İsmail Habib Sevük’s Together with Atatürk (Atatürk’le Beraber) (3)

The blind spot in “X-ray Vision”: Hitler

PART 1 | PART 2 | PART 3

A report on the meeting between Hitler and Mahmut Bey (Soydan), MP for Siirt, during the latter’s visit to Berlin in 1933 (Milliyet, 16 July 1933).

At the end of the previous instalment, I said that I would return to a passage in İsmail Habib Sevük’s essay entitled “X-ray Vision” which genuinely surprised me when I first read it. After describing the worldwide response to Atatürk’s death, Sevük turns his attention to Adolf Hitler:

The world seemed to be speaking with one voice: “He is not yours alone; he is ours as well.” The memory of that momentous death enveloped the world like the air surrounding the planet.

Of all the words spoken around the world during those days of mourning, it was Hitler’s admission that struck me most. Five years earlier, when the German head of state received our late Siirt deputy Mahmut in Berlin, he had said: “When I embarked upon my work, and placed my faith in its success, I always took your leader as my model.” The late chief columnist of Milliyet reported this valuable testimony in his newspaper at the time, with that gentle pen of his and without any fanfare; yet not only foreigners but even many among us remained unaware of it.

Hitler was still new then. He could make such a statement, knowing that it would appear in only one Turkish newspaper. But Hitler now? Hitler, before whom the victors of the world now presented themselves, and whose voice rang out more powerfully than any other across the globe… Yet this time, too, he spoke with candour -and not merely to one Turkish newspaper but to the entire world. Recalling what he had told Deputy Mahmut five years earlier, he once again acknowledged and proclaimed:

“I took Atatürk as my model.” For Atatürk was the first to rise up against the victors of the world, the first to crush injustice and make right prevail.

To have discerned, even then, the dwarf concealed within the seemingly gigantic victors of the world -that is what we call “X-ray vision”. And now Hitler, alongside us, says the same once again. (pp. 6-7)

Akşam, 28 Nisan 1939

Hitler’s admiration for Atatürk, and the extent to which he took Turkey’s experience -from the collapse of the Ottoman Empire through the National Struggle and into the Atatürk era- as a model, have been widely debated in Turkey, particularly since the publication of Stefan Ihrig’s Ataturk in the Nazi Imagination in 2014. For now, however, I shall not enter into that debate. I have not yet read Ihrig’s book. Moreover, to reach a judgement on so serious a subject, it would not be enough simply to read the book: one would also need to examine carefully the claims it advances and the responses made to them.

Here, I shall confine myself to the passage from Sevük quoted above.

“X-ray Vision” was published in Cumhuriyet on 24 December 1938. The Second World War had not yet begun. By then, however, the character of Hitler and the regime he had established was no longer a secret, even to those who did not follow politics closely. The Nazi dictatorship had eliminated political opposition, abolished the trade unions, enacted the Nuremberg Laws depriving Jews of their rights as citizens, rapidly rearmed Germany and remilitarised the Rhineland. Austria had been annexed in March 1938; in September, with the approval of Britain and France at Munich, Czechoslovakia’s Sudetenland had been ceded to Germany. Only a few weeks before Sevük’s article appeared, the Kristallnacht pogrom had taken place: Jewish homes and businesses had been looted, synagogues set ablaze and tens of thousands of Jews deported to concentration camps.

In Sevük’s eyes, however, Hitler is not first and foremost the dictator responsible for all this, but a great statesman before whom “the victors of the world now presented themselves” and whose voice rings out more powerfully than any other across the globe. Hitler’s declaration that he had taken Atatürk as his model clearly pleases Sevük and even fills him with pride. Sevük laments the fact that such “valuable” testimony was not more widely known, either in Turkey or in the rest of the world.

This satisfaction is also connected to a broader sentiment that surfaces from time to time throughout the book. Sevük repeatedly emphasises the approval, esteem and admiration that Atatürk received from foreign statesmen, journalists and intellectuals. In his eyes, such attention is not merely a personal tribute to a single leader. In the figure of Atatürk, Turkey itself is gaining acceptance and respect in the world; in a sense, it is once again being “treated as a country that matters”.

The message Sevük wishes to convey to his reader may be summarised as follows: Look, Atatürk is not merely a leader whom we admire; the whole world acknowledges his greatness. He is restoring our country’s lost prestige. Turkey, in turn, can share in that prestige only insofar as it rallies behind him and does not stray from the path he has shown.

Atatürk’s personal prestige is thus directly identified with that of the country. Loyalty to Atatürk is transformed from allegiance to a particular leader or political programme into the very condition for the country to command respect in the world. In this conception, it is Atatürk who wins international esteem; the part assigned to the people is to stand behind him and share in the prestige he has secured.

It is precisely here that the special significance Sevük attaches to praise from Hitler lies. The more powerful and influential in the world the person offering the praise, the greater the prestige Atatürk -and, through him, Turkey- appears to acquire. Sevük therefore does not question the nature of the regime represented by the man offering that praise. Rather than casting doubt on Hitler’s words, his power makes them all the more valuable in Sevük’s eyes.

The expression “the victors of the world” is particularly significant here. By it, Sevük means the victors of the First World War and the post-war order they established. In his view, Atatürk had been the first to realise that these victors were not as powerful as they appeared, to rise up against them and ultimately to make right prevail. Hitler, in turn, was now forcing those same victors into retreat and thereby confirming the truth that Atatürk had discerned years earlier.

Sevük thus places Hitler’s moves -from the Rhineland through Austria to the Sudetenland- on the same historical trajectory as Atatürk’s struggle against the imperialist victors. He fails to see the vast social and political gulf between the two; he draws a parallel between a war of national liberation and Nazi Germany’s expansionism simply because both challenged the victors of the First World War. Hitler’s admiration for Atatürk is, in his eyes, powerful confirmation from outside of this supposed similarity.

We cannot, of course, infer from this passage that Sevük was aware of all Hitler’s policies and practices and individually approved of each one. Yet the fact that he could speak of Hitler with such admiration only a few weeks after Kristallnacht shows that the barbarity of the Nazi regime evidently carried no weight in his political judgement. Hitler’s praise is turned directly into yet another proof of Atatürk’s greatness, without any consideration of who it came from or what kind of regime that person represented.

Further research would be needed to determine how widespread Sevük’s perspective was among pro-regime intellectuals in Turkey in late 1938. For now, I do not wish to make any categorical generalisation. Nevertheless, the fact that these lines could appear in Cumhuriyet, one of the regime’s staunchest and most influential newspapers, suggests that this outlook was not peculiar to Sevük alone.

It is here that the article’s most striking irony emerges. Sevük calls Atatürk’s ability to discern in advance “the dwarf within the seemingly gigantic victors of the world” a form of “X-ray vision”. Yet when he himself looks at Hitler -who was driving Europe and the whole world towards catastrophe- he fails to see beyond the outward appearance of power and success.

Thus “X-ray Vision” unwittingly records a major blind spot in Sevük’s own vision -and at precisely the moment when the whole world had reached the brink of a terrifying abyss.

To be continued

İsmail Habib Sevük’ün Atatürk’le Beraber başlıklı kitabı (3)

“Röntgenli görüş”ün kör noktası: Hitler

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2 | BÖLÜM 3

Siirt Milletvekili Mahmut Bey'in (Soydan), 1933'te Berlin'i ziyaretinde, Hitler'le yaptığı görüşmenin haberi (Milliyet, 16 Temmuz 1933).

Bir önceki bölümün sonunda, İsmail Habib Sevük’ün “Röntgenli Görüş” başlıklı yazısında yer alan ve ilk okuduğumda beni gerçekten şaşırtan bir pasaja döneceğimi söylemiştim. Sevük, bu yazısında Atatürk’ün ölümünün bütün dünyada yarattığı yankıyı anlattıktan sonra sözü Adolf Hitler’e getiriyor:

Dünya tek ağızdan adeta şöyle diyordu: “O yalnızca sizin değil, bizimdir de.” Büyük ölümün anısı, gezegeni çerçeveleyen hava gibi dünyayı kapladı.

Bütün dünya sözleri arasında, o matem zamanları, en çok Hitler’in itirafı üzerinde durmuştum. Alman devlet başkanı, beş yıl önce bizim merhum Siirt milletvekili Mahmut’u Berlin’de kabul ettiği zaman, “Yaptığım işe başlarken ve yapılan işin başarılacağına inanırken, hep sizin şefinizi kendime örnek aldım” demişti. Milliyet gazetesinin merhum başyazarı bu değerli tanıklığı gazetesinde o zaman, o yumuşak kalemiyle gösterişli bir sessizlik içinde yazdı ve değil ecnebilerin, bizden bile çoğumuzun haberi olmadı.

O zamanki Hitler yeniydi, o sözü söyleyebilirdi ve sözü tek bir Türk gazetesinde çıkacaktı. Fakat şimdiki Hitler? Dünya galiplerini ayağına getiren ve sesi artık dünya üzerinde en kuvvetli çıkan Hitler… Fakat bu sefer de samimiyetle ve yalnız bir Türk gazetesine değil, bütün dünyaya, beş yıl önce milletvekili Mahmut’a söylediği sözü hatırlatarak, tekrar itiraf ve ilan etti:

“Ben kendime Atatürk’ü örnek aldım.” Çünkü Atatürk dünya galiplerine karşı ilk şahlanan, haksızlığı ilk tepeleyip hakkı ilk muzaffer edendir.

Dev görünen dünya galiplerinin içindeki cüceyi, hem de o zaman, görmek; bizim “röntgenli görüş” dediğimiz şey. Bunu şimdi bizimle beraber Hitler de tekrar söylüyor. (s. 6–7)

Akşam, 28 Nisan 1939

Hitler’in Atatürk’e duyduğu hayranlık ve Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılışından Millî Mücadele’ye, oradan da Atatürk dönemine uzanan süreçte Türkiye’de yaşananları kendisine örnek alması, özellikle Stefan Ihrig’in 2014’te yayımlanan Ataturk in the Nazi Imagination adlı kitabından sonra Türkiye’de epeyce tartışıldı. Ancak ben şimdilik bu tartışmaya girmeyeceğim. Ihrig’in kitabını henüz okumadım. Üstelik böylesine ciddi bir konuda hüküm verebilmek için kitabı okumakla da yetinmeyip ortaya atılan iddiaları ve bunlara verilen karşılıkları dikkatle incelemek gerekir.

Burada kendimi Sevük’ün yukarıdaki satırlarıyla sınırlayacağım.

“Röntgenli Görüş”, Cumhuriyet gazetesinde 24 Aralık 1938’de yayımlanmış. O tarihte İkinci Dünya Savaşı henüz başlamamıştı. Ancak Hitler’in ve kurduğu rejimin niteliği, siyaseti yakından izlemeyenler için bile artık bir sır değildi. Nazi diktatörlüğü siyasal muhalefeti ortadan kaldırmış; sendikaları kapatmış; Yahudileri yurttaşlık haklarından mahrum bırakan Nürnberg Yasalarını çıkarmış; Almanya’yı hızla silahlandırmış ve Rheinland’ı yeniden askerîleştirmişti. Mart 1938’de Avusturya ilhak edilmiş, eylül ayında İngiltere ve Fransa’nın Münih’te verdiği onayla Çekoslovakya’nın Südet bölgesi Almanya’ya bırakılmıştı. Sevük’ün yazısından yalnızca birkaç hafta önce ise Kristal Gece pogromu gerçekleştirilmiş; Yahudilere ait evler ve iş yerleri yağmalanmış, sinagoglar yakılmış ve on binlerce Yahudi toplama kamplarına gönderilmişti.

Sevük’ün gözündeki Hitler ise bütün bunların faili olan bir diktatörden önce, “dünya galiplerini ayağına getiren” ve sesi dünyada herkesten güçlü çıkan büyük bir devlet adamıdır. Hitler’in Atatürk’ü kendisine örnek aldığını açıklaması onu açıkça memnun etmekte, hatta gururlandırmaktadır. Sevük, böylesine “değerli” bir tanıklığın hem Türkiye’de hem de dünyada yeterince bilinmemiş olmasına hayıflanıyor.

Bu memnuniyet, kitap boyunca zaman zaman karşımıza çıkan daha genel bir duyguya da bağlanıyor. Sevük, Atatürk’ün yabancı devlet adamları, gazeteciler ve aydınlar tarafından beğenildiğini, takdir edildiğini ve hayranlıkla karşılandığını özellikle vurguluyor. Atatürk’e gösterilen bu ilgi, onun gözünde yalnızca bir lidere yöneltilmiş kişisel bir övgü değildir. Atatürk’ün şahsında Türkiye de dünyada kabul edilmekte, saygı görmekte, bir bakıma yeniden “adam yerine konulmaktadır”.

Sevük’ün okuruna vermek istediği mesajı şöyle özetlemek mümkün: Bakın, Atatürk yalnızca bizim hayran olduğumuz bir önder değil; bütün dünya onun büyüklüğünü kabul ediyor. O, ülkemize kaybettiği itibarı yeniden kazandırıyor. Türkiye de ancak onun arkasında birleştiği ve gösterdiği yoldan ayrılmadığı ölçüde bu itibardan yararlanabilir.

Böylece Atatürk’ün kişisel itibarıyla ülkenin itibarı arasında doğrudan bir özdeşlik kuruluyor. Atatürk’e bağlılık, yalnızca belirli bir lidere veya siyasal programa bağlılık olmaktan çıkarılarak ülkenin dünyada saygın bir yere sahip olmasının koşulu haline getiriliyor. Bu bakışta uluslararası saygınlığı kazanan Atatürk’tür; halka düşen ise onun arkasında durmak ve kazandığı itibara ortak olmaktır.

Hitler’den gelen övgünün Sevük açısından taşıdığı özel önem de burada yatıyor. Övgünün sahibi ne kadar güçlü ve dünyada ne kadar etkiliyse, Atatürk’ün ve onun aracılığıyla Türkiye’nin kazandığı itibar da o kadar büyük görünmektedir. Bu nedenle Sevük, övgünün sahibinin nasıl bir rejimi temsil ettiğini sorgulamıyor; Hitler’in gücü, onun sözlerini kuşkulu hale getirmek bir yana, Sevük’ün gözünde daha da değerli kılıyor.

Buradaki “dünya galipleri” ifadesi özellikle önemli. Sevük bununla Birinci Dünya Savaşı’nın galiplerini ve onların kurduğu savaş sonrası düzeni kastediyor. Ona göre Atatürk bu galiplerin göründükleri kadar güçlü olmadıklarını herkesten önce anlamış, onlara karşı başkaldırmış ve sonunda hakkı zafere ulaştırmıştı. Hitler de şimdi aynı galipleri gerileterek Atatürk’ün yıllar önce gördüğü gerçeği doğruluyordu.

Dolayısıyla Sevük, Hitler’in Rheinland’dan Avusturya’ya, oradan Südet bölgesine uzanan adımlarını, Atatürk’ün emperyalist galiplere karşı mücadelesiyle aynı tarihsel çizgi üzerine yerleştiriyor. İkisi arasındaki toplumsal ve siyasal uçurumu görmüyor; bir ulusal kurtuluş savaşıyla Nazi Almanyası’nın yayılmacılığını, her ikisi de Birinci Dünya Savaşı’nın galiplerine meydan okuduğu için birbirine yaklaştırıyor. Hitler’in Atatürk’e hayranlığını da bu benzerliğin dışarıdan gelen güçlü bir teyidi sayıyor.

Sevük’ün Hitler’in bütün uygulamalarını bildiğini ve ayrı ayrı onayladığını elbette bu pasajdan çıkaramayız. Ancak Kristal Gece’den yalnızca birkaç hafta sonra Hitler’den böylesine hayranlıkla söz edebilmesi, Nazi rejiminin barbarlığının onun siyasal değerlendirmesinde hiçbir görünür ağırlık taşımadığını gösteriyor. Hitler’in övgüsü, övgünün sahibinin kim olduğu ve nasıl bir rejimi temsil ettiği sorgulanmadan, doğrudan doğruya Atatürk’ün büyüklüğünün bir başka kanıtına dönüştürülüyor.

Sevük’ün bu bakışının 1938 sonlarında Türkiye’deki rejim yanlısı aydınlar arasında ne ölçüde yaygın olduğunu ayrıca araştırmak gerekir. Şimdilik kesin bir genelleme yapmak istemiyorum. Bununla birlikte, bu satırların rejimin en sadık ve etkili gazetelerinden biri olan Cumhuriyet’te yayımlanabilmiş olması, Sevük’ün bakışının yalnızca kişisel bir tuhaflık olmadığını düşündürüyor.

Yazının en çarpıcı ironisi de burada ortaya çıkıyor. Sevük, Atatürk’ün “dev görünen dünya galiplerinin içindeki cüceyi” önceden görebilmesini “röntgenli görüş” olarak adlandırıyor. Oysa kendisi, Avrupa’yı ve bütün dünyayı felakete sürüklemekte olan Hitler’e bakarken yüzeydeki güç ve başarı görüntüsünün ötesini göremiyor.

“Röntgenli Görüş” başlıklı yazı, böylece farkında olmadan, Sevük’ün kendi görüşündeki büyük bir kör noktayı da kayda geçiriyor. Üstelik tam da bütün dünya korkunç bir uçurumun kenarına gelmişken.

Devam edecek