A demand predating 1945:

Bases in the Straits

Behlül Özkan

The noisy Stalinist chorus that has for decades doggedly denied, despite the wealth of evidence, that the Soviet Union demanded territory and bases in the Straits from Turkey in 1945 has a relatively new lead soloist: the academic Behlül Özkan. Yet Özkan’s approach differs from the categorical denial adopted by Yalçın Küçük and many others. Whereas Küçük denies outright that the Soviet Union made demands for territory and bases, Özkan acknowledges that these issues were raised during the Molotov–Sarper talks. However, he describes them as conditions put forward in response to Turkey’s proposal for an alliance and therefore does not regard them as “demands”. He thus reaches the same denialist conclusion by redefining the diplomatic character of what occurred rather than denying it outright.

I shall base my discussion here on Özkan’s article “The 1945 Turkey-USSR crisis: The construction of a myth” (1945 Türkiye-SSCB krizi: Bir mitin inşası), published in the newspaper BirGün on 26 November 2017, in which he summarises his views on the subject.

In that article, Özkan sets out to refute the claim that the Soviet Union demanded territory and bases in the Straits from Turkey. According to him, no official written demand or diplomatic note was transmitted from Moscow to Ankara in 1945. Nor does he regard the conditions Molotov put forward in his meetings with Ambassador Selim Sarper as “demands”: Turkey had proposed an alliance, and Moscow had responded by stating its own conditions for that alliance orally. Thus, in Özkan’s words, “Molotov was not demanding territory or bases.”[1]

There is an element of truth in this interpretation: in June 1945, Turkey was not presented with a written Soviet ultimatum ordering it to cede territory and bases. Moreover, Ankara’s search for a new treaty and Turkish leaders’ initial assessments are important for understanding the diplomatic situation at the time. Yet it does not follow that Molotov made no demands for territory and bases. A condition attached to an alliance is also a demand put to the other party. Even in Özkan’s own account, the conditions Molotov listed included changing the eastern border in the Soviet Union’s favour and establishing a Soviet military presence in the Straits.

More importantly, the idea of a Soviet base in the Straits cannot be said to have originated either with the expiry of the friendship treaty in 1945 or with Turkey’s conduct during the Second World War. Written evidence of this idea dates from five years earlier: the counter-proposal submitted by Stalin’s government to Nazi Germany in November 1940.

Turkey on the agenda in Berlin

On 12-13 November 1940, Soviet Foreign Minister Vyacheslav Molotov met Hitler and German Foreign Minister Ribbentrop in Berlin. Germany sought to draw the USSR into cooperation with the Tripartite Pact, comprising Germany, Italy and Japan, and to reach an agreement on the four powers’ spheres of influence. Turkey and the Straits were among the key issues in these negotiations. The German draft envisaged severing Turkey’s existing international ties and amending the Montreux Convention to grant Soviet warships preferential passage rights. However, it contained no provision for a Soviet base in the Straits.[2]

Vyacheslav Molotov, interpreter Gustav
Hilger and Adolf Hitler (Berlin, 1940)

No agreement was signed between the two sides during the Berlin talks. Yet the story did not end there. On 26 November 1940, Molotov conveyed the Soviet government’s reply to Germany’s ambassador in Moscow, Friedrich-Werner von der Schulenburg. Moscow stated that it was prepared to accept the proposed Four-Power Pact subject to certain conditions. One of these was the establishment of a base for Soviet land and naval forces near the Straits under a long-term lease. Moscow also sought a guarantee in the protocol concerning Turkey that such a base would be granted to light Soviet naval and land forces in the Bosphorus and the Dardanelles.[3]

Moreover, the Soviet counter-proposal went further. It envisaged that, if Turkey refused to side with the four powers, Germany, Italy and the USSR would jointly determine and implement the necessary military and diplomatic measures and conclude a separate agreement on the matter. This proposal, which left open the possibility of military intervention, did not result in an agreement. However, it is undeniable that the Soviet government’s proposal included the option of exerting military pressure on Turkey.[3]

This document records not a plan for a base imposed on Stalin by Hitler, but the conditions the Soviet government put forward to Germany. Moreover, it predates the USSR’s entry into the war against Nazi Germany. It is therefore no longer possible to claim that the objective of securing a base in the Straits emerged only in 1945.

From an oral condition to a written proposal in 1945

Five years later, as the Second World War drew to a close, the international balance of power had, of course, changed radically. Nazi Germany had fought to the bitter end and been defeated, while Stalin’s government had taken its place among the victors. Moscow was now discussing the Straits question with Turkey and its wartime allies. The diplomatic contexts of 1940 and 1945 were undoubtedly different; yet the Soviet Union’s objective of securing a military base in the Straits is evident in both years.

Özkan emphasises that the exchanges between Molotov and Sarper in June 1945 did not result in a written demand. The limits of this argument need to be made clear: the fact that Turkey was not presented with a written diplomatic note does not mean that no conditions were put forward during the talks. At Potsdam in July 1945, Molotov himself stated, when explaining the Soviet government’s position, that it had made the resolution of the border and Straits questions a condition for an alliance with Turkey. Churchill also noted at the three-power summit that the issues of changing the eastern border and establishing a Soviet base in the Straits had been raised during Molotov’s talks with the Turkish ambassador. Churchill regarded these as conditions for an alliance rather than a separate ultimatum addressed to Turkey, but objected to their substance.[4]

A session of the Potsdam Conference

Moreover, we have the Soviet Union’s written proposal presented at Potsdam on 22 July 1945. The text envisaged abolishing the Montreux regime, having Turkey and the USSR jointly determine a new regime for the Straits, and establishing Soviet military bases in the Straits in addition to Turkish military bases.[5] This was not an ultimatum sent to Ankara, but a written proposal submitted by the Soviet delegation to the Potsdam Conference. Thus, the statement that “Ankara was not presented with a written Soviet ultimatum” is correct; however, it does not follow that the Soviet government never put an official proposal for the establishment of bases in writing. This latter claim is untenable in light of the Potsdam document.

Two periods, one strategic objective

I have previously discussed on this blog Molotov’s interviews with Chuyev, Khrushchev’s memoirs and the account in official Soviet history of the demands withdrawn in 1953.[6] These sources shed light on the 1945 debate over territory and the Straits from different angles. The 1940 diplomatic document adds a new and decisive dimension: it shows that the objective of establishing a Soviet military presence in the Straits did not originate with Stalin’s government in the post-war period.

We must also avoid jumping to the wrong conclusion. The 1940 document does not show that Kars and Ardahan were also demanded at that time. Nor does it, on its own, prove that a single plan was implemented continuously between 1940 and 1945, with its details unchanged. What it does establish is more concrete and significant enough in its own right: in its negotiations with Nazi Germany in 1940, Stalin’s government demanded a Soviet base in the Straits and made this one of its conditions for accepting the pact. In 1945, this time as one of the victors of the war, it put forward the same demand for a military base once again.

Thus, explaining the 1945 diplomatic initiative solely as an attempt to adapt the expired friendship treaty to new circumstances leaves out the most important part of the historical picture. The treaty whose renewal was under discussion is one thing; the objective of establishing another state’s military base in the Straits is another. The latter long predates the negotiations over renewing the treaty.

Sources and previous posts:

[1] Behlül Özkan, "1945 Türkiye-SSCB krizi: Bir mitin inşası (The 1945 Turkey–USSR crisis: The construction of a myth)", BirGün, 26 November 2017 (in Turkish).

[2] Nazi–Soviet Relations, 1939–1941: Documents from the Archives of the German Foreign Office, Chapter VI, record of the meeting of 13 November 1940 and the German draft treaty: https://www.ibiblio.org/pha/nsr/nsr-06.html

[3] Ibid., Schulenburg’s telegram of 26 November 1940, pp. 258–259: https://www.ibiblio.org/pha/nsr/nsr-06.html

[4] Foreign Relations of the United States (FRUS), Potsdam Conference, record of the meeting of 22 July 1945: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-65

[5] FRUS, "Proposal by the Soviet Delegation: The Black Sea Straits", 22 July 1945: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d1369

[6] My earlier posts: Crashing into the hard truth while trying to turn history on its head; Molotov Speaks: territorial and Straits base demands on Turkey in 1945; What do Khrushchev’s memoirs tell us?; The Kremlin’s mid-1970s “diplomatic” manoeuvre; Stalin looking at the map.

1945’in öncesine uzanan bir talep:

Boğazlarda üs

Behlül Özkan

Sovyetler Birliği’nin 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talep ettiğini, ortaya konan onca kanıta rağmen, on yıllardır büyük bir bağnazlıkla inkâr eden gürültücü Stalinist koronun görece yeni bir assolisti var: Akademisyen Behlül Özkan. Ancak Özkan’ın yaklaşımı, Yalçın Küçük ve diğer birçoklarının benimsediği kategorik inkâr tutumundan farklı. Küçük, Sovyetler Birliği'nin toprak ve üs taleplerini tümüyle reddederken Özkan, bu konuların Molotov-Sarper görüşmelerinde dile getirildiğini kabul eder. Fakat bunları Türkiye’nin ittifak önerisine karşı sunulmuş koşullar olarak tanımlayarak “talep” saymaz. Böylece aynı inkârcı sonuca, olguyu tümüyle reddetmek yerine onun diplomatik niteliğini yeniden tanımlayarak ulaşır.

Bu yazıda, Özkan’ın konuyla ilgili görüşlerini özetlediği, BirGün gazetesinde 26 Kasım 2017’de yayımlanmış olan “1945 Türkiye-SSCB krizi: Bir mitin inşası” başlıklı makalesini esas alacağım.

Özkan, bu makalesinde Sovyetler Birliği’nin Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talep ettiği iddiasını çürütmeye yönelik bir sorgulamaya girişiyor. Ona göre 1945’te Moskova'dan Ankara’ya iletilmiş herhangi bir resmî yazılı talep veya diplomatik nota bulunmuyor. Molotov’un Büyükelçi Selim Sarper’le görüşmelerinde dile getirdiği koşulları da bir “talep” saymıyor: Türkiye bir ittifak önermiş, buna karşılık Moskova da bu ittifakla ilgili kendi şartlarını sözlü olarak belirtmiştir. Dolayısıyla Özkan’ın deyişiyle, “Molotov toprak ve üs talep etmiyordu.”[1]

Bu yorumda doğru bir unsur var: Haziran 1945’te Türkiye’ye toprak ve üslerin devrini emreden yazılı bir Sovyet ültimatomu verilmedi. Ayrıca Ankara’nın yeni bir antlaşma arayışı ve Türk yöneticilerinin ilk aşamadaki değerlendirmeleri, dönemin diplomatik tablosunu anlamak için önemlidir. Ancak buradan Molotov’un toprak ve üs talebinde bulunmadığı sonucu çıkmaz. Bir ittifaka bağlanmış koşul da karşı tarafa ileri sürülen bir taleptir. Özkan’ın kendi anlatımında dahi Molotov’un sıraladığı koşullar arasında doğu sınırının Sovyetler lehine değiştirilmesi ve boğazlarda Sovyet askerî varlığı vardır.

Daha önemlisi, boğazlarda Sovyet üssü fikrinin 1945’te süresi dolan dostluk antlaşmasıyla veya Türkiye’nin İkinci Dünya Savaşı sırasındaki tutumuyla ortaya çıktığı söylenemez. Bunun yazılı kanıtı beş yıl öncesine gidiyor: Stalin yönetiminin Kasım 1940’ta Nazi Almanyası’na sunduğu karşı öneriden söz ediyoruz.

Berlin’de konuşulan Türkiye

12-13 Kasım 1940’ta Sovyet Dışişleri Bakanı Vyaçeslav Molotov, Hitler ve Alman Dışişleri Bakanı Ribbentrop’la Berlin’de görüştü. Almanya, SSCB’yi Almanya, İtalya ve Japonya’nın oluşturduğu Üçlü Pakt’la iş birliğine çekmek, dört devletin nüfuz alanları üzerinde anlaşmak istiyordu. Türkiye ve Boğazlar bu pazarlığın önemli başlıklarındandı. Alman taslağı, Türkiye’nin mevcut uluslararası bağlarından koparılmasını ve Montrö Sözleşmesi’nin Sovyet savaş gemilerine ayrıcalıklı geçiş hakkı tanıyacak biçimde değiştirilmesini öngörüyordu. Ancak bu taslakta boğazlarda Sovyet üssü konusu yer almıyordu.[2]

Vyaçeslav Molotov, çevirmen Gustav
Hilger ve Adolf Hitler (Berlin, 1940)

Berlin görüşmelerinde iki taraf arasında bir anlaşma imzalanmadı. Ancak hikâye orada bitmedi. Molotov, 26 Kasım 1940’ta Almanya’nın Moskova Büyükelçisi Friedrich-Werner von der Schulenburg’a Sovyet hükümetinin yanıtını iletti. Moskova, önerilen Dörtlü Güç Paktı’nı bazı koşullarla kabul etmeye hazır olduğunu bildiriyordu. Koşullardan biri, boğazların yakınında Sovyet kara ve deniz kuvvetleri için uzun süreli kiralama yoluyla bir üs kurulmasıydı. Türkiye’ye ilişkin protokolün de İstanbul ve Çanakkale boğazlarında hafif Sovyet deniz ve kara kuvvetlerine böyle bir üs verilmesini güvenceye alması isteniyordu.[3]

Üstelik Sovyetler Birliği’nin karşı önerisi bununla da sınırlı değildi. Türkiye bu dört devletin yanında yer almayı reddederse Almanya, İtalya ve SSCB’nin gerekli askerî ve diplomatik tedbirleri birlikte belirleyip uygulamasını ve bu konuda ayrı bir anlaşma yapmasını öngörüyordu. Askerî müdahale olasılığını açık tutan bu öneri bir anlaşmaya dönüşmedi. Ancak Türkiye’ye karşı askerî baskı seçeneğinin Sovyet hükümetinin önerisinde yer aldığı inkâr edilemez.[3]

Bu belge, Hitler’in Stalin’e dayattığı bir üs planını değil, Sovyet hükümetinin Almanya’ya sunduğu koşulları kayda geçiriyor. Dahası, SSCB’nin Nazi Almanyası’yla savaşa girmesinden önceye ait. Boğazlarda üs edinme hedefinin yalnızca 1945’te ortaya çıktığını söylemek artık mümkün değil.

1945’te sözlü koşuldan yazılı öneriye

Aradan geçen beş yıldan sonra II. Dünya Savaşı sona ererken, uluslararası güç dengesi de elbette radikal bir biçimde değişmişti. Nazi Almanyası savaşı sonuna kadar sürdürüp yenilmiş, Stalin yönetimi ise savaşın galipleri arasında yerini almıştı. Moskova bu kez boğazlar meselesini Türkiye ve savaş dönemi müttefikleriyle görüşüyordu. 1940 ile 1945’in diplomatik bağlamları hiç kuşkusuz aynı değildi; fakat Sovyetler Birliği’nin boğazlarda askerî üs elde etme hedefi hem 1940’ta hem de 1945’te karşımıza çıkıyor.

Özkan, Haziran 1945’te Molotov ile Sarper arasında geçenlerin yazılı bir talebe dönüşmediğini vurguluyor. Bu noktanın sınırını belirtmek gerekir: Türkiye’ye yazılı bir nota verilmemesi, görüşmede koşullar ileri sürülmediğini göstermez. Temmuz 1945’te Potsdam’da Molotov, Sovyet hükümetinin tutumunu anlatırken Türkiye’yle ittifak için sınır ve boğazlar meselelerinin çözülmesini şart koştuğunu bizzat söyler. Churchill de üçlü zirvede, Molotov’un Türk büyükelçisiyle görüşmelerinde doğu sınırının değiştirilmesi ve Boğazlarda Sovyet üssü konularının açıldığını belirtti. Churchill bunları Türkiye’ye yöneltilmiş bağımsız bir ültimatomdan ziyade ittifakın koşulları olarak değerlendirmiş, ancak koşulların içeriğine itiraz etmişti.[4]

Potsdam Konferansı'nın bir oturumu.

Üstelik Sovyetler Birliği’nin 22 Temmuz 1945’te Potsdam’da yaptığı yazılı öneri de elimizde. Metin, Montrö rejiminin kaldırılmasını, yeni boğazlar rejiminin Türkiye ile SSCB tarafından belirlenmesini ve Türk askerî üslerine ek olarak boğazlarda Sovyet askerî üsleri kurulmasını öngörüyor.[5] Bu metin Ankara’ya gönderilmiş bir ültimatom değil, Sovyet heyetinin Potsdam Konferansı’na sunduğu yazılı öneriydi. Dolayısıyla “Ankara’ya yazılı bir Sovyet ültimatomu verilmedi” saptaması doğrudur; ancak buradan Sovyet hükümetinin üs kurulmasına ilişkin resmî bir öneriyi hiçbir zaman yazılı hâle getirmediği sonucu çıkarılamaz. İkincisi, Potsdam belgesi karşısında savunulamaz.

İki dönem, aynı stratejik hedef

Daha önce blogda Molotov’un Çuyev’le söyleşilerini, Hruşçov’un anılarını ve Sovyet resmî tarihinin 1953’te geri çekilen taleplere ilişkin anlatısını ele almıştım.[6] Bu kaynaklar 1945’teki toprak ve boğazlar tartışmasını farklı yönlerden aydınlatıyor. 1940 diplomatik belgesi ise bunlara yeni ve belirleyici bir boyut ekliyor: Stalin yönetiminin boğazlarda Sovyet askerî varlık edinme hedefinin savaş sonrasında doğmadığını gösteriyor.

Buradan aceleyle yanlış bir sonuca da sıçramamak gerekir. 1940 belgesi, Kars ve Ardahan’ın o tarihte de talep edildiğini göstermiyor. Ayrıca 1940 ile 1945 arasında ayrıntıları değişmeyen, kesintisiz uygulanmış bir plan bulunduğunu tek başına kanıtlamıyor. Kanıtladığı şey daha somut ve yeterince önemli: Stalin yönetimi, 1940’ta Nazi Almanyası’yla yürüttüğü pazarlıkta boğazlarda Sovyet üssü istedi ve bunu paktı kabul etmesinin koşullarından biri olarak ileri sürdü. 1945’te ise bu kez savaşın galibi olarak aynı askerî üs talebini yeniden ileri sürdü.

Dolayısıyla 1945’teki diplomatik girişimi yalnızca süresi dolan dostluk antlaşmasının yeni koşullara uyarlanması diye açıklamak, tarihsel tablonun en önemli parçasını dışarıda bırakıyor. Yenilenmesi konuşulan antlaşma başka şeydir; boğazlarda başka bir devletin askerî üssünü kurma hedefi başka. İkincisinin geçmişi, antlaşmanın yenilenmesi görüşmelerinden çok daha eskiye uzanıyor.

Kaynaklar ve önceki yazılar:

[1] Behlül Özkan, “1945 Türkiye-SSCB krizi: Bir mitin inşası”, BirGün. 26 Kasım 2017.

[2] Nazi–Soviet Relations, 1939–1941: Documents from the Archives of the German Foreign Office, VI. bölüm, 13 Kasım 1940 görüşme tutanağı ve Alman antlaşma taslağı: https://www.ibiblio.org/pha/nsr/nsr-06.html

[3] Aynı derleme, Schulenburg’un 26 Kasım 1940 tarihli telgrafı, s. 258–259: https://www.ibiblio.org/pha/nsr/nsr-06.html

[4] Foreign Relations of the United States (FRUS), Potsdam Konferansı, 22 Temmuz 1945 görüşme tutanağı: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-65

[5] FRUS, “Proposal by the Soviet Delegation: The Black Sea Straits”, 22 Temmuz 1945: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d1369

[6] Daha önceki yazılarım: Tarihi tersyüz ederken hakikate çarpmak; Molotov Anlatıyor: 1945’te Türkiye’den toprak ve boğazlarda üs talebi; Hruşçov’un anıları ne söylüyor?; Kremlin’in 1970’lerin ortasındaki “diplomatik” manevrası; Stalin haritaya bakarken.

İsmail Habib Sevük’s Together with Atatürk (Atatürk’le Beraber) (3)

The blind spot in “X-ray Vision”: Hitler

PART 1 | PART 2 | PART 3

A report on the meeting between Hitler and Mahmut Bey (Soydan), MP for Siirt, during the latter’s visit to Berlin in 1933 (Milliyet, 16 July 1933).

At the end of the previous instalment, I said that I would return to a passage in İsmail Habib Sevük’s essay entitled “X-ray Vision” which genuinely surprised me when I first read it. After describing the worldwide response to Atatürk’s death, Sevük turns his attention to Adolf Hitler:

The world seemed to be speaking with one voice: “He is not yours alone; he is ours as well.” The memory of that momentous death enveloped the world like the air surrounding the planet.

Of all the words spoken around the world during those days of mourning, it was Hitler’s admission that struck me most. Five years earlier, when the German head of state received our late Siirt deputy Mahmut in Berlin, he had said: “When I embarked upon my work, and placed my faith in its success, I always took your leader as my model.” The late chief columnist of Milliyet reported this valuable testimony in his newspaper at the time, with that gentle pen of his and without any fanfare; yet not only foreigners but even many among us remained unaware of it.

Hitler was still new then. He could make such a statement, knowing that it would appear in only one Turkish newspaper. But Hitler now? Hitler, before whom the victors of the world now presented themselves, and whose voice rang out more powerfully than any other across the globe… Yet this time, too, he spoke with candour -and not merely to one Turkish newspaper but to the entire world. Recalling what he had told Deputy Mahmut five years earlier, he once again acknowledged and proclaimed:

“I took Atatürk as my model.” For Atatürk was the first to rise up against the victors of the world, the first to crush injustice and make right prevail.

To have discerned, even then, the dwarf concealed within the seemingly gigantic victors of the world -that is what we call “X-ray vision”. And now Hitler, alongside us, says the same once again. (pp. 6-7)

Akşam, 28 Nisan 1939

Hitler’s admiration for Atatürk, and the extent to which he took Turkey’s experience -from the collapse of the Ottoman Empire through the National Struggle and into the Atatürk era- as a model, have been widely debated in Turkey, particularly since the publication of Stefan Ihrig’s Ataturk in the Nazi Imagination in 2014. For now, however, I shall not enter into that debate. I have not yet read Ihrig’s book. Moreover, to reach a judgement on so serious a subject, it would not be enough simply to read the book: one would also need to examine carefully the claims it advances and the responses made to them.

Here, I shall confine myself to the passage from Sevük quoted above.

“X-ray Vision” was published in Cumhuriyet on 24 December 1938. The Second World War had not yet begun. By then, however, the character of Hitler and the regime he had established was no longer a secret, even to those who did not follow politics closely. The Nazi dictatorship had eliminated political opposition, abolished the trade unions, enacted the Nuremberg Laws depriving Jews of their rights as citizens, rapidly rearmed Germany and remilitarised the Rhineland. Austria had been annexed in March 1938; in September, with the approval of Britain and France at Munich, Czechoslovakia’s Sudetenland had been ceded to Germany. Only a few weeks before Sevük’s article appeared, the Kristallnacht pogrom had taken place: Jewish homes and businesses had been looted, synagogues set ablaze and tens of thousands of Jews deported to concentration camps.

In Sevük’s eyes, however, Hitler is not first and foremost the dictator responsible for all this, but a great statesman before whom “the victors of the world now presented themselves” and whose voice rings out more powerfully than any other across the globe. Hitler’s declaration that he had taken Atatürk as his model clearly pleases Sevük and even fills him with pride. Sevük laments the fact that such “valuable” testimony was not more widely known, either in Turkey or in the rest of the world.

This satisfaction is also connected to a broader sentiment that surfaces from time to time throughout the book. Sevük repeatedly emphasises the approval, esteem and admiration that Atatürk received from foreign statesmen, journalists and intellectuals. In his eyes, such attention is not merely a personal tribute to a single leader. In the figure of Atatürk, Turkey itself is gaining acceptance and respect in the world; in a sense, it is once again being “treated as a country that matters”.

The message Sevük wishes to convey to his reader may be summarised as follows: Look, Atatürk is not merely a leader whom we admire; the whole world acknowledges his greatness. He is restoring our country’s lost prestige. Turkey, in turn, can share in that prestige only insofar as it rallies behind him and does not stray from the path he has shown.

Atatürk’s personal prestige is thus directly identified with that of the country. Loyalty to Atatürk is transformed from allegiance to a particular leader or political programme into the very condition for the country to command respect in the world. In this conception, it is Atatürk who wins international esteem; the part assigned to the people is to stand behind him and share in the prestige he has secured.

It is precisely here that the special significance Sevük attaches to praise from Hitler lies. The more powerful and influential in the world the person offering the praise, the greater the prestige Atatürk -and, through him, Turkey- appears to acquire. Sevük therefore does not question the nature of the regime represented by the man offering that praise. Rather than casting doubt on Hitler’s words, his power makes them all the more valuable in Sevük’s eyes.

The expression “the victors of the world” is particularly significant here. By it, Sevük means the victors of the First World War and the post-war order they established. In his view, Atatürk had been the first to realise that these victors were not as powerful as they appeared, to rise up against them and ultimately to make right prevail. Hitler, in turn, was now forcing those same victors into retreat and thereby confirming the truth that Atatürk had discerned years earlier.

Sevük thus places Hitler’s moves -from the Rhineland through Austria to the Sudetenland- on the same historical trajectory as Atatürk’s struggle against the imperialist victors. He fails to see the vast social and political gulf between the two; he draws a parallel between a war of national liberation and Nazi Germany’s expansionism simply because both challenged the victors of the First World War. Hitler’s admiration for Atatürk is, in his eyes, powerful confirmation from outside of this supposed similarity.

We cannot, of course, infer from this passage that Sevük was aware of all Hitler’s policies and practices and individually approved of each one. Yet the fact that he could speak of Hitler with such admiration only a few weeks after Kristallnacht shows that the barbarity of the Nazi regime evidently carried no weight in his political judgement. Hitler’s praise is turned directly into yet another proof of Atatürk’s greatness, without any consideration of who it came from or what kind of regime that person represented.

Further research would be needed to determine how widespread Sevük’s perspective was among pro-regime intellectuals in Turkey in late 1938. For now, I do not wish to make any categorical generalisation. Nevertheless, the fact that these lines could appear in Cumhuriyet, one of the regime’s staunchest and most influential newspapers, suggests that this outlook was not peculiar to Sevük alone.

It is here that the article’s most striking irony emerges. Sevük calls Atatürk’s ability to discern in advance “the dwarf within the seemingly gigantic victors of the world” a form of “X-ray vision”. Yet when he himself looks at Hitler -who was driving Europe and the whole world towards catastrophe- he fails to see beyond the outward appearance of power and success.

Thus “X-ray Vision” unwittingly records a major blind spot in Sevük’s own vision -and at precisely the moment when the whole world had reached the brink of a terrifying abyss.

To be continued

İsmail Habib Sevük’ün Atatürk’le Beraber başlıklı kitabı (3)

“Röntgenli görüş”ün kör noktası: Hitler

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2 | BÖLÜM 3

Siirt Milletvekili Mahmut Bey'in (Soydan), 1933'te Berlin'i ziyaretinde, Hitler'le yaptığı görüşmenin haberi (Milliyet, 16 Temmuz 1933).

Bir önceki bölümün sonunda, İsmail Habib Sevük’ün “Röntgenli Görüş” başlıklı yazısında yer alan ve ilk okuduğumda beni gerçekten şaşırtan bir pasaja döneceğimi söylemiştim. Sevük, bu yazısında Atatürk’ün ölümünün bütün dünyada yarattığı yankıyı anlattıktan sonra sözü Adolf Hitler’e getiriyor:

Dünya tek ağızdan adeta şöyle diyordu: “O yalnızca sizin değil, bizimdir de.” Büyük ölümün anısı, gezegeni çerçeveleyen hava gibi dünyayı kapladı.

Bütün dünya sözleri arasında, o matem zamanları, en çok Hitler’in itirafı üzerinde durmuştum. Alman devlet başkanı, beş yıl önce bizim merhum Siirt milletvekili Mahmut’u Berlin’de kabul ettiği zaman, “Yaptığım işe başlarken ve yapılan işin başarılacağına inanırken, hep sizin şefinizi kendime örnek aldım” demişti. Milliyet gazetesinin merhum başyazarı bu değerli tanıklığı gazetesinde o zaman, o yumuşak kalemiyle gösterişli bir sessizlik içinde yazdı ve değil ecnebilerin, bizden bile çoğumuzun haberi olmadı.

O zamanki Hitler yeniydi, o sözü söyleyebilirdi ve sözü tek bir Türk gazetesinde çıkacaktı. Fakat şimdiki Hitler? Dünya galiplerini ayağına getiren ve sesi artık dünya üzerinde en kuvvetli çıkan Hitler… Fakat bu sefer de samimiyetle ve yalnız bir Türk gazetesine değil, bütün dünyaya, beş yıl önce milletvekili Mahmut’a söylediği sözü hatırlatarak, tekrar itiraf ve ilan etti:

“Ben kendime Atatürk’ü örnek aldım.” Çünkü Atatürk dünya galiplerine karşı ilk şahlanan, haksızlığı ilk tepeleyip hakkı ilk muzaffer edendir.

Dev görünen dünya galiplerinin içindeki cüceyi, hem de o zaman, görmek; bizim “röntgenli görüş” dediğimiz şey. Bunu şimdi bizimle beraber Hitler de tekrar söylüyor. (s. 6–7)

Akşam, 28 Nisan 1939

Hitler’in Atatürk’e duyduğu hayranlık ve Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılışından Millî Mücadele’ye, oradan da Atatürk dönemine uzanan süreçte Türkiye’de yaşananları kendisine örnek alması, özellikle Stefan Ihrig’in 2014’te yayımlanan Ataturk in the Nazi Imagination adlı kitabından sonra Türkiye’de epeyce tartışıldı. Ancak ben şimdilik bu tartışmaya girmeyeceğim. Ihrig’in kitabını henüz okumadım. Üstelik böylesine ciddi bir konuda hüküm verebilmek için kitabı okumakla da yetinmeyip ortaya atılan iddiaları ve bunlara verilen karşılıkları dikkatle incelemek gerekir.

Burada kendimi Sevük’ün yukarıdaki satırlarıyla sınırlayacağım.

“Röntgenli Görüş”, Cumhuriyet gazetesinde 24 Aralık 1938’de yayımlanmış. O tarihte İkinci Dünya Savaşı henüz başlamamıştı. Ancak Hitler’in ve kurduğu rejimin niteliği, siyaseti yakından izlemeyenler için bile artık bir sır değildi. Nazi diktatörlüğü siyasal muhalefeti ortadan kaldırmış; sendikaları kapatmış; Yahudileri yurttaşlık haklarından mahrum bırakan Nürnberg Yasalarını çıkarmış; Almanya’yı hızla silahlandırmış ve Rheinland’ı yeniden askerîleştirmişti. Mart 1938’de Avusturya ilhak edilmiş, eylül ayında İngiltere ve Fransa’nın Münih’te verdiği onayla Çekoslovakya’nın Südet bölgesi Almanya’ya bırakılmıştı. Sevük’ün yazısından yalnızca birkaç hafta önce ise Kristal Gece pogromu gerçekleştirilmiş; Yahudilere ait evler ve iş yerleri yağmalanmış, sinagoglar yakılmış ve on binlerce Yahudi toplama kamplarına gönderilmişti.

Sevük’ün gözündeki Hitler ise bütün bunların faili olan bir diktatörden önce, “dünya galiplerini ayağına getiren” ve sesi dünyada herkesten güçlü çıkan büyük bir devlet adamıdır. Hitler’in Atatürk’ü kendisine örnek aldığını açıklaması onu açıkça memnun etmekte, hatta gururlandırmaktadır. Sevük, böylesine “değerli” bir tanıklığın hem Türkiye’de hem de dünyada yeterince bilinmemiş olmasına hayıflanıyor.

Bu memnuniyet, kitap boyunca zaman zaman karşımıza çıkan daha genel bir duyguya da bağlanıyor. Sevük, Atatürk’ün yabancı devlet adamları, gazeteciler ve aydınlar tarafından beğenildiğini, takdir edildiğini ve hayranlıkla karşılandığını özellikle vurguluyor. Atatürk’e gösterilen bu ilgi, onun gözünde yalnızca bir lidere yöneltilmiş kişisel bir övgü değildir. Atatürk’ün şahsında Türkiye de dünyada kabul edilmekte, saygı görmekte, bir bakıma yeniden “adam yerine konulmaktadır”.

Sevük’ün okuruna vermek istediği mesajı şöyle özetlemek mümkün: Bakın, Atatürk yalnızca bizim hayran olduğumuz bir önder değil; bütün dünya onun büyüklüğünü kabul ediyor. O, ülkemize kaybettiği itibarı yeniden kazandırıyor. Türkiye de ancak onun arkasında birleştiği ve gösterdiği yoldan ayrılmadığı ölçüde bu itibardan yararlanabilir.

Böylece Atatürk’ün kişisel itibarıyla ülkenin itibarı arasında doğrudan bir özdeşlik kuruluyor. Atatürk’e bağlılık, yalnızca belirli bir lidere veya siyasal programa bağlılık olmaktan çıkarılarak ülkenin dünyada saygın bir yere sahip olmasının koşulu haline getiriliyor. Bu bakışta uluslararası saygınlığı kazanan Atatürk’tür; halka düşen ise onun arkasında durmak ve kazandığı itibara ortak olmaktır.

Hitler’den gelen övgünün Sevük açısından taşıdığı özel önem de burada yatıyor. Övgünün sahibi ne kadar güçlü ve dünyada ne kadar etkiliyse, Atatürk’ün ve onun aracılığıyla Türkiye’nin kazandığı itibar da o kadar büyük görünmektedir. Bu nedenle Sevük, övgünün sahibinin nasıl bir rejimi temsil ettiğini sorgulamıyor; Hitler’in gücü, onun sözlerini kuşkulu hale getirmek bir yana, Sevük’ün gözünde daha da değerli kılıyor.

Buradaki “dünya galipleri” ifadesi özellikle önemli. Sevük bununla Birinci Dünya Savaşı’nın galiplerini ve onların kurduğu savaş sonrası düzeni kastediyor. Ona göre Atatürk bu galiplerin göründükleri kadar güçlü olmadıklarını herkesten önce anlamış, onlara karşı başkaldırmış ve sonunda hakkı zafere ulaştırmıştı. Hitler de şimdi aynı galipleri gerileterek Atatürk’ün yıllar önce gördüğü gerçeği doğruluyordu.

Dolayısıyla Sevük, Hitler’in Rheinland’dan Avusturya’ya, oradan Südet bölgesine uzanan adımlarını, Atatürk’ün emperyalist galiplere karşı mücadelesiyle aynı tarihsel çizgi üzerine yerleştiriyor. İkisi arasındaki toplumsal ve siyasal uçurumu görmüyor; bir ulusal kurtuluş savaşıyla Nazi Almanyası’nın yayılmacılığını, her ikisi de Birinci Dünya Savaşı’nın galiplerine meydan okuduğu için birbirine yaklaştırıyor. Hitler’in Atatürk’e hayranlığını da bu benzerliğin dışarıdan gelen güçlü bir teyidi sayıyor.

Sevük’ün Hitler’in bütün uygulamalarını bildiğini ve ayrı ayrı onayladığını elbette bu pasajdan çıkaramayız. Ancak Kristal Gece’den yalnızca birkaç hafta sonra Hitler’den böylesine hayranlıkla söz edebilmesi, Nazi rejiminin barbarlığının onun siyasal değerlendirmesinde hiçbir görünür ağırlık taşımadığını gösteriyor. Hitler’in övgüsü, övgünün sahibinin kim olduğu ve nasıl bir rejimi temsil ettiği sorgulanmadan, doğrudan doğruya Atatürk’ün büyüklüğünün bir başka kanıtına dönüştürülüyor.

Sevük’ün bu bakışının 1938 sonlarında Türkiye’deki rejim yanlısı aydınlar arasında ne ölçüde yaygın olduğunu ayrıca araştırmak gerekir. Şimdilik kesin bir genelleme yapmak istemiyorum. Bununla birlikte, bu satırların rejimin en sadık ve etkili gazetelerinden biri olan Cumhuriyet’te yayımlanabilmiş olması, Sevük’ün bakışının yalnızca kişisel bir tuhaflık olmadığını düşündürüyor.

Yazının en çarpıcı ironisi de burada ortaya çıkıyor. Sevük, Atatürk’ün “dev görünen dünya galiplerinin içindeki cüceyi” önceden görebilmesini “röntgenli görüş” olarak adlandırıyor. Oysa kendisi, Avrupa’yı ve bütün dünyayı felakete sürüklemekte olan Hitler’e bakarken yüzeydeki güç ve başarı görüntüsünün ötesini göremiyor.

“Röntgenli Görüş” başlıklı yazı, böylece farkında olmadan, Sevük’ün kendi görüşündeki büyük bir kör noktayı da kayda geçiriyor. Üstelik tam da bütün dünya korkunç bir uçurumun kenarına gelmişken.

Devam edecek