil edilmesi gereken belirli tarihsel ve maddi koşulların ürünüdür. Gürgöz’ün kitabının en önemli zaafı da tam olarak budur. [Bu zaafa yazı dizisinin ilk bölümünün hemen başlarında işaret etmiştik.]

Sovyet şehirlerinde yaygın olan "kommunalka" dairelerinde mutfak, birkaç ailenin ortak kullandığı ve gündelik yaşamın yoğunlaştığı başlıca mekândı.

Ekim Devrimi’ni izleyen yıllarda yaşanan iç savaşın yıkıcı etkileri, Avrupa’da beklenen devrimlerin gerçekleşmemesi ve uzun yıllara yayılan uluslararası izolasyon, Sovyet devletinin bürokratikleşmesi için elverişli bir zemin hazırladı. Bu süreçte gelişen bürokratik yönetim biçimi, bir yandan hızlı bir sanayileşme ve önemli bir askerî güç yaratmayı başarsa da diğer yandan devrimi gerçekleştiren kitlelerin yaşam standartlarını istikrarlı biçimde yükselten bir toplumsal düzen kurmayı başaramadı.

Gürgöz’ün hissettiği adaletsizlik duygusu tam da bu tarihsel paradokstan kaynaklanır. Faşizme karşı verilen savaşta milyonlarca insan büyük fedakârlıklar yapmış, Sovyet halkı insanlık tarihinin en ağır bedellerinden birini ödemiştir. Ancak savaş sonrasında kurulan toplumsal düzen, bu fedakârlıkları yapan kuşakların beklentilerini karşılayan bir refah düzeyi yaratamadı. Gürgöz’ün, Kıral ve Bozışık'la birlikte ziyaret ettiği yaşlı işçi kadının mütevazı ve sıkıntılarla dolu yaşamı, bu büyük tarihsel çelişkinin gündelik hayattaki bir yansımasıdır. Dolayısıyla, Gürgöz’ün o küçük odadan ayrılırken sorduğu “Neden?” sorusu, aslında yalnızca o yaşlı işçi kadının hayatına değil, bütün bir tarihsel deneyime yöneltilmiş bir sorudur.

[*] Türkiye İşçi Partisi (TİP) Genel Yönetim Kurulu üyesi, TKP Ege Yöre Sekreteri ve TKP Merkez Komite üyesi.

[**] Namıdiğer Boz Mehmet. 1927 yılında TKP’ye üye oldu. TKP Merkez Komitesi üyesi olarak görev yaptı.

[***] 1980’lerin ortalarında Sovyetler Birliği’nde ortalama emekli maaşı yaklaşık 75-90 ruble civarındaydı. Bu açıdan bakıldığında Gürgöz’ün ziyaret ettiği yaşlı kadının aldığı 60 ruble emekli aylığı ortalamanın altında olmakla birlikte olağan dışı bir durum değildi. Bu aylık gelir o tarihte ortalama bir işçi ücretinin yaklaşık üçte birine karşılık geliyordu. Ayrıca işçi sınıfının ve diğer halk kesimlerinin Sovyet ekonomisinde yaygın olan kronik kıtlık, kuyruklar ve dağıtım aksaklıklarıyla boğuştuğu dikkate alındığında, aynı nominal gelire sahip kişilerin bile farklı derecelerde yoksullaşabildiği de göz önünde bulundurulmalıdır. Gürgöz’ün 1987 yazındaki Moskova ziyaretinden kısa süre sonra kapitalist üretim ilişkilerinin ülke ekonomisine birbirini izleyen şok dalgaları gibi yayılmaya başlamasıyla birlikte emekliler ve diğer düşük gelirli milyonlarca insan kapitalist restorasyon sürecinin ilk ve en ağır darbelerini alan kesimler olacaktı.

Feridun Gürgöz’s political memoirs (2)

Shopping at the special shop for CC members

PART 1 | PART 2 | PART 3 | PART 4

Feridun Gürgöz

In his memoirs, Feridun Gürgöz recounts that he travelled to the Soviet Union in July 1987 and saw Moscow for the first time in his life. [*]

On the second day of his visit, while they were touring the city, his interpreter tells him that he could go shopping at a special shop on Red Square reserved for Central Committee members, repeating the suggestion several times. From this insistence, Gürgöz realises that the interpreter wishes to take advantage of the opportunity to gain access to the shop and do some shopping there. Eventually he agrees to the suggestion, and they go to the shop together.

We can let Gürgöz tell the rest in his own words:

However, the goods on sale in this shop -items unavailable on the Soviet market and reserved exclusively for CC members- were, in my view, the sort of things that could hardly have been sold in any shop in West Germany, where I was living at the time. Everything on offer was second-rate, even third-rate, by Western standards. What caught my attention were the Lenin badges. I selected fifteen or twenty of them, in various designs and at different prices, placing them in the basket I was carrying, intending to give them as gifts to friends. I then made my way to the checkout area. There I encountered yet another of the Soviet Union’s problems. The checkout area was a space of about twelve square metres. Throughout the time we had been shopping, we had been the only customers in the shop. Yet behind tables arranged in an inverted U-shape stood four attendants who, from long hours of sitting, had become noticeably overweight. Starting from what I took to be the left end of the inverted U, I placed the Lenin badges from my basket in front of the first woman. She began entering them, one by one, into the ledger before her -in duplicate- noting their numbers and prices. Recording them and carrying out her own second check took three or five minutes. Then, together with the sheet she had filled in, she passed the badges on to the second woman. Following the same ingrained routine, the second woman checked each badge one by one against what the first had written. That, too, took several minutes. Once the second woman had confirmed the accuracy of the entry, she passed the badges, together with the approved sheet, to the third woman. The third glanced briefly at the paper and began wrapping my badges. She then handed the package, along with the calculated and approved sheet, to the cashier. I had now reached the fourth and final woman, positioned at the right end of the inverted U. In front of her stood an electronic till, and beside it an old bead abacus that had once been used for calculations. She first worked out the total on the abacus and noted it down, handling the beads with remarkable speed. She then turned back to the electronic till and entered the Lenin badges one by one, checking the result on the screen. Immediately afterwards she compared it with the total she had obtained from the abacus. The two figures matched. As far as I can remember, I paid something like one and a half roubles. At that moment, I bitterly regretted ever having gone to the shop. (Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, April 2007, Istanbul, pp. 115-116.)

A collection of Lenin badges

This is, without doubt, a scene that is both comical and at the same time evokes a certain sense of pity. Yet once you move beyond that first impression and reflect on it for a moment, you realise that it is in fact an instructive anecdote, revealing an important feature of the Stalinist system - the effectively caste-like division of consumption and distribution in Soviet society according to status.

The real value of this scene lies in the way a small, everyday incident makes the structural contradictions of the Stalinist system visible, almost as if under a microscope.

The shop Gürgöz entered was one of the special consumption channels reserved for the upper strata of the party and state bureaucracy in the Soviet system. Despite the nominally egalitarian rhetoric of the official ideology, the distribution system in Soviet society operated through different channels for different status groups. Shops reserved for the party elite, closed distribution networks, and hard-currency stores were the institutionalised forms of this system of privilege.

Yet Gürgöz’s observation is striking in another respect. For someone living in West Germany, the goods sold in this shop did not represent any real privilege; on the contrary, they were of rather poor quality. In his own words, these were products that in the West would have been regarded as “second-, even third-rate”.

A shop used by ordinary Soviet citizens. In front of the cashier is an abacus, long widely used in Soviet retail trade.

This situation also reveals how limited the consumption level of the privileged Soviet bureaucracy actually was, owing to the structural weaknesses of the Soviet economy. The Stalinist bureaucracy did not enjoy the kind of world of affluence available to the bourgeoisie in capitalist societies. In many cases, the consumption standards of the Soviet bureaucracy lagged behind even those of the Western middle classes. Yet these goods still functioned as privileges within the system. Under the chronic conditions of scarcity that characterised the Soviet economy, the use-value of the goods that were available was often quite low. Access to the kinds of goods sold in the special shops reserved for the privileged caste was either impossible for ordinary citizens or required them to pay exorbitant prices on the black market.

The uppermost layers of the Soviet bureaucracy, however, were able to compensate for this shortfall in another way. Those at the top of the party and state apparatus enjoyed the privilege of travelling abroad - especially to the advanced imperialist countries. The shopping sprees that accompanied these trips, often bordering on vulgar ostentation, were among the principal means by which the Soviet elite gained access to consumer goods unavailable in their own country.

Bureaucratic irrationality

The second dimension of the anecdote reveals an aspect of the system’s bureaucratic functioning that is almost caricatural.

A state-run shop in Moscow used by ordinary Soviet citizens. Here too, the checkout is handled by a team of four.

Gürgöz has purchased nothing more than a few Lenin badges. Yet even this simple purchase passes through the hands of four different attendants: one records the items, the second checks the entry, the third prepares the package, and the fourth takes the payment after calculating the total twice - once on the abacus and once on the electronic till. All this takes a considerable amount of time, even though there are no other customers in the shop during the entire process.

This scene reflects the culture of mistrust and excessive supervision that dominated the everyday functioning of the Stalinist Soviet bureaucracy. Every procedure is checked again by the next attendant, and responsibility is fragmented as far as possible. The result is not a division of labour that increases productivity but, on the contrary, a bureaucratic mechanism that produces sluggishness, inefficiency, and a pervasive sense of weariness.

According to Lev Trotsky, the Stalinist bureaucracy did not constitute a bourgeois class in the classical sense in the Soviet Union; yet by usurping political power from the working class, it established privileged control over distribution. The everyday manifestations of bureaucratic privilege - scenes of the kind Gürgöz witnessed in the shop on Red Square - were small but highly revealing symptoms of this structure.

[*] Gürgöz is not certain which month his visit to Moscow took place; he notes that it was, “as far as I can remember”.

See also:

Magnitogorsk Iron and Steel Production Complex: A microcosm of the structural problems of Soviet industry

Soviet Stalinism and secrecy: Gorbachev's revelations

The poverty of bureaucratic planning

Selling off Siberia to the imperialist powers

The Soviet automotive industry through the eyes of a Renault executive

The Kremlin bureaucracy’s “Potemkin” vehicles

Famine, cholera, and the summer retreats of the Stalinist bureaucracy

Thus spoke Stalin!