Hazal Yalın’s footnote

I have published several interrelated articles on this blog about the Soviet Union’s demands in 1945 for territory from Turkey and bases in the Straits. In these articles, I sought to challenge the Stalinists who claim that these demands were a "Cold War fairy tale" by drawing on a range of sources: Molotov’s interviews, Khrushchev’s memoirs, accounts in official Soviet histories and diplomatic documents from the period.

This time, I would like to approach the same issue from a slightly different angle. I shall discuss a long footnote on page 206 of Hazal Yalın’s book 1945: Türkiye–SSCB İlişkileri (1945: Turkey–USSR Relations).[1]

I have read the book. In the coming days, I shall read it again, this time more carefully and with notes. I may then write a separate article about it. Here, however, without attempting to assess the book as a whole, I would like to focus on the footnote that caught my attention while reading.

Hazal Yalın is also a Stalinist writer. Yet on the question of the Soviet Union’s demands for territory and bases from Turkey, she takes a different position from many Stalinists in Turkey. She does not deny that these demands were made; she also criticises the arguments used to justify that denial.

The footnote appears at the very beginning of the section entitled ‘Molotov’s Official Statement on the USSR’s Withdrawal of Its Territorial Demand’ (Molotov’un, SSCB’nin Toprak Talebinden Vazgeçtiğine Dair Resmî Açıklaması). The heading itself contains a phrase that deserves some attention: withdrawing a territorial demand. If no such demand had been made, why would it have been withdrawn?

A post denying the Soviet Union’s territorial demand on Turkey: Çağlar Tekin, 26 March 2021. 

Çağlar Tekin’s response:

“Stalin made no territorial demands on Turkey. The Soviet archives are open — consult them instead of relying on gossip… This lie belongs to the pro-American bureaucrats Feridun Cemal Erkin and Selim Sarper. The Soviets said, ‘Let us defend the Straits together’, which was an implicit warning because Nazi weapons had been allowed to pass through!”

Post by ‘Tarihte O An’:

“1948: Turkish tanks heading towards the border after Stalin demanded Kars.”

Yalın notes that the Soviet Union’s territorial demand is generally not acknowledged within the Turkish left, out of concern about providing ammunition for anti-communist propaganda. She also points out that this is not confined to circles seeking to defend the Soviet Union.

I shall not discuss the full scope of this observation here. But the problem it points to is important. Opposing anti-communist propaganda is one thing; denying a historical fact that has been used in that propaganda is another. The former does not require the latter.

Indeed, I emphasised the same distinction in my latestarticle. We must oppose attempts by Turkey’s ruling classes and their political representatives to whip up anti-communist hysteria. But this does not require us to disregard the demands for territory and bases made by Stalin’s government. The fact that a demand was used for propaganda does not prove that it was never made. Moreover, these demands, put forward as a result of Stalin’s irrational insistence in disregard of the reservations conveyed to him, undoubtedly deserve extremely harsh criticism.

The passage in Yalın’s footnote that gave me particular pause is the following. She sets out an argument frequently used by those who have discussed this issue with her:

If there had been a demand for territory and/or bases, there would at least have been a Soviet note submitted to Turkey — in other words, an official document. Yet there is no such document. Therefore, there was no demand for territory or bases.

A familiar line of reasoning, isn’t it?

This was also one of the central points at issue in Behlül Özkan’s article. He acknowledged that Molotov had put forward conditions involving border changes and bases in response to Turkey’s proposal for an alliance. Yet because there was no written diplomatic note and these conditions were presented as terms of an alliance, he did not regard them as ‘demands’.

Yalın does not mention Özkan by name in this footnote. I am therefore not suggesting that she is engaging in a direct polemic with him. But the reasoning she criticises clearly overlaps with Özkan’s approach.

Conditions conveyed by a foreign minister to another country’s ambassador cannot be treated as though they had never been communicated simply because no separate diplomatic note was drawn up. We must also consider to whom a written document was presented and in what context. The Soviet delegation’s proposal for bases, submitted at Potsdam in July 1945, was in writing; but it was not an ultimatum sent to Ankara. I specifically emphasised this distinction in my latest article as well.

Yalın lays bare the contradiction in this denialist reasoning with the following sentence:

According to this mindset, the Soviet Union withdrew its demands for territory and bases, but this does not mean that it ever made those demands!

Indeed, this was exactly what went through my mind when I wrote about the official Soviet publication of 1974. How can one acknowledge that the demands were withdrawn in 1953 while maintaining that no such demands had been made before then?

Another important aspect of the footnote is its explanation of how Khrushchev’s and Molotov’s testimony is dismissed. Yalın explains that Khrushchev’s attitude towards Stalin and the fact that Molotov served for a time as foreign minister under Khrushchev are used as grounds for rejecting what the two men said. She also specifically points out that Molotov continued to defend Stalin and stand by him.

Of course, we cannot accept testimony uncritically simply because it comes from an insider. Memoirs and interviews must be checked against contemporary documents. But assessing the reliability of sources is not the same as dismissing them out of hand because they say things we would rather not hear.

I have fundamental disagreements with Hazal Yalın over Stalin and Stalinism. This footnote does not resolve those differences. But I consider her criticism of the rejection of historical facts on ideological grounds to be well founded.

It would therefore be quite wrong to equate her approach with that of Yalçın Küçük, who categorically denies that the demands were made, or that of Behlül Özkan, who accepts their substance but denies that they constituted demands.

This is where the value of the footnote lies: a writer who defends Stalin acknowledges that the Soviet Union demanded territory and bases from Turkey and criticises the reasoning used to deny this fact. So even among Stalinists, a voice can be heard that does not resort to denial or to devising arguments to sustain it.

[1] Hazal Yalın, 1945: Türkiye–SSCB İlişkileri, Istanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, 2021, p. 206, footnote 220.

See also:

Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head

Molotov Speaks: territorial and Straits base demands on Turkey in 1945

What do Khrushchev’s memoirs tell us?

The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre

Stalin looking at the map

A demand predating 1945: Bases in the Straits

Hazal Yalın’ın dipnotu

Sovyetler Birliği’nin 1945 yılında Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talep etmesi konusunda blogda birbiriyle bağlantılı birkaç yazı yayımladım. Bu yazılarda, söz konusu taleplerin bir “Soğuk Savaş masalı” olduğunu ileri süren Stalinistlerin karşısına farklı kaynakları çıkarmaya çalıştım: Molotov’un söyleşilerini, Hruşçov’un anılarını, Sovyet resmî tarihinin açıklamalarını ve dönemin diplomatik belgelerini.

Bu kez aynı meseleye biraz farklı bir yerden bakmak istiyorum. Hazal Yalın’ın 1945: Türkiye-SSCB İlişkileri başlıklı kitabının[1] 206. sayfasındaki uzun bir dipnottan söz edeceğim.

Kitabı okudum. Önümüzdeki günlerde bir kez daha, bu defa daha dikkatle ve not alarak okuyacağım. Ardından kitap hakkında ayrıca bir yazı yazabilirim. Ancak burada kitabın tamamını değerlendirmeye girişmeden, okurken dikkatimi çeken bu dipnot üzerinde durmak istiyorum.

Hazal Yalın da Stalinist bir yazar. Ne var ki Sovyetlerin Türkiye’den toprak ve üs talebi konusunda, Türkiye’deki Stalinistlerin önemli bir bölümünden farklı bir tutum alıyor. Taleplerin varlığını inkâr etmiyor; bu inkârın nasıl gerekçelendirildiğini de eleştiriyor.

Dipnot, “Molotov’un, SSCB’nin Toprak Talebinden Vazgeçtiğine Dair Resmî Açıklaması” başlıklı bölümün hemen başında yer alıyor. Daha başlıkta, üzerinde biraz durmayı gerektiren bir ifade var: Toprak talebinden vazgeçmek. Ortada bir talep yoksa neden vazgeçilmiş olsun?

Sovyetler Birliği'nin Türkiye’den toprak talebini inkâr eden bir paylaşım: Çağlar Tekin, 26 Mart 2021.

Yalın, Türkiye solunda antikomünist propagandaya malzeme vermeme kaygısıyla, Sovyetler Birliği’nin toprak talebinde bulunduğunun genellikle kabul edilmediğini söylüyor. Üstelik bunun yalnızca Sovyetler Birliği’ni korumaya çalışan çevrelerle sınırlı olmadığını da belirtiyor.

Bu tespitin bütün kapsamını burada tartışmayacağım. Ama işaret ettiği sorun önemli. Antikomünist propagandaya karşı çıkmak başka şey, bu propagandada kullanılmış bir tarihsel olguyu inkâr etmek başka. Birincisi, ikincisini gerektirmiyor.

Nitekim son yazımda ben de aynı ayrım üzerinde durmuştum. Türkiye’de egemen sınıfların ve onların siyasi temsilcilerinin antikomünist histeri yaratmaya yönelik girişimlerine karşı çıkmalıyız. Ancak bunun için Stalin yönetiminin toprak ve üs taleplerini yok saymamız gerekmiyor. Bir talebin propaganda konusu yapılmış olması, o talebin hiç ileri sürülmediğini kanıtlamaz. Üstelik Stalin’in konuyla ilgili kendisine iletilen çekinceleri kulak ardı eden akıldışı ısrarıyla gündeme getirilen bu talepler de hiç kuşkusuz son derece sert bir eleştiriyi hak ediyor.

Yalın’ın dipnotunda beni özellikle durup düşündüren bölüm ise şu. Kendisiyle bu meseleyi tartışanların sıkça kullandıkları argümanı şöyle aktarıyor:

Bir toprak ve / veya üs talebi olsaydı hiç değilse Türkiye’ye sunulmuş bir Sovyet notası, yani resmî bir belge olurdu; oysa öyle bir şey yok. Demek ki toprak ve üs talebi de yok.

Tanıdık bir akıl yürütme biçimi, öyle değil mi?

Behlül Özkan’ın yazısında da meselenin düğümlendiği noktalardan biri buydu. Molotov’un Türkiye’nin ittifak önerisine karşı sınır değişikliği ve üs koşullarını ileri sürdüğü kabul ediliyor; fakat yazılı bir nota bulunmadığı ve bunlar ittifakın koşulları olarak sunulduğu için “talep” sayılmıyordu.

Yalın bu dipnotta Özkan’ın adını anmıyor. Dolayısıyla onunla doğrudan polemik yürüttüğünü söylemiyorum. Ancak eleştirdiği muhakemenin Özkan’ın yaklaşımıyla kesiştiği açık.

Bir dışişleri bakanının başka bir ülkenin büyükelçisine ilettiği koşullar, ayrıca bir nota hazırlanmadığı için söylenmemiş hâle gelmez. Üstelik yazılı belgenin kime ve hangi bağlamda sunulduğunu da ayırmak gerekir. Sovyet heyetinin Temmuz 1945’te Potsdam’a sunduğu üs önerisi yazılıydı; fakat Ankara’ya gönderilmiş bir ültimatom değildi. Son yazımda bu ayrımı da özellikle belirtmiştim.

Yalın, inkârcı muhakemenin vardığı çelişkiyi şu cümleyle görünür kılıyor:

Bu halet-i ruhiye göre Sovyetler Birliği, toprak ve üs talebinden vazgeçmiştir ama bu durum toprak ve üs talebinde bulunduğu anlamına gelmez!

Doğrusu, daha önce 1974 tarihli resmî Sovyet yayını üzerine yazarken benim de aklımdan geçen buydu. 1953’te taleplerden vazgeçildiğini kabul edip öncesinde böyle taleplerin bulunmadığını söylemek nasıl mümkün olabilir?

Dipnotun bir başka önemli yanı da Hruşçov ve Molotov’un tanıklıklarının nasıl elendiğine ilişkin açıklaması. Yalın, Hruşçov’un Stalin’e karşı tutumunun ve Molotov’un Hruşçov döneminde bir süre dışişleri bakanlığı yapmış olmasının, bu iki ismin söylediklerini reddetmek için gerekçe olarak kullanıldığını anlatıyor. Molotov’un Stalin’i savunmayı, ona sahip çıkmayı sürdürdüğünü de özellikle hatırlatıyor.

Elbette bir tanıklığı sırf içeriden geliyor diye sorgulamadan kabul edemeyiz. Anıları ve söyleşileri dönemin belgeleriyle karşılaştırmak gerekir. Fakat kaynakların güvenilirliğini tartışmakla, hoşumuza gitmeyen şeyleri söyledikleri için onları peşinen elemek aynı şey değildir.

Hazal Yalın’la Stalin ve Stalinizm konusunda çok köklü görüş ayrılıklarım var. Bu dipnot, o ayrılıkları ortadan kaldırmıyor. Ama burada tarihsel olguların ideolojik gerekçelerle reddedilmesine yönelttiği eleştiriyi yerinde buluyorum.

Bu nedenle onun yaklaşımını, talepleri kategorik biçimde inkâr eden Yalçın Küçük’ünkiyle ya da içeriklerini kabul edip talep niteliğini reddeden Özkan’ınkiyle aynı kefeye koymak kesinlikle doğru olmaz.

Dipnotun değeri de burada: Stalin’i savunan bir yazar, Sovyetlerin Türkiye’den toprak ve üs talep ettiğini kabul ediyor ve bu gerçeği inkâr etmek için kullanılan muhakemeyi eleştiriyor. Demek ki Stalinistler arasından da bu konuda inkârcılığa ya da inkârı sürdürmek için gerekçe üretmeye sığınmayan bir ses çıkabiliyor.

[1] Hazal Yalın, 1945: Türkiye-SSCB İlişkileri, İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, 2021, s. 206, dipnot 220.

Ayrıca bkz.:

Tarihi tersyüz ederken hakikate çarpmak

Molotov Anlatıyor: 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talebi

Hruşçov’un anıları ne söylüyor?

Kremlin’in 1970’lerin ortasındaki “diplomatik” manevrası

Stalin haritaya bakarken

1945’in öncesine uzanan bir talep: Boğazlarda üs

Hazal Yalın’ın kitabındaki söz konusu dipnotun tamamı:

A demand predating 1945:

Bases in the Straits

Behlül Özkan

The noisy Stalinist chorus that has for decades doggedly denied, despite the wealth of evidence, that the Soviet Union demanded territory and bases in the Straits from Turkey in 1945 has a relatively new lead soloist: the academic Behlül Özkan. Yet Özkan’s approach differs from the categorical denial adopted by Yalçın Küçük and many others. Whereas Küçük denies outright that the Soviet Union made demands for territory and bases, Özkan acknowledges that these issues were raised during the Molotov–Sarper talks. However, he describes them as conditions put forward in response to Turkey’s proposal for an alliance and therefore does not regard them as “demands”. He thus reaches the same denialist conclusion by redefining the diplomatic character of what occurred rather than denying it outright.

I shall base my discussion here on Özkan’s article “The 1945 Turkey-USSR crisis: The construction of a myth” (1945 Türkiye-SSCB krizi: Bir mitin inşası), published in the newspaper BirGün on 26 November 2017, in which he summarises his views on the subject.

In that article, Özkan sets out to refute the claim that the Soviet Union demanded territory and bases in the Straits from Turkey. According to him, no official written demand or diplomatic note was transmitted from Moscow to Ankara in 1945. Nor does he regard the conditions Molotov put forward in his meetings with Ambassador Selim Sarper as “demands”: Turkey had proposed an alliance, and Moscow had responded by stating its own conditions for that alliance orally. Thus, in Özkan’s words, “Molotov was not demanding territory or bases.”[1]

There is an element of truth in this interpretation: in June 1945, Turkey was not presented with a written Soviet ultimatum ordering it to cede territory and bases. Moreover, Ankara’s search for a new treaty and Turkish leaders’ initial assessments are important for understanding the diplomatic situation at the time. Yet it does not follow that Molotov made no demands for territory and bases. A condition attached to an alliance is also a demand put to the other party. Even in Özkan’s own account, the conditions Molotov listed included changing the eastern border in the Soviet Union’s favour and establishing a Soviet military presence in the Straits.

More importantly, the idea of a Soviet base in the Straits cannot be said to have originated either with the expiry of the friendship treaty in 1945 or with Turkey’s conduct during the Second World War. Written evidence of this idea dates from five years earlier: the counter-proposal submitted by Stalin’s government to Nazi Germany in November 1940.

Turkey on the agenda in Berlin

On 12-13 November 1940, Soviet Foreign Minister Vyacheslav Molotov met Hitler and German Foreign Minister Ribbentrop in Berlin. Germany sought to draw the USSR into cooperation with the Tripartite Pact, comprising Germany, Italy and Japan, and to reach an agreement on the four powers’ spheres of influence. Turkey and the Straits were among the key issues in these negotiations. The German draft envisaged severing Turkey’s existing international ties and amending the Montreux Convention to grant Soviet warships preferential passage rights. However, it contained no provision for a Soviet base in the Straits.[2]

Vyacheslav Molotov, interpreter Gustav
Hilger and Adolf Hitler (Berlin, 1940)

No agreement was signed between the two sides during the Berlin talks. Yet the story did not end there. On 26 November 1940, Molotov conveyed the Soviet government’s reply to Germany’s ambassador in Moscow, Friedrich-Werner von der Schulenburg. Moscow stated that it was prepared to accept the proposed Four-Power Pact subject to certain conditions. One of these was the establishment of a base for Soviet land and naval forces near the Straits under a long-term lease. Moscow also sought a guarantee in the protocol concerning Turkey that such a base would be granted to light Soviet naval and land forces in the Bosphorus and the Dardanelles.[3]

Moreover, the Soviet counter-proposal went further. It envisaged that, if Turkey refused to side with the four powers, Germany, Italy and the USSR would jointly determine and implement the necessary military and diplomatic measures and conclude a separate agreement on the matter. This proposal, which left open the possibility of military intervention, did not result in an agreement. However, it is undeniable that the Soviet government’s proposal included the option of exerting military pressure on Turkey.[3]

This document records not a plan for a base imposed on Stalin by Hitler, but the conditions the Soviet government put forward to Germany. Moreover, it predates the USSR’s entry into the war against Nazi Germany. It is therefore no longer possible to claim that the objective of securing a base in the Straits emerged only in 1945.

From an oral condition to a written proposal in 1945

Five years later, as the Second World War drew to a close, the international balance of power had, of course, changed radically. Nazi Germany had fought to the bitter end and been defeated, while Stalin’s government had taken its place among the victors. Moscow was now discussing the Straits question with Turkey and its wartime allies. The diplomatic contexts of 1940 and 1945 were undoubtedly different; yet the Soviet Union’s objective of securing a military base in the Straits is evident in both years.

Özkan emphasises that the exchanges between Molotov and Sarper in June 1945 did not result in a written demand. The limits of this argument need to be made clear: the fact that Turkey was not presented with a written diplomatic note does not mean that no conditions were put forward during the talks. At Potsdam in July 1945, Molotov himself stated, when explaining the Soviet government’s position, that it had made the resolution of the border and Straits questions a condition for an alliance with Turkey. Churchill also noted at the three-power summit that the issues of changing the eastern border and establishing a Soviet base in the Straits had been raised during Molotov’s talks with the Turkish ambassador. Churchill regarded these as conditions for an alliance rather than a separate ultimatum addressed to Turkey, but objected to their substance.[4]

A session of the Potsdam Conference

Moreover, we have the Soviet Union’s written proposal presented at Potsdam on 22 July 1945. The text envisaged abolishing the Montreux regime, having Turkey and the USSR jointly determine a new regime for the Straits, and establishing Soviet military bases in the Straits in addition to Turkish military bases.[5] This was not an ultimatum sent to Ankara, but a written proposal submitted by the Soviet delegation to the Potsdam Conference. Thus, the statement that “Ankara was not presented with a written Soviet ultimatum” is correct; however, it does not follow that the Soviet government never put an official proposal for the establishment of bases in writing. This latter claim is untenable in light of the Potsdam document.

Two periods, one strategic objective

I have previously discussed on this blog Molotov’s interviews with Chuyev, Khrushchev’s memoirs and the account in official Soviet history of the demands withdrawn in 1953.[6] These sources shed light on the 1945 debate over territory and the Straits from different angles. The 1940 diplomatic document adds a new and decisive dimension: it shows that the objective of establishing a Soviet military presence in the Straits did not originate with Stalin’s government in the post-war period.

We must also avoid jumping to the wrong conclusion. The 1940 document does not show that Kars and Ardahan were also demanded at that time. Nor does it, on its own, prove that a single plan was implemented continuously between 1940 and 1945, with its details unchanged. What it does establish is more concrete and significant enough in its own right: in its negotiations with Nazi Germany in 1940, Stalin’s government demanded a Soviet base in the Straits and made this one of its conditions for accepting the pact. In 1945, this time as one of the victors of the war, it put forward the same demand for a military base once again.

Thus, explaining the 1945 diplomatic initiative solely as an attempt to adapt the expired friendship treaty to new circumstances leaves out the most important part of the historical picture. The treaty whose renewal was under discussion is one thing; the objective of establishing another state’s military base in the Straits is another. The latter long predates the negotiations over renewing the treaty.

Sources and previous posts:

[1] Behlül Özkan, "1945 Türkiye-SSCB krizi: Bir mitin inşası (The 1945 Turkey–USSR crisis: The construction of a myth)", BirGün, 26 November 2017 (in Turkish).

[2] Nazi–Soviet Relations, 1939–1941: Documents from the Archives of the German Foreign Office, Chapter VI, record of the meeting of 13 November 1940 and the German draft treaty: https://www.ibiblio.org/pha/nsr/nsr-06.html

[3] Ibid., Schulenburg’s telegram of 26 November 1940, pp. 258–259: https://www.ibiblio.org/pha/nsr/nsr-06.html

[4] Foreign Relations of the United States (FRUS), Potsdam Conference, record of the meeting of 22 July 1945: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-65

[5] FRUS, "Proposal by the Soviet Delegation: The Black Sea Straits", 22 July 1945: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d1369

[6] My earlier posts: Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head; Molotov Speaks: territorial and Straits base demands on Turkey in 1945; What do Khrushchev’s memoirs tell us?; The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre; Stalin looking at the map.

1945’in öncesine uzanan bir talep:

Boğazlarda üs

Behlül Özkan

Sovyetler Birliği’nin 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talep ettiğini, ortaya konan onca kanıta rağmen, on yıllardır büyük bir bağnazlıkla inkâr eden gürültücü Stalinist koronun görece yeni bir assolisti var: Akademisyen Behlül Özkan. Ancak Özkan’ın yaklaşımı, Yalçın Küçük ve diğer birçoklarının benimsediği kategorik inkâr tutumundan farklı. Küçük, Sovyetler Birliği'nin toprak ve üs taleplerini tümüyle reddederken Özkan, bu konuların Molotov-Sarper görüşmelerinde dile getirildiğini kabul eder. Fakat bunları Türkiye’nin ittifak önerisine karşı sunulmuş koşullar olarak tanımlayarak “talep” saymaz. Böylece aynı inkârcı sonuca, olguyu tümüyle reddetmek yerine onun diplomatik niteliğini yeniden tanımlayarak ulaşır.

Bu yazıda, Özkan’ın konuyla ilgili görüşlerini özetlediği, BirGün gazetesinde 26 Kasım 2017’de yayımlanmış olan “1945 Türkiye-SSCB krizi: Bir mitin inşası” başlıklı makalesini esas alacağım.

Özkan, bu makalesinde Sovyetler Birliği’nin Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talep ettiği iddiasını çürütmeye yönelik bir sorgulamaya girişiyor. Ona göre 1945’te Moskova'dan Ankara’ya iletilmiş herhangi bir resmî yazılı talep veya diplomatik nota bulunmuyor. Molotov’un Büyükelçi Selim Sarper’le görüşmelerinde dile getirdiği koşulları da bir “talep” saymıyor: Türkiye bir ittifak önermiş, buna karşılık Moskova da bu ittifakla ilgili kendi şartlarını sözlü olarak belirtmiştir. Dolayısıyla Özkan’ın deyişiyle, “Molotov toprak ve üs talep etmiyordu.”[1]

Bu yorumda doğru bir unsur var: Haziran 1945’te Türkiye’ye toprak ve üslerin devrini emreden yazılı bir Sovyet ültimatomu verilmedi. Ayrıca Ankara’nın yeni bir antlaşma arayışı ve Türk yöneticilerinin ilk aşamadaki değerlendirmeleri, dönemin diplomatik tablosunu anlamak için önemlidir. Ancak buradan Molotov’un toprak ve üs talebinde bulunmadığı sonucu çıkmaz. Bir ittifaka bağlanmış koşul da karşı tarafa ileri sürülen bir taleptir. Özkan’ın kendi anlatımında dahi Molotov’un sıraladığı koşullar arasında doğu sınırının Sovyetler lehine değiştirilmesi ve boğazlarda Sovyet askerî varlığı vardır.

Daha önemlisi, boğazlarda Sovyet üssü fikrinin 1945’te süresi dolan dostluk antlaşmasıyla veya Türkiye’nin İkinci Dünya Savaşı sırasındaki tutumuyla ortaya çıktığı söylenemez. Bunun yazılı kanıtı beş yıl öncesine gidiyor: Stalin yönetiminin Kasım 1940’ta Nazi Almanyası’na sunduğu karşı öneriden söz ediyoruz.

Berlin’de konuşulan Türkiye

12-13 Kasım 1940’ta Sovyet Dışişleri Bakanı Vyaçeslav Molotov, Hitler ve Alman Dışişleri Bakanı Ribbentrop’la Berlin’de görüştü. Almanya, SSCB’yi Almanya, İtalya ve Japonya’nın oluşturduğu Üçlü Pakt’la iş birliğine çekmek, dört devletin nüfuz alanları üzerinde anlaşmak istiyordu. Türkiye ve Boğazlar bu pazarlığın önemli başlıklarındandı. Alman taslağı, Türkiye’nin mevcut uluslararası bağlarından koparılmasını ve Montrö Sözleşmesi’nin Sovyet savaş gemilerine ayrıcalıklı geçiş hakkı tanıyacak biçimde değiştirilmesini öngörüyordu. Ancak bu taslakta boğazlarda Sovyet üssü konusu yer almıyordu.[2]

Vyaçeslav Molotov, çevirmen Gustav
Hilger ve Adolf Hitler (Berlin, 1940)

Berlin görüşmelerinde iki taraf arasında bir anlaşma imzalanmadı. Ancak hikâye orada bitmedi. Molotov, 26 Kasım 1940’ta Almanya’nın Moskova Büyükelçisi Friedrich-Werner von der Schulenburg’a Sovyet hükümetinin yanıtını iletti. Moskova, önerilen Dörtlü Güç Paktı’nı bazı koşullarla kabul etmeye hazır olduğunu bildiriyordu. Koşullardan biri, boğazların yakınında Sovyet kara ve deniz kuvvetleri için uzun süreli kiralama yoluyla bir üs kurulmasıydı. Türkiye’ye ilişkin protokolün de İstanbul ve Çanakkale boğazlarında hafif Sovyet deniz ve kara kuvvetlerine böyle bir üs verilmesini güvenceye alması isteniyordu.[3]

Üstelik Sovyetler Birliği’nin karşı önerisi bununla da sınırlı değildi. Türkiye bu dört devletin yanında yer almayı reddederse Almanya, İtalya ve SSCB’nin gerekli askerî ve diplomatik tedbirleri birlikte belirleyip uygulamasını ve bu konuda ayrı bir anlaşma yapmasını öngörüyordu. Askerî müdahale olasılığını açık tutan bu öneri bir anlaşmaya dönüşmedi. Ancak Türkiye’ye karşı askerî baskı seçeneğinin Sovyet hükümetinin önerisinde yer aldığı inkâr edilemez.[3]

Bu belge, Hitler’in Stalin’e dayattığı bir üs planını değil, Sovyet hükümetinin Almanya’ya sunduğu koşulları kayda geçiriyor. Dahası, SSCB’nin Nazi Almanyası’yla savaşa girmesinden önceye ait. Boğazlarda üs edinme hedefinin yalnızca 1945’te ortaya çıktığını söylemek artık mümkün değil.

1945’te sözlü koşuldan yazılı öneriye

Aradan geçen beş yıldan sonra II. Dünya Savaşı sona ererken, uluslararası güç dengesi de elbette radikal bir biçimde değişmişti. Nazi Almanyası savaşı sonuna kadar sürdürüp yenilmiş, Stalin yönetimi ise savaşın galipleri arasında yerini almıştı. Moskova bu kez boğazlar meselesini Türkiye ve savaş dönemi müttefikleriyle görüşüyordu. 1940 ile 1945’in diplomatik bağlamları hiç kuşkusuz aynı değildi; fakat Sovyetler Birliği’nin boğazlarda askerî üs elde etme hedefi hem 1940’ta hem de 1945’te karşımıza çıkıyor.

Özkan, Haziran 1945’te Molotov ile Sarper arasında geçenlerin yazılı bir talebe dönüşmediğini vurguluyor. Bu noktanın sınırını belirtmek gerekir: Türkiye’ye yazılı bir nota verilmemesi, görüşmede koşullar ileri sürülmediğini göstermez. Temmuz 1945’te Potsdam’da Molotov, Sovyet hükümetinin tutumunu anlatırken Türkiye’yle ittifak için sınır ve boğazlar meselelerinin çözülmesini şart koştuğunu bizzat söyler. Churchill de üçlü zirvede, Molotov’un Türk büyükelçisiyle görüşmelerinde doğu sınırının değiştirilmesi ve Boğazlarda Sovyet üssü konularının açıldığını belirtti. Churchill bunları Türkiye’ye yöneltilmiş bağımsız bir ültimatomdan ziyade ittifakın koşulları olarak değerlendirmiş, ancak koşulların içeriğine itiraz etmişti.[4]

Potsdam Konferansı'nın bir oturumu.

Üstelik Sovyetler Birliği’nin 22 Temmuz 1945’te Potsdam’da yaptığı yazılı öneri de elimizde. Metin, Montrö rejiminin kaldırılmasını, yeni boğazlar rejiminin Türkiye ile SSCB tarafından belirlenmesini ve Türk askerî üslerine ek olarak boğazlarda Sovyet askerî üsleri kurulmasını öngörüyor.[5] Bu metin Ankara’ya gönderilmiş bir ültimatom değil, Sovyet heyetinin Potsdam Konferansı’na sunduğu yazılı öneriydi. Dolayısıyla “Ankara’ya yazılı bir Sovyet ültimatomu verilmedi” saptaması doğrudur; ancak buradan Sovyet hükümetinin üs kurulmasına ilişkin resmî bir öneriyi hiçbir zaman yazılı hâle getirmediği sonucu çıkarılamaz. İkincisi, Potsdam belgesi karşısında savunulamaz.

İki dönem, aynı stratejik hedef

Daha önce blogda Molotov’un Çuyev’le söyleşilerini, Hruşçov’un anılarını ve Sovyet resmî tarihinin 1953’te geri çekilen taleplere ilişkin anlatısını ele almıştım.[6] Bu kaynaklar 1945’teki toprak ve boğazlar tartışmasını farklı yönlerden aydınlatıyor. 1940 diplomatik belgesi ise bunlara yeni ve belirleyici bir boyut ekliyor: Stalin yönetiminin boğazlarda Sovyet askerî varlık edinme hedefinin savaş sonrasında doğmadığını gösteriyor.

Buradan aceleyle yanlış bir sonuca da sıçramamak gerekir. 1940 belgesi, Kars ve Ardahan’ın o tarihte de talep edildiğini göstermiyor. Ayrıca 1940 ile 1945 arasında ayrıntıları değişmeyen, kesintisiz uygulanmış bir plan bulunduğunu tek başına kanıtlamıyor. Kanıtladığı şey daha somut ve yeterince önemli: Stalin yönetimi, 1940’ta Nazi Almanyası’yla yürüttüğü pazarlıkta boğazlarda Sovyet üssü istedi ve bunu paktı kabul etmesinin koşullarından biri olarak ileri sürdü. 1945’te ise bu kez savaşın galibi olarak aynı askerî üs talebini yeniden ileri sürdü.

Dolayısıyla 1945’teki diplomatik girişimi yalnızca süresi dolan dostluk antlaşmasının yeni koşullara uyarlanması diye açıklamak, tarihsel tablonun en önemli parçasını dışarıda bırakıyor. Yenilenmesi konuşulan antlaşma başka şeydir; boğazlarda başka bir devletin askerî üssünü kurma hedefi başka. İkincisinin geçmişi, antlaşmanın yenilenmesi görüşmelerinden çok daha eskiye uzanıyor.

Kaynaklar ve önceki yazılar:

[1] Behlül Özkan, “1945 Türkiye-SSCB krizi: Bir mitin inşası”, BirGün. 26 Kasım 2017.

[2] Nazi–Soviet Relations, 1939–1941: Documents from the Archives of the German Foreign Office, VI. bölüm, 13 Kasım 1940 görüşme tutanağı ve Alman antlaşma taslağı: https://www.ibiblio.org/pha/nsr/nsr-06.html

[3] Aynı derleme, Schulenburg’un 26 Kasım 1940 tarihli telgrafı, s. 258–259: https://www.ibiblio.org/pha/nsr/nsr-06.html

[4] Foreign Relations of the United States (FRUS), Potsdam Konferansı, 22 Temmuz 1945 görüşme tutanağı: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-65

[5] FRUS, “Proposal by the Soviet Delegation: The Black Sea Straits”, 22 Temmuz 1945: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d1369

[6] Daha önceki yazılarım: Tarihi tersyüz ederken hakikate çarpmak; Molotov Anlatıyor: 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talebi; Hruşçov’un anıları ne söylüyor?; Kremlin’in 1970’lerin ortasındaki “diplomatik” manevrası; Stalin haritaya bakarken.

Stalin looking at the map:

“I don’t like our border right here.”

Stalin examining Soviet borders on a map: a 1949 Soviet propaganda poster.

In several posts I have published on my blog over the past week, I have examined the Soviet Union’s 1945 demands for territory and bases in the Straits, drawing on a range of Soviet sources. [*] As those pieces show, sources ranging from official Soviet publications to Molotov’s interviews and Khrushchev’s memoirs make it clear that these demands were not, as various Stalinist writers in Turkey - Yalçın Küçük foremost among them - have occasionally claimed, a “Cold War fairy tale”. The brief anecdote recounted below adds a small but significant detail to this picture.

This anecdote appears near the beginning of Molotov Remembers, a volume consisting of 140 interviews conducted by the Soviet journalist and writer Feliks Chuyev with Molotov between 1969 and 1986.

The book’s first subsection is titled “International Affairs.” On the opening page of that subsection, Chuyev inserts the following striking note:

. . . I recall a story told by A. Mgeladze (first secretary of the Central Committee of the Communist party of Georgia during the last years of Stalin’s life), supplemented by Molotov. It’s about a map with new borders of the USSR that was brought after the war to Stalin’s dacha. The map was very small-like those for school textbooks. Stalin pinned it to the wall: “Let’s see what we have here.... Everything is all right to the north. Finland has offended us, so we moved the border from Leningrad. Baltic states-that’s age-old Russian land!-and they’re ours again. All Belorussians live together now, Ukrainians together, Moldavians together. It’s okay to the west.” And he turned suddenly to the eastern borders. “What do we have there?... The Kuril Islands belong to us now, Sakhalin is completely ours-you see, good! And Port Arthur’s ours, and Dairen is ours”-Stalin moved his pipe across China-“and the Chinese Eastern railway is ours. China, Mongolia-everything is in order. But I don’t like our border right here!” Stalin said and pointed south of the Caucasus. (Felix Chuev, Molotov Remembers: Inside Kremlin Politics, ed. Albert Resis, Ivan R. Dee, Chicago, 1993, pp. 28-29.)

Chuyev explains that he heard this anecdote from Akaki Mgeladze, and that Molotov not only confirmed the story but also added a few details of his own.

Following this anecdote, Molotov offers the following comment:

In this matter we admittedly went a bit too far, but something has been brewing in the south. You have to understand that there are limits to everything, otherwise you can choke. (ibid., p. 29)

Akaki Mgeladze

We can be confident that this account - endorsed by three fanatical Stalinists (Chuyev, Mgeladze and Molotov) - was not concocted in order to smear Stalin.

When Stalin says, “I don’t like our border right here,” he is pointing to Turkey’s north-eastern provinces and Iranian Azerbaijan, and suggesting that the borders in these regions ought to be “secured” - that is, that some territory should be incorporated into the Soviet Union.

This anecdote is highly valuable for understanding the geopolitical approach Stalin pursued in the post-war period. Stalin, who had led the bureaucratic counter-revolution in the Soviet Union, conducted foreign policy on a far broader scale than most of the Russian tsars. He was prepared to take far greater risks than the tsars would ever have contemplated in their own time in order to expand the borders of the Soviet Union. He was determined, under his own leadership, to realise the geopolitical objectives that the tsars had pursued but, in Stalin’s narrow-minded reading of history, had failed to achieve - whether through weakness or inadequacy.

Foremost among these objectives were the “Straits” - Istanbul and the Dardanelles, the waterways linking the Black Sea to the Mediterranean - one of the long-standing dreams of Tsarist Russian foreign policy. Stalin regarded these straits not only as a strategic matter but also as a geopolitical gateway providing direct access to Europe.

In its negotiations with Nazi Germany in November 1940, the Stalin leadership explicitly demanded the establishment of a Soviet military base in the Turkish Straits. These negotiations came to nothing; after the war, under changed international conditions, the Soviet government renewed its demand that Turkey allow Soviet bases in the Straits.[*] 

See:

What do Khrushchev’s memoirs tell us? The question of the Soviet territorial demands on Turkey

The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre: The rewritten history of the demands for territory and bases in the Straits

Molotov Anlatıyor [Molotov Speaks]: territorial and Straits base demands on Turkey in 1945 - A comparison of the first and expanded second editions

Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head

 [**] Akaki Mgeladze (1912–1980): A Stalinist Georgian politician. During Stalin’s final years he served as First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Georgia and was known as one of Stalin’s closest party leaders in Georgia.

Stalin haritaya bakarken: 

“Burada sınırlarımız hoşuma gitmiyor”

Harita başında Sovyet sınırlarını inceleyen Stalin: 1949 tarihli bir Sovyet propaganda afişi.

Blogumda son bir hafta içinde yayımladığım birkaç yazıda, Sovyetler Birliği’nin 1945 yılında Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talep etmesi meselesini farklı Sovyet kaynaklarına dayanarak ele aldım. [*] Bu yazılarda görüldüğü gibi, Sovyet resmî yayınlarından Molotov’un söyleşilerine ve Hruşçov’un anılarına kadar uzanan tanıklıklar, söz konusu taleplerin başta Yalçın Küçük olmak üzere Türkiye’deki çeşitli Stalinist yazarların zaman zaman iddia ettikleri gibi bir “Soğuk Savaş masalı” olmadığını açık biçimde ortaya koyuyor. Aşağıda aktaracağım kısa anekdot ise bu tabloya küçük ama önemli bir ek yapıyor.

Bu anekdot, Sovyet gazeteci ve yazar Feliks Çuyev’in Molotov’la 1969-1986 yılları arasında yaptığı 140 söyleşiden oluşan Molotov Anlatıyor kitabının başlarında yer alıyor.

Kitabın ilk alt başlığı “Alman-Sovyet Paktı”. Çuyev, bu alt başlığın ilk sayfasında metne köşeli parantez içinde şu dikkat çekici bilgiyi ekliyor:

[…Akaki Mgeladze’nin (Stalin’in hayatının son dönemlerinde Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesi Birinci Sekreteri) [**] anlattıklarına ve Molotov’un yaptığı bazı eklemelere göre savaştan sonra, Stalin’in kır evine okul kitapları gibi küçük boyutta, SSCB’yi yeni sınırlarıyla gösteren bir harita gelmiş ve Stalin bunu duvarına asarak şöyle demiş: "Bakalım durum ne gösteriyor. Kuzeyde her şey iyi gidiyor, doğru. Leningrad’ın sınırlarını genişlettik; çünkü Finlandiya bize karşı son derece suçluydu. Baltıklar -zaten her zaman Rus toprağıydı- yine bizde. Belarus birleşti, Ukraynalılar ve Moldavyalılar gibi. Demek ki Batı’da her şey normal." Ardından doğu sınırlarına geçer: "Burada ne durumdayız? Kuril Adaları artık bizim, Sahalin de. Bakın ne kadar güzel! Aynı şekilde Port-Arthur ve Dalny de bizim." Stalin’in pipo tuttuğu eli Çin’in üzerinde dolaşır: "Doğu Çin demiryolu hattı bizim ve Çin’de, Moğolistan’da her şey yolunda… Ama işte burada sınırlarımız hoşuma gitmiyor," der Güney Kafkasya’yı göstererek.] (Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in sağkolu ile yapılan 140 görüşme, çev. Ayşe Hacıhasanoğlu ve Suna Kabasakal, Yordam Kitap, Gözden geçirilmiş ve genişletilmiş 2. basım, İstanbul, 2010, s. 27.)

Çuyev, bu anekdotu Akaki Mgeladze’den dinlediğini, Molotov’un ise anlatıyı doğrulamakla kalmayıp üzerine bazı ayrıntılar da eklediğini belirtiyor.

Araya giren bu anekdotun ardından Molotov şu yorumu yapıyor: 

- Bu işte kuşkusuz biraz ileri gitmiştik, ama Güney’de tasarladığımız bir şeyler vardı. Yalnız ölçüyü kaçırmamak gerekir, yoksa insanın boğazında kalabilir.” (a.g.e., s. 27-28)

Akaki Mgeladze

Üç fanatik Stalinistin (Çuyev, Mgeladze ve Molotov) onayından geçmiş bu anlatının Stalin’e çamur atmak için uydurulmuş bir hikâye olmadığı konusunda içimiz rahat olabilir.

Stalin “burada sınırlarımız hoşuma gitmiyor” derken Türkiye’nin kuzeydoğu vilayetlerini ve İran Azerbaycanı’nı işaret etmekte, bu bölgelerdeki sınırların “güvence altına alınması”, yani bir miktar toprağın Sovyetler Birliği’ne katılması gerektiğini düşünmektedir.

Bu anekdot Stalin’in savaş sonrasında izlediği jeopolitik yaklaşımı anlamak bakımından son derece değerlidir. Sovyetler Birliği’nde bürokratik karşı devrimin önderliğini yapmış olan Stalin, dış politikada Rus çarlarının çoğundan daha geniş ölçekte hareket ediyordu. Sovyetler Birliği’nin sınırlarını genişletmek için çarların kendi dönemlerinde göze alabileceklerinden çok daha büyük riskler almaya hazırdı. Rus çarlarının peşinden koştuğu, fakat Stalin’in kendi dar kafalı tarih anlayışına göre ya güçsüzlükleri ya da yetersizlikleri nedeniyle tamamlayamadıkları jeopolitik hedefleri kendi önderliği altında gerçekleştirmeye kararlıydı.

Bu hedeflerin başında ise Çarlık Rusyası dış politikasının kadim rüyalarından biri olan “Boğazlar”, yani Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan İstanbul ve Çanakkale Boğazları geliyordu. Stalin bu geçitleri yalnızca stratejik bir mesele olarak değil, aynı zamanda Avrupa ile doğrudan bağlantı sağlayan bir jeopolitik kapı olarak da görüyordu.

Stalin yönetimi, Kasım 1940’ta Nazi Almanyası’yla yürüttüğü pazarlıkta Boğazlar’da Sovyet askerî üssü kurulmasını açıkça talep etmişti. Bu pazarlık sonuçsuz kaldı; savaşın ardından Sovyet hükümeti, değişen uluslararası koşullarda Türkiye’den Boğazlar’da üs talebini yeniden ileri sürdü.

[*] Bkz.: 

Hruşçov’un anıları ne söylüyor? Sovyetlerin Türkiye’den toprak talebi meselesi

Kremlin’in 1970’lerin ortasındaki “diplomatik” manevrası: Toprak ve boğazlarda üs taleplerinin yeniden yazılan tarihi

Molotov Anlatıyor: 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talebi - Birinci ve genişletilmiş ikinci baskının karşılaştırması

Tarihi tersyüz ederken hakikate çarpmak

[**] Akaki Mgeladze (1912-1980): Gürcü Stalinist siyasetçi. Stalin’in son yıllarında Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesi Birinci Sekreteri olarak görev yaptı ve Stalin’in Gürcistan’daki en yakın parti yöneticilerinden biri olarak biliniyordu.

What do Khrushchev’s memoirs tell us?

The question of the Soviet territorial demands on Turkey

Nikita Khrushchev, who was the de facto leader of the Soviet Union from the mid-1950s until 1964, states quite plainly in the second volume of his memoirs [*] that, at the end of the Second World War, the Soviet Union did indeed demand territory from Turkey: 

West Germany at that time had no influence on world politics, being an occupied country subject to the dictates of the occupiers, who were pursuing an aggressive policy. Their reconnaissance planes flew almost uninterruptedly over East Germany and Czechoslovakia, especially in the border areas. Such flights continued even after Stalin’s death. Then they began to fly over the territory of Bulgaria and the Soviet Union, violating our borders along the Black Sea coast and other seacoasts, and strengthening their positions in Turkey, because under Stalin the USSR had ruined its relations with Turkey by making claims to its territory. Beria egged Stalin on over the Turkish question. He proposed that we officially approach Turkey and present our territorial claims. This policy drove the Turks into the arms of the United States. American spies began operating right along the border of Soviet Transcaucasia. They used one expedition, which was supposedly hunting for traces of Noah’s Ark, to reconnoiter the approaches to Armenia around Mount Ararat. That was the kind of situation that had taken shape, which Stalin, especially after the defeat in Korea, evaluated as a prewar situation. (pp. 426-427)

Khrushchev emphasises the following points in this passage:

• As the Second World War was drawing to a close, territorial demands were made on Turkey.
• This policy drove Turkey into the arms of the United States.
• As a result, the security of the Soviet Union was weakened and the position of the imperialist camp was strengthened.

From left to right: Voroshilov, Beria, Khrushchev, and Malenkov at Stalin’s funeral (1953).

The passage also draws attention to the emphasis placed on Lavrentiy Beria’s role in Soviet policy towards Turkey. Khrushchev claims that it was Beria who encouraged Stalin in this matter and led him down the wrong path. Yet this assessment should be treated with caution. During Stalin’s rule, the principal architect of Soviet foreign policy was Stalin himself. In all the reading I have done to date, I have not encountered any evidence suggesting that Beria, despite his considerable influence over the security apparatus, occupied a central position in foreign-policy decision-making. It is therefore highly likely that Khrushchev exaggerated the negative role he attributes to Beria in this regard. One obvious reason for this is Khrushchev’s own bitter political confrontation with Beria. After Stalin’s death, Khrushchev was among the leaders who organised Beria’s removal and played a key role in the process that led to his execution.

Molotov

Molotov, often described as Stalin’s “right-hand man” and who served at the time as foreign minister, openly acknowledged in his long conversations with the Soviet journalist and writer Felix Chuyev that the Soviet Union did indeed demand territory from Turkey in 1945. [**] He describes the substance of these demands in more concrete terms than Khrushchev. Yet, unlike Khrushchev, Molotov seeks to defend the rationale behind this policy and presents it as a legitimate security requirement.

Molotov’s reasoning here can be summarised as follows:

• Turkey did not behave in a friendly manner towards the Soviet Union during the war.
• The Straits were of vital importance to Soviet security.
• For this reason, the Soviet Union (Stalin) was justified in seeking a stronger position.

From Molotov’s perspective, the real problem was that these demands were not diplomatically realistic. He also acknowledges that, precisely because they were unrealistic and failed to produce the desired outcome, this initiative accelerated Turkey’s turn towards the imperialist Western camp.

Although Khrushchev and Molotov offer different political assessments, they converge on two essential points: the Soviet Union did in fact demand territory from Turkey, and this policy accelerated Turkey’s rapprochement with the imperialist camp.

As a result, two mutually hostile testimonies, despite their inevitable differences in emphasis, confirm the same historical fact.

[*] Nikita Khrushchev, Memoirs of Nikita Khrushchev, vol. 2: Reformer (1945-1964), ed. Sergei Khrushchev, trans. George Shriver (University Park, PA: The Pennsylvania State University Press, 2006).

After his removal from office, Khrushchev lived a relatively isolated life near Moscow, during which he recorded lengthy memoirs. These memoirs were later translated into English in three volumes, published at different times over a period of roughly twenty years.

The first volume, published in 1970 under the title Khrushchev Remembers, was edited and translated by Strobe Talbott.

Its Turkish translation began to be serialised in the newspaper Milliyet that same year. One year later, in February 1971, the book was published by Milliyet Yayınları under the title Kruşçev'in Anıları. Issued in two volumes as part of the publisher’s “Tarih Dizisi” (History Series), the first volume was translated from English into Turkish by Mehmet Harmancı, and the second by M. Ali Kayabal.

The second volume, published in 1974 under the title Khrushchev Remembers: The Last Testament, was likewise edited and translated by Strobe Talbott.

Yalçın Küçük

The passage concerning the Soviet demand for territory from Turkey also appears in this volume. It is therefore clear that Yalçın Küçük - who claimed in his 1979 book Türkiye Üzerine Tezler 2 (Theses on Turkey 2) that the Soviet Union had not demanded territory from Turkey or bases in the Straits in 1945, dismissing this as a “Cold War fable”, and who went on to repeat this assertion in later years - either did not read Khrushchev Remembers: The Last Testament or, if he did, chose to disregard it. The same, of course, applies to the Stalinists in Turkey who repeated this “thesis” like parrots for years.

The third volume, published in 1990 under the title Khrushchev Remembers: The Glasnost Tapes, was edited by Jerrold L. Schecter and Vyacheslav Luchkov.

In the early 2000s, a more academic and systematic three-volume series was published under the editorship of Khrushchev’s son, Sergei Khrushchev:

• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 1: Commissar (1918-1945) - 2004
• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 2: Reformer (1945-1964) - 2006
• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 3: Statesman (1953-1964) - 2007

These English-language volumes were prepared on the basis of the four-volume Russian original (N. S. Khrushchev: Vremia, liudi, vlast’), published in 1999 by the Moskovskiye Novosti publishing house.

[**] Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in sağkolu ile yapılan 140 görüşme, trans. Ayşe Hacıhasanoğlu and Suna Kabasakal, Yordam Kitap, revised and expanded 2nd edn, Istanbul, March 2010, pp. 116-118.

See also:

The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre: The rewritten history of the demands for territory and bases in the Straits

Molotov Anlatıyor [Molotov Speaks]: territorial and Straits base demands on Turkey in 1945 - A comparison of the first and expanded second editions

Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head

Hruşçov’un anıları ne söylüyor?

Sovyetlerin Türkiye’den toprak talebi meselesi

1950’lerin ortalarından 1964’e kadar Sovyetler Birliği’nin fiilî lideri olan Nikita Hruşçov, anılarının ikinci cildinde [*], İkinci Dünya Savaşı’nın bitiminde Sovyetler Birliği’nin Türkiye’den toprak talep ettiğini açık biçimde teyit ediyor:

O dönemde Batı Almanya, saldırgan bir politika izleyen işgalcilerin emirlerine tabi olan işgal altındaki bir ülke olarak dünya siyasetinde hiçbir etkiye sahip değildi. Keşif uçakları, özellikle sınır bölgelerinde, Doğu Almanya ve Çekoslovakya üzerinde neredeyse kesintisiz uçuşlar yapıyordu. Bu tür uçuşlar Stalin’in ölümünden sonra da devam etti. Ardından Bulgaristan ve Sovyetler Birliği toprakları üzerinde uçmaya başladılar; Karadeniz kıyısı ve diğer deniz kıyılarındaki sınırlarımızı ihlal ettiler ve Türkiye’deki konumlarını güçlendirdiler. Çünkü Stalin döneminde SSCB, Türkiye’nin topraklarına yönelik taleplerde bulunarak Türkiye ile ilişkilerini bozmuştu. Beria, Türkiye sorunu konusunda Stalin’i kışkırttı. Türkiye’ye resmen başvurarak toprak taleplerimizi ileri sürmemizi önerdi. Bu politika Türkleri Amerika Birleşik Devletleri’nin kucağına itti. Amerikan casusları Sovyet Transkafkasya sınırı boyunca faaliyet göstermeye başladı. Sözde Nuh’un Gemisi’nin izlerini araştırmak için düzenlenen bir keşif gezisini, Ağrı Dağı çevresinde Ermenistan’a yaklaşım yollarını keşfetmek için kullandılar. İşte böyle bir durum ortaya çıkmıştı ve Stalin, özellikle Kore’deki yenilgiden sonra, bunu savaş öncesi bir durum olarak değerlendiriyordu. (s. 426-427)

Hruşçov bu pasajda şu hususları vurguluyor:

• İkinci Dünya Savaşı biterken Türkiye’ye karşı toprak talepleri ileri sürüldü.
• Bu politika Türkiye’yi ABD’nin kucağına itti.
• Sonuç olarak Sovyetler Birliği’nin güvenliği zayıfladı ve emperyalist kampın eli güçlendi.

Soldan sağa: Voroşilov, Beria, Hruşçov ve Malenkov (Stalin'in cenaze töreninde - 1953) 

Pasajda ayrıca dikkat çeken bir unsur, Türkiye politikasında Lavrentiy Beria’nın rolüne yapılan vurgu. Hruşçov, Stalin’i bu konuda teşvik eden ve yanlışa sürükleyenin Beria olduğunu ileri sürüyor. Ancak bu değerlendirmenin ihtiyatla karşılanması gerekir. Stalin döneminde Sovyet dış politikasının başlıca mimarı bizzat Stalin’di. Bugüne kadar yaptığım okumalarda, Beria’nın güvenlik aygıtı üzerindeki büyük etkisine rağmen dış politika kararlarının merkezinde yer aldığına dair bir kanıta rastlamadım. Bu nedenle Hruşçov’un bu konuda Beria’ya atfettiği olumsuz rolün abartılmış olması güçlü bir olasılıktır. Bunun bir nedeni de hiç kuşkusuz Hruşçov’un Beria ile olan sert siyasi hesaplaşmasıdır. Stalin’in ölümünden sonra Beria’nın tasfiyesini örgütleyen ve idam edilmesini sağlayan liderlerden biri bizzat Hruşçov’du.

Molotov

Stalin’in “sağ kolu” olarak adlandırılan dönemin dışişleri bakanı Molotov, Sovyet gazeteci ve yazar Feliks Çuyev ile yaptığı uzun söyleşilerde Sovyetler Birliği’nin 1945 yılında Türkiye’den toprak talep ettiğini açıkça kabul eder. [**] Hatta bu taleplerin içeriğini Hruşçov’dan daha somut bir biçimde dile getirir. Ancak Hruşçov’dan farklı olarak Molotov, bu politikanın gerekçelerini savunmaya çalışır ve bunları meşru bir güvenlik talebi olarak görür.

Burada Molotov kabaca şöyle bir mantık yürütmektedir:

• Türkiye savaş sırasında Sovyetler Birliği’ne karşı dostça davranmadı.
• Boğazlar Sovyet güvenliği için hayati öneme sahipti.
• Bu nedenle Sovyetler Birliği (Stalin) daha güçlü bir konum talep etmekte haklıydı.

Molotov’un bakış açısıyla asıl sorun taleplerin diplomatik açıdan gerçekçi olmamasıdır. Molotov, gerçekçi olmadığı için başarılı sonuç vermediğini düşündüğü bu girişimin Türkiye’nin emperyalist Batı kampına yönelmesini hızlandırdığını da kabul eder.

Dolayısıyla Hruşçov ve Molotov farklı siyasi değerlendirmeler yapsalar da iki önemli noktada örtüşürler: Sovyetler Birliği gerçekten Türkiye’den toprak talep etmiştir ve bu politika Türkiye’nin emperyalist kampla yakınlaşmasını hızlandırmıştır.

Sonuç olarak birbirine düşman iki tanıklık, belirli kaçınılmaz gölge farklarıyla da olsa, aynı olguyu doğrulamaktadır.

[*] Nikita Khrushchev, Memoirs of Nikita Khrushchev (Vol. 2) - Reformer (1945-1964), ed. Sergei Khrushchev, çev. George Shriver, The Pennsylvania State University Press, Pennsylvania, 2006.

Görevden alındıktan sonra Moskova yakınlarında görece izole bir hayat süren Hruşçov, bu dönemde uzun anı kayıtları bıraktı. Hruşçov’un anıları İngilizceye üç cilt hâlinde çevrildi ve bu ciltler farklı tarihlerde, yaklaşık yirmi yıllık bir zaman aralığında yayımlandı.

İlk cilt Khrushchev Remembers başlığı ile 1970’te yayımlandı ve kitabın editörlüğünü ve çevirmenliğini Strobe Talbott yaptı.

Kitabın Türkçe çevirisi aynı yıl Milliyet gazetesinde tefrika edilmeye başlandı. Bir yıl sonra ise Şubat 1971’de kitap Milliyet Yayınları tarafından Kruşçev'in Anıları başlığı altında yayımlandı. Yayınevinin “Tarih Dizisi”nden çıkan ve iki cilt hâlinde basılan kitabın birinci cildini Mehmet Harmancı, ikinci cildini ise M. Ali Kayabal İngilizceden Türkçeye çevirdi.

1974 yılında yayımlanan ikinci cilt Khrushchev Remembers: The Last Testament başlığını taşıyordu ve bu cildin çeviri ve editörlüğü de Strobe Talbott’a aitti.

Yalçın Küçük

Türkiye’den toprak talep edilmesiyle ilgili pasaj bu ciltte de yer almaktadır. Dolayısıyla 1979 yılında yayımladığı Türkiye Üzerine Tezler 2 başlıklı kitabında Sovyetler Birliği’nin 1945’te Türkiye’den toprak ve Boğazlarda üs talebinde bulunmadığını, bunun bir “Soğuk Savaş masalı” olduğunu söyleyen ve bu iddiasını daha sonraki yıllarda da tekrar eden Yalçın Küçük’ün Khrushchev Remembers: The Last Testament’ı ya okumadığı ya da okuduysa bile bilerek dikkate almadığı anlaşılıyor. Aynı şey onun bu “tezini” yıllarca papağan gibi tekrarlayan Türkiye’deki Stalinistler için de geçerli elbette.

Khrushchev Remembers: The Glasnost Tapes başlığını taşıyan üçüncü cilt 1990 yılında yayımlandı ve bu cildin editörleri Jerrold L. Schecter ve Vyaçeslav Luçkov’du.

2000’li yılların başlarında Hruşçov’un oğlu Sergey Hruşçov’un editörlüğünde daha akademik ve sistematik bir üç ciltlik seri yayımlandı:

• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 1: Commissar (1918-1945) - 2004
• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 2: Reformer (1945-1964) - 2006
• Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 3: Statesman (1953-1964) - 2007

Bu İngilizce üç cilt, Rusya’da Moskovskiye Novosti yayınevi tarafından 1999 yılında yayımlanan dört ciltlik Rusça orijinal metin (N. S. Khrushchev: Vremia, liudi, vlast’) temel alınarak hazırlandı.

[**] Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in sağkolu ile yapılan 140 görüşme, çev. Ayşe Hacıhasanoğlu ve Suna Kabasakal, Yordam Kitap, Gözden geçirilmiş ve genişletilmiş 2. basım, İstanbul, 2010, s.116-188

Ayrıca bkz.:

Kremlin’in 1970’lerin ortasındaki “diplomatik” manevrası: Toprak ve boğazlarda üs taleplerinin yeniden yazılan tarihi

Molotov Anlatıyor: 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talebi - Birinci ve genişletilmiş ikinci baskının karşılaştırması

Tarihi tersyüz ederken hakikate çarpmak