Hazal Yalın’s footnote

I have published several interrelated articles on this blog about the Soviet Union’s demands in 1945 for territory from Turkey and bases in the Straits. In these articles, I sought to challenge the Stalinists who claim that these demands were a "Cold War fairy tale" by drawing on a range of sources: Molotov’s interviews, Khrushchev’s memoirs, accounts in official Soviet histories and diplomatic documents from the period.

This time, I would like to approach the same issue from a slightly different angle. I shall discuss a long footnote on page 206 of Hazal Yalın’s book 1945: Türkiye–SSCB İlişkileri (1945: Turkey–USSR Relations).[1]

I have read the book. In the coming days, I shall read it again, this time more carefully and with notes. I may then write a separate article about it. Here, however, without attempting to assess the book as a whole, I would like to focus on the footnote that caught my attention while reading.

Hazal Yalın is also a Stalinist writer. Yet on the question of the Soviet Union’s demands for territory and bases from Turkey, she takes a different position from many Stalinists in Turkey. She does not deny that these demands were made; she also criticises the arguments used to justify that denial.

The footnote appears at the very beginning of the section entitled ‘Molotov’s Official Statement on the USSR’s Withdrawal of Its Territorial Demand’ (Molotov’un, SSCB’nin Toprak Talebinden Vazgeçtiğine Dair Resmî Açıklaması). The heading itself contains a phrase that deserves some attention: withdrawing a territorial demand. If no such demand had been made, why would it have been withdrawn?

A post denying the Soviet Union’s territorial demand on Turkey: Çağlar Tekin, 26 March 2021. 

Çağlar Tekin’s response:

“Stalin made no territorial demands on Turkey. The Soviet archives are open — consult them instead of relying on gossip… This lie belongs to the pro-American bureaucrats Feridun Cemal Erkin and Selim Sarper. The Soviets said, ‘Let us defend the Straits together’, which was an implicit warning because Nazi weapons had been allowed to pass through!”

Post by ‘Tarihte O An’:

“1948: Turkish tanks heading towards the border after Stalin demanded Kars.”

Yalın notes that the Soviet Union’s territorial demand is generally not acknowledged within the Turkish left, out of concern about providing ammunition for anti-communist propaganda. She also points out that this is not confined to circles seeking to defend the Soviet Union.

I shall not discuss the full scope of this observation here. But the problem it points to is important. Opposing anti-communist propaganda is one thing; denying a historical fact that has been used in that propaganda is another. The former does not require the latter.

Indeed, I emphasised the same distinction in my latestarticle. We must oppose attempts by Turkey’s ruling classes and their political representatives to whip up anti-communist hysteria. But this does not require us to disregard the demands for territory and bases made by Stalin’s government. The fact that a demand was used for propaganda does not prove that it was never made. Moreover, these demands, put forward as a result of Stalin’s irrational insistence in disregard of the reservations conveyed to him, undoubtedly deserve extremely harsh criticism.

The passage in Yalın’s footnote that gave me particular pause is the following. She sets out an argument frequently used by those who have discussed this issue with her:

If there had been a demand for territory and/or bases, there would at least have been a Soviet note submitted to Turkey — in other words, an official document. Yet there is no such document. Therefore, there was no demand for territory or bases.

A familiar line of reasoning, isn’t it?

This was also one of the central points at issue in Behlül Özkan’s article. He acknowledged that Molotov had put forward conditions involving border changes and bases in response to Turkey’s proposal for an alliance. Yet because there was no written diplomatic note and these conditions were presented as terms of an alliance, he did not regard them as ‘demands’.

Yalın does not mention Özkan by name in this footnote. I am therefore not suggesting that she is engaging in a direct polemic with him. But the reasoning she criticises clearly overlaps with Özkan’s approach.

Conditions conveyed by a foreign minister to another country’s ambassador cannot be treated as though they had never been communicated simply because no separate diplomatic note was drawn up. We must also consider to whom a written document was presented and in what context. The Soviet delegation’s proposal for bases, submitted at Potsdam in July 1945, was in writing; but it was not an ultimatum sent to Ankara. I specifically emphasised this distinction in my latest article as well.

Yalın lays bare the contradiction in this denialist reasoning with the following sentence:

According to this mindset, the Soviet Union withdrew its demands for territory and bases, but this does not mean that it ever made those demands!

Indeed, this was exactly what went through my mind when I wrote about the official Soviet publication of 1974. How can one acknowledge that the demands were withdrawn in 1953 while maintaining that no such demands had been made before then?

Another important aspect of the footnote is its explanation of how Khrushchev’s and Molotov’s testimony is dismissed. Yalın explains that Khrushchev’s attitude towards Stalin and the fact that Molotov served for a time as foreign minister under Khrushchev are used as grounds for rejecting what the two men said. She also specifically points out that Molotov continued to defend Stalin and stand by him.

Of course, we cannot accept testimony uncritically simply because it comes from an insider. Memoirs and interviews must be checked against contemporary documents. But assessing the reliability of sources is not the same as dismissing them out of hand because they say things we would rather not hear.

I have fundamental disagreements with Hazal Yalın over Stalin and Stalinism. This footnote does not resolve those differences. But I consider her criticism of the rejection of historical facts on ideological grounds to be well founded.

It would therefore be quite wrong to equate her approach with that of Yalçın Küçük, who categorically denies that the demands were made, or that of Behlül Özkan, who accepts their substance but denies that they constituted demands.

This is where the value of the footnote lies: a writer who defends Stalin acknowledges that the Soviet Union demanded territory and bases from Turkey and criticises the reasoning used to deny this fact. So even among Stalinists, a voice can be heard that does not resort to denial or to devising arguments to sustain it.

[1] Hazal Yalın, 1945: Türkiye–SSCB İlişkileri, Istanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, 2021, p. 206, footnote 220.

See also:

Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head

Molotov Speaks: territorial and Straits base demands on Turkey in 1945

What do Khrushchev’s memoirs tell us?

The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre

Stalin looking at the map

A demand predating 1945: Bases in the Straits

Hazal Yalın’ın dipnotu

Sovyetler Birliği’nin 1945 yılında Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talep etmesi konusunda blogda birbiriyle bağlantılı birkaç yazı yayımladım. Bu yazılarda, söz konusu taleplerin bir “Soğuk Savaş masalı” olduğunu ileri süren Stalinistlerin karşısına farklı kaynakları çıkarmaya çalıştım: Molotov’un söyleşilerini, Hruşçov’un anılarını, Sovyet resmî tarihinin açıklamalarını ve dönemin diplomatik belgelerini.

Bu kez aynı meseleye biraz farklı bir yerden bakmak istiyorum. Hazal Yalın’ın 1945: Türkiye-SSCB İlişkileri başlıklı kitabının[1] 206. sayfasındaki uzun bir dipnottan söz edeceğim.

Kitabı okudum. Önümüzdeki günlerde bir kez daha, bu defa daha dikkatle ve not alarak okuyacağım. Ardından kitap hakkında ayrıca bir yazı yazabilirim. Ancak burada kitabın tamamını değerlendirmeye girişmeden, okurken dikkatimi çeken bu dipnot üzerinde durmak istiyorum.

Hazal Yalın da Stalinist bir yazar. Ne var ki Sovyetlerin Türkiye’den toprak ve üs talebi konusunda, Türkiye’deki Stalinistlerin önemli bir bölümünden farklı bir tutum alıyor. Taleplerin varlığını inkâr etmiyor; bu inkârın nasıl gerekçelendirildiğini de eleştiriyor.

Dipnot, “Molotov’un, SSCB’nin Toprak Talebinden Vazgeçtiğine Dair Resmî Açıklaması” başlıklı bölümün hemen başında yer alıyor. Daha başlıkta, üzerinde biraz durmayı gerektiren bir ifade var: Toprak talebinden vazgeçmek. Ortada bir talep yoksa neden vazgeçilmiş olsun?

Sovyetler Birliği'nin Türkiye’den toprak talebini inkâr eden bir paylaşım: Çağlar Tekin, 26 Mart 2021.

Yalın, Türkiye solunda antikomünist propagandaya malzeme vermeme kaygısıyla, Sovyetler Birliği’nin toprak talebinde bulunduğunun genellikle kabul edilmediğini söylüyor. Üstelik bunun yalnızca Sovyetler Birliği’ni korumaya çalışan çevrelerle sınırlı olmadığını da belirtiyor.

Bu tespitin bütün kapsamını burada tartışmayacağım. Ama işaret ettiği sorun önemli. Antikomünist propagandaya karşı çıkmak başka şey, bu propagandada kullanılmış bir tarihsel olguyu inkâr etmek başka. Birincisi, ikincisini gerektirmiyor.

Nitekim son yazımda ben de aynı ayrım üzerinde durmuştum. Türkiye’de egemen sınıfların ve onların siyasi temsilcilerinin antikomünist histeri yaratmaya yönelik girişimlerine karşı çıkmalıyız. Ancak bunun için Stalin yönetiminin toprak ve üs taleplerini yok saymamız gerekmiyor. Bir talebin propaganda konusu yapılmış olması, o talebin hiç ileri sürülmediğini kanıtlamaz. Üstelik Stalin’in konuyla ilgili kendisine iletilen çekinceleri kulak ardı eden akıldışı ısrarıyla gündeme getirilen bu talepler de hiç kuşkusuz son derece sert bir eleştiriyi hak ediyor.

Yalın’ın dipnotunda beni özellikle durup düşündüren bölüm ise şu. Kendisiyle bu meseleyi tartışanların sıkça kullandıkları argümanı şöyle aktarıyor:

Bir toprak ve / veya üs talebi olsaydı hiç değilse Türkiye’ye sunulmuş bir Sovyet notası, yani resmî bir belge olurdu; oysa öyle bir şey yok. Demek ki toprak ve üs talebi de yok.

Tanıdık bir akıl yürütme biçimi, öyle değil mi?

Behlül Özkan’ın yazısında da meselenin düğümlendiği noktalardan biri buydu. Molotov’un Türkiye’nin ittifak önerisine karşı sınır değişikliği ve üs koşullarını ileri sürdüğü kabul ediliyor; fakat yazılı bir nota bulunmadığı ve bunlar ittifakın koşulları olarak sunulduğu için “talep” sayılmıyordu.

Yalın bu dipnotta Özkan’ın adını anmıyor. Dolayısıyla onunla doğrudan polemik yürüttüğünü söylemiyorum. Ancak eleştirdiği muhakemenin Özkan’ın yaklaşımıyla kesiştiği açık.

Bir dışişleri bakanının başka bir ülkenin büyükelçisine ilettiği koşullar, ayrıca bir nota hazırlanmadığı için söylenmemiş hâle gelmez. Üstelik yazılı belgenin kime ve hangi bağlamda sunulduğunu da ayırmak gerekir. Sovyet heyetinin Temmuz 1945’te Potsdam’a sunduğu üs önerisi yazılıydı; fakat Ankara’ya gönderilmiş bir ültimatom değildi. Son yazımda bu ayrımı da özellikle belirtmiştim.

Yalın, inkârcı muhakemenin vardığı çelişkiyi şu cümleyle görünür kılıyor:

Bu halet-i ruhiye göre Sovyetler Birliği, toprak ve üs talebinden vazgeçmiştir ama bu durum toprak ve üs talebinde bulunduğu anlamına gelmez!

Doğrusu, daha önce 1974 tarihli resmî Sovyet yayını üzerine yazarken benim de aklımdan geçen buydu. 1953’te taleplerden vazgeçildiğini kabul edip öncesinde böyle taleplerin bulunmadığını söylemek nasıl mümkün olabilir?

Dipnotun bir başka önemli yanı da Hruşçov ve Molotov’un tanıklıklarının nasıl elendiğine ilişkin açıklaması. Yalın, Hruşçov’un Stalin’e karşı tutumunun ve Molotov’un Hruşçov döneminde bir süre dışişleri bakanlığı yapmış olmasının, bu iki ismin söylediklerini reddetmek için gerekçe olarak kullanıldığını anlatıyor. Molotov’un Stalin’i savunmayı, ona sahip çıkmayı sürdürdüğünü de özellikle hatırlatıyor.

Elbette bir tanıklığı sırf içeriden geliyor diye sorgulamadan kabul edemeyiz. Anıları ve söyleşileri dönemin belgeleriyle karşılaştırmak gerekir. Fakat kaynakların güvenilirliğini tartışmakla, hoşumuza gitmeyen şeyleri söyledikleri için onları peşinen elemek aynı şey değildir.

Hazal Yalın’la Stalin ve Stalinizm konusunda çok köklü görüş ayrılıklarım var. Bu dipnot, o ayrılıkları ortadan kaldırmıyor. Ama burada tarihsel olguların ideolojik gerekçelerle reddedilmesine yönelttiği eleştiriyi yerinde buluyorum.

Bu nedenle onun yaklaşımını, talepleri kategorik biçimde inkâr eden Yalçın Küçük’ünkiyle ya da içeriklerini kabul edip talep niteliğini reddeden Özkan’ınkiyle aynı kefeye koymak kesinlikle doğru olmaz.

Dipnotun değeri de burada: Stalin’i savunan bir yazar, Sovyetlerin Türkiye’den toprak ve üs talep ettiğini kabul ediyor ve bu gerçeği inkâr etmek için kullanılan muhakemeyi eleştiriyor. Demek ki Stalinistler arasından da bu konuda inkârcılığa ya da inkârı sürdürmek için gerekçe üretmeye sığınmayan bir ses çıkabiliyor.

[1] Hazal Yalın, 1945: Türkiye-SSCB İlişkileri, İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, 2021, s. 206, dipnot 220.

Ayrıca bkz.:

Tarihi tersyüz ederken hakikate çarpmak

Molotov Anlatıyor: 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talebi

Hruşçov’un anıları ne söylüyor?

Kremlin’in 1970’lerin ortasındaki “diplomatik” manevrası

Stalin haritaya bakarken

1945’in öncesine uzanan bir talep: Boğazlarda üs

Hazal Yalın’ın kitabındaki söz konusu dipnotun tamamı:

A demand predating 1945:

Bases in the Straits

Behlül Özkan

The noisy Stalinist chorus that has for decades doggedly denied, despite the wealth of evidence, that the Soviet Union demanded territory and bases in the Straits from Turkey in 1945 has a relatively new lead soloist: the academic Behlül Özkan. Yet Özkan’s approach differs from the categorical denial adopted by Yalçın Küçük and many others. Whereas Küçük denies outright that the Soviet Union made demands for territory and bases, Özkan acknowledges that these issues were raised during the Molotov–Sarper talks. However, he describes them as conditions put forward in response to Turkey’s proposal for an alliance and therefore does not regard them as “demands”. He thus reaches the same denialist conclusion by redefining the diplomatic character of what occurred rather than denying it outright.

I shall base my discussion here on Özkan’s article “The 1945 Turkey-USSR crisis: The construction of a myth” (1945 Türkiye-SSCB krizi: Bir mitin inşası), published in the newspaper BirGün on 26 November 2017, in which he summarises his views on the subject.

In that article, Özkan sets out to refute the claim that the Soviet Union demanded territory and bases in the Straits from Turkey. According to him, no official written demand or diplomatic note was transmitted from Moscow to Ankara in 1945. Nor does he regard the conditions Molotov put forward in his meetings with Ambassador Selim Sarper as “demands”: Turkey had proposed an alliance, and Moscow had responded by stating its own conditions for that alliance orally. Thus, in Özkan’s words, “Molotov was not demanding territory or bases.”[1]

There is an element of truth in this interpretation: in June 1945, Turkey was not presented with a written Soviet ultimatum ordering it to cede territory and bases. Moreover, Ankara’s search for a new treaty and Turkish leaders’ initial assessments are important for understanding the diplomatic situation at the time. Yet it does not follow that Molotov made no demands for territory and bases. A condition attached to an alliance is also a demand put to the other party. Even in Özkan’s own account, the conditions Molotov listed included changing the eastern border in the Soviet Union’s favour and establishing a Soviet military presence in the Straits.

More importantly, the idea of a Soviet base in the Straits cannot be said to have originated either with the expiry of the friendship treaty in 1945 or with Turkey’s conduct during the Second World War. Written evidence of this idea dates from five years earlier: the counter-proposal submitted by Stalin’s government to Nazi Germany in November 1940.

Turkey on the agenda in Berlin

On 12-13 November 1940, Soviet Foreign Minister Vyacheslav Molotov met Hitler and German Foreign Minister Ribbentrop in Berlin. Germany sought to draw the USSR into cooperation with the Tripartite Pact, comprising Germany, Italy and Japan, and to reach an agreement on the four powers’ spheres of influence. Turkey and the Straits were among the key issues in these negotiations. The German draft envisaged severing Turkey’s existing international ties and amending the Montreux Convention to grant Soviet warships preferential passage rights. However, it contained no provision for a Soviet base in the Straits.[2]

Vyacheslav Molotov, interpreter Gustav
Hilger and Adolf Hitler (Berlin, 1940)

No agreement was signed between the two sides during the Berlin talks. Yet the story did not end there. On 26 November 1940, Molotov conveyed the Soviet government’s reply to Germany’s ambassador in Moscow, Friedrich-Werner von der Schulenburg. Moscow stated that it was prepared to accept the proposed Four-Power Pact subject to certain conditions. One of these was the establishment of a base for Soviet land and naval forces near the Straits under a long-term lease. Moscow also sought a guarantee in the protocol concerning Turkey that such a base would be granted to light Soviet naval and land forces in the Bosphorus and the Dardanelles.[3]

Moreover, the Soviet counter-proposal went further. It envisaged that, if Turkey refused to side with the four powers, Germany, Italy and the USSR would jointly determine and implement the necessary military and diplomatic measures and conclude a separate agreement on the matter. This proposal, which left open the possibility of military intervention, did not result in an agreement. However, it is undeniable that the Soviet government’s proposal included the option of exerting military pressure on Turkey.[3]

This document records not a plan for a base imposed on Stalin by Hitler, but the conditions the Soviet government put forward to Germany. Moreover, it predates the USSR’s entry into the war against Nazi Germany. It is therefore no longer possible to claim that the objective of securing a base in the Straits emerged only in 1945.

From an oral condition to a written proposal in 1945

Five years later, as the Second World War drew to a close, the international balance of power had, of course, changed radically. Nazi Germany had fought to the bitter end and been defeated, while Stalin’s government had taken its place among the victors. Moscow was now discussing the Straits question with Turkey and its wartime allies. The diplomatic contexts of 1940 and 1945 were undoubtedly different; yet the Soviet Union’s objective of securing a military base in the Straits is evident in both years.

Özkan emphasises that the exchanges between Molotov and Sarper in June 1945 did not result in a written demand. The limits of this argument need to be made clear: the fact that Turkey was not presented with a written diplomatic note does not mean that no conditions were put forward during the talks. At Potsdam in July 1945, Molotov himself stated, when explaining the Soviet government’s position, that it had made the resolution of the border and Straits questions a condition for an alliance with Turkey. Churchill also noted at the three-power summit that the issues of changing the eastern border and establishing a Soviet base in the Straits had been raised during Molotov’s talks with the Turkish ambassador. Churchill regarded these as conditions for an alliance rather than a separate ultimatum addressed to Turkey, but objected to their substance.[4]

A session of the Potsdam Conference

Moreover, we have the Soviet Union’s written proposal presented at Potsdam on 22 July 1945. The text envisaged abolishing the Montreux regime, having Turkey and the USSR jointly determine a new regime for the Straits, and establishing Soviet military bases in the Straits in addition to Turkish military bases.[5] This was not an ultimatum sent to Ankara, but a written proposal submitted by the Soviet delegation to the Potsdam Conference. Thus, the statement that “Ankara was not presented with a written Soviet ultimatum” is correct; however, it does not follow that the Soviet government never put an official proposal for the establishment of bases in writing. This latter claim is untenable in light of the Potsdam document.

Two periods, one strategic objective

I have previously discussed on this blog Molotov’s interviews with Chuyev, Khrushchev’s memoirs and the account in official Soviet history of the demands withdrawn in 1953.[6] These sources shed light on the 1945 debate over territory and the Straits from different angles. The 1940 diplomatic document adds a new and decisive dimension: it shows that the objective of establishing a Soviet military presence in the Straits did not originate with Stalin’s government in the post-war period.

We must also avoid jumping to the wrong conclusion. The 1940 document does not show that Kars and Ardahan were also demanded at that time. Nor does it, on its own, prove that a single plan was implemented continuously between 1940 and 1945, with its details unchanged. What it does establish is more concrete and significant enough in its own right: in its negotiations with Nazi Germany in 1940, Stalin’s government demanded a Soviet base in the Straits and made this one of its conditions for accepting the pact. In 1945, this time as one of the victors of the war, it put forward the same demand for a military base once again.

Thus, explaining the 1945 diplomatic initiative solely as an attempt to adapt the expired friendship treaty to new circumstances leaves out the most important part of the historical picture. The treaty whose renewal was under discussion is one thing; the objective of establishing another state’s military base in the Straits is another. The latter long predates the negotiations over renewing the treaty.

Sources and previous posts:

[1] Behlül Özkan, "1945 Türkiye-SSCB krizi: Bir mitin inşası (The 1945 Turkey–USSR crisis: The construction of a myth)", BirGün, 26 November 2017 (in Turkish).

[2] Nazi–Soviet Relations, 1939–1941: Documents from the Archives of the German Foreign Office, Chapter VI, record of the meeting of 13 November 1940 and the German draft treaty: https://www.ibiblio.org/pha/nsr/nsr-06.html

[3] Ibid., Schulenburg’s telegram of 26 November 1940, pp. 258–259: https://www.ibiblio.org/pha/nsr/nsr-06.html

[4] Foreign Relations of the United States (FRUS), Potsdam Conference, record of the meeting of 22 July 1945: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-65

[5] FRUS, "Proposal by the Soviet Delegation: The Black Sea Straits", 22 July 1945: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d1369

[6] My earlier posts: Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head; Molotov Speaks: territorial and Straits base demands on Turkey in 1945; What do Khrushchev’s memoirs tell us?; The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre; Stalin looking at the map.

1945’in öncesine uzanan bir talep:

Boğazlarda üs

Behlül Özkan

Sovyetler Birliği’nin 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talep ettiğini, ortaya konan onca kanıta rağmen, on yıllardır büyük bir bağnazlıkla inkâr eden gürültücü Stalinist koronun görece yeni bir assolisti var: Akademisyen Behlül Özkan. Ancak Özkan’ın yaklaşımı, Yalçın Küçük ve diğer birçoklarının benimsediği kategorik inkâr tutumundan farklı. Küçük, Sovyetler Birliği'nin toprak ve üs taleplerini tümüyle reddederken Özkan, bu konuların Molotov-Sarper görüşmelerinde dile getirildiğini kabul eder. Fakat bunları Türkiye’nin ittifak önerisine karşı sunulmuş koşullar olarak tanımlayarak “talep” saymaz. Böylece aynı inkârcı sonuca, olguyu tümüyle reddetmek yerine onun diplomatik niteliğini yeniden tanımlayarak ulaşır.

Bu yazıda, Özkan’ın konuyla ilgili görüşlerini özetlediği, BirGün gazetesinde 26 Kasım 2017’de yayımlanmış olan “1945 Türkiye-SSCB krizi: Bir mitin inşası” başlıklı makalesini esas alacağım.

Özkan, bu makalesinde Sovyetler Birliği’nin Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talep ettiği iddiasını çürütmeye yönelik bir sorgulamaya girişiyor. Ona göre 1945’te Moskova'dan Ankara’ya iletilmiş herhangi bir resmî yazılı talep veya diplomatik nota bulunmuyor. Molotov’un Büyükelçi Selim Sarper’le görüşmelerinde dile getirdiği koşulları da bir “talep” saymıyor: Türkiye bir ittifak önermiş, buna karşılık Moskova da bu ittifakla ilgili kendi şartlarını sözlü olarak belirtmiştir. Dolayısıyla Özkan’ın deyişiyle, “Molotov toprak ve üs talep etmiyordu.”[1]

Bu yorumda doğru bir unsur var: Haziran 1945’te Türkiye’ye toprak ve üslerin devrini emreden yazılı bir Sovyet ültimatomu verilmedi. Ayrıca Ankara’nın yeni bir antlaşma arayışı ve Türk yöneticilerinin ilk aşamadaki değerlendirmeleri, dönemin diplomatik tablosunu anlamak için önemlidir. Ancak buradan Molotov’un toprak ve üs talebinde bulunmadığı sonucu çıkmaz. Bir ittifaka bağlanmış koşul da karşı tarafa ileri sürülen bir taleptir. Özkan’ın kendi anlatımında dahi Molotov’un sıraladığı koşullar arasında doğu sınırının Sovyetler lehine değiştirilmesi ve boğazlarda Sovyet askerî varlığı vardır.

Daha önemlisi, boğazlarda Sovyet üssü fikrinin 1945’te süresi dolan dostluk antlaşmasıyla veya Türkiye’nin İkinci Dünya Savaşı sırasındaki tutumuyla ortaya çıktığı söylenemez. Bunun yazılı kanıtı beş yıl öncesine gidiyor: Stalin yönetiminin Kasım 1940’ta Nazi Almanyası’na sunduğu karşı öneriden söz ediyoruz.

Berlin’de konuşulan Türkiye

12-13 Kasım 1940’ta Sovyet Dışişleri Bakanı Vyaçeslav Molotov, Hitler ve Alman Dışişleri Bakanı Ribbentrop’la Berlin’de görüştü. Almanya, SSCB’yi Almanya, İtalya ve Japonya’nın oluşturduğu Üçlü Pakt’la iş birliğine çekmek, dört devletin nüfuz alanları üzerinde anlaşmak istiyordu. Türkiye ve Boğazlar bu pazarlığın önemli başlıklarındandı. Alman taslağı, Türkiye’nin mevcut uluslararası bağlarından koparılmasını ve Montrö Sözleşmesi’nin Sovyet savaş gemilerine ayrıcalıklı geçiş hakkı tanıyacak biçimde değiştirilmesini öngörüyordu. Ancak bu taslakta boğazlarda Sovyet üssü konusu yer almıyordu.[2]

Vyaçeslav Molotov, çevirmen Gustav
Hilger ve Adolf Hitler (Berlin, 1940)

Berlin görüşmelerinde iki taraf arasında bir anlaşma imzalanmadı. Ancak hikâye orada bitmedi. Molotov, 26 Kasım 1940’ta Almanya’nın Moskova Büyükelçisi Friedrich-Werner von der Schulenburg’a Sovyet hükümetinin yanıtını iletti. Moskova, önerilen Dörtlü Güç Paktı’nı bazı koşullarla kabul etmeye hazır olduğunu bildiriyordu. Koşullardan biri, boğazların yakınında Sovyet kara ve deniz kuvvetleri için uzun süreli kiralama yoluyla bir üs kurulmasıydı. Türkiye’ye ilişkin protokolün de İstanbul ve Çanakkale boğazlarında hafif Sovyet deniz ve kara kuvvetlerine böyle bir üs verilmesini güvenceye alması isteniyordu.[3]

Üstelik Sovyetler Birliği’nin karşı önerisi bununla da sınırlı değildi. Türkiye bu dört devletin yanında yer almayı reddederse Almanya, İtalya ve SSCB’nin gerekli askerî ve diplomatik tedbirleri birlikte belirleyip uygulamasını ve bu konuda ayrı bir anlaşma yapmasını öngörüyordu. Askerî müdahale olasılığını açık tutan bu öneri bir anlaşmaya dönüşmedi. Ancak Türkiye’ye karşı askerî baskı seçeneğinin Sovyet hükümetinin önerisinde yer aldığı inkâr edilemez.[3]

Bu belge, Hitler’in Stalin’e dayattığı bir üs planını değil, Sovyet hükümetinin Almanya’ya sunduğu koşulları kayda geçiriyor. Dahası, SSCB’nin Nazi Almanyası’yla savaşa girmesinden önceye ait. Boğazlarda üs edinme hedefinin yalnızca 1945’te ortaya çıktığını söylemek artık mümkün değil.

1945’te sözlü koşuldan yazılı öneriye

Aradan geçen beş yıldan sonra II. Dünya Savaşı sona ererken, uluslararası güç dengesi de elbette radikal bir biçimde değişmişti. Nazi Almanyası savaşı sonuna kadar sürdürüp yenilmiş, Stalin yönetimi ise savaşın galipleri arasında yerini almıştı. Moskova bu kez boğazlar meselesini Türkiye ve savaş dönemi müttefikleriyle görüşüyordu. 1940 ile 1945’in diplomatik bağlamları hiç kuşkusuz aynı değildi; fakat Sovyetler Birliği’nin boğazlarda askerî üs elde etme hedefi hem 1940’ta hem de 1945’te karşımıza çıkıyor.

Özkan, Haziran 1945’te Molotov ile Sarper arasında geçenlerin yazılı bir talebe dönüşmediğini vurguluyor. Bu noktanın sınırını belirtmek gerekir: Türkiye’ye yazılı bir nota verilmemesi, görüşmede koşullar ileri sürülmediğini göstermez. Temmuz 1945’te Potsdam’da Molotov, Sovyet hükümetinin tutumunu anlatırken Türkiye’yle ittifak için sınır ve boğazlar meselelerinin çözülmesini şart koştuğunu bizzat söyler. Churchill de üçlü zirvede, Molotov’un Türk büyükelçisiyle görüşmelerinde doğu sınırının değiştirilmesi ve Boğazlarda Sovyet üssü konularının açıldığını belirtti. Churchill bunları Türkiye’ye yöneltilmiş bağımsız bir ültimatomdan ziyade ittifakın koşulları olarak değerlendirmiş, ancak koşulların içeriğine itiraz etmişti.[4]

Potsdam Konferansı'nın bir oturumu.

Üstelik Sovyetler Birliği’nin 22 Temmuz 1945’te Potsdam’da yaptığı yazılı öneri de elimizde. Metin, Montrö rejiminin kaldırılmasını, yeni boğazlar rejiminin Türkiye ile SSCB tarafından belirlenmesini ve Türk askerî üslerine ek olarak boğazlarda Sovyet askerî üsleri kurulmasını öngörüyor.[5] Bu metin Ankara’ya gönderilmiş bir ültimatom değil, Sovyet heyetinin Potsdam Konferansı’na sunduğu yazılı öneriydi. Dolayısıyla “Ankara’ya yazılı bir Sovyet ültimatomu verilmedi” saptaması doğrudur; ancak buradan Sovyet hükümetinin üs kurulmasına ilişkin resmî bir öneriyi hiçbir zaman yazılı hâle getirmediği sonucu çıkarılamaz. İkincisi, Potsdam belgesi karşısında savunulamaz.

İki dönem, aynı stratejik hedef

Daha önce blogda Molotov’un Çuyev’le söyleşilerini, Hruşçov’un anılarını ve Sovyet resmî tarihinin 1953’te geri çekilen taleplere ilişkin anlatısını ele almıştım.[6] Bu kaynaklar 1945’teki toprak ve boğazlar tartışmasını farklı yönlerden aydınlatıyor. 1940 diplomatik belgesi ise bunlara yeni ve belirleyici bir boyut ekliyor: Stalin yönetiminin boğazlarda Sovyet askerî varlık edinme hedefinin savaş sonrasında doğmadığını gösteriyor.

Buradan aceleyle yanlış bir sonuca da sıçramamak gerekir. 1940 belgesi, Kars ve Ardahan’ın o tarihte de talep edildiğini göstermiyor. Ayrıca 1940 ile 1945 arasında ayrıntıları değişmeyen, kesintisiz uygulanmış bir plan bulunduğunu tek başına kanıtlamıyor. Kanıtladığı şey daha somut ve yeterince önemli: Stalin yönetimi, 1940’ta Nazi Almanyası’yla yürüttüğü pazarlıkta boğazlarda Sovyet üssü istedi ve bunu paktı kabul etmesinin koşullarından biri olarak ileri sürdü. 1945’te ise bu kez savaşın galibi olarak aynı askerî üs talebini yeniden ileri sürdü.

Dolayısıyla 1945’teki diplomatik girişimi yalnızca süresi dolan dostluk antlaşmasının yeni koşullara uyarlanması diye açıklamak, tarihsel tablonun en önemli parçasını dışarıda bırakıyor. Yenilenmesi konuşulan antlaşma başka şeydir; boğazlarda başka bir devletin askerî üssünü kurma hedefi başka. İkincisinin geçmişi, antlaşmanın yenilenmesi görüşmelerinden çok daha eskiye uzanıyor.

Kaynaklar ve önceki yazılar:

[1] Behlül Özkan, “1945 Türkiye-SSCB krizi: Bir mitin inşası”, BirGün. 26 Kasım 2017.

[2] Nazi–Soviet Relations, 1939–1941: Documents from the Archives of the German Foreign Office, VI. bölüm, 13 Kasım 1940 görüşme tutanağı ve Alman antlaşma taslağı: https://www.ibiblio.org/pha/nsr/nsr-06.html

[3] Aynı derleme, Schulenburg’un 26 Kasım 1940 tarihli telgrafı, s. 258–259: https://www.ibiblio.org/pha/nsr/nsr-06.html

[4] Foreign Relations of the United States (FRUS), Potsdam Konferansı, 22 Temmuz 1945 görüşme tutanağı: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-65

[5] FRUS, “Proposal by the Soviet Delegation: The Black Sea Straits”, 22 Temmuz 1945: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d1369

[6] Daha önceki yazılarım: Tarihi tersyüz ederken hakikate çarpmak; Molotov Anlatıyor: 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talebi; Hruşçov’un anıları ne söylüyor?; Kremlin’in 1970’lerin ortasındaki “diplomatik” manevrası; Stalin haritaya bakarken.