Hazal Yalın’s footnote

I have published several interrelated articles on this blog about the Soviet Union’s demands in 1945 for territory from Turkey and bases in the Straits. In these articles, I sought to challenge the Stalinists who claim that these demands were a "Cold War fairy tale" by drawing on a range of sources: Molotov’s interviews, Khrushchev’s memoirs, accounts in official Soviet histories and diplomatic documents from the period.

This time, I would like to approach the same issue from a slightly different angle. I shall discuss a long footnote on page 206 of Hazal Yalın’s book 1945: Türkiye–SSCB İlişkileri (1945: Turkey–USSR Relations).[1]

I have read the book. In the coming days, I shall read it again, this time more carefully and with notes. I may then write a separate article about it. Here, however, without attempting to assess the book as a whole, I would like to focus on the footnote that caught my attention while reading.

Hazal Yalın is also a Stalinist writer. Yet on the question of the Soviet Union’s demands for territory and bases from Turkey, she takes a different position from many Stalinists in Turkey. She does not deny that these demands were made; she also criticises the arguments used to justify that denial.

The footnote appears at the very beginning of the section entitled ‘Molotov’s Official Statement on the USSR’s Withdrawal of Its Territorial Demand’ (Molotov’un, SSCB’nin Toprak Talebinden Vazgeçtiğine Dair Resmî Açıklaması). The heading itself contains a phrase that deserves some attention: withdrawing a territorial demand. If no such demand had been made, why would it have been withdrawn?

A post denying the Soviet Union’s territorial demand on Turkey: Çağlar Tekin, 26 March 2021. 

Çağlar Tekin’s response:

“Stalin made no territorial demands on Turkey. The Soviet archives are open — consult them instead of relying on gossip… This lie belongs to the pro-American bureaucrats Feridun Cemal Erkin and Selim Sarper. The Soviets said, ‘Let us defend the Straits together’, which was an implicit warning because Nazi weapons had been allowed to pass through!”

Post by ‘Tarihte O An’:

“1948: Turkish tanks heading towards the border after Stalin demanded Kars.”

Yalın notes that the Soviet Union’s territorial demand is generally not acknowledged within the Turkish left, out of concern about providing ammunition for anti-communist propaganda. She also points out that this is not confined to circles seeking to defend the Soviet Union.

I shall not discuss the full scope of this observation here. But the problem it points to is important. Opposing anti-communist propaganda is one thing; denying a historical fact that has been used in that propaganda is another. The former does not require the latter.

Indeed, I emphasised the same distinction in my latestarticle. We must oppose attempts by Turkey’s ruling classes and their political representatives to whip up anti-communist hysteria. But this does not require us to disregard the demands for territory and bases made by Stalin’s government. The fact that a demand was used for propaganda does not prove that it was never made. Moreover, these demands, put forward as a result of Stalin’s irrational insistence in disregard of the reservations conveyed to him, undoubtedly deserve extremely harsh criticism.

The passage in Yalın’s footnote that gave me particular pause is the following. She sets out an argument frequently used by those who have discussed this issue with her:

If there had been a demand for territory and/or bases, there would at least have been a Soviet note submitted to Turkey — in other words, an official document. Yet there is no such document. Therefore, there was no demand for territory or bases.

A familiar line of reasoning, isn’t it?

This was also one of the central points at issue in Behlül Özkan’s article. He acknowledged that Molotov had put forward conditions involving border changes and bases in response to Turkey’s proposal for an alliance. Yet because there was no written diplomatic note and these conditions were presented as terms of an alliance, he did not regard them as ‘demands’.

Yalın does not mention Özkan by name in this footnote. I am therefore not suggesting that she is engaging in a direct polemic with him. But the reasoning she criticises clearly overlaps with Özkan’s approach.

Conditions conveyed by a foreign minister to another country’s ambassador cannot be treated as though they had never been communicated simply because no separate diplomatic note was drawn up. We must also consider to whom a written document was presented and in what context. The Soviet delegation’s proposal for bases, submitted at Potsdam in July 1945, was in writing; but it was not an ultimatum sent to Ankara. I specifically emphasised this distinction in my latest article as well.

Yalın lays bare the contradiction in this denialist reasoning with the following sentence:

According to this mindset, the Soviet Union withdrew its demands for territory and bases, but this does not mean that it ever made those demands!

Indeed, this was exactly what went through my mind when I wrote about the official Soviet publication of 1974. How can one acknowledge that the demands were withdrawn in 1953 while maintaining that no such demands had been made before then?

Another important aspect of the footnote is its explanation of how Khrushchev’s and Molotov’s testimony is dismissed. Yalın explains that Khrushchev’s attitude towards Stalin and the fact that Molotov served for a time as foreign minister under Khrushchev are used as grounds for rejecting what the two men said. She also specifically points out that Molotov continued to defend Stalin and stand by him.

Of course, we cannot accept testimony uncritically simply because it comes from an insider. Memoirs and interviews must be checked against contemporary documents. But assessing the reliability of sources is not the same as dismissing them out of hand because they say things we would rather not hear.

I have fundamental disagreements with Hazal Yalın over Stalin and Stalinism. This footnote does not resolve those differences. But I consider her criticism of the rejection of historical facts on ideological grounds to be well founded.

It would therefore be quite wrong to equate her approach with that of Yalçın Küçük, who categorically denies that the demands were made, or that of Behlül Özkan, who accepts their substance but denies that they constituted demands.

This is where the value of the footnote lies: a writer who defends Stalin acknowledges that the Soviet Union demanded territory and bases from Turkey and criticises the reasoning used to deny this fact. So even among Stalinists, a voice can be heard that does not resort to denial or to devising arguments to sustain it.

[1] Hazal Yalın, 1945: Türkiye–SSCB İlişkileri, Istanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, 2021, p. 206, footnote 220.

See also:

Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head

Molotov Speaks: territorial and Straits base demands on Turkey in 1945

What do Khrushchev’s memoirs tell us?

The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre

Stalin looking at the map

A demand predating 1945: Bases in the Straits

Hazal Yalın’ın dipnotu

Sovyetler Birliği’nin 1945 yılında Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talep etmesi konusunda blogda birbiriyle bağlantılı birkaç yazı yayımladım. Bu yazılarda, söz konusu taleplerin bir “Soğuk Savaş masalı” olduğunu ileri süren Stalinistlerin karşısına farklı kaynakları çıkarmaya çalıştım: Molotov’un söyleşilerini, Hruşçov’un anılarını, Sovyet resmî tarihinin açıklamalarını ve dönemin diplomatik belgelerini.

Bu kez aynı meseleye biraz farklı bir yerden bakmak istiyorum. Hazal Yalın’ın 1945: Türkiye-SSCB İlişkileri başlıklı kitabının[1] 206. sayfasındaki uzun bir dipnottan söz edeceğim.

Kitabı okudum. Önümüzdeki günlerde bir kez daha, bu defa daha dikkatle ve not alarak okuyacağım. Ardından kitap hakkında ayrıca bir yazı yazabilirim. Ancak burada kitabın tamamını değerlendirmeye girişmeden, okurken dikkatimi çeken bu dipnot üzerinde durmak istiyorum.

Hazal Yalın da Stalinist bir yazar. Ne var ki Sovyetlerin Türkiye’den toprak ve üs talebi konusunda, Türkiye’deki Stalinistlerin önemli bir bölümünden farklı bir tutum alıyor. Taleplerin varlığını inkâr etmiyor; bu inkârın nasıl gerekçelendirildiğini de eleştiriyor.

Dipnot, “Molotov’un, SSCB’nin Toprak Talebinden Vazgeçtiğine Dair Resmî Açıklaması” başlıklı bölümün hemen başında yer alıyor. Daha başlıkta, üzerinde biraz durmayı gerektiren bir ifade var: Toprak talebinden vazgeçmek. Ortada bir talep yoksa neden vazgeçilmiş olsun?

Sovyetler Birliği'nin Türkiye’den toprak talebini inkâr eden bir paylaşım: Çağlar Tekin, 26 Mart 2021.

Yalın, Türkiye solunda antikomünist propagandaya malzeme vermeme kaygısıyla, Sovyetler Birliği’nin toprak talebinde bulunduğunun genellikle kabul edilmediğini söylüyor. Üstelik bunun yalnızca Sovyetler Birliği’ni korumaya çalışan çevrelerle sınırlı olmadığını da belirtiyor.

Bu tespitin bütün kapsamını burada tartışmayacağım. Ama işaret ettiği sorun önemli. Antikomünist propagandaya karşı çıkmak başka şey, bu propagandada kullanılmış bir tarihsel olguyu inkâr etmek başka. Birincisi, ikincisini gerektirmiyor.

Nitekim son yazımda ben de aynı ayrım üzerinde durmuştum. Türkiye’de egemen sınıfların ve onların siyasi temsilcilerinin antikomünist histeri yaratmaya yönelik girişimlerine karşı çıkmalıyız. Ancak bunun için Stalin yönetiminin toprak ve üs taleplerini yok saymamız gerekmiyor. Bir talebin propaganda konusu yapılmış olması, o talebin hiç ileri sürülmediğini kanıtlamaz. Üstelik Stalin’in konuyla ilgili kendisine iletilen çekinceleri kulak ardı eden akıldışı ısrarıyla gündeme getirilen bu talepler de hiç kuşkusuz son derece sert bir eleştiriyi hak ediyor.

Yalın’ın dipnotunda beni özellikle durup düşündüren bölüm ise şu. Kendisiyle bu meseleyi tartışanların sıkça kullandıkları argümanı şöyle aktarıyor:

Bir toprak ve / veya üs talebi olsaydı hiç değilse Türkiye’ye sunulmuş bir Sovyet notası, yani resmî bir belge olurdu; oysa öyle bir şey yok. Demek ki toprak ve üs talebi de yok.

Tanıdık bir akıl yürütme biçimi, öyle değil mi?

Behlül Özkan’ın yazısında da meselenin düğümlendiği noktalardan biri buydu. Molotov’un Türkiye’nin ittifak önerisine karşı sınır değişikliği ve üs koşullarını ileri sürdüğü kabul ediliyor; fakat yazılı bir nota bulunmadığı ve bunlar ittifakın koşulları olarak sunulduğu için “talep” sayılmıyordu.

Yalın bu dipnotta Özkan’ın adını anmıyor. Dolayısıyla onunla doğrudan polemik yürüttüğünü söylemiyorum. Ancak eleştirdiği muhakemenin Özkan’ın yaklaşımıyla kesiştiği açık.

Bir dışişleri bakanının başka bir ülkenin büyükelçisine ilettiği koşullar, ayrıca bir nota hazırlanmadığı için söylenmemiş hâle gelmez. Üstelik yazılı belgenin kime ve hangi bağlamda sunulduğunu da ayırmak gerekir. Sovyet heyetinin Temmuz 1945’te Potsdam’a sunduğu üs önerisi yazılıydı; fakat Ankara’ya gönderilmiş bir ültimatom değildi. Son yazımda bu ayrımı da özellikle belirtmiştim.

Yalın, inkârcı muhakemenin vardığı çelişkiyi şu cümleyle görünür kılıyor:

Bu halet-i ruhiye göre Sovyetler Birliği, toprak ve üs talebinden vazgeçmiştir ama bu durum toprak ve üs talebinde bulunduğu anlamına gelmez!

Doğrusu, daha önce 1974 tarihli resmî Sovyet yayını üzerine yazarken benim de aklımdan geçen buydu. 1953’te taleplerden vazgeçildiğini kabul edip öncesinde böyle taleplerin bulunmadığını söylemek nasıl mümkün olabilir?

Dipnotun bir başka önemli yanı da Hruşçov ve Molotov’un tanıklıklarının nasıl elendiğine ilişkin açıklaması. Yalın, Hruşçov’un Stalin’e karşı tutumunun ve Molotov’un Hruşçov döneminde bir süre dışişleri bakanlığı yapmış olmasının, bu iki ismin söylediklerini reddetmek için gerekçe olarak kullanıldığını anlatıyor. Molotov’un Stalin’i savunmayı, ona sahip çıkmayı sürdürdüğünü de özellikle hatırlatıyor.

Elbette bir tanıklığı sırf içeriden geliyor diye sorgulamadan kabul edemeyiz. Anıları ve söyleşileri dönemin belgeleriyle karşılaştırmak gerekir. Fakat kaynakların güvenilirliğini tartışmakla, hoşumuza gitmeyen şeyleri söyledikleri için onları peşinen elemek aynı şey değildir.

Hazal Yalın’la Stalin ve Stalinizm konusunda çok köklü görüş ayrılıklarım var. Bu dipnot, o ayrılıkları ortadan kaldırmıyor. Ama burada tarihsel olguların ideolojik gerekçelerle reddedilmesine yönelttiği eleştiriyi yerinde buluyorum.

Bu nedenle onun yaklaşımını, talepleri kategorik biçimde inkâr eden Yalçın Küçük’ünkiyle ya da içeriklerini kabul edip talep niteliğini reddeden Özkan’ınkiyle aynı kefeye koymak kesinlikle doğru olmaz.

Dipnotun değeri de burada: Stalin’i savunan bir yazar, Sovyetlerin Türkiye’den toprak ve üs talep ettiğini kabul ediyor ve bu gerçeği inkâr etmek için kullanılan muhakemeyi eleştiriyor. Demek ki Stalinistler arasından da bu konuda inkârcılığa ya da inkârı sürdürmek için gerekçe üretmeye sığınmayan bir ses çıkabiliyor.

[1] Hazal Yalın, 1945: Türkiye-SSCB İlişkileri, İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, 2021, s. 206, dipnot 220.

Ayrıca bkz.:

Tarihi tersyüz ederken hakikate çarpmak

Molotov Anlatıyor: 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talebi

Hruşçov’un anıları ne söylüyor?

Kremlin’in 1970’lerin ortasındaki “diplomatik” manevrası

Stalin haritaya bakarken

1945’in öncesine uzanan bir talep: Boğazlarda üs

Hazal Yalın’ın kitabındaki söz konusu dipnotun tamamı:

From 1940s America to Turkey in 2009: A Stalinist political tradition

In my article entitled A political lesson from America in the 1940s, published on 9 September 2026, I compared the positions taken by the Stalinist Communist Party USA and the Trotskyist Socialist Workers Party (SWP) in response to state repression during the 1940s.

Let us briefly recall what happened. In the early 1940s, the Stalinist Communist Party welcomed the Roosevelt administration’s attack on the SWP under the Smith Act and gave it its open and vociferous support. Rather than answering the Trotskyists through political struggle, it relied on the FBI, prosecutors and the courts. Yet when the same law was used against the Communist Party itself a few years later, the SWP -despite what the Stalinists had previously done to it- unconditionally defended them against state repression.

SWP members targeted by the FBI, tried and convicted, on their way to prison to begin serving their sentences, 31 December 1943.

At first sight, this episode may appear to offer a political lesson from the distant past of a distant country. Yet we need not look as far back as 1940s America to encounter a similar attitude. An episode from our own recent history, which took place in Turkey in 2009, offers -albeit on a far more modest scale- another example of the same Stalinist political tradition operating under different circumstances.

Answering political criticism through the courts

In February 2009, Sungur Savran published an article on the website Mavi Defter entitled Yalçın Küçük and Veli Küçük, or Who Are the Zionists’ True Friends? (Yalçın Küçük ve Veli Küçük ya da Siyonistlerin gerçek dostları kimlerdir?) [In Turkish]. In it, Savran sharply criticised the Stalinist writer Yalçın Küçük for his defence of Ergenekon and advocacy of military coups, as well as for praising figures such as Veli Küçük and Hurşit Tolon, whose names had been linked to unsolved murders and preparations for military coups.

Yalçın Küçük does not answer Savran’s allegations in a political article or attempt to refute them with evidence. Instead, claiming that the article violated his personal rights and insulted him, he brings a lawsuit against Savran seeking 10,000 lira in non-pecuniary damages.

Sungur Savran

The court ultimately rules in Yalçın Küçük’s favour. Thus, a debate that should have been conducted within Marxism on the political and theoretical plane is not merely taken before the courts of the bourgeois order; through its judgment, the court also imposes a legal limit on political criticism.

As Savran noted in his written submission to the court, fierce polemics within the socialist movement were nothing new. It was for Küçük to refute the accusations against him through counter-arguments, evidence and political analysis. Instead, he turned a question that should have been settled through political and intellectual debate into a legal matter, choosing to use a claim for damages based on alleged insult as a weapon against his political opponent.

Two forms of the same political reflex

Of course, the position taken by the Communist Party USA in 1941 and Yalçın Küçük’s actions in 2009 were not exactly the same. The American Stalinists applauded a criminal prosecution initiated by the state that resulted in the imprisonment of Trotskyists. Yalçın Küçük, by contrast, himself turned to a bourgeois court over a political dispute within Marxism. In the first case, the Stalinists supported an attack initiated by the state; in the second, a Stalinist himself set the bourgeois court in motion.

Yet this important difference does not negate the fundamental continuity between the two positions. In both cases, rather than answering a political disagreement through political struggle, assistance was sought from the bourgeois state’s repressive and judicial apparatus. The state was turned into the arbiter of a dispute within the workers’ movement and the socialist left, with the aim of silencing or punishing a political opponent through prosecutors and courts rather than political argument.

Yalçın Küçük

The issue here, of course, is not whether Yalçın Küçük had the right under bourgeois law to bring such a case. The question that really needs to be asked is a political one: how should a writer who describes himself as a Marxist and a revolutionary respond to criticism from another Marxist that, however harsh, is entirely political in character? By presenting counter-evidence and engaging in open political struggle, or by obtaining a ruling from the bourgeois courts?

Küçük chose the latter. This choice was the counterpart, in the realm of method, to the increasingly pronounced social-chauvinist, militarist and statist orientation he was developing at the time. Rather than responding on the political plane to Savran’s criticisms of Ergenekon, the advocacy of military coups and the state, Küçük avoided engaging with the substance of the criticism and instead used a bourgeois court to have his critic ordered to pay damages.

An unchanging tradition

Nearly seventy years separate 1940s America from Turkey in 2009. The countries, the historical circumstances and the legal instruments employed are different. Yet the political reflex evident in both cases is strikingly similar: whenever Stalinist politics finds itself unable to confront Trotskyism on the intellectual and political plane, it turns to the bourgeois state and its courts.

The attempt to “resolve” political disagreements within the workers’ movement with the assistance of the state is not an accidental aberration from the Stalinist political tradition, but one of its defining features. It is precisely here that the historical continuity lies between the Communist Party USA’s applause for the state’s attack on the SWP and Yalçın Küçük’s decision to take Sungur Savran to court.

1940’ların ABD’sinden 2009 Türkiye’sine Stalinist bir siyaset geleneği

8 Eylül 2026’da yayımladığım 1940’lar ABD’sinden bir siyaset dersi başlıklı yazıda, Stalinist ABD Komünist Partisi ile Trotskist Sosyalist İşçi Partisi’nin (SWP) 1940’lı yıllarda devlet baskısı karşısındaki tutumlarını karşılaştırmıştım.

Kısaca hatırlayalım: Stalinist Komünist Parti, 1940’lı yılların başlarında Roosevelt yönetiminin Smith Yasası’nı kullanarak SWP’ye yönelttiği saldırıyı memnuniyetle karşılamış ve açıkça, yüksek sesle desteklemişti. Trotskistlere siyasal mücadele içinde yanıt vermek yerine FBI’ın, savcıların ve mahkemelerin yardımına bel bağlamıştı. Aynı yasa birkaç yıl sonra bu kez Komünist Parti’ye karşı kullanıldığında ise SWP, geçmişte kendisine yapılanlara rağmen Stalinistleri devlet baskısına karşı koşulsuz biçimde savunmuştu.

FBI’ın hedef aldığı, yargılanarak mahkûm edilen SWP üyeleri, cezalarını çekmek üzere cezaevine giderken, 31 Aralık 1943.

Bu olay ilk bakışta uzak bir ülkenin uzak geçmişinden kalma bir siyaset dersi gibi görünebilir. Oysa benzer bir tutumla karşılaşmak için 1940’ların ABD’sine gitmemize gerek yok. Yakın tarihimizde, 2009 Türkiyesi’nde yaşanan bir olay, çok daha mütevazı bir ölçekte de olsa aynı Stalinist siyaset geleneğinin farklı koşullar altındaki bir başka örneğini sunuyor.

Siyasal eleştiriye mahkemeyle yanıt

Şubat 2009’da Sungur Savran, Mavi Defter adlı internet sitesinde Yalçın Küçük ve Veli Küçük ya da Siyonistlerin gerçek dostları kimlerdir? başlıklı bir yazı yayımlar. Savran bu yazıda Stalinist yazar Yalçın Küçük’ü, Ergenekon’u ve darbeciliği savunması; adı faili meçhul cinayetlerle ve darbe hazırlıklarıyla birlikte anılan Veli Küçük ve Hurşit Tolon gibi kişileri övmesi nedeniyle sert biçimde eleştirir.

Yalçın Küçük, Savran’ın ileri sürdüğü iddialara siyasal bir yazıyla ve karşı kanıtlarla yanıt vermez. Bunun yerine, yazıda kişilik haklarına saldırıldığı ve kendisine hakaret edildiği iddiasıyla Savran’a karşı 10 bin liralık manevi tazminat davası açar.

Sungur Savran

Mahkeme sonunda Yalçın Küçük lehine karar verir. Böylece Marksizm içinde siyasal ve teorik düzlemde yürütülmesi gereken bir tartışma burjuva düzeninin mahkemelerine taşınmakla kalmaz; mahkemenin verdiği hükümle siyasal eleştiriye hukuki bir sınır da çizilmiş olur.

Savran’ın mahkemeye sunduğu yazılı cevapta belirttiği gibi, sosyalist hareket içinde çok sert polemikler yaşanması yeni bir olgu değildi. Küçük’e düşen, kendisine yöneltilen suçlamaları karşı savlar, kanıtlar ve siyasal değerlendirmelerle çürütmekti. O ise fikir mücadelesinin konusu olması gereken bir meseleyi hukuk meselesine dönüştürmüş, hakaret iddiasına dayalı tazminat davasını siyasal rakibine karşı bir silah olarak kullanmayı seçmişti.

Aynı siyasal refleksin iki biçimi

Elbette 1941’de ABD Komünist Partisi’nin aldığı tutum ile Yalçın Küçük’ün 2009’da yaptığı şey birbirinin tıpatıp aynısı değildi. ABD’li Stalinistler, devletin başlattığı ve Trotskistlerin hapse atılmasıyla sonuçlanan bir ceza kovuşturmasını alkışlamışlardı. Yalçın Küçük ise Marksizm içindeki bir siyasal tartışma nedeniyle burjuva mahkemesine bizzat başvurmuştu. Birincisinde Stalinistler devletin başlattığı saldırıyı desteklemiş, ikincisinde ise burjuva mahkemesini bizzat harekete geçirmişlerdi.

Ancak bu önemli farklılık, iki tutum arasındaki temel sürekliliği ortadan kaldırmıyor. Her iki durumda da siyasal görüş ayrılığına siyasal mücadele içinde yanıt vermek yerine burjuva devletinin baskı ve yargı aygıtından yardım isteniyordu. Devlet, işçi hareketinin ve sosyalist solun içindeki bir tartışmanın hakemi hâline getiriliyor; siyasal rakibin fikirlerle değil, savcılar ve mahkemeler aracılığıyla susturulması ya da cezalandırılması amaçlanıyordu.

Yalçın Küçük

Burada sorun, Yalçın Küçük’ün burjuva hukuku bakımından dava açma hakkına sahip olup olmadığı değildir hiç kuşkusuz. Asıl sorulması gereken soru siyasaldır: Kendisini Marksist ve devrimci olarak tanımlayan bir yazar, başka bir Marksistin ağır da olsa bütünüyle siyasal nitelikteki eleştirilerine nasıl karşılık vermelidir? Karşı kanıtlarla ve açık bir siyasal mücadeleyle mi, yoksa burjuva mahkemelerinden alacağı bir kararla mı?

Yalçın Küçük’ün tercihi ikincisi oldu. Bu tercih, onun o dönemde giderek belirginleşen sosyal şovenist, militarist ve devletçi yöneliminin yöntem alanındaki tamamlayıcısıydı. Savran’ın Ergenekon, darbecilik ve devlet konusundaki eleştirilerine siyasal düzlemde yanıt vermeyen Küçük, eleştirinin içeriğini tartışmak yerine eleştireni burjuva mahkemesi aracılığıyla tazminata mahkûm ettirdi.

Değişmeyen gelenek

1940’ların ABD’si ile 2009 Türkiyesi arasında yaklaşık yetmiş yıl var. Ülkeler, tarihsel koşullar ve başvurulan hukuki araçlar farklı. Fakat her iki örnekte de karşımıza çıkan siyasal refleks şaşırtıcı ölçüde benzer: Stalinist siyaset, Trotskizmle düşünsel ve siyasal düzlemde hesaplaşamadığı noktada yüzünü burjuva devletine ve onun mahkemelerine dönüyor.

İşçi hareketi içindeki siyasal anlaşmazlıkların devletin yardımıyla “çözülmeye” çalışılması, Stalinist siyaset geleneğinin rastlantısal bir sapması değil, ayırt edici özelliklerinden biridir. ABD Komünist Partisi’nin SWP’ye yönelik devlet saldırısını alkışlaması ile Yalçın Küçük’ün Sungur Savran’ı mahkemeye vermesi arasındaki tarihsel süreklilik tam da burada yatıyor.

Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (supplement to Part 7)

Poverty and alcoholism in Yalçın Küçük’s “excessively trouble-free country”

Note: This essay should be read as a supplementary piece to the earlier blog post entitled Mistaking alcoholism for a sign of prosperity: Yalçın Küçük’s fantasies. There, we examined Küçük’s approach to the alcohol problem in the Soviet Union: he presented it not as a symptom and catalyst of economic and social crisis, but rather as a by-product of an “excessively trouble-free” society. Here, we seek to give the same discussion a somewhat more concrete form through Mervyn Matthews’s pioneering study of poverty in the Soviet Union.

In portraying the Soviet Union under Brezhnev as having become an “excessively trouble-free country” - a society in which “disposable incomes had outstripped the possibilities of consumption” - Yalçın Küçük either did not know of an important study dealing with that same period, or chose to ignore it. We are referring to the British Sovietologist Mervyn Matthews’s book, published in 1986, Poverty in the Soviet Union: The Life-styles of the Underprivileged in Recent Years. [*]

Matthews’s book does not approach poverty in the Soviet Union merely in terms of low wages or income inequality. Rather, it shows that poverty in Soviet society must be understood together with the qualitative forms of deprivation that permeated the entire fabric of everyday life: inadequate and unbalanced diets, poor-quality food, chronic shortages of consumer goods, interminable queues, substandard housing conditions, overcrowded living spaces, problems of access to health care, the vulnerability of the elderly and of dependants, and the time swallowed up by queues and the daily struggle to obtain basic supplies.

This picture points to a Soviet reality very different from Küçük’s fantasy of an “excessively trouble-free country”. Possessing roubles in the Soviet Union did not necessarily mean having access to the goods and services one wanted. Low prices might have appeared to provide a guarantee on paper; yet when the shelves were empty, when the goods and services available were of poor quality, and when access to decent food, adequate housing, durable consumer goods or reliable health care depended on personal connections, status, waiting lists, the black market and bureaucratic privilege, that guarantee remained largely formal.

Another important aspect of Matthews’s study is that it shows how the Stalinist regime regarded even the word “poverty” as ideologically dangerous. Rather than openly acknowledging the existence of poverty in the Soviet Union, official discourse hid behind indirect expressions such as “the inadequately provided for” or “those whose needs were not adequately met”. This terminological sleight of hand was not merely a matter of statistical camouflage; it was an attempt to render invisible the fact that a regime claiming to be “socialist”, and even to have reached the stage of “mature socialism”, had left millions of people below an acceptable standard of living.

It is particularly significant for the purposes of this series that Matthews devoted a separate section of his book to alcoholism. In his view, alcoholism was both one of the causes of Soviet poverty and one of its most destructive consequences. In low-income households, alcohol drained already limited family budgets, with devastating effects on nutrition, clothing, childcare and the costs of everyday life. At the same time, through absenteeism, productivity losses, workplace accidents, domestic violence and health problems, it helped to reproduce poverty.

Thus, in Soviet society, alcoholism was not, as Küçük claimed, a secondary malaise arising from the failure to channel “free time” into “communisant” channels. It was a symptom of a structural crisis intertwined with poverty, bureaucratic alienation, chronic shortages of consumer goods, the housing crisis, low wages, the privileged nomenklatura system and the constrictions of everyday life. The fact that the state, while condemning alcoholism and conducting propaganda against it, at the same time derived a considerable share of its consolidated budget revenues from alcohol sales revealed, with stark clarity, the contradiction and hypocrisy of the Stalinist regime.

Matthews’s study had been published five years before Küçük’s book. This means that Yalçın Küçük was either unaware of this pioneering work on Soviet poverty - a serious shortcoming for someone making such sweeping judgements about the Soviet Union - or he was aware of it and deliberately chose to ignore it.

By way of conclusion, it is worth returning to the Moscow scene we recounted in another blog post on the political memoirs of Feridun Gürgöz, formerly a leading member of the Stalinist Communist Party of Turkey (TKP). [**] In the summer of 1987, Gürgöz, together with TKP members Cemal Kıral and Mehmet Bozışık, visited a retired Russian woman worker in Moscow. Living in the city centre, in a damp-smelling apartment block, in a tiny room in a communal flat, this elderly woman received a pension of only 60 roubles a month. Her furnishings were extremely meagre; the kitchen was shared; even the simple loudspeaker in the room reminded Gürgöz of his impoverished childhood in Istanbul in the 1950s. The woman offered her guests whatever she had - a few tomatoes, a few cherries and some tea - but faced with such poverty, Gürgöz could not bring himself to take any of the tomatoes or cherries.

This heart-rending scene is particularly important because it reminds us that the picture Matthews drew in his book was not merely a matter of dry statistics.

[*] Mervyn Matthews, Poverty in the Soviet Union: The Life-styles of the Underprivileged in Recent Years, Cambridge University Press, Cambridge, 1986.

[**] Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, Istanbul, April 2007.

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (7’ye ek)

Yalçın Küçük’ün “aşırı sorunsuz ülkesi”nde yoksulluk ve alkolizm

Not: Bu yazı, daha önce blogda yayımlanan Alkolizmi refah belirtisi sanmak: Yalçın Küçük’ün fantezileri başlıklı yazının tamamlayıcı bir eki olarak okunmalıdır. Orada Yalçın Küçük’ün Sovyetler Birliği’ndeki alkol sorununu ekonomik ve toplumsal krizin bir belirtisi ve katalizörü olarak değil, “aşırı sorunsuz” bir toplumun yan ürünü gibi sunan yaklaşımını ele almıştık. Burada ise aynı tartışmayı, Mervyn Matthews’un Sovyet yoksulluğu üzerine öncü çalışması üzerinden biraz daha somutlaştırıyoruz.

Yalçın Küçük, Sovyetler Birliği’ni Brejnev döneminde “aşırı sorunsuz ülke” hâline gelmiş, “harcanabilir gelirlerin tüketim imkânlarının üstüne çıktığı” bir toplum olarak tasvir ederken, aynı döneme ilişkin önemli bir çalışmayı ya bilmiyor ya da bilmezden geliyordu. Britanyalı Sovyetolog Mervyn Matthews’un 1986 yılında yayımlanan Poverty in the Soviet Union: The Life-styles of the Underprivileged in Recent Years (Sovyetler Birliği’nde Yoksulluk: Son Yıllarda Ayrıcalıksız Kesimlerin Yaşam Tarzları) başlıklı kitabından [*] söz ediyoruz.

Matthews’un kitabı, Sovyetler Birliği’nde yoksulluğu yalnızca düşük ücretler ya da gelir eşitsizliği üzerinden ele almaz. Tersine, Sovyet toplumunda yoksulluğun gündelik hayatın bütün dokusuna yayılan niteliksel yoksunluklarla birlikte anlaşılması gerektiğini gösterir: yetersiz ve dengesiz beslenme, kalitesiz gıda, kronik tüketim malları kıtlığı, uzun kuyruklar, kötü konut koşulları, aşırı kalabalık yaşam alanları, sağlık hizmetlerine erişimdeki sorunlar, yaşlıların ve bağımlı nüfusun kırılganlığı, zamanın kuyruklarda ve gündelik tedarik mücadelesinde tüketilmesi.

Bu tablo, Küçük’ün “aşırı sorunsuz ülke” fantezisinden çok farklı bir Sovyet gerçekliğine işaret eder. Sovyetler Birliği’nde rubleye sahip olmak, istenen mal ve hizmetlere erişebilmek anlamına gelmiyordu. Düşük fiyatlar kâğıt üzerinde bir güvence sağlıyor gibi görünse de raflar boşaldığında, erişilebilen mal ve hizmetler kalitesiz olduğunda, iyi gıdaya, uygun konuta, dayanıklı tüketim mallarına ya da nitelikli sağlık hizmetine ulaşmak kişisel bağlantılara, statüye, bekleme listelerine, karaborsaya ve bürokratik ayrıcalıklara bağlı hâle geldiğinde, bu güvence büyük ölçüde biçimsel kalıyordu.

Matthews’un çalışmasının bir başka önemli yönü, Stalinist rejimin “yoksulluk” sözcüğünü bile ideolojik bakımdan tehlikeli saydığını göstermesidir. Resmî söylem, Sovyetler Birliği’nde yoksulluğun varlığını açıkça kabul etmek yerine, “yetersiz güvenceye sahip” ya da “ihtiyaçları yeterince karşılanmamış” kesimler gibi dolaylı ifadelerin arkasına saklanıyordu. Bu kelime oyunu, yalnızca istatistiksel bir maskeleme değildi; “sosyalist” olduğunu, hatta “olgun sosyalizm” aşamasına ulaştığını iddia eden bir rejimin milyonlarca insanı kabul edilebilir bir yaşam standardının altında bırakmasını görünmez kılma çabasıydı.

Matthews’un kitabında alkolizme özel bir başlık ayırmış olması da bu yazı dizisi açısından özellikle önemlidir. Ona göre alkolizm, Sovyet yoksulluğunun hem nedenlerinden hem de onun en yıkıcı sonuçlarından biriydi. Dar gelirli hanelerde alkol, zaten sınırlı olan aile bütçelerini emiyor; beslenme, giyim, çocukların bakımı ve gündelik yaşam giderleri üzerinde yıkıcı sonuçlar doğuruyordu. Aynı zamanda işe devamsızlık, üretkenlik kaybı, iş kazaları, aile içi şiddet ve sağlık sorunları yoluyla yoksulluğun yeniden üretilmesine katkıda bulunuyordu.

Dolayısıyla Sovyet toplumunda alkolizm, Küçük’ün ileri sürdüğü gibi “boş zaman”ın “komünizan” kanallara akıtılamamasından doğmuş tali bir rahatsızlık değildi. Yoksulluk, bürokratik yabancılaşma, tüketim malları kıtlığı, konut bunalımı, düşük ücretler, ayrıcalıklı nomenklatura düzeni ve gündelik hayatın sıkışmışlığıyla iç içe geçmiş yapısal bir kriz belirtisiydi. Devletin bir yandan alkolizmi kınayıp ona karşı propaganda faaliyeti yürütürken, diğer yandan konsolide bütçe gelirlerinin hatırı sayılır bir bölümünü alkol satışlarından elde etmesi, Stalinist rejimin çelişkisini ve ikiyüzlülüğünü bütün açıklığıyla gösteriyordu.

Matthews’un çalışması, Küçük’ün kitabından beş yıl önce yayımlanmıştı. Dolayısıyla Yalçın Küçük ya Sovyet yoksulluğu üzerine bu öncü çalışmadan haberdar değildi -bu, SSCB üzerine bu kadar iddialı hükümler veren biri açısından ciddi bir eksikliktir- ya da haberdardı ve onu bilerek görmezden geldi.

Bitirirken, daha önce Stalinist Türkiye Komünist Partisi’nin (TKP) önde gelen bir üyesi olan Feridun Gürgöz’ün siyasi anıları [**] üzerine yazdığımız bir başka yazıda aktardığımız Moskova sahnesine geri dönmekte yarar var. Gürgöz, 1987 yazında TKP üyeleri Cemal Kıral ve Mehmet Bozışık’la birlikte Moskova’da emekli bir Rus kadın işçiyi ziyaret eder. Moskova’nın merkezinde, rutubet kokan bir apartmanda, ortak kullanılan bir dairenin küçücük odasında yaşayan bu yaşlı kadın ayda yalnızca 60 ruble emekli maaşı almaktadır. Evin eşyası son derece sınırlıdır; mutfak ortaktır; odadaki basit hoparlör bile Gürgöz’e 1950’lerin İstanbul’undaki yoksul çocukluk anılarını hatırlatır. Kadın, evinde ne varsa -birkaç domates, birkaç kiraz ve çay- misafirlerine ikram eder; ama Gürgöz, bu yoksulluğun karşısında domateslere ve kirazlara elini uzatamaz.

Bu iç burkan sahne, Matthews’un kitabında çizilen tablonun kuru istatistiklerden ibaret olmadığını hatırlatması bakımından özellikle önemlidir.

[*] Mervyn Matthews, Poverty in the Soviet Union: The Life-styles of the Underprivileged in Recent Years, Cambridge University Press, Cambridge, 1986.

[**] Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları,  İstanbul, Nisan 2007.

Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (7)

Mistaking alcoholism for a sign of prosperity: Yalçın Küçük’s fantasies

Yalçın Küçük, one of the most prominent - and by far the most eccentric - representatives of the Kremlin-aligned Stalinist political and intellectual tradition in Turkey, interprets the problem of alcoholism in the Soviet Union - or, more precisely, the fact that this immense crisis was recognised as a problem by the Gorbachev leadership - in his 1991 book Sovyetler Birliği’nde Sosyalizmin Çözülüşü (The Dissolution of Socialism in the Soviet Union) from a perspective that is not merely mistaken, but at times bizarre, fantastical and even absurd, straining the very limits of ordinary common sense.

In short, Küçük does not see the alcohol problem in the Soviet Union - eating away at society from within, shortening life expectancy and crippling production - as either a structural symptom or an integral part of the Stalinist regime’s economic and social crisis. On the contrary, he presents it almost as a kind of “luxury” by-product of the success of “socialism”, job security, low basic living costs and rising disposable income.

According to Küçük, Mikhail Gorbachev and his team started from the premise that work discipline among the Soviet working class had declined. “Drinking instead of working” and, as a consequence, drunkenness - pyanstvo - were among the new general secretary’s earliest points of emphasis. [*] Küçük does not accept this emphasis, nor Gorbachev’s accusation that workers were guilty of laziness and drunkenness. For us, too, this attitude reduces the problem to a matter of individual behavioural disorder, and is therefore an approach that must be opposed and criticised. Yet Küçük’s starting point is entirely different from ours. He denies that there was any objective crisis at all, and criticises the treatment as a problem of a development that he regarded as natural, and even consistent with the aim of socialism. Indeed, referring to an article of his that had previously appeared in Playboy magazine, he recalls that the purpose of socialism was “not that people should work more and more, but that they should work less and less, and ultimately not at all.” [**]

The aim of socialism is, of course, to reduce the burden of compulsory labour, to expand free time, and to transform labour into a creative activity freed from alienation. Yet the picture that emerged in the Soviet Union between the 1970s and the mid-1980s was very different. What was at issue was not the organisation of free time through democratic planning based on the participation of the working class, but rather a reality defined by alienation from a process of production and distribution shaped by the material interests of a privileged bureaucratic caste, social aimlessness, demoralisation, the constrictions of everyday life, bottlenecks in the supply of consumer goods, and an increasingly severe public health crisis. Küçük’s claim therefore remains entirely groundless: under conditions in which labour productivity in the Soviet Union remained extremely low compared with the imperialist countries, there were simply no adequate material or social foundations for reducing the burden of compulsory labour, expanding free time, or transforming labour into a creative activity.

According to Küçük, when Gorbachev became general secretary in 1985, there was “no sign of any malaise coming to the surface” within the Soviet order; there was no significant opposition to the system, nor were there any shortages. On the contrary, the Soviet Union’s main problems were “ailments peculiar to excessively trouble-free countries” - namely excessive drinking and shirking work. [***]

This statement lays bare Küçük’s theoretical blindness and detachment from reality. In his narrative, alcoholism ceases to be an economic and social crisis; instead, it becomes the affliction of an “excessively problem-free” society, of people whose circumstances are comfortably secure. It is as if the Soviet citizen had already achieved job security, low housing and energy costs, free health care and education, and a reasonable level of consumption; as if, for this reason, the passion for work had declined, and as if alcoholism had become widespread because disposable incomes had outstripped the available possibilities for consumption.

Küçük openly defends this claim in his book - a claim which, were it to become known in the international literature, would surely invite ridicule: that the emergence of alcoholism and similar maladies in the Soviet Union, caused by the decline of interest in work and the failure to develop “communist-style” methods for making use of free time, stemmed “directly from disposable incomes exceeding the possibilities of consumption.” In his view, during the Brezhnev era the Soviet citizen had attained “a reasonable level of consumption”; job security, free health care and education, and very low housing and energy costs had, in turn, pushed “the passion for work” into the background. [****]

Yalçın Küçük

Yalçın Küçük attached great importance to producing new, different and striking analyses, and often boasted of his productivity in this regard. He believed that his assessments of the 1985 anti-alcohol campaign were likewise original contributions of this kind. Yet what we encounter here is not so much an original analysis as a very familiar Stalinist ideological reflex: an attempt to transform the symptoms of the system’s crisis into proofs of the system’s success through a kind of pseudo-theoretical sleight of hand.

Let us recall: in 1930, Stalin likewise sought to explain the acute shortage of consumer goods and the endless queues in the Soviet Union not as a failure of the bureaucratic regime he headed, but as the result of the rapid increase in the purchasing power of the population. In capitalist economies, the purchasing power of the masses lagged behind production, leading to crises [an under-consumptionist approach in its crudest form]; in the “socialist” Soviet Union, by contrast, demand running ahead of industrial output was supposedly forcing production to develop continuously. Thus empty shelves, inadequate supplies of consumer goods and interminable queues were stripped of their character as warning signs of the distortions of bureaucratic planning, and presented instead as evidence of socialist development and prosperity. (See: Shortages of consumer goods in Stalinist regimes: Stalin’s “theoretical contribution”.)

What Yalçın Küçük offers is nothing other than a belated repetition of this Stalinist mechanism of whitewashing. In 1930, and later in his 1952 pamphlet Economic Problems of Socialism in the USSR, Stalin sought to justify shortages by claiming that “the purchasing power of the population had increased.” Küçük, in much the same way, puts a favourable gloss on alcoholism and indifference to work by asserting that “the Soviet citizen had attained a reasonable level of consumption, and disposable incomes had exceeded the possibilities of consumption.” In one case, the inability to find goods, and in the other, the social and demographic devastation caused by alcohol, are almost turned into by-products of prosperity. Moreover, even as Küçük himself admits in later pages of the book that average life expectancy in the Soviet Union failed to rise for twenty years and lagged behind that of the developed countries, he never raises the question of how such a deadly picture could possibly belong to an “excessively trouble-free country.”

Yet the real picture was very different. In the Soviet Union, the alcohol problem was not merely a matter of people “failing to make good use of their free time” or having too much money in their pockets. It was, rather, a steadily deepening crisis that affected the production process, work discipline, family life, crime rates, public health, average life expectancy, the state budget, the national economy, and the overall social fabric.

Moreover, this crisis was the direct product of the Stalinist bureaucracy’s long-standing fiscal and economic policies, which were reliant on the easy revenues generated by the state alcohol monopoly. These revenues absorbed a considerable portion of disposable income, partly alleviating shortages of consumer goods, while at the same time deepening social decay. The same crisis was also fuelled by the bureaucracy’s tendency to suppress social problems not through democratic means, but by administrative methods. When Gorbachev launched the anti-alcohol campaign in an attempt to resolve this crisis, he was not, as Küçük claimed, “trying to increase interest in work by imposing a ban on alcohol like the mad sultans of the Ottoman Empire”; on the contrary, he was displaying a desperate bureaucratic reflex, hastily trying to patch up the rotting foundations of the system - especially labour productivity - while in fact further aggravating the fiscal crisis.

[*] Küçük is mistaken on this point as well. As Stephen White has shown, there was no clear indication in Gorbachev’s initial speeches that the struggle against alcoholism would become the new general secretary’s first major public priority. In his acceptance speech to the Central Committee on 11 March 1985, Gorbachev emphasised the continuation of the strategy set during the Brezhnev era; and in his first comprehensive Central Committee speech in April 1985, he focused primarily on familiar themes such as economic growth, technological innovation, labour productivity and the “acceleration of socio-economic development”. The alcohol problem was touched upon only in passing, as part of a general reference to “negative phenomena”. See Stephen White, Russia Goes Dry: Alcohol, State and Society, New York: Cambridge University Press, 1996, p. 64.

[**] Yalçın Küçük, Sovyetler Birliği’nde Sosyalizmin Çözülüşü, Istanbul: Tekin Yayınevi, 1st edn, 1991, p. 109. The article cited by Küçük is “Garbaçov’un İşi Zor” [“Gorbachev’s Job Is Difficult”], Playboy, December 1988.

[***] Ibid., p. 176. Küçük’s assessment here is also inaccurate. By the late 1970s, discontent within the Soviet working class had become markedly more pronounced, and work stoppages and strikes had come to be watched with concern at the upper levels of the Stalinist bureaucracy. Anatoly Chernyaev, a senior Kremlin official, relays detailed information on this subject from a Central Committee meeting in his diary entry of 1 October 1980: work stoppages were reported in numerous workplaces due to wages being paid incorrectly or late, poor working conditions, complaints being ignored, collective agreement obligations not being fulfilled, excessive overtime and weekend work. In the same entry, he also records that in 1979 alone there were 300 “registered strikes” involving more than 9,000 participants. Chernyaev’s own comment is even more striking: he wrote that the Soviet leadership lacked any real means of bringing strikes to an end, because there was “neither meat, nor order, nor justice”. See Anatoly Chernyaev, The Diary of Anatoly S. Chernyaev (1980), trans. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, pp. 49-50.

[****] Yalçın Küçük, Sovyetler Birliği’nde Sosyalizmin Çözülüşü, p. 346.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (7)

Alkolizmi refah belirtisi sanmak: Yalçın Küçük’ün fantezileri

Türkiye’de Kremlin yanlısı Stalinist siyaset ve düşünce geleneğinin önemli ve açık ara en eksantrik temsilcilerinden biri olan Yalçın Küçük, 1991 yılında yayımlanan Sovyetler Birliği’nde Sosyalizmin Çözülüşü başlıklı kitabında Sovyetler Birliği’ndeki alkol sorununu -daha doğrusu bu devasa krizin Gorbaçov yönetimi tarafından bir sorun olarak kabul edilmesini- yalnızca hatalı değil, yer yer gündelik mantığın sınırlarını bile zorlayan tuhaf, fantezi dolu ve hatta saçma bir bakış açısıyla yorumlar.

Özetle Küçük, Sovyetler Birliği’nde toplumu içten içe kemiren, yaşam sürelerini aşağı çeken ve üretimi felç eden alkol sorununu, Stalinist rejimin ekonomik ve toplumsal krizinin hem yapısal bir belirtisi hem de parçası olarak görmez. Aksine, neredeyse “sosyalizmin” başarısının, iş güvencesinin, düşük temel giderlerin ve harcanabilir gelir artışının bir tür “lüks” yan ürünüymüş gibi sunar.

Küçük’e göre Mihail Gorbaçov ve ekibi yola, Sovyet işçi sınıfının çalışma disiplininin düştüğü tespitiyle çıkmıştı. “Çalışma yerine içki içmek” ve bunun sonucu olarak sarhoşluk, yani pyanstvo, yeni genel sekreterin ilk vurguları arasında yer almıştı. [*] Küçük, Gorbaçov’un bu vurgusunu ve işçileri tembellik ve sarhoşlukla suçlamasını kabul etmez. Bu tutum, bizim için de sorunu bireysel davranış bozukluğuna indirgeyen, karşı çıkılması ve eleştirilmesi gereken bir yaklaşımdır. Ancak Küçük’ün çıkış noktası bizimkinden tamamen farklıdır. O, ortada nesnel bir kriz olduğunu reddederek, doğal ve hatta sosyalizmin amacıyla uyumlu saydığı bir gelişmenin sorun olarak görülmesini eleştirir. Hatta daha önce Playboy dergisinde yayımlanan bir yazısına atıfla, sosyalizmin amacının “insanların giderek daha çok çalışması değil, daha az çalışması ve giderek hiç çalışmaması” olduğunu hatırlatır. [**]

Sosyalizmin amacı elbette insanın zorunlu emek yükünü azaltmak, özgür zamanı genişletmek ve emeği yabancılaşmadan arınmış yaratıcı bir etkinliğe dönüştürmektir. Ancak Sovyetler Birliği’nde 1970’lerden 1980’lerin ortalarına uzanan dönemde ortaya çıkan tablo bu değildi. Burada söz konusu olan, özgür zamanın işçi sınıfının katılımına dayalı demokratik planlama yoluyla örgütlenmesi değil; ayrıcalıklı bürokratik kastın maddi çıkarlarına göre biçimlenen üretim ve dağıtım sürecine yabancılaşma, toplumsal ufuksuzluk, bezginlik, gündelik hayatın sıkışmışlığı, tüketim malları darboğazları ve giderek ağırlaşan bir kamu sağlığı kriziydi. Küçük’ün iddiası bu nedenle tamamen havada kalır; çünkü Sovyetler Birliği’nde emek üretkenliğinin emperyalist ülkeler karşısında son derece düşük kaldığı koşullarda, zorunlu emek yükünü azaltmanın, boş zamanı genişletmenin ve emeği yaratıcı bir etkinliğe dönüştürmenin yeterli maddi ve toplumsal temelleri kesinlikle yoktu.

Küçük’e göre Gorbaçov 1985 yılında genel sekreterlik görevine geldiğinde Sovyet düzeni içinde “su yüzüne çıkan hiçbir rahatsızlık” görünmüyordu; düzene karşı önemli tepkiler veya kıtlıklar yoktu. Tersine, Sovyetler Birliği’nin başlıca sorunları “aşırı sorunsuz ülkelere özgü rahatsızlıklar”, yani aşırı alkol alma ve işten kaçınmaydı. [***]

Bu ifade, Küçük’ün teorik körlüğünü ve gerçeklikten kopuşunu bütün çıplaklığıyla gösterir. Alkolizm, onun anlatısında ekonomik ve toplumsal bir kriz olmaktan çıkar; “aşırı sorunsuz” bir toplumun, tuzu kuru insanların bir rahatsızlığı hâline gelir. Sanki Sovyet insanı artık iş güvencesine, düşük konut ve enerji fiyatlarına, ücretsiz sağlık ve eğitim hizmetlerine, makul bir tüketim düzeyine kavuşmuş; bu nedenle çalışma tutkusu gerilemiş ve harcanabilir gelirler tüketim imkânlarının üzerine çıktığı için alkolizm yaygınlaşmış gibidir.

Küçük, uluslararası literatürde bilinecek olsa alay konusu olmaktan kurtulamayacak bu saptamayı kitabında açıkça savunur: Sovyetler Birliği’nde işe ilginin azalması ve boş zamanı değerlendirme konusunda “komünizan yöntemler” geliştirilememesi nedeniyle alkolizm ve benzeri hastalıkların ortaya çıkması, “doğrudan doğruya harcanabilir gelirlerin tüketim imkânlarının üstüne çıkmasından” kaynaklanmaktadır. Ona göre Brejnev döneminde Sovyet insanı “makul bir tüketim düzeyine” kavuşturulmuştur; iş güvencesi, ücretsiz sağlık ve eğitim hizmetleri, çok düşük konut ve enerji fiyatları ise “işe tutkuyu” geri plana itmiştir. [****]

Yalçın Küçük

Yalçın Küçük, yeni, farklı ve çarpıcı tahliller yapmayı çok önemseyen, bu konudaki üretkenliğiyle sık sık övünen biriydi. 1985 tarihli alkol karşıtı kampanya konusundaki saptamalarının da bu türden özgün katkılar olduğuna inanıyordu. Oysa burada karşımıza çıkan şey, özgün bir tahlilden ziyade, çok tanıdık bir Stalinist ideolojik reflekstir: sistemin kriz belirtilerini bir tür sözde-teorik hokus pokusla sistemin başarı kanıtlarına dönüştürme çabası.

Hatırlayalım; Stalin de 1930’da Sovyetler Birliği’ndeki akut tüketim malı kıtlığını ve bitmek bilmeyen uzun kuyrukları, başında bulunduğu bürokratik rejimin başarısızlığı olarak değil, halkın satın alma gücünün hızla artmasının sonucu olarak açıklamaya çalışmıştı. Kapitalist ekonomilerde kitlelerin satın alma gücü üretimin gerisinde kalıyor ve bu durum krizlere yol açıyordu [en kaba haliyle eksik-tüketimci bir yaklaşım]; “sosyalist” Sovyetler Birliği’nde ise sanayi üretiminin üzerinde seyreden talep, üretimi sürekli gelişmeye zorluyordu. Böylece boş raflar, yetersiz tüketim malları ve bitmek bilmeyen kuyruklar, bürokratik planlamanın çarpıklığını gösteren birer alarm belirtisi olmaktan çıkarılıp sosyalist gelişmenin ve refahın kanıtları gibi sunuluyordu. (Bkz. Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı: Stalin’in "teorik katkısı”.)

Yalçın Küçük’ün yaptığı da bu Stalinist aklama mekanizmasının geç dönem bir tekrarından başka bir şey değildir. Stalin, 1930’da ve daha sonra 1952 tarihli SSCB’de Sosyalizmin Ekonomik Sorunları başlıklı kitapçığında, kıtlıkları “halkın satın alma gücü arttı” diyerek aklamaya çalışmıştı. Küçük de alkolizmi ve işe ilgisizliği “Sovyet insanı makul tüketim düzeyine ulaştı, harcanabilir gelirler tüketim imkânlarını aştı” diyerek parlatır. Birinde mal bulamamak, diğerinde ise alkolün yol açtığı toplumsal ve demografik yıkım neredeyse refahın yan ürünü hâline getirilir. Üstelik Küçük, kitabın ilerleyen sayfalarında Sovyetler Birliği’nde ortalama yaşam süresinin 20 yıl boyunca hiç yükselmediğini ve gelişmiş ülkelerin gerisinde kaldığını bizzat itiraf ederken, bu ölümcül tablonun “aşırı sorunsuz bir ülkeye” nasıl ait olabileceği sorusunu gündeme getirmez.

Oysa gerçek tablo çok farklıydı. Sovyetler Birliği’nde alkol sorunu, yalnızca insanların “boş zamanlarını iyi değerlendirememesi” ya da ceplerinde fazla para olması meselesi değildi. Üretim sürecini, iş disiplinini, aile hayatını, suç oranlarını, kamu sağlığını, ortalama yaşam süresini, devlet bütçesini, ülke ekonomisini ve genel toplumsal dokuyu etkileyen ve giderek derinleşen bir krizdi.

Üstelik bu kriz, Stalinist bürokrasinin yıllar boyunca alkol tekelinden gelen kolay bütçe gelirlerine bağımlı maliye-ekonomi politikalarının doğrudan ürünüydü. Bu gelirler, harcanabilir gelirin hatırı sayılır bir bölümünü emerek tüketim malı kıtlığını kısmen hafifletiyor; fakat aynı zamanda toplumsal çürümeyi daha da derinleştiriyordu. Aynı kriz, bürokrasinin toplumsal sorunları demokratik değil, idari yöntemlerle bastırma yaklaşımından da besleniyordu. Gorbaçov bu krizi çözmek için içki karşıtı kampanyayı başlattığında, Küçük’ün iddia ettiği gibi “Osmanlı’nın deli sultanları gibi içki yasağı koyarak işe ilgiyi yükseltmeye” çalışmıyordu; tam aksine, sistemin çürüyen temelini, özellikle de emek üretkenliğini apar topar yamamaya çalışan, ancak mali krizi daha da derinleştiren çaresiz bir bürokratik refleks sergiliyordu.

[*] Küçük bu konuda da yanılıyor. Stephen White’ın gösterdiği gibi, Gorbaçov’un ilk konuşmalarında alkolizmle mücadelenin yeni genel sekreterin ilk büyük kamusal önceliği olacağına dair açık bir işaret yoktu. Gorbaçov, 11 Mart 1985’te Merkez Komitesi’ne yaptığı kabul konuşmasında Brejnev döneminde belirlenen stratejinin sürdürüleceğini vurgulamış; Nisan 1985’teki ilk kapsamlı Merkez Komitesi konuşmasında da esas olarak ekonomik büyüme, teknolojik yenilik, emek üretkenliği ve “sosyoekonomik gelişmenin hızlandırılması” gibi tanıdık başlıklar üzerinde durmuştu. Alkol sorununa ise ancak “olumsuz olgular”a yapılan genel ve geçerken söylenmiş bir atıf içinde değiniliyordu. Bkz. Stephen White, Russia Goes Dry: Alcohol, State and Society, New York: Cambridge University Press, 1996, s. 64.

[**] Yalçın Küçük, Sovyetler Birliği’nde Sosyalizmin Çözülüşü, İstanbul: Tekin Yayınevi, 1. Basım, 1991, s. 109. Küçük’ün atıfta bulunduğu yazı: “Garbaçov’un İşi Zor”, Playboy, Aralık 1988.

[***] A.g.e., s. 176. Küçük’ün bu değerlendirmesi de gerçeği yansıtmıyor. Sovyetler Birliği’nde daha 1970’li yılların sonlarına gelindiğinde işçi sınıfı içindeki hoşnutsuzluk belirgin biçimde artmış, iş bırakma eylemleri ve grevler Stalinist bürokrasinin üst kademelerinde kaygıyla izlenir hâle gelmişti. Üst düzey Kremlin bürokratlarından Anatoliy Çernyayev, 1 Ekim 1980 tarihli günlük notunda, bir Merkez Komitesi toplantısından bu konuyla ilgili ayrıntılı bilgiler aktarır: ücretlerin yanlış veya geç ödenmesi, kötü çalışma koşulları, şikâyetlerin dikkate alınmaması, toplu sözleşme yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi, fazla mesailer ve hafta sonu çalışmaları gibi nedenlerle çok sayıda işyerinde iş bırakma eyleminin yaşandığı belirtilir. Aynı notta, yalnızca 1979 yılında 9 binden fazla kişinin katıldığı 300 “kayıtlı grev” yaşandığı da aktarılır. Çernyayev’in kendi yorumu daha da çarpıcıdır: Sovyet yönetiminin grevleri sona erdirecek gerçek araçlardan yoksun olduğunu, çünkü “ne et ne düzen ne de adalet” bulunduğunu yazar. Bkz. Anatoly Chernyaev, The Diary of Anatoly S. Chernyaev (1980), çev. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, s. 49-50.

[****] A.g.e., s. 346.

Devam edecek

What do Khrushchev’s memoirs tell us?

The question of the Soviet territorial demands on Turkey

Nikita Khrushchev, who was the de facto leader of the Soviet Union from the mid-1950s until 1964, states quite plainly in the second volume of his memoirs [*] that, at the end of the Second World War, the Soviet Union did indeed demand territory from Turkey: 

West Germany at that time had no influence on world politics, being an occupied country subject to the dictates of the occupiers, who were pursuing an aggressive policy. Their reconnaissance planes flew almost uninterruptedly over East Germany and Czechoslovakia, especially in the border areas. Such flights continued even after Stalin’s death. Then they began to fly over the territory of Bulgaria and the Soviet Union, violating our borders along the Black Sea coast and other seacoasts, and strengthening their positions in Turkey, because under Stalin the USSR had ruined its relations with Turkey by making claims to its territory. Beria egged Stalin on over the Turkish question. He proposed that we officially approach Turkey and present our territorial claims. This policy drove the Turks into the arms of the United States. American spies began operating right along the border of Soviet Transcaucasia. They used one expedition, which was supposedly hunting for traces of Noah’s Ark, to reconnoiter the approaches to Armenia around Mount Ararat. That was the kind of situation that had taken shape, which Stalin, especially after the defeat in Korea, evaluated as a prewar situation. (pp. 426-427)

Khrushchev emphasises the following points in this passage:

• As the Second World War was drawing to a close, territorial demands were made on Turkey.
• This policy drove Turkey into the arms of the United States.
• As a result, the security of the Soviet Union was weakened and the position of the imperialist camp was strengthened.

From left to right: Voroshilov, Beria, Khrushchev, and Malenkov at Stalin’s funeral (1953).

The passage also draws attention to the emphasis placed on Lavrentiy Beria’s role in Soviet policy towards Turkey. Khrushchev claims that it was Beria who encouraged Stalin in this matter and led him down the wrong path. Yet this assessment should be treated with caution. During Stalin’s rule, the principal architect of Soviet foreign policy was Stalin himself. In all the reading I have done to date, I have not encountered any evidence suggesting that Beria, despite his considerable influence over the security apparatus, occupied a central position in foreign-policy decision-making. It is therefore highly likely that Khrushchev exaggerated the negative role he attributes to Beria in this regard. One obvious reason for this is Khrushchev’s own bitter political confrontation with Beria. After Stalin’s death, Khrushchev was among the leaders who organised Beria’s removal and played a key role in the process that led to his execution.

Molotov

Molotov, often described as Stalin’s “right-hand man” and who served at the time as foreign minister, openly acknowledged in his long conversations with the Soviet journalist and writer Felix Chuyev that the Soviet Union did indeed demand territory from Turkey in 1945. [**] He describes the substance of these demands in more concrete terms than Khrushchev. Yet, unlike Khrushchev, Molotov seeks to defend the rationale behind this policy and presents it as a legitimate security requirement.

Molotov’s reasoning here can be summarised as follows:

• Turkey did not behave in a friendly manner towards the Soviet Union during the war.
• The Straits were of vital importance to Soviet security.
• For this reason, the Soviet Union (Stalin) was justified in seeking a stronger position.

From Molotov’s perspective, the real problem was that these demands were not diplomatically realistic. He also acknowledges that, precisely because they were unrealistic and failed to produce the desired outcome, this initiative accelerated Turkey’s turn towards the imperialist Western camp.

Although Khrushchev and Molotov offer different political assessments, they converge on two essential points: the Soviet Union did in fact demand territory from Turkey, and this policy accelerated Turkey’s rapprochement with the imperialist camp.

As a result, two mutually hostile testimonies, despite their inevitable differences in emphasis, confirm the same historical fact.

[*] Nikita Khrushchev, Memoirs of Nikita Khrushchev, vol. 2: Reformer (1945-1964), ed. Sergei Khrushchev, trans. George Shriver (University Park, PA: The Pennsylvania State University Press, 2006).

After his removal from office, Khrushchev lived a relatively isolated life near Moscow, during which he recorded lengthy memoirs. These memoirs were later translated into English in three volumes, published at different times over a period of roughly twenty years.

The first volume, published in 1970 under the title Khrushchev Remembers, was edited and translated by Strobe Talbott.

Its Turkish translation began to be serialised in the newspaper Milliyet that same year. One year later, in February 1971, the book was published by Milliyet Yayınları under the title Kruşçev'in Anıları. Issued in two volumes as part of the publisher’s “Tarih Dizisi” (History Series), the first volume was translated from English into Turkish by Mehmet Harmancı, and the second by M. Ali Kayabal.

The second volume, published in 1974 under the title Khrushchev Remembers: The Last Testament, was likewise edited and translated by Strobe Talbott.

Yalçın Küçük

The passage concerning the Soviet demand for territory from Turkey also appears in this volume. It is therefore clear that Yalçın Küçük - who claimed in his 1979 book Türkiye Üzerine Tezler 2 (Theses on Turkey 2) that the Soviet Union had not demanded territory from Turkey or bases in the Straits in 1945, dismissing this as a “Cold War fable”, and who went on to repeat this assertion in later years - either did not read Khrushchev Remembers: The Last Testament or, if he did, chose to disregard it. The same, of course, applies to the Stalinists in Turkey who repeated this “thesis” like parrots for years.

The third volume, published in 1990 under the title Khrushchev Remembers: The Glasnost Tapes, was edited by Jerrold L. Schecter and Vyacheslav Luchkov.

In the early 2000s, a more academic and systematic three-volume series was published under the editorship of Khrushchev’s son, Sergei Khrushchev:

• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 1: Commissar (1918-1945) - 2004
• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 2: Reformer (1945-1964) - 2006
• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 3: Statesman (1953-1964) - 2007

These English-language volumes were prepared on the basis of the four-volume Russian original (N. S. Khrushchev: Vremia, liudi, vlast’), published in 1999 by the Moskovskiye Novosti publishing house.

[**] Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in sağkolu ile yapılan 140 görüşme, trans. Ayşe Hacıhasanoğlu and Suna Kabasakal, Yordam Kitap, revised and expanded 2nd edn, Istanbul, March 2010, pp. 116-118.

See also:

The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre: The rewritten history of the demands for territory and bases in the Straits

Molotov Anlatıyor [Molotov Speaks]: territorial and Straits base demands on Turkey in 1945 - A comparison of the first and expanded second editions

Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head