Stalin looking at the map:

“I don’t like our border right here.”

Stalin examining Soviet borders on a map: a 1949 Soviet propaganda poster.

In several posts I have published on my blog over the past week, I have examined the Soviet Union’s 1945 demands for territory and bases in the Straits, drawing on a range of Soviet sources. [*] As those pieces show, sources ranging from official Soviet publications to Molotov’s interviews and Khrushchev’s memoirs make it clear that these demands were not, as various Stalinist writers in Turkey - Yalçın Küçük foremost among them - have occasionally claimed, a “Cold War fairy tale”. The brief anecdote recounted below adds a small but significant detail to this picture.

This anecdote appears near the beginning of Molotov Remembers, a volume consisting of 140 interviews conducted by the Soviet journalist and writer Feliks Chuyev with Molotov between 1969 and 1986.

The book’s first subsection is titled “International Affairs.” On the opening page of that subsection, Chuyev inserts the following striking note:

. . . I recall a story told by A. Mgeladze (first secretary of the Central Committee of the Communist party of Georgia during the last years of Stalin’s life), supplemented by Molotov. It’s about a map with new borders of the USSR that was brought after the war to Stalin’s dacha. The map was very small-like those for school textbooks. Stalin pinned it to the wall: “Let’s see what we have here.... Everything is all right to the north. Finland has offended us, so we moved the border from Leningrad. Baltic states-that’s age-old Russian land!-and they’re ours again. All Belorussians live together now, Ukrainians together, Moldavians together. It’s okay to the west.” And he turned suddenly to the eastern borders. “What do we have there?... The Kuril Islands belong to us now, Sakhalin is completely ours-you see, good! And Port Arthur’s ours, and Dairen is ours”-Stalin moved his pipe across China-“and the Chinese Eastern railway is ours. China, Mongolia-everything is in order. But I don’t like our border right here!” Stalin said and pointed south of the Caucasus. (Felix Chuev, Molotov Remembers: Inside Kremlin Politics, ed. Albert Resis, Ivan R. Dee, Chicago, 1993, pp. 28-29.)

Chuyev explains that he heard this anecdote from Akaki Mgeladze, and that Molotov not only confirmed the story but also added a few details of his own.

Following this anecdote, Molotov offers the following comment:

In this matter we admittedly went a bit too far, but something has been brewing in the south. You have to understand that there are limits to everything, otherwise you can choke. (ibid., p. 29)

Akaki Mgeladze

We can be confident that this account - endorsed by three fanatical Stalinists (Chuyev, Mgeladze and Molotov) - was not concocted in order to smear Stalin.

When Stalin says, “I don’t like our border right here,” he is pointing to Turkey’s north-eastern provinces and Iranian Azerbaijan, and suggesting that the borders in these regions ought to be “secured” - that is, that some territory should be incorporated into the Soviet Union.

This anecdote is highly valuable for understanding the geopolitical approach Stalin pursued in the post-war period. Stalin, who had led the bureaucratic counter-revolution in the Soviet Union, conducted foreign policy on a far broader scale than most of the Russian tsars. He was prepared to take far greater risks than the tsars would ever have contemplated in their own time in order to expand the borders of the Soviet Union. He was determined, under his own leadership, to realise the geopolitical objectives that the tsars had pursued but, in Stalin’s narrow-minded reading of history, had failed to achieve - whether through weakness or inadequacy.

Foremost among these objectives were the “Straits” - Istanbul and the Dardanelles, the waterways linking the Black Sea to the Mediterranean - one of the long-standing dreams of Tsarist Russian foreign policy. Stalin regarded these straits not only as a strategic matter but also as a geopolitical gateway providing direct access to Europe.

In its negotiations with Nazi Germany in November 1940, the Stalin leadership explicitly demanded the establishment of a Soviet military base in the Turkish Straits. These negotiations came to nothing; after the war, under changed international conditions, the Soviet government renewed its demand that Turkey allow Soviet bases in the Straits.[*] 

See:

What do Khrushchev’s memoirs tell us? The question of the Soviet territorial demands on Turkey

The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre: The rewritten history of the demands for territory and bases in the Straits

Molotov Anlatıyor [Molotov Speaks]: territorial and Straits base demands on Turkey in 1945 - A comparison of the first and expanded second editions

Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head

 [**] Akaki Mgeladze (1912–1980): A Stalinist Georgian politician. During Stalin’s final years he served as First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Georgia and was known as one of Stalin’s closest party leaders in Georgia.

Stalin haritaya bakarken: 

“Burada sınırlarımız hoşuma gitmiyor”

Harita başında Sovyet sınırlarını inceleyen Stalin: 1949 tarihli bir Sovyet propaganda afişi.

Blogumda son bir hafta içinde yayımladığım birkaç yazıda, Sovyetler Birliği’nin 1945 yılında Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talep etmesi meselesini farklı Sovyet kaynaklarına dayanarak ele aldım. [*] Bu yazılarda görüldüğü gibi, Sovyet resmî yayınlarından Molotov’un söyleşilerine ve Hruşçov’un anılarına kadar uzanan tanıklıklar, söz konusu taleplerin başta Yalçın Küçük olmak üzere Türkiye’deki çeşitli Stalinist yazarların zaman zaman iddia ettikleri gibi bir “Soğuk Savaş masalı” olmadığını açık biçimde ortaya koyuyor. Aşağıda aktaracağım kısa anekdot ise bu tabloya küçük ama önemli bir ek yapıyor.

Bu anekdot, Sovyet gazeteci ve yazar Feliks Çuyev’in Molotov’la 1969-1986 yılları arasında yaptığı 140 söyleşiden oluşan Molotov Anlatıyor kitabının başlarında yer alıyor.

Kitabın ilk alt başlığı “Alman-Sovyet Paktı”. Çuyev, bu alt başlığın ilk sayfasında metne köşeli parantez içinde şu dikkat çekici bilgiyi ekliyor:

[…Akaki Mgeladze’nin (Stalin’in hayatının son dönemlerinde Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesi Birinci Sekreteri) [**] anlattıklarına ve Molotov’un yaptığı bazı eklemelere göre savaştan sonra, Stalin’in kır evine okul kitapları gibi küçük boyutta, SSCB’yi yeni sınırlarıyla gösteren bir harita gelmiş ve Stalin bunu duvarına asarak şöyle demiş: "Bakalım durum ne gösteriyor. Kuzeyde her şey iyi gidiyor, doğru. Leningrad’ın sınırlarını genişlettik; çünkü Finlandiya bize karşı son derece suçluydu. Baltıklar -zaten her zaman Rus toprağıydı- yine bizde. Belarus birleşti, Ukraynalılar ve Moldavyalılar gibi. Demek ki Batı’da her şey normal." Ardından doğu sınırlarına geçer: "Burada ne durumdayız? Kuril Adaları artık bizim, Sahalin de. Bakın ne kadar güzel! Aynı şekilde Port-Arthur ve Dalny de bizim." Stalin’in pipo tuttuğu eli Çin’in üzerinde dolaşır: "Doğu Çin demiryolu hattı bizim ve Çin’de, Moğolistan’da her şey yolunda… Ama işte burada sınırlarımız hoşuma gitmiyor," der Güney Kafkasya’yı göstererek.] (Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in sağkolu ile yapılan 140 görüşme, çev. Ayşe Hacıhasanoğlu ve Suna Kabasakal, Yordam Kitap, Gözden geçirilmiş ve genişletilmiş 2. basım, İstanbul, 2010, s. 27.)

Çuyev, bu anekdotu Akaki Mgeladze’den dinlediğini, Molotov’un ise anlatıyı doğrulamakla kalmayıp üzerine bazı ayrıntılar da eklediğini belirtiyor.

Araya giren bu anekdotun ardından Molotov şu yorumu yapıyor: 

- Bu işte kuşkusuz biraz ileri gitmiştik, ama Güney’de tasarladığımız bir şeyler vardı. Yalnız ölçüyü kaçırmamak gerekir, yoksa insanın boğazında kalabilir.” (a.g.e., s. 27-28)

Akaki Mgeladze

Üç fanatik Stalinistin (Çuyev, Mgeladze ve Molotov) onayından geçmiş bu anlatının Stalin’e çamur atmak için uydurulmuş bir hikâye olmadığı konusunda içimiz rahat olabilir.

Stalin “burada sınırlarımız hoşuma gitmiyor” derken Türkiye’nin kuzeydoğu vilayetlerini ve İran Azerbaycanı’nı işaret etmekte, bu bölgelerdeki sınırların “güvence altına alınması”, yani bir miktar toprağın Sovyetler Birliği’ne katılması gerektiğini düşünmektedir.

Bu anekdot Stalin’in savaş sonrasında izlediği jeopolitik yaklaşımı anlamak bakımından son derece değerlidir. Sovyetler Birliği’nde bürokratik karşı devrimin önderliğini yapmış olan Stalin, dış politikada Rus çarlarının çoğundan daha geniş ölçekte hareket ediyordu. Sovyetler Birliği’nin sınırlarını genişletmek için çarların kendi dönemlerinde göze alabileceklerinden çok daha büyük riskler almaya hazırdı. Rus çarlarının peşinden koştuğu, fakat Stalin’in kendi dar kafalı tarih anlayışına göre ya güçsüzlükleri ya da yetersizlikleri nedeniyle tamamlayamadıkları jeopolitik hedefleri kendi önderliği altında gerçekleştirmeye kararlıydı.

Bu hedeflerin başında ise Çarlık Rusyası dış politikasının kadim rüyalarından biri olan “Boğazlar”, yani Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan İstanbul ve Çanakkale Boğazları geliyordu. Stalin bu geçitleri yalnızca stratejik bir mesele olarak değil, aynı zamanda Avrupa ile doğrudan bağlantı sağlayan bir jeopolitik kapı olarak da görüyordu.

Stalin yönetimi, Kasım 1940’ta Nazi Almanyası’yla yürüttüğü pazarlıkta Boğazlar’da Sovyet askerî üssü kurulmasını açıkça talep etmişti. Bu pazarlık sonuçsuz kaldı; savaşın ardından Sovyet hükümeti, değişen uluslararası koşullarda Türkiye’den Boğazlar’da üs talebini yeniden ileri sürdü.

[*] Bkz.: 

Hruşçov’un anıları ne söylüyor? Sovyetlerin Türkiye’den toprak talebi meselesi

Kremlin’in 1970’lerin ortasındaki “diplomatik” manevrası: Toprak ve boğazlarda üs taleplerinin yeniden yazılan tarihi

Molotov Anlatıyor: 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talebi - Birinci ve genişletilmiş ikinci baskının karşılaştırması

Tarihi tersyüz ederken hakikate çarpmak

[**] Akaki Mgeladze (1912-1980): Gürcü Stalinist siyasetçi. Stalin’in son yıllarında Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesi Birinci Sekreteri olarak görev yaptı ve Stalin’in Gürcistan’daki en yakın parti yöneticilerinden biri olarak biliniyordu.

The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre:

The rewritten history of the demands for territory and bases in the Straits

In last week’s blog post, Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head, I briefly addressed the question of whether the Soviet Union did, in fact, make territorial demands of Turkey and seek bases in the Straits in 1945. At the centre of that discussion stood the well-known claim advanced by Yalçın Küçük in Theses on Turkey 2 (Türkiye Üzerine Tezler 2) -a claim that, for half a century, has been embraced and repeatedly echoed by many Stalinist circles in Turkey: namely, the assertion that the entire episode is nothing more than a “Cold War fairy tale”.

I would now like to examine the issue through a text produced within official Soviet historiography during the Brezhnev era, in the first half of the 1970s.

History of Soviet Foreign Policy, Volume II (1945–1970) [*], published in Moscow in 1974 by Progress Publishers, is an official study prepared by the ideologues of the Stalinist bureaucracy to present Soviet foreign policy to a Western readership. (To the best of my knowledge, neither volume has been translated into Turkish.) The book includes the following passage concerning the Soviet Union’s 1945 demands for territory and bases in the Straits:

The Soviet Government took a series of steps to improve relations with the USSR’s southern neighbours -Turkey and Iran. On behalf of the Soviet Government the following statement was made to the Turkish Ambassador on May 30, 1953: 

“In order to preserve good-neighbourly relations and strengthen peace and security the governments of Armenia and Georgia have found it possible to renounce their territorial claims on Turkey. As regards the question of the Straits, the Soviet Government has reconsidered its view and feels that the USSR’s security can be ensured from the direction of the Straits on terms equally acceptable to the USSR and Turkey. The Soviet Government therefore places it on record that the Soviet Union has no territorial claims on Turkey.”* This statement helped to clear the way for a gradual improvement of relations between the Soviet Union and Turkey. (pp. 279-280)

 The footnote indicated by an asterisk reads as follows:

Pravda, July 19, 1953. In December 1945 the Soviet press carried letters by two Georgian scientists, who wrote that Turkey should return to Georgia some border regions that she had acquired under the Treaty of 1921. These letters were used by Western propaganda to stir up anti-Soviet feeling in Turkey. (p. 280)

In this passage, the use of a “conciliatory” diplomatic tone is immediately apparent. Yet a more attentive reading makes it no less clear that we are confronted with a narrative containing significant admissions on the issue.

The authors make two admissions in this passage:

1) There were demands between 1945 and 1953

This is the clearest acknowledgement in the text. A demand “withdrawn” in 1953 can only be withdrawn if it previously existed. The passage therefore concedes -without ever mentioning Stalin by name- that the demands first raised in 1945 remained in force until his death, and that any retreat occurred only in the post-Stalin period.

2) There was a “previous position” on the Straits

The text states that the Soviet Union “re-examined its earlier position” on the question of the Straits. This deliberately vague formulation -carefully avoiding the word “bases”- indirectly confirms that the USSR had advanced concrete demands regarding the Straits regime in 1945, and that Turkey had deemed these demands unacceptable.

The fact that these demands were maintained for eight years while Stalin remained in power, and were withdrawn immediately after his death, demonstrates that they were neither local nor incidental, nor the initiative of particular Soviet republics. On the contrary, they were the product of a centralised foreign-policy line specific to the Stalin era. The authors of the text acknowledge this -albeit implicitly.

The distortion in the text: “Individual republics made the demand”

By contrast, there is nothing remotely credible about attributing the territorial demands to “the governments of Armenia and Georgia”. In 1945, foreign policy in the Soviet Union was entirely centralised, and in matters of this magnitude the ultimate decision-maker was Stalin. It is inconceivable that the Union republics could have developed autonomous and audacious diplomatic initiatives on an issue as sensitive as demanding territory from Turkey.

What is taking place here is not an attempt to clarify a historical reality, but to diffuse responsibility through a diplomatic manoeuvre. In other words, at this point the Stalinist bureaucracy is fabricating a “fairy tale” of its own.

The additional contradiction created by the footnote

The footnote, far from reinforcing the argument, in fact weakens it further.

While the main text asserts that the official demands originated with the republics, the footnote reduces the supposed “problem” to two letters written by Georgian scholars and published in the Soviet press. Yet any text published in the Soviet press in 1945 -whatever the outlet- had, in practice, passed through state approval; it is scarcely possible to imagine otherwise.

Moreover, for those forces in Turkey seeking to generate tension with the Soviet Union, the real propaganda material would not have been the letters of two academics, but official state demands. Indeed, that is precisely what occurred in practice.

For a reader familiar with the workings of the Soviet system, the footnote therefore functions less as a convincing clarification than as a revealing slip.

* * *

Yalçın Küçük

As I bring this piece to a close, I wish to draw attention to the following point: in Türkiye Üzerine Tezler 2 (1979), where Yalçın Küçük characterises the claim that the Soviet Union made territorial demands of Turkey and sought bases in the Straits in 1945 as a “Cold War fairy tale”, he makes no reference whatsoever to this official Soviet study, published five years earlier in 1974, which deals directly with the issue.

Of course, we cannot say with certainty whether this omission was the result of a deliberate choice or of some other reason. What is clear, however, is this: despite all its euphemisms and distortions, the official Soviet publication of 1974 is markedly less denialist than Küçük’s 1979 “fairy tale” thesis.

[*] History of Soviet Foreign Policy 1945–1970 (Vol. II), ed., B. Ponomaryov, A. Gromyko and V. Khvostov, trans. David Skvirsky, Progress Publishers, Moscow, 1974.

Kremlin’in 1970’lerin ortasındaki “diplomatik” manevrası:

Toprak ve boğazlarda üs taleplerinin yeniden yazılan tarihi

Geçtiğimiz hafta blogda yayımladığım Tarihi tersyüz ederken hakikate çarpmak başlıklı yazıda, 1945 yılında Sovyetler Birliği’nin Türkiye’den toprak ve boğazlar konusunda talepte bulunup bulunmadığı meselesine kısaca değinmiştim. Bu kısa değinmenin merkezinde, Yalçın Küçük’ün Türkiye Üzerine Tezler 2’de ileri sürdüğü ve yarım yüzyıldır Türkiye’deki birçok Stalinist çevrede benimsenen, sıkça tekrarlanan meşhur iddia yer alıyordu: bunun bir “Soğuk Savaş masalı” olduğu iddiası.

Bu kez meseleyi, doğrudan Sovyet resmî tarih yazımının Brejnev döneminde, 1970’li yılların ilk yarısında ürettiği bir metin üzerinden ele almak istiyorum.

1974 yılında Moskova’da Progress Publishers tarafından yayımlanan History of Soviet Foreign Policy [Sovyet Dış Politikasının Tarihi], Cilt II (1945–1970) [*], Sovyet dış politikasını Batı kamuoyuna anlatmak üzere Stalinist bürokrasinin ideologları tarafından hazırlanmış resmî bir çalışmadır. (Bildiğim kadarıyla bu kitabın her iki cildi de Türkçeye çevrilmedi.) Kitapta, 1945 yılında Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talep edilmesiyle ilgili olarak şu pasaj yer almaktadır:

Sovyet Hükümeti, SSCB’nin güney komşuları olan Türkiye ve İran ile ilişkileri iyileştirmek amacıyla bir dizi girişimde bulundu. Sovyet Hükümeti adına 30 Mayıs 1953 tarihinde Türkiye’nin Moskova Büyükelçisine şu bildirimde bulunuldu:

“İyi komşuluk ilişkilerini muhafaza etmek ve barış ile güvenliği güçlendirmek amacıyla Ermenistan ve Gürcistan hükümetleri, Türkiye’ye yönelik toprak taleplerinden vazgeçebilecekleri sonucuna varmıştır. Boğazlar meselesine gelince, Sovyet Hükümeti önceki görüşünü yeniden değerlendirmiş ve SSCB’nin güvenliğinin, Boğazlar yönünden, SSCB ve Türkiye bakımından eşit ölçüde kabul edilebilir şartlar temelinde sağlanabileceği kanaatine ulaşmıştır. Bu nedenle Sovyet Hükümeti, Sovyetler Birliği’nin Türkiye üzerinde herhangi bir toprak talebinin bulunmadığını beyan eder.”* Bu açıklama, Sovyetler Birliği ile Türkiye arasındaki ilişkilerin kademeli olarak iyileşmesinin önünü açmıştır. (s. 279–280)

Yıldızla işaretlenmiş dipnotta ise şöyle denilmektedir:

Pravda, 19 Temmuz 1953. Aralık 1945’te Sovyet basını, Türkiye’nin 1921 Antlaşması uyarınca elde ettiği bazı sınır bölgelerini Gürcistan’a iade etmesi gerektiğini ileri süren iki Gürcü bilim adamının mektuplarını yayımlamıştı. Bu mektuplar, Batı propagandası tarafından Türkiye’de anti-Sovyet duyguları körüklemek amacıyla kullanılmıştır. (s. 280)

Bu pasajda “yatıştırıcı” bir diplomatik dil kullanıldığı hemen göze çarpmaktadır. Ancak metin biraz dikkatle okunduğunda, konuyla ilgili önemli itiraflar içeren bir anlatıyla karşı karşıya olduğumuzu görmek de zor değildir.

Yazarlar bu pasajda iki şeyi itiraf ediyor:

1) 1945-1953 arasında talepler vardı

Metnin en açık kabulü budur. 1953’te “geri çekilen” bir talep, ancak önceden mevcutsa geri çekilebilir. Bu pasaj, 1945’te gündeme gelen taleplerin Stalin’in ölümüne kadar yürürlükte kaldığını; geri adımın ise ancak Stalin sonrası dönemde atıldığını, Stalin’in adı anılmaksızın, kabul etmektedir.

2) Boğazlar konusunda “önceki bir görüş” mevcuttu

Metin, boğazlar meselesinde Sovyetler Birliği’nin “önceki görüşünü yeniden değerlendirdiğini” ifade etmektedir. “Üs” kelimesini kullanmaktan özellikle kaçınan bu muğlak formülasyon, Sovyetler Birliği’nin 1945’te Boğazlar rejimine ilişkin somut talepler öne sürdüğünü ve Türkiye’nin bu talepleri kabul edilemez bulduğunu dolaylı biçimde teyit etmektedir.

Taleplerin Stalin hayattayken sekiz yıl boyunca canlı tutulması ve Stalin’in ölümünden hemen sonra geri çekilmesi, bunların yerel, tesadüfî ya da kimi Sovyet cumhuriyetlerinin inisiyatifine dayalı olmadığını, tersine merkezî ve Stalin dönemine özgü bir dış politika çizgisinin ürünü olduğunu göstermektedir. Metnin yazarları bunu örtük bir biçimde kabul etmektedir.

Metnin çarpıtması: “Cumhuriyetler talep etti”

Buna karşılık, toprak taleplerinin “Ermenistan ve Gürcistan hükümetleri”ne atfedilmesinin inandırıcı hiçbir yanı yoktur. 1945 yılında Sovyetler Birliği’nde dış politika tamamen merkezîdir ve bu ölçekteki meselelerde nihai karar mercii Stalin’dir. Birlik cumhuriyetlerinin, Türkiye’den toprak talebi gibi son derece hassas bir konuda, özerk ve cüretkâr diplomatik inisiyatifler geliştirmesi kesinlikle söz konusu olamaz.

Burada yapılan şey, tarihsel bir gerçeği açıklamak değil; diplomatik bir manevra yoluyla sorumluluğu dağıtmaktır. Başka bir deyişle, Stalinist bürokrasi bu noktada kendi “masalını” üretmektedir.

Dipnotun yarattığı ek çelişki

Dipnot ise metni güçlendirmek bir yana, onu daha da zayıflatmaktadır.

Metinde resmî taleplerin cumhuriyetlerden geldiği söylenirken, dipnotta asıl “sorun” iki Gürcü bilim insanının Sovyet basınında yayımlanan mektuplarına indirgenmektedir. Oysa 1945 yılında Sovyet basınında -hangi yayın organında olursa olsun- yayımlanan bir metin, fiilen devlet onayından geçmiş bir metindir; bunu başka türlü düşünmek mümkün değildir.

Ayrıca Türkiye’de Sovyetlerle gerilim yaratmak isteyen güçler için propaganda malzemesi, iki akademisyenin mektubundan çok, resmî devlet talepleri olurdu. Nitekim fiiliyatta da bu olmuştur.

Bu nedenle dipnot, Sovyet sisteminin işleyişine aşina bir okur açısından ikna edici olmaktan ziyade, ele verici bir işlev görmektedir.

* * *

Yalçın Küçük

Bu yazıyı bitirirken şuna işaret etmek istiyorum: Yalçın Küçük, Sovyetler Birliği’nin 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlar konusunda talepte bulunduğu iddiasını bir “Soğuk Savaş masalı” olarak nitelediği 1979 tarihli Türkiye Üzerine Tezler 2’de, bu konuyu ele alan ve beş yıl önce, 1974’te yayımlanmış olan bu resmî Sovyet çalışmasına hiç yer vermemiştir.

Elbette bu yokluğun bilinçli bir tercihten mi, yoksa başka bir nedenden mi kaynaklandığını kesin olarak söyleyemeyiz. Ancak şu nokta açıktır: 1974 tarihli resmî Sovyet yayını, tüm örtmecelerine ve çarpıtmalarına rağmen, Küçük’ün 1979’daki “masal” tezinden daha az inkârcıdır.

[*] History of Soviet Foreign Policy 1945–1970 (Vol. II), ed., B. Ponomaryov, A. Gromyko ve V. Khvostov, çev.: David Skvirsky, Progress Publishers, Moskova, 1974.

Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head

Yalçın Küçük is a singular political and intellectual figure in Turkey, distinguished not only by his prolific output but also by a near-pathological egocentrism and an eccentric Stalinist stance. From Theses on Turkey 2 [Türkiye Üzerine Tezler 2] (first published in 1979) [*] onwards, Küçük has persistently advanced the following claim: “In 1945, the Soviet Union demanded neither territory from Turkey nor a base in the Straits.”

According to Küçük, the claim that the Soviet Union made such a demand is a “Cold War fable” concocted during Turkey’s incorporation into the imperialist camp. This “fable,” he argues, was constructed through a distortion of the Selim Sarper-Molotov meeting held in Moscow in 1945. In Küçük’s view, the Soviet Union merely sought to update the 1925 Treaty of Friendship, which had become outdated in light of changing circumstances; accordingly, neither Kars nor Ardahan, nor the regime of the Straits, was placed on the agenda in the hostile manner that has since been alleged.

Twelve years after Küçük first advanced this claim-one he presented as “turning Turkish history upside down”-and as the Stalinist regime in the Soviet Union was breathing its last in 1991, a book-length interview based on 140 conversations between the Soviet writer and journalist Feliks Chuyev and Vyacheslav Molotov was published in Russian under the title Sto Sorok Besed s Molotovym. Its English translation appeared in 1993 as Molotov Remembers. [**]

The Turkish translation of the book was published in 2007 by Yordam Kitap under the title Molotov Anlatıyor (the Turkish subtitle reads: Stalin’in sağkolu ile yapılan 140 görüşme). In these conversations, Vyacheslav Molotov-who had served for many years as Joseph Stalin’s foreign minister-states, in essence and with striking clarity: “We demanded a joint base in the Straits and Kars-Ardahan… We went too far in these demands. The timing was wrong, and we pushed Turkey into the arms of the West.” (Feliks Chuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in Sağkolu ile Yapılan 140 Görüşme, trans. Suna Kabasakal, Yordam Kitap, 1st edn, Istanbul, 2007, pp. 104-106)

In March 2010, Yordam Kitap published an expanded second edition of Molotov Anlatıyor. [***] In a brief statement added to this edition under the heading “Publisher’s Note”, the publisher stressed that Yalçın Küçük had openly denied Molotov’s unequivocal statements and that this constituted an unjustified affront to both the publisher and the book’s translators:

In this brief note, it is also necessary-albeit reluctantly-to address a baseless claim made by Yalçın Küçük concerning the translation. In an interview, when reminded that Molotov Anlatıyor explicitly refers to the Soviet Union’s demand for territory from Turkey and for control over the Straits, Küçük responded: “There is no such thing in that book. Molotov never said anything of the sort …”

(…) Interested readers may consult pages 116-118 of this edition. (pp. 11-12) [****]

In the same note, a more detailed account of what Yalçın Küçük said in that interview is provided in a footnote:

KVK: Yordam Yayınları has published a book entitled Molotov Anlatıyor. With regard to Turkey, Molotov states: “We had claims on Kars, Erzurum, and also on the Straits.” In Theses on Turkey, you wrote that this was a fabrication. May we ask for your views on that book?

YK: Had you come a week earlier, the Russian original of the book was here; I sent it to Barış in Istanbul. No, there is no such thing in that book.

KVK: Is there an error in the Turkish translation?

YK: I cannot say. There is no such thing in that book. Molotov never said anything of the sort … We are also discussing this matter with Barış Zeren; he follows these issues more closely. In the note he sent me yesterday, he wrote: “It appears in the memoirs of Feridun Cemal Erkin; it must have entered from there - but it is not actually there.” Look, quite plainly, Mehmet Perinçek says the same - he wrote about this in Moscow. At one point he says, “What we wanted from here was …”, but then he adds, “No, we did not ask for anything of the sort.” It is as if Stalin may have said something along those lines at some point, but then he says, “No, in no way is there anything like that in Molotov’s recollections.” There is nothing clear on this matter. It is a book every leftist ought to read. Molotov is a socialist. Molotov there … It is nowhere … Look, in Molotov’s recollections, regarding the Soviets - the Soviets are marvellous, the archives are marvellous, everything is marvellous - but in Molotov’s recollections … In fact, now I remember: that translation is not Molotov’s memoirs; it consists of interviews conducted with Molotov. Not Molotov’s memoirs. (p. 12)

As this passage makes clear, Yalçın Küçük has a command of Russian. It is equally evident that he had not read the Turkish translation; however, he himself states that he has read the book in its Russian original. (We do not know whether Küçük has read the English translation.)

Yalçın Küçük

The passages in the book relating to this issue are not ambiguous, nor are they statements made by implication. On the contrary, they are clear, direct, and repeatedly articulated statements made in Molotov’s own words. Nevertheless, Yalçın Küçük categorically denies the existence of these statements, doing so without the slightest hesitation and in uncompising language.

It should also be noted that Yordam Kitap adopts a measured tone in responding to Yalçın Küçük’s remarks, which effectively place the publisher itself under suspicion. The issue at hand, however, is neither a “translation error” nor an erroneous “editorial choice”. If Küçük’s statements were to be accepted as true, one would be forced to conclude that Yordam Kitap attributed to Vyacheslav Molotov words he never uttered-in other words, that the book had been falsified. Given that Küçük has a command of both English and Russian, the possibility of a simple misreading cannot seriously be entertained.

While denying the existence of the relevant passages in the book, Yalçın Küçük places particular emphasis on the claim that “Vyacheslav Molotov is a socialist”, thereby inviting the reader to treat as decisive not what the “socialist” Molotov actually said, but what he ought to have said. One might be tempted to ask, “Can anything so absurd be possible?” Yet here it is. For Küçük appears to believe that only in this way can he prevent what he regards as one of his “major” contributions to Turkish history from being so thoroughly dismantled.

This is where Yalçın Küçük’s egocentrism ultimately leads him. It is not a mere intellectual error, but a pathological condition.

[*] Yalçın Küçük, Türkiye Üzerine Tezler 2, Tekin Yayınları, 1st edn, Istanbul, 1979.

[**] Felix Chuev, Molotov Remembers: Inside Kremlin Politics, ed. Albert Resis, Ivan R. Dee, Chicago, 1993.

[***] Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in sağkolu ile yapılan 140 görüşme, trans. Ayşe Hacıhasanoğlu and Suna Kabasakal, Yordam Kitap, revised and expanded 2nd edn, Istanbul, March 2010.

[****] The passages in which Molotov explicitly states that the Soviet Union demanded a base in the Straits, as well as Kars and Ardahan, appear on pp. 104-106 of the first edition published by Yordam Kitap, and on pp. 116-118 of the expanded second edition.

Tarihi tersyüz ederken hakikate çarpmak

Yalçın Küçük, Türkiye’de yaşayan; üretkenliği kadar hastalık ölçüsündeki ben-merkezciliği ve eksantrik Stalinist konumuyla da istisnai bir siyasi ve entelektüel figürdür. Küçük, özellikle Türkiye Üzerine Tezler 2 (ilk yayımlanma tarihi 1979) [*] kitabından itibaren şu iddiayı ısrarla ve sık sık dile getirmiştir: “Sovyetler Birliği 1945 yılında Türkiye’den ne toprak ne de boğazlarda üs istemiştir.”

Sovyetler Birliği’nin böyle bir talepte bulunduğu iddiası, Küçük’e göre Türkiye’nin emperyalist kampa dâhil olması sürecinde uydurulmuş bir “Soğuk Savaş masalı”dır. Bu “masal”, Moskova’da 1945’te yapılmış olan Selim Sarper–Molotov görüşmesinin çarpıtılması yoluyla üretilmiştir. Küçük’e göre Sovyetler Birliği yalnızca, değişen koşullar nedeniyle eskimiş olan 1925 tarihli Dostluk Anlaşması’nın güncellenmesini istemiştir; dolayısıyla ne Kars ne Ardahan ne de boğazlar rejimi, öne sürüldüğü gibi, düşmanca bir yaklaşımla masaya getirilmiştir.

Küçük’ün Türkiye tarihini “altüst ettiğini” öne sürdüğü bu iddiayı dile getirmesinden on iki yıl sonra, 1991 yılında, Sovyetler Birliği’nde Stalinist rejim son nefesini verirken, Sovyet yazar ve gazeteci Feliks Çuyev’in Vyaçeslav Molotov ile yaptığı 140 görüşmeden oluşan nehir söyleşi Rusça olarak yayımlandı (Sto Sorok Besed s Molotovym). Kitabın İngilizce çevirisi ise 1993 yılında Molotov Remembers başlığıyla okurla buluştu. [**]

Kitabın Türkçe çevirisi 2007 yılında Yordam Kitap tarafından Molotov Anlatıyor başlığıyla yayımlandı. (Türkçe çevirinin alt başlığı, Stalin'in sağkolu ile yapılan 140 görüşme.) Stalin’in uzun yıllar dışişleri bakanlığını yapmış olan Molotov, bu söyleşilerde özetle ve son derece açık biçimde şunları söylüyordu: “Boğazlarda ortak üs ve Kars-Ardahan’ı talep ettik… Bu taleplerimizde ileri gittik. Zamanlaması yanlıştı ve Türkiye’yi Batı’nın kucağına ittik.” (Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in Sağkolu ile Yapılan 140 Görüşme, çev. Suna Kabasakal, Yordam Kitap, 1. basım, İstanbul, 207, s. 104-106)

Mart 2010’da Yordam Kitap, Molotov Anlatıyor’un genişletilmiş ikinci baskısını yayımladı. [***] Bu basıma “Yayınevinin Notu” başlığıyla eklenen kısa açıklamada, Yalçın Küçük’ün Molotov’un bu açık ifadelerini göz göre göre inkâr ettiği ve bunun yayınevine ve kitabın çevirmenlerine yönelik haksız bir tutum olduğu vurgulanıyordu:

Bu kısa notta, istemeyerek de olsa, çeviri hakkında Yalçın Küçük tarafından dile getirilen asılsız bir iddiaya da değinmemiz gerekiyor. Kendisiyle yapılan bir söyleşide Molotov Anlatıyor kitabında Sovyetler’in Türkiye’den toprak ve Boğazlar’da denetim talebine yer verildiği hatırlatılınca Küçük ‘O kitapta öyle bir şey yoktur. Asla öyle bir şey söylememiştir Molotov…’ diyor.

(…) İlgilenen okurlar bu basımın 116-118. sayfalarına bakabilirler. (s. 11-12) [****]

Aynı notta, Küçük’ün söz konusu söyleşide neler dediği daha geniş bir biçimde, dipnot olarak aktarılır:

KVK: Yordam Yayınları, "Molotov Anlatıyor" isimli bir kitap çıkardı. Türkiye’yle ilgili olarak, Molotov "Türkiye’den Kars, Erzurum ve ayrıca Boğazlardan da hak talebimiz olmuştur," diyor. Siz, Türkiye Üzerine Tezler’de bunun bir uydurma olduğunu yazmıştınız. O kitap hakkındaki düşüncelerinizi alabilir miyiz? 

YK: Bir hafta önce gelseydiniz, o kitabın Rusça’sı buradaydı, İstanbul’daki Barış’a gönderdim. Hayır, o kitapta öyle bir şey yoktur. 

KVK: Türkçe çeviride mi bir hata var? 

YK: Bilemem. O kitapta öyle bir şey yoktur. Asla öyle bir şey söylenmemiştir Molotov tarafından... Barış Zeren ile de bu meseleyi tartışıyoruz; o, bu konulara daha çok eğiliyor. Bana dün gönderdiği notta da şöyleydi, ‘Feridun Cemal Erkin’in anılarında yer alıyor, oradan girmiştir bu şey yok. Bakın, çok açık olarak, Mehmet Perinçek de söylüyor, o yazdı Moskova’da. Bir ara şöyle, ‘Bizim buradan istediğimiz...’ diyor, ama sonra ‘Hayır, biz böyle bir şey istemedik’ diyor. Sanki bir ara Stalin böyle bir şey söylemiş, ama sonra ‘Hayır, hiçbir şekilde öyle bir şey Molotov’un anılarında yok’ diyor. Bu konuda çok açık bir şey yok. Her solcunun okuması gereken bir kitap. Molotov bir sosyalisttir. Molotov orada... Hiçbir yerde yok... Bakın, Molotov’un anılarında, Sovyetler hakkında, Sovyetler müthiştir, arşivler müthiştir, her şey müthiştir, ama Molotov’un anılarında... Zaten, şimdi hatırlıyorum, o çeviri, Molotov’un anıları değil, Molotov’la yapılan söyleşiler. Molotov’un anıları değil. (s. 12)

Bu pasajdan da anlaşılacağı üzere Yalçın Küçük Rusça bilmektedir. Türkçe çeviriyi ise okumamış olduğu anlaşılmaktadır; ancak kitabın Rusça orijinalini okuduğunu bizzat kendisi söylemektedir. (Küçük’ün kitabın İngilizce çevirisini okuyup okumadığını bilemiyoruz.)

Yalçın Küçük

Kitapta yer alan konuyla ilgili pasajlar muğlak değildir; ima yoluyla söylenmiş sözler de değildir. Aksine, Molotov’un kendi ağzından, net, doğrudan ve tekrarlı biçimde dile getirilmiş ifadelerdir. Buna rağmen Küçük, bu ifadelerin varlığını hiçbir tereddüt göstermeksizin, sert bir dille ve kategorik biçimde inkâr etmektedir.

Yordam Kitap’ın Küçük’ün kendisini zan altında bırakan bu sözlerine karşı yumuşak bir dil kullandığını da belirtmek gerekir. Çünkü burada mesele ne bir “çeviri hatası”dır ne de yanlış bir “editoryal tercihtir”. Küçük’ün söyledikleri doğru kabul edilecek olursa, Yordam Kitap’ın Molotov’a söylemediği sözleri söylettiği, yani kitabı tahrif ettiği sonucuna varmak zorunlu hale gelir. Küçük’ün hem İngilizce hem de Rusça bildiği dikkate alındığında, basit bir yanlış okuma ihtimali de söz konusu olamaz.

Kitaptaki konuyla ilgili pasajların varlığını inkâr ederken “Molotov bir sosyalisttir” diye özellikle vurgulayan Küçük, okurdan “sosyalist” Molotov’un ne söylediğini değil ne söylemiş olması gerektiğini esas almasını beklemektedir. “Böyle saçma şey olur mu?” demeyin. Olmuş işte! Çünkü Yalçın Küçük, Türkiye tarihine yaptığına inandığı o “büyük” katkılardan birinin bu şekilde çürütülmesine ancak ve ancak bu şekilde engel olabileceğini düşünmektedir.

Ben-merkezciliğin Yalçın Küçük’ü getirdiği yer burasıdır. Bu, basit bir entelektüel yanılgıdan ziyade, patolojik bir durumdur.

[*] Yalçın Küçük, Türkiye Üzerine Tezler II, Tekin Yayınları, 1. basım, İstanbul, 1979.

[**] Felix Chuev, Molotov Remembers: Inside Kremlin Politics, yay. haz. Albert Resis, Ivan R. Dee, Chicago, 1993.

[***] Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in Sağkolu ile Yapılan 140 Görüşme, çev. Ayşe Hacıhasanoğlu ve Suna Kabasakal, Yordam Kitap, Gözden geçirilmiş ve genişletilmiş 2. basım, İstanbul, 2010

[****] Molotov’un Türkiye’den boğazlarda üs ile Kars ve Ardahan’ın talep edildiğini açıkça belirttiği pasajlar, Yordam Kitap’ın ilk baskısında 104-106., ikinci genişletilmiş baskısında ise 116-118. sayfalarda yer almaktadır.