Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (10)

“Socialism in one country”, the vodka monopoly and the Stalinist roots of Soviet alcoholism

Leon Trotsky, 1923. That same year, Trotsky opposed the attempt to base the state budget on revenue from vodka sales, warning that it would have disastrous consequences for both the working class and the Soviet state.

In the earlier instalments of this series, we examined the origins of the anti-alcohol campaign launched by Mikhail Gorbachev’s administration in May 1985, the measures it introduced, the large hole it left in the Soviet budget, its relative successes in the early years, and the crisis into which it subsequently descended. At the same time, we sought to show just how serious a social, economic and demographic problem alcoholism had become in Soviet society by the mid-1980s.

Yet one crucial question remains: how did the alcohol problem in the Soviet Union reach such proportions?

This cannot be explained solely by the drinking culture inherited from Tsarist Russia. One of the major roots of the mass scale of alcoholism in the Soviet Union must be sought in the Stalinist bureaucracy’s decision, from the mid-1920s onwards, to make revenue from the production and sale of vodka a permanent component of state finances.

This history is also the history of the bureaucratic degeneration of the Soviet workers’ state.

The October Revolution and the “drunkards’ budget”

When the Bolsheviks came to power, the ban on vodka sales was already in place. It had been introduced by the Tsarist government during the First World War as part of a broader prohibition on strong alcoholic drinks. Rather than abolishing the ban, however, the Soviet government maintained it and gave it a different social and political content.

“Fight against samogon!” A Soviet
propaganda poster from the 1920s.

The decree of 19 December 1919, bearing Lenin’s signature, prohibited the unauthorised production of strong alcoholic drinks and their sale for consumption. During the NEP period, this ban was gradually relaxed; from 1921 onwards, the sale of wines below certain alcohol strengths was permitted. The resumption of state production and sale of vodka, however, was a very different matter - and one of principle.[*]

In his 1923 article Vodka, the Church and the Cinema, Trotsky emphasised that the October Revolution regarded the abandonment of the tsarist “drunkards’ budget” as a historic achievement. In his view, the abolition of a system under which the state raised revenue by encouraging people to drink was one of the gains of the revolution.

For precisely this reason, the prospect of re-legalising vodka sales in the summer of 1923 in order to raise revenue for the state budget was of considerable significance.

The timing, too, was striking. By then, Lenin had effectively withdrawn from political life because of his serious illness. Stalin, meanwhile, had been General Secretary since April 1922 and was rapidly consolidating his position within the party apparatus.

When the proposal to restore state production and sale of vodka was raised at the June 1923 Plenum of the Central Committee, Trotsky vehemently opposed it. In the letter and draft resolution he sent to members of the Central Committee and the Central Control Commission, he drew attention to two major dangers.

Firstly, the state budget would acquire a source of revenue independent of the successes of economic construction. Secondly, raising state revenue from the population’s consumption of alcohol would have a demoralising effect on the working class and reduce workers’ real wages.

In other words, the problem was not merely alcoholism. Who was to bear the burden of financing industrialisation and the state budget?

Yevgeny Preobrazhensky

Moreover, the debate itself soon became intertwined with the issue of the bureaucratisation of the party regime. On 12 July 1923, the very day Trotsky’s article Vodka, the Church and the Cinema appeared in Pravda, the Politburo, at a meeting from which Trotsky was absent, decided that no further articles discussing vodka sales should be published in the newspaper. Yevgeny Preobrazhensky, a member of Pravda’s editorial board who opposed this censorship decision, was removed from the board shortly afterwards.

On 8 October 1923, in his famous letter to members of the Central Committee and the Central Control Commission, Trotsky drew a direct connection between two developments: the apparatus of the Secretariat, which was becoming increasingly independent of the party, and the attempt to create a budget as independent as possible of the successes of economic construction.

The vodka budget and bureaucratisation were becoming two sides of the same historical process.[**]

The return of state vodka

Resistance from Trotsky and his supporters delayed this reversal for a time, but could not prevent it. On 25 August 1925, the state production and sale of vodka were officially legalised once again.

The timing of this decision is particularly striking.

Stalin had begun systematically to formulate the theory of “socialism in one country” towards the end of 1924; by the Fourteenth Party Conference in April 1925, the thesis that the Soviet Union could build “a complete socialist society” by its own efforts had become one of the central political and programmatic pillars of the Stalinist centre.

It is important, however, not to draw a mechanical cause-and-effect relationship here. The debate over the vodka budget had begun in 1923, before the theory of “socialism in one country” was formulated. It would therefore be historically inaccurate to claim that the restoration of the vodka monopoly derived directly from this theory.

An advertisement for state-produced
vodka in the Soviet Union. 

Yet the two were part of the same broader historical transformation.

For the bureaucracy, which had turned away from the perspective of world revolution and was consolidating its own rule within the national boundaries of the Soviet state, one of the central questions was how to secure the immense resources required for industrialisation.

The Opposition advocated accelerating planned industrialisation, imposing heavier taxes on the NEP bourgeoisie and the kulaks, preserving the monopoly of foreign trade, and combining all these measures with an expansion of the working class’s democratic involvement within the party, the Soviets, the trade unions and the management of the economy.

The Stalinist centre, while opposing this line in the mid-1920s, turned instead, among other sources of revenue, to the population’s consumption of alcohol.

In his political report to the Fourteenth Party Congress in December 1925, Stalin explicitly listed vodka as one of the “reserve sources” on which the state could draw in the face of a shortage of capital and foreign credit.[***]

Trotsky repeatedly warned that this would have grave consequences. In October 1924, he drew attention to the economic contradiction inherent in the claim that state vodka would combat samogon - illicit home-distilled spirits. If the state sold vodka at a high price in order to generate substantial revenue for the budget, the peasants would continue to distil their own liquor; if, on the other hand, it sold vodka cheaply enough to compete with samogon, the rationale for using vodka as a source of budget revenue would disappear.

By the end of 1925, the consequences were already becoming apparent. Trotsky observed that state vodka had taken root in the cities without displacing samogon in the countryside, lowering workers’ living standards, stunting their cultural development and weakening the authority of the state in workers’ eyes.

The figures likewise showed a rapid increase. Per capita vodka consumption rose from 0.6 bottles in the 1924/25 economic year to 2.9 in 1925/26 and 4.3 bottles in 1926/27.

The Counter-Theses on the Five-Year Plan, issued by the United Opposition in 1927, went further still. To claim that vodka revenues contributed to industrialisation was misleading, because alcohol-related absenteeism, careless workmanship, defective goods, damage to machinery, accidents, fires and injuries were costing industry hundreds of millions of roubles.

According to the Opposition, the losses inflicted on state industry by vodka were no less than the revenue it generated for the state budget. For this reason, state sales of vodka should be brought to an end within two or three years.

Stalin’s response was that the measure was an “extraordinary and temporary expedient” and would be abandoned as soon as new sources of revenue became available.

Subsequent developments would show precisely the opposite.

The “temporary” measure becomes permanent

From 1928-29 onwards, the Stalinist centre turned to the accelerated industrialisation it had previously opposed, pursuing it through extremely harsh and bureaucratic methods. While vast resources were extracted from the peasantry through forced collectivisation and compulsory grain deliveries, the working class bore the heavy burden of industrialisation through low levels of consumption, increasing labour intensity and various fiscal mechanisms.

Stalin and Molotov, Moscow, 1933.

The vodka monopoly likewise became one of the mechanisms through which these resources were extracted.

Stalin’s letter to Molotov in September 1930 reveals the logic of this policy in all its starkness. To secure the resources required for defence and large-scale construction projects, Stalin demanded that “false shame” be set aside and vodka production increased as much as possible.

The timing of this demand was also striking: it came on the eve of a period in which forced collectivisation was causing enormous social and economic upheaval and the Soviet Union was sliding towards the great famine of 1931-33.

Thus the tsarist “drunkards’ budget” was revived in the hands of the Stalinist bureaucracy.

Vodka revenues rapidly grew in importance. According to data compiled by Julie Hessler, in 1933 Glavspirt, the state alcohol monopoly, recorded profits of 6.5 billion roubles, equivalent to approximately 18.5 per cent of the total state budget. That same year, the authorities aimed to raise an additional 500 million roubles from vodka sales.[****]

Thus the tsarist “drunkards’ budget” had been revived in the hands of the Stalinist bureaucracy.

On the one hand, the state was siphoning off a portion of workers’ and peasants’ purchasing power into the budget through the sale of high-priced alcohol; on the other, it was creating the conditions for the increasingly severe effects of alcohol on workers’ health, family life, labour productivity and the social fabric.

The measure Stalin had described as “temporary” became a permanent feature of Soviet state finances.

“Commodity Number One”

Some fifty years later, this historical continuity would be brought into sharp relief by Mikhail Baytalsky, a former supporter of the Left Opposition.

Mikhail Baytalsky

Arrested three times by the Stalinist regime and subjected to years of imprisonment, exile and labour camps, Baytalsky survived the Stalin era. In the 1970s, his study Commodity Number One, written under the pseudonym A. Krasikov, circulated as samizdat. In it, he sought to reconstruct alcohol data that the Soviet authorities no longer published by drawing on different categories of official statistics.

According to his calculations, Soviet citizens spent 23.2 billion roubles on alcoholic beverages in 1970. This accounted for roughly 15 per cent of all retail spending in state and co-operative shops and 27 per cent of spending on food.

Alcohol had become the Soviet consumer economy’s “Commodity Number One”.

But Baytalsky’s central conclusion was harsher still. In his view, “Commodity Number One” was also on its way to becoming “Calamity Number One”.

After recalling that Stalin had defended the vodka monopoly in 1927 as a “temporary expedient” for securing the resources needed for industrialisation, Baytalsky summed up the outcome of nearly half a century of experience in a single sentence:

“The temporary expedient had turned into a permanent calamity.”[*****]

These words are crucial to understanding the situation that had emerged by 1985.

When Gorbachev, Ligachev and other Soviet leaders declared war on alcoholism, they were undoubtedly confronting a real and extremely grave social problem. Yet the problem they were fighting was not simply inherited from the tsarist past or from the cultural traditions of Russian society.

The bureaucratic regime over which they themselves presided had, over decades, made alcohol sales one of the principal sources of state revenue.

Moreover, while the official historical narrative of the 1985 campaign invoked Lenin and the prohibitions of 1919, it made no mention of the views of Trotsky, the Left Opposition and the United Opposition, all of whom had fought against the restoration of the vodka monopoly in the 1920s. Stalinist historiography had also erased this struggle from the historical memory of Soviet society.

From 1923 onwards, the warnings had been unequivocal: tying the state budget to the alcohol consumption of the working masses would erode workers’ real incomes, undermine social and cultural development, damage industry and create an increasingly difficult-to-resolve contradiction between the state’s professed commitment to combating alcoholism and its own fiscal interests.

The following sixty years more than vindicated these warnings.

As bureaucratic degeneration became increasingly evident in 1923-24, the objections of Trotsky and of the cadres who would later form the Left Opposition to the restoration of the vodka monopoly were overridden. In 1925, as “socialism in one country”, breaking with the perspective of world revolution, became the dominant programme of the Stalinist centre, the state monopoly on vodka was restored almost simultaneously. Amid the upheavals of forced collectivisation and the mounting crisis that would culminate in the great famine, Stalin demanded that vodka production be increased to the maximum. Over the following decades, alcohol revenues became a component of Soviet state finances that was increasingly difficult to dispense with.

This ominous historical chain reveals with striking clarity an important aspect of the fiscal and class logic of the programme of “socialism in one country”.

In 1985, when the leaders who were heirs to the same bureaucratic regime declared a war on alcoholism that amounted to a form of partial prohibition, they were in fact confronting a problem that had been fostered and aggravated over decades by the fiscal and social policies of that very regime.

[*] Helena Stone, “The Soviet Government and Moonshine, 1917–1929”, Cahiers du monde russe et soviétique, vol. 27, nos. 3–4 (1986), pp. 359–361; Leon Trotsky, “Vodka, the Church, and the Cinema”, in Problems of Daily Life and Other Writings on Culture & Science, Monad Press, 1973, p. 31.

[**] Vadim Z. Rogovin, Was There an Alternative? 1923–1927, Mehring Books, 2021, pp. 167–169, 178; Leon Trotsky, “October 8, 1923 Letter from Leon Trotsky to the Central Committee and the Central Control Commission”, 8 October 1923.

[***] Rogovin, Was There an Alternative? 1923–1927, pp. 454–456; J. V. Stalin, “The Fourteenth Congress of the C.P.S.U.(B.): Political Report of the Central Committee”, 18 December 1925; Leon Trotsky et al., The Platform of the Joint Opposition, 1927, Section 4.

[****] Julie Hessler, A Social History of Soviet Trade, Princeton University Press, 2004; Lars T. Lih, Oleg V. Naumov and Oleg V. Khlevniuk (eds.), Stalin’s Letters to Molotov, 1925–1936, Yale University Press, 1995, p. 209; Vadim Z. Rogovin, Bolsheviks Against Stalinism, 1928–1933, Mehring Books, 2019, p. 507.

[*****] A. Krasikov [Mikhail Baytalsky], “Commodity Number One”, in Roy Medvedev (ed.), The Samizdat Register I–II, W. W. Norton, 1977 and 1981. For Baytalsky’s life, see also Mikhail Baitalsky, Notebooks for the Grandchildren, trans. Marilyn Vogt-Downey, Brill, 2025.

Concluded

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (10)

“Tek ülkede sosyalizm”, votka tekeli ve Sovyet alkolizminin Stalinist kökleri

Lev Trotskiy, 1923. Aynı yıl Trotskiy, devlet bütçesini votka satışından elde edilecek gelire dayandırma girişimine karşı çıkarak bunun işçi sınıfı ve Sovyet devleti açısından yıkıcı sonuçlar doğuracağı uyarısında bulundu.

Bu dizinin önceki bölümlerinde, Mihail Gorbaçov yönetiminin Mayıs 1985’te başlattığı alkol karşıtı kampanyanın ortaya çıkışını, uygulanan önlemleri, Sovyet bütçesinde açtığı büyük deliği, ilk yıllardaki görece başarılarını ve ardından içine sürüklendiği krizi ele aldık. Aynı zamanda, 1980’lerin ortasına gelindiğinde alkolizmin Sovyet toplumunda ne kadar büyük bir toplumsal, ekonomik ve demografik sorun hâline geldiğini göstermeye çalıştık.

Ancak geriye çok önemli bir soru kalıyor: Sovyetler Birliği’nde alkol sorunu nasıl bu boyutlara ulaştı?

Bunu yalnızca Rusya’nın çarlık döneminden devraldığı içki kültürüyle açıklamak mümkün değildir. Alkolizmin Sovyetler Birliği’nde kazandığı kitlesel boyutların önemli köklerinden biri, Stalinist bürokrasinin 1920’lerin ortalarından itibaren votka üretimi ve satışından elde edilen geliri devlet maliyesinin kalıcı unsurlarından biri hâline getirmesinde aranmalıdır.

Bu tarih, aynı zamanda Sovyet işçi devletinin bürokratik yozlaşmasının tarihidir.

Ekim Devrimi ve “ayyaşlar bütçesi”

Bolşevikler iktidara geldiklerinde votka satış yasağını sıfırdan yaratmadılar. Sert içkilere yönelik yasak Birinci Dünya Savaşı sırasında çarlık hükümeti tarafından getirilmişti. Ancak Sovyet iktidarı bu yasağı kaldırmak yerine sürdürdü ve ona farklı bir toplumsal ve siyasal içerik kazandırdı.

“Samogonla mücadeleye!” 1920’lerden
bir Sovyet propaganda afişi.

Lenin’in imzasını taşıyan 19 Aralık 1919 tarihli karar, sert alkollü içkilerin izinsiz üretimini ve içme amacıyla satışını yasaklıyordu. NEP döneminde bu yasak giderek gevşetildi; 1921’den itibaren belirli oranların altındaki şarapların satışına izin verildi. Fakat votkanın yeniden devlet eliyle üretilip satılması bundan çok daha farklı ve ilkesel bir meseleydi. [*]

Trotskiy, 1923’te Votka, Kilise ve Sinema başlıklı yazısında Ekim Devrimi’nin çarlığın “ayyaşlar bütçesi”nden vazgeçilmesini tarihsel bir kazanım olarak benimsediğini vurguluyordu. Devletin halkı içmeye teşvik ederek gelir sağlamasına dayanan sistemin ortadan kaldırılması, ona göre devrimin kazanımlarından biriydi.

Tam da bu nedenle 1923 yazında votka satışlarının devlet bütçesine gelir sağlamak amacıyla yeniden yasallaştırılmasının gündeme gelmesi önemliydi.

Tarih de dikkat çekiciydi. Lenin artık ağır hastalığı nedeniyle siyasal yaşamdan fiilen çekilmişti. Stalin ise Nisan 1922’den beri genel sekreterdi ve parti aygıtı içindeki konumunu hızla güçlendiriyordu.

Haziran 1923’te Merkez Komitesi Plenumu’nda devlet votkasına dönüş düşüncesi gündeme geldiğinde Trotskiy buna sert biçimde karşı çıktı. Merkez Komitesi ve Merkez Kontrol Komisyonu üyelerine gönderdiği mektup ve karar taslağında iki temel tehlikeye dikkat çekiyordu.

Birincisi, devlet bütçesine ekonomik inşanın başarılarından bağımsız bir gelir kaynağı yaratılacaktı. İkincisi, halkın alkol tüketiminden devlet geliri sağlanması işçi sınıfı üzerinde moral bozucu bir etki yaratacak ve işçilerin gerçek ücretlerini düşürecekti.

Başka bir deyişle sorun yalnızca alkolizm değildi. Sanayileşmenin ve devlet bütçesinin bedelini kim ödeyecekti?

Yevgeniy Preobrajenskiy

Üstelik tartışmanın kendisi de kısa süre içinde parti rejiminin bürokratikleşmesi sorunuyla birleşti. Trotskiy’in Votka, Kilise ve Sinema başlıklı yazısının Pravda’da yayımlandığı 12 Temmuz 1923 günü Politbüro, Trotskiy’in bulunmadığı bir toplantıda gazetede votka satışını tartışan yeni yazıların yayımlanmamasını kararlaştırdı. Bu sansürcü karara karşı çıkan Pravda yayın kurulu üyesi Yevgeniy Preobrajenskiy de kısa süre sonra yayın kurulundan çıkarıldı.

Trotskiy, 8 Ekim 1923’te Merkez Komitesi ve Merkez Kontrol Komisyonu üyelerine gönderdiği ünlü mektubunda iki gelişme arasında doğrudan ilişki kurdu: partiden giderek bağımsızlaşan sekreterlik aygıtı ile ekonomik inşanın başarılarından mümkün olduğunca bağımsız bir bütçe yaratma arayışı.

Votka bütçesi ile bürokratikleşme aynı tarihsel sürecin iki farklı yüzü hâline geliyordu.[**]

Devlet votkasına dönüş

Trotskiy ve onu destekleyenlerin direnişi bu dönüşü bir süre geciktirdi, fakat engelleyemedi. 25 Ağustos 1925’te votkanın devlet eliyle üretimi ve satışı resmen yeniden yasallaştırıldı.

Bu kararın zamanlaması özellikle dikkat çekicidir.

Stalin, “tek ülkede sosyalizm” teorisini 1924 sonlarında sistemli biçimde formüle etmeye başlamış; Nisan 1925’teki XIV. Parti Konferansı’na gelindiğinde Sovyetler Birliği’nin kendi güçleriyle “tam bir sosyalist toplum” kurabileceği tezi Stalinist merkezin temel siyasal-programatik dayanaklarından biri hâline gelmişti.

Burada mekanik bir neden-sonuç ilişkisi kurmamak gerekir. Votka bütçesi tartışması 1923’te, “tek ülkede sosyalizm” teorisinin formüle edilmesinden önce başlamıştı. Dolayısıyla votka tekeline dönüşün bu teoriden doğrudan türediğini söylemek tarihsel bakımdan doğru olmaz.

Sovyet devlet votkasını tanıtan bir reklam. 

Ancak ikisi aynı büyük tarihsel dönüşümün parçalarıydı.

Dünya devrimi perspektifinden uzaklaşan ve kendi iktidarını Sovyet devletinin ulusal sınırları içinde istikrara kavuşturan bürokrasi açısından temel sorunlardan biri, sanayileşme için gerekli muazzam kaynakların nereden sağlanacağıydı.

Muhalefet, planlı sanayileşmenin hızlandırılmasını, NEP burjuvazisi ile kulakların daha ağır vergilendirilmesini, dış ticaret tekelinin korunmasını ve bütün bunların işçi sınıfının parti, Sovyetler, sendikalar ve ekonomi yönetimindeki demokratik ağırlığının güçlendirilmesiyle birlikte yürütülmesini savunuyordu.

Stalinist merkez ise 1920’lerin ortalarında bu çizgiye karşı çıkarken, başka gelir kaynakları arasında halkın alkol tüketimine de yöneldi.

Stalin, Aralık 1925’te XIV. Parti Kongresi’ne sunduğu siyasi raporda, sermaye ve dış kredi yetersizliği karşısında votkayı devletin kullanabileceği “rezerv kaynaklarından biri” olarak açıkça sayıyordu.[***]

Trotskiy bunun ağır sonuçlar doğuracağı konusunda defalarca uyarıda bulundu. Ekim 1924’te, devlet votkasının samogonla —evde damıtılan kaçak içkiyle— mücadele edeceği iddiasındaki iktisadi çelişkiye dikkat çekmişti: Devlet bütçeye ciddi gelir sağlayabilmek için votkayı pahalı satarsa köylü kendi içkisini üretmeye devam edecek; samogonla rekabet edebilmek için ucuz satarsa bu kez bütçeye gelir sağlama gerekçesi ortadan kalkacaktı.

1925’in sonunda ise sonuçlar şimdiden görünmeye başlamıştı. Trotskiy devlet votkasının kırsal kesimde samogonun yerini alamadan kentlerde kök saldığını; işçilerin yaşam standardını düşürdüğünü, kültürel gelişimlerini körelttiğini ve devletin işçilerin gözündeki otoritesini zayıflattığını söylüyordu.

Veriler de hızlı bir dönüşü gösteriyordu. Kişi başına votka tüketimi 1924/25 ekonomik yılında 0,6 şişeyken, 1925/26’da 2,9’a, 1926/27’de 4,3 şişeye yükseldi.

Birleşik Muhalefet’in 1927 tarihli Beş Yıllık Plan Üzerine Karşı Tezleri ise meseleyi daha da ileri götürüyordu. Votka gelirlerinin sanayileşmeye katkısı olduğunu ileri sürmek yanıltıcıydı; çünkü içkinin yol açtığı işe devamsızlık, özensiz üretim, hatalı ürünler, makine hasarları, kazalar, yangınlar ve yaralanmalar sanayiye yüz milyonlarca ruble zarar veriyordu.

Muhalefete göre devlet sanayisinin votkadan uğradığı zarar, bütçenin votkadan sağladığı gelirden daha az değildi. Bu nedenle votkanın devlet eliyle satışına iki-üç yıl içinde son verilmeliydi.

Stalin’in cevabı ise uygulamanın “olağanüstü ve geçici bir önlem” olduğu ve yeni gelir kaynakları bulunur bulunmaz sona erdirileceği yönündeydi.

Sonraki tarihsel gelişmeler bunun tam tersini gösterecekti.

“Geçici” önlem kalıcılaşıyor

1928–1929’dan itibaren Stalinist merkez daha önce karşı çıktığı hızlandırılmış sanayileşmeye son derece sert ve bürokratik yöntemlerle yöneldi. Zorla kolektivizasyon ve zorunlu tahıl teslimatlarıyla köylülükten büyük miktarda kaynak çekilirken, işçi sınıfı düşük tüketim düzeyi, yükselen emek yoğunluğu ve çeşitli mali mekanizmalar aracılığıyla sanayileşmenin ağır yükünü sırtlandı.

Votka tekeli de bu kaynak aktarım mekanizmalarından biri oldu.

Stalin ve Molotov, Moskova, 1933.

Stalin’in Eylül 1930’da Molotov’a yazdığı bir mektup bu politikanın mantığını bütün çıplaklığıyla gösterir. Stalin, savunma ve büyük inşaat harcamaları için gerekli kaynakları sağlamak üzere “sahte utancın” bir yana bırakılmasını ve votka üretiminin mümkün olduğunca artırılmasını istiyordu.

Talebin zamanlaması ayrıca çarpıcıydı: zorla kolektivizasyonun büyük toplumsal ve ekonomik sarsıntılar yarattığı ve Sovyetler Birliği’nin 1931–1933 büyük kıtlığına sürüklendiği dönemin hemen arifesindeydi.

Votka gelirlerinin ağırlığı hızla büyüdü. Julie Hessler’in derlediği verilere göre 1933’te devlet alkol tekeli Glavspirt’in 6,5 milyar rublelik kârı, toplam devlet bütçesinin yaklaşık yüzde 18,5’ine karşılık geliyordu. Aynı yıl votka satışlarından ek 500 milyon ruble gelir sağlanması hedefleniyordu.[****]

Böylece çarlığın “ayyaşlar bütçesi”, Stalinist bürokrasinin elinde yeniden hayat bulmuştu.

Devlet bir yandan işçi ve köylülüğün satın alma gücünün bir bölümünü yüksek fiyatlı içki satışı yoluyla bütçeye çekiyor, diğer yandan alkolün işçi sağlığı, aile yaşamı, emek üretkenliği ve toplumsal doku üzerindeki ağır sonuçlarının giderek büyümesine zemin hazırlıyordu.

Stalin’in “geçici” dediği uygulama Sovyet devlet maliyesinin kalıcı unsurlarından biri oldu.

“Bir Numaralı Meta”

Bu tarihsel sürekliliği yaklaşık yarım yüzyıl sonra eski bir Sol Muhalefet destekçisi olan Mihail Baytalskiy son derece çarpıcı biçimde ortaya koyacaktı.

Mihail Baytalskiy

Stalinist rejim tarafından üç kez tutuklanan, yıllarını hapishane, sürgün ve çalışma kamplarında geçiren Baytalskiy, Stalin döneminden sağ çıktı. 1970’lerde A. Krasikov takma adıyla samizdat olarak dolaşıma giren Bir Numaralı Meta başlıklı çalışmasında Sovyet yönetiminin artık yayımlamadığı alkol verilerini resmî istatistiklerin farklı kalemlerinden hareketle yeniden oluşturmaya çalıştı.

Hesabına göre Sovyet yurttaşları 1970 yılında alkollü içkilere 23,2 milyar ruble harcamıştı. Bu miktar devlet ve kooperatif mağazalarındaki bütün perakende harcamaların yaklaşık yüzde 15’ine, gıda harcamalarının ise yüzde 27’sine karşılık geliyordu.

Alkol Sovyet tüketim ekonomisinin “Bir Numaralı Meta”sı hâline gelmişti.

Ama Baytalskiy’nin asıl hükmü bundan daha sertti. Ona göre “Bir Numaralı Meta” aynı zamanda “Bir Numaralı Felaket” olma yolundaydı.

Baytalskiy, 1927’de Stalin’in votka tekelini sanayileşme için gerekli kaynakları sağlayacak “geçici bir önlem” olarak savunduğunu hatırlattıktan sonra yaklaşık yarım yüzyıllık deneyimin sonucunu tek cümlede özetliyordu:

“Geçici önlem kalıcı bir felakete dönüşmüştü.”[*****]

Bu sözler, 1985’e gelindiğinde ortaya çıkan tabloyu anlamak açısından son derece önemlidir.

Gorbaçov, Ligaçov ve diğer Sovyet yöneticileri alkolizme savaş ilan ettiklerinde kuşkusuz gerçek ve son derece ağır bir toplumsal sorunla karşı karşıyaydılar. Fakat mücadele ettikleri sorun yalnızca çarlık geçmişinden ya da Rus toplumunun kültürel geleneklerinden miras kalmış değildi.

Kendi yönettikleri bürokratik rejim, on yıllar boyunca alkol satışlarını devlet gelirlerinin önemli kaynaklarından biri hâline getirmişti.

Üstelik 1985 kampanyasının resmî tarih anlatısı Lenin’e ve 1919’daki yasaklara başvururken, 1920’lerde votka tekelinin yeniden kurulmasına karşı mücadele etmiş Trotskiy’in, Sol Muhalefetin ve Birleşik Muhalefetin bu konudaki görüşlerinden söz etmiyordu. Stalinist tarih yazımı onların bu mücadelesini de Sovyet toplumunun tarihsel hafızasından silmişti.

Oysa 1923’ten itibaren yapılan uyarılar son derece açıktı: Devlet bütçesini emekçi kitlelerin içki tüketimine bağlamak işçilerin gerçek gelirlerini aşındıracak, toplumsal ve kültürel gelişmeyi baltalayacak, sanayiye zarar verecek ve devletin alkolizmle mücadele etme iddiasıyla kendi mali çıkarları arasında çözülmesi giderek güçleşen bir çelişki yaratacaktı.

Sonraki altmış yıl bu uyarıları fazlasıyla doğruladı.

1923-1924 yıllarında bürokratik yozlaşma belirginleşirken Trotskiy’in ve daha sonra Sol Muhalefeti oluşturacak kadroların votka tekeline dönüşe karşı itirazları etkisizleştirildi. 1925’te dünya devrimi perspektifinden kopan “tek ülkede sosyalizm” Stalinist merkezin egemen programı hâline gelirken, neredeyse eş zamanlı olarak votka üzerindeki devlet tekeli yeniden kuruldu. Zorla kolektivizasyonun sarsıntıları ve büyük kıtlığa giden süreç içinde Stalin votka üretiminin azami ölçüde artırılmasını istedi. Sonraki on yıllarda ise alkol gelirleri Sovyet devlet maliyesinin vazgeçilmesi giderek güçleşen bir parçasına dönüştü.

Bu uğursuz tarihsel zincir, “tek ülkede sosyalizm” programının mali ve sınıfsal mantığının önemli bir yönünü son derece açık biçimde ortaya koyuyor.

1985’te aynı bürokratik rejimin mirasçısı olan yöneticiler alkolizme karşı yarı içki yasağı niteliğinde bir savaş ilan ettiklerinde ise, gerçekte on yıllar boyunca kendi mali ve toplumsal politikalarının besleyip ağırlaştırdığı bir sorunla karşı karşıyaydılar.

[*] Helena Stone, “The Soviet Government and Moonshine, 1917–1929”, Cahiers du monde russe et soviétique, c. 27, sayı 3–4 (1986), s. 359–361; Leon Trotsky, “Vodka, the Church, and the Cinema”, Problems of Daily Life and Other Writings on Culture & Science, Monad Press, 1973, s. 31.

[**] Vadim Z. Rogovin, Was There an Alternative? 1923–1927, Mehring Books, 2021, s. 167–169, 178; Leon Trotsky, “October 8, 1923 Letter from Leon Trotsky to the Central Committee and the Central Control Commission”, 8 Ekim 1923.

[***] Rogovin, Was There an Alternative? 1923–1927, s. 454–456; J. V. Stalin, “The Fourteenth Congress of the C.P.S.U.(B.): Political Report of the Central Committee”, 18 Aralık 1925; Leon Trotsky vd., The Platform of the Joint Opposition, 1927, Bölüm 4.

[****] Julie Hessler, A Social History of Soviet Trade, Princeton University Press, 2004; Lars T. Lih, Oleg V. Naumov ve Oleg V. Khlevniuk (haz.), Stalin’s Letters to Molotov, 1925–1936, Yale University Press, 1995, s. 209; Vadim Z. Rogovin, Bolsheviks Against Stalinism, 1928–1933, Mehring Books, 2019, s. 507.

[*****] A. Krasikov [Mihail Baytalskiy], “Commodity Number One”, Roy Medvedev (der.), The Samizdat Register I–II, W. W. Norton, 1977 ve 1981. Baytalskiy’nin yaşamı için ayrıca bkz. Mikhail Baitalsky, Notebooks for the Grandchildren, çev. Marilyn Vogt-Downey, Brill, 2025.

Bitti

Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (9)

The crisis and waning of the campaign

“Give us back the good old Brezhnev days!” D. Oboznenko’s 1989 poster satirises nostalgia for the Brezhnev era through the image of alcohol.

By mid-1987, the anti-alcohol campaign launched by the Gorbachev leadership in 1985 amid a major atmosphere of political mobilisation had reached a serious impasse. Official statistics still claimed significant declines in alcohol consumption, crime rates, traffic accidents and workplace absenteeism; nor was the narrative of the campaign’s success being entirely abandoned. Yet signs that the policy had run up against its limits were now becoming increasingly visible in central Party documents, in the Soviet press and in public opinion surveys.

The CPSU Central Committee’s statement issued in June 1987 was significant in this respect. The statement did not declare that the goal of “making sobriety the norm of life” had been abandoned; on the contrary, it proclaimed that the campaign would continue with determination. Yet the same text had to acknowledge that the policy was not being implemented “everywhere with the necessary perseverance, vigour and consistency”; that some party and state officials had lost interest in the campaign; and even that some were themselves given to drinking. More importantly, it noted that there had been insufficient understanding of the fact that drunkenness and alcoholism could not be eradicated through “noisy, short-term campaigns”.

The problems did not, as the Central Committee’s statement implied, stem simply from lax implementation. The basic logic of the campaign rested on detaching the alcohol problem from its social roots and attempting to solve it through administrative prohibitions, price increases, penalties and moralistic propaganda. Official channels for the sale of alcohol had been narrowed, prices had been raised, and sales hours and outlets restricted. Yet these measures did not eliminate the demand for alcohol; they drove it into informal, unregulated and often far more dangerous channels.

One of the gravest consequences of this impasse was the spread of samogon production and the use of toxic alcohol surrogates. As access to alcohol through official channels became more difficult, people turned to homemade illicit spirits, cheap colognes, lotions, perfumes, solvents, methanol, antifreeze and other chemicals.

This was also the key point that called the campaign’s official narrative of success into question. Official alcohol sales may indeed have fallen; yet this decline exaggerated the extent to which actual alcohol consumption had decreased. This contradiction is clearly visible in the graph below:

Official alcohol sales and estimated samogon production in Russia, 1980–1992

Litres of pure alcohol per capita per year

Source: Christina Gathmann and Marijke Welisch, “The Gorbachev Anti-Alcohol Campaign and Russia’s Mortality Crisis”, CESifo DICE Report, 4/2012, p. 64. The official alcohol sales data in the graph are drawn from the annual statistical yearbooks of Goskomstat and Rosstat; the estimates of illicit alcohol production are based on an extension of Nemtsov’s calculations.

During the campaign years, official alcohol sales declined sharply, while estimated samogon production rose. This showed that, rather than eliminating a substantial share of the demand for alcohol, the campaign had driven it into informal production and the black market.

Samogon was already a deeply rooted phenomenon in Soviet society; particularly in rural areas, it served as a means of payment for small services, a source of entertainment and consolation, and part of the everyday informal exchange relations of daily life. Preparing a bottle of homemade spirits in return for tasks such as carrying firewood, doing garden work or carrying out house repairs was common practice in many places. For this reason, the campaign was confronting not only illicit alcohol production, but also a broader reality in Soviet society: one bound up with shortages, service bottlenecks, the inadequacy of official distribution channels and the networks of the informal economy.

The rapid expansion of illicit alcohol production also created serious problems with sugar supplies. In 1986 and 1987, sugar sales surged dramatically; the increase recorded over those two years matched the total rise seen over the entire decade from 1970 to 1980. Although the Soviet Union was one of the world’s leading sugar producers, the demand for raw materials generated by samogon production grew so large that, by 1987, roughly one-tenth of the country’s sugar output was estimated to have been used in illicit alcohol production. Fruit thefts likewise increased as homemade wine production became more widespread.

“Three hundred glasses of tea. The sugar - separately!” Krokodil, no. 15, 1988.

Moreover, in some places this process also began to fuel organised crime. Examples such as the theft of sugar and other raw materials, the misappropriation of vodka and spirits from distilleries, and the bribing of police officers and factory managers into these networks showed that the de facto semi-prohibition created by the campaign had opened up new scope for black-market and proto-mafia networks. These networks, which had flourished during the Brezhnev era amid shortages, bribery, the informal economy and the black market, were now taking advantage of the new spheres of activity and profitability generated by the campaign.

The crisis of the campaign also made itself felt in the sphere of propaganda. The Party apparatus still regarded the media as one of the campaign’s principal instruments of mobilisation. In the last two months of 1986, more than a hundred articles on the subject were published in the central press, and there were more than fifty television broadcasts. Yet, according to the Secretariat of the Central Committee, the media were not covering the campaign in a sufficiently systematic, creative or effective manner. Journalists were slow to respond to the rise in samogon production and to the shift of alcohol consumption into the home; ministries that were delaying the transition to the production of non-alcoholic products often escaped criticism altogether. By 1988, the number of articles on the alcohol problem had fallen to less than half the 1985 level, and those that were published had become more superficial. In other words, the campaign’s capacity for ideological mobilisation was also losing its force.

Social discontent was also reflected in public opinion surveys. Soviet opinion research, which began to be conducted more regularly from 1987 onwards, showed that a significant section of the population was dissatisfied with the way the campaign was being implemented and believed that the expected results had not been achieved. This discontent increasingly came to be directed at Gorbachev personally. In his memoirs, Gorbachev acknowledges that people had grown weary of waiting in queues for hours and of being unable to obtain vodka or wine even for a special occasion, and that their anger was directed above all at the General Secretary, who was “held responsible for everything”. The nickname given to him - “the Mineral Water Secretary” - became one of the symbols of this social backlash.

The All-Union Voluntary Society for the Struggle for Sobriety, one of the most important instruments of the campaign’s bureaucratic organisation, was likewise plunged into crisis during this period. Having reached 450,000 branches shortly after its establishment and operating with thousands of local offices and a full-time staff of 6,500, this vast organisation had turned into an expensive bureaucratic apparatus whose membership dues were insufficient to cover its expenditure, with its deficits funded from the central state budget. Moreover, the Society’s own practice openly contradicted its professed commitment to “sobriety”: according to Ogonyok magazine, at least a third of its members drank alcohol, some branch heads ended up in sobering-up stations, and workers were effectively forced to attend meetings at their factories. Thus the image of “voluntary social mobilisation” was steadily losing credibility.

“Sobriety Society, District Branch.” Krokodil, no. 35, 1988.

In October 1988, the Secretariat of the Central Committee decided to “restructure” the Society’s activities. It proposed reducing the full-time apparatus by half, retaining “genuine volunteers for sobriety”, and redirecting activities towards broader “anti-alcohol education centres”. Yet these adjustments did not bring about any fundamental improvement. The easing of restrictions on alcohol sales and rumours that the Society might be dissolved further undermined morale among its members. Branches began to close, and activity began to decline. Thus the organisation that had been used at the outset of the campaign to create an image of mass support became, from 1988 on, one of the symbols of retreat and disintegration.

In the end, with a new decision taken by the Central Committee in October 1988, this form of combating alcoholism was effectively brought to an end. This did not mean that all the measures introduced under the campaign disappeared at once; some restrictions, high prices and delayed adjustments in production continued for some time. Yet the political centre of gravity had shifted. Confronted with a deepening economic crisis, the Gorbachev leadership was now turning towards accelerating perestroika, expanding enterprise autonomy, giving greater scope to profit criteria, contractual relations and market mechanisms. The anti-alcohol campaign, however, was allowed to fade away in an entirely bureaucratic manner - without a clear accounting of its results, and without being made the subject of a democratic debate before society.

As the campaign faded, it was increasingly replaced by a new line of reform more openly aimed at disciplining the working class through market discipline. Nikolai Shmelev, one of Gorbachev’s advisers, encapsulated the meaning of this shift when, in 1989, he presented the threat of losing one’s job as the most effective remedy “against laziness, drunkenness and irresponsibility”.

Thus, the fading of the anti-alcohol campaign came to signify not merely the end of an unsuccessful public health policy; it also became a telling indication of the Stalinist bureaucracy’s shift from administrative coercion and moralistic mobilisation towards market discipline and capitalist restoration.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (9)

Kampanyanın krizi ve sönümlenmesi

“Eski güzel Brejnev günlerini geri verin!” D. Oboznenko’nun 1989 tarihli posteri, alkol üzerinden Brejnev dönemine duyulan nostaljiyi hicvediyor.

1987 yılının ortalarına gelindiğinde, Gorbaçov yönetiminin 1985’te büyük bir siyasal seferberlik havası içinde başlattığı alkol karşıtı kampanya ciddi bir tıkanmayla karşı karşıya kalmıştı. Resmî istatistikler hâlâ alkol tüketiminde, suç oranlarında, trafik kazalarında ve işe devamsızlıkta önemli düşüşler yaşandığını ileri sürüyor; kampanyanın başarı anlatısı bütünüyle terk edilmiyordu. Ancak artık merkezî parti belgelerinde, Sovyet basınında ve kamuoyu yoklamalarında uygulamanın sınırlarına dayandığını gösteren işaretler giderek daha açık biçimde görünür hâle gelmişti.

SBKP Merkez Komitesi’nin Haziran 1987’de yayımladığı açıklama bu açıdan önemliydi. Açıklama, “ayıklığın hayatın normu hâline getirilmesi” hedefinden vazgeçildiğini söylemiyor, tersine kampanyanın kararlılıkla sürdürüleceğini ilan ediyordu. Fakat aynı metin, uygulamanın “her yerde gereken sebat, ataklık ve tutarlılıkla” yürütülmediğini; parti ve devlet görevlilerinin bir bölümünün kampanyaya ilgisini kaybettiğini; hatta bazılarının bizzat içkiye meyilli olduğunu kabul etmek zorunda kalıyordu. Daha önemlisi, sarhoşluk ve alkolizmin “gürültülü ve kısa vadeli kampanyalarla” ortadan kaldırılamayacağının yeterince kavranamadığı belirtiliyordu.

Sorunlar, Merkez Komitesi’nin açıklamasında öne sürüldüğü gibi yalnızca uygulama gevşekliğinden kaynaklanmıyordu. Kampanyanın temel mantığı, alkol sorununu toplumsal köklerinden kopararak idari yasaklar, fiyat artışları, cezalar ve ahlakçı propaganda yoluyla çözmeye dayanıyordu. Resmî içki satış kanalları daraltılmış, fiyatlar artırılmış, satış saatleri ve noktaları kısıtlanmıştı. Fakat bu önlemler alkol talebini ortadan kaldırmadı; onu kayıt dışı, denetimsiz ve çoğu zaman çok daha tehlikeli kanallara itti.

Bu tıkanmanın en ağır sonuçlarından biri, samogon üretiminin ve zehirli ikame maddelerin kullanımının yaygınlaşmasıydı. Resmî kanallardan alkole erişimi zorlaşan insanlar, ev yapımı kaçak içkilere, ucuz kolonyalara, losyonlara, parfümlere, çözücülere, metanole, antifrize ve başka kimyasal maddelere yöneliyordu.

Kampanyanın resmî başarı anlatısını sorgulatan temel nokta da buradaydı. Resmî alkol satışları gerçekten düşmüş olabilirdi; fakat bu düşüş gerçek alkol tüketimindeki azalmayı olduğundan büyük gösteriyordu. Bu çelişki aşağıdaki grafikte de açık biçimde görülüyor:

Rusya’da resmî alkol satışları ve tahminî samogon üretimi, 1980-1992
Kişi başına yılda litre saf alkol

Kaynak: Christina Gathmann ve Marijke Welisch, “The Gorbachev Anti-Alcohol Campaign and Russia’s Mortality Crisis”, CESifo DICE Report, 4/2012, s. 64. Grafikteki resmî alkol satış verileri Goskomstat ve Rosstat’ın yıllık istatistik derlemelerine; yasa dışı alkol üretimine ilişkin tahminler ise Nemtsov’un hesaplamalarının genişletilmesine dayanmaktadır.

Kampanya yıllarında resmî alkol satışları sert biçimde gerilerken, tahminî samogon üretimi ters yönde yükseliyordu. Bu durum, kampanyanın alkol talebinin önemli bir bölümünü ortadan kaldırmak yerine kayıt dışı üretime ve karaborsaya ittiğini gösteriyordu.

Samogon Sovyet toplumunda zaten köklü bir olguydu; özellikle kırsal kesimde küçük hizmetlerin karşılığında ödeme aracı, eğlence ve teselli aracı, gündelik hayatın gayri resmî değiş tokuş ilişkilerinin bir parçası olarak kullanılıyordu. Odun taşıtmak, bahçe işlerini yaptırmak, ev tamiri gibi işler için bir şişe ev yapımı içki hazırlamak birçok yerde olağan bir pratikti. Bu nedenle kampanya, yalnızca yasa dışı içki üretimiyle değil, Sovyet toplumunun kıtlıklar, hizmet darboğazları, resmî dağıtım kanallarının yetersizliği ve kayıt dışı ekonomi ağlarıyla iç içe geçmiş daha geniş bir gerçekliğiyle karşı karşıyaydı.

Kaçak içki üretiminin hızla büyümesi, şeker arzında da ciddi sıkıntılar yarattı. 1986 ve 1987’de şeker satışlarında olağanüstü bir artış yaşandı; iki yıl içindeki artış, 1970-1980 arasındaki on yıllık toplam artışa ulaştı. Sovyetler Birliği dünyanın önde gelen şeker üreticilerinden biri olmasına rağmen, samogon üretimi için ortaya çıkan hammadde talebi öylesine büyüktü ki, 1987’de ülkedeki şeker üretiminin yaklaşık onda birinin kaçak içki yapımında kullanıldığı tahmin ediliyordu. Meyve hırsızlıkları da ev yapımı şarap üretiminin yaygınlaşmasıyla birlikte artıyordu.

“Üç yüz bardak çay. Şekeri ayrı verin!” Krokodil, sayı 15, 1988.

Dahası, bu süreç yer yer örgütlü suç ilişkilerini de beslemeye başladı. Şekerin ve başka hammaddelerin çalınması, içki fabrikalarından votka ve sert içkilerin zimmete geçirilmesi, polis ve fabrika yöneticilerinin rüşvetle bu ağlara dahil edilmesi gibi örnekler, kampanyanın yarattığı fiilî yarı-yasak koşullarının karaborsa ve proto-mafya ağlarına yeni bir hareket alanı açtığını gösteriyordu. Brejnev döneminde kıtlıklar, rüşvet, kayıt dışı ekonomi ve karaborsa içinde palazlanan bu ağlar, kampanyanın yarattığı yeni faaliyet ve kârlılık alanlarından yararlanıyordu.

Kampanyanın krizi propaganda düzeyinde de kendini gösterdi. Parti aygıtı medyayı hâlâ kampanyanın temel seferberlik araçlarından biri olarak görüyordu. 1986’nın son iki ayında merkezî basında konuyla ilgili yüzün üzerinde makale yayımlanmış, televizyonda elliden fazla yayın yapılmıştı. Ancak Merkez Komite Sekretaryası’na göre medya kampanyayı yeterince sistematik, yaratıcı ve etkili biçimde işlemiyordu. Gazeteciler samogon üretimindeki artışa ve alkol tüketiminin ev içine kaymasına gecikmeli tepki veriyor; alkolsüz ürün üretimine geçişi geciktiren bakanlıklar çoğu kez eleştirinin dışında kalıyordu. 1988’e gelindiğinde alkol sorununa ilişkin yazıların sayısı 1985’tekinin yarısından aza düşmüş, yayımlanan yazılar da daha yüzeysel hâle gelmişti. Başka bir deyişle, kampanyanın ideolojik seferberlik kapasitesi de etkisini kaybediyordu.

Toplumsal hoşnutsuzluk kamuoyu yoklamalarına da yansıyordu. 1987’den itibaren daha düzenli yapılmaya başlanan Sovyet kamuoyu araştırmaları, halkın önemli bir bölümünün kampanyanın uygulanış biçiminden memnun olmadığını ve beklenen sonuçların alınamadığını düşündüğünü gösteriyordu. Bu hoşnutsuzluk giderek Gorbaçov’un şahsına da yöneldi. Gorbaçov anılarında, insanların saatlerce kuyrukta beklemekten ve özel bir vesileyle bile votka ya da şarap alamamaktan bıktığını, öfkenin en çok “her şeyden sorumlu tutulan” Genel Sekreter’e yöneldiğini kabul eder. Ona takılan “Maden Suyu Sekreteri” lakabı, bu toplumsal tepkinin sembollerinden biri hâline gelmişti.

Kampanyanın bürokratik örgütlenmesinin en önemli araçlarından biri olan Tüm Birlik Gönüllü Ayıklık Mücadelesi Cemiyeti de aynı dönemde krize sürüklendi. Kuruluşundan kısa süre sonra 450 bin şubeye ulaşan, binlerce yerel büro ve 6.500 kişilik sürekli kadroyla çalışan bu devasa örgüt, üye aidatları harcamalarını karşılamaya yetmeyen ve açıkları merkezî devlet bütçesi tarafında finanse edilen masraflı bir bürokratik aygıta dönüşmüştü. Üstelik Cemiyet’in kendi pratiği de “ayıklık” iddiasıyla açıkça çelişiyordu: Ogonyok dergisine göre üyelerin en az üçte biri içki içiyor, bazı şube başkanları ayıltma merkezlerinde son buluyor, işçiler fabrikalardaki toplantılara fiilen zorla götürülüyordu. Böylece “gönüllü toplumsal seferberlik” görüntüsü giderek inandırıcılığını yitiriyordu.

“Ayıklık Cemiyeti, İlçe Şubesi.” Krokodil, sayı 35, 1988.

Ekim 1988’de Merkez Komite Sekretaryası Cemiyet’in çalışmalarını “yeniden yapılandırma” kararı aldı. Tam zamanlı aygıtın yarı yarıya azaltılması, “gerçek ayıklık gönüllüleri”nin korunması ve faaliyetlerin daha geniş “alkol karşıtı eğitim merkezleri”ne yöneltilmesi önerildi. Fakat bu düzenlemeler temel bir iyileşme sağlamadı. İçki satışına ilişkin kısıtlamaların gevşetilmesi, Cemiyet’in tasfiye edilebileceği söylentileri, üyeler arasında moral bozukluğunu artırdı. Şubeler kapanmaya, faaliyetler zayıflamaya başladı. Kampanyanın başında kitlesel destek görüntüsü yaratmak için kullanılan bu örgüt, 1988’den itibaren geri çekilişin ve çözülüşün sembollerinden biri hâline geldi.

Sonuçta, Ekim 1988’de Merkez Komite’nin aldığı yeni bir kararla, alkolizmle mücadelenin bu biçimine fiilen son verildi. Bu, kampanya kapsamındaki bütün uygulamaların bir anda ortadan kalktığı anlamına gelmiyordu; bazı kısıtlamalar, yüksek fiyatlar ve üretimdeki gecikmeli uyarlamalar bir süre daha devam etti. Ancak siyasal ağırlık merkezi değişmişti. Gorbaçov yönetimi, derinleşen ekonomik kriz karşısında artık perestroykayı hızlandırmaya, işletme özerkliğine, kâr ölçütlerine, sözleşme ilişkilerine ve piyasa mekanizmalarına daha geniş alan açmaya yöneliyordu. Alkol karşıtı kampanya ise açık bir bilanço çıkarılmadan, toplum önünde demokratik bir tartışmaya konu edilmeden, yine bütünüyle bürokratik bir biçimde sönümlenmeye bırakıldı.

Kampanya sönümlenirken, onun yerini giderek daha açık biçimde işçi sınıfını piyasa disipliniyle terbiye etmeyi hedefleyen yeni bir reform çizgisi almaya başladı. Gorbaçov’un danışmanlarından Nikolay Şmelev’in 1989’da işini kaybetme tehdidini “tembelliğe, sarhoşluğa ve sorumsuzluğa karşı” en etkili ilaç olarak sunması bu dönüşümün anlamını özetliyordu.

Böylece alkol karşıtı kampanyanın sönümlenmesi, yalnızca başarısız bir halk sağlığı politikasının sonu değil; Stalinist bürokrasinin idari baskı ve ahlakçı seferberlikten piyasa disiplini ve kapitalist restorasyon yönündeki reformlara geçişinin de anlamlı bir göstergesi hâline geliyordu.

Devam edecek

Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (8)

Dizzy with success: The Campaign’s initial balance sheet

“Long live sobriety!” A scene from one of the officially staged demonstrations presented as expressions of mass support for the anti-alcohol campaign in the Soviet Union in the mid-1980s.

In the second instalment of this series, we noted that the first cracks in the anti-alcohol campaign, introduced on 1 June 1985, began to appear within a very short time. Yet the Kremlin’s bureaucratic voluntarist approach paid little heed to these early warning signs, preferring instead to treat them as temporary and secondary problems. Thus, the period from the second half of 1985 to the end of 1987 became a phase in which the campaign was pressed ahead at full speed and with growing political self-assurance.

Local administrators, as if anxious to prove that they had correctly read the signals coming from the centre, virtually began competing with one another to report the quickest and most striking “successes”. The central authorities, for their part, took these reports as confirmation of their own line, and proceeded to raise the campaign’s initial targets and expect even more ambitious results.

Thus, the administrative mobilisation organised from above was rounded off by the appearance of enthusiastic support from below; the bureaucratic decision-making apparatus mistook the feedback loop it had itself created for genuine social approval. This evoked that familiar reflex deeply embedded in Stalinist bureaucratic culture: the bureaucratic voluntarism that had ignored the devastating consequences of forced collectivisation in 1930 was now reappearing, more than half a century later, as the notorious “Dizzy with Success” of the Gorbachev-Ligachev-Solomentsev drive for “sobriety”.

The press continued to hail the campaign as a historic turning point; it became one of the principal themes of academic conferences and symposia, and citizens’ “voluntary” initiatives were presented as further evidence of this general mobilisation. Yet this apparent enthusiasm was, to a large extent, a product of the familiar political mechanisms of the Stalinist bureaucracy: the impression was created that society was responding spontaneously and eagerly to the strategy charted by the far-sighted leadership, thereby proclaiming that the campaign had already become a success story.

To reinforce this optimistic picture, statistics were published purporting to show that the campaign had begun to deliver its intended results; the individual “success stories” featured in the press were likewise presented as behavioural models for society to emulate. This was the prevailing atmosphere throughout the rest of 1985 and for much of the following two years: the campaign was portrayed not only as necessary, but also as a historic initiative already on the path to success.

Within this atmosphere, prominent activists who were held up before the public and soon became the public faces of the campaign began to advocate not merely curbing the alcohol problem, but the complete eradication of alcohol consumption as an imminent, attainable and realistic goal. Encouraged by the “success” reports reaching them, Party and state officials likewise promoted a more radical line in the same direction. Thus, although the campaign had initially been presented as a struggle against drunkenness and alcoholism, it gradually evolved into a broader bureaucratic mobilisation aimed at re-disciplining society from above around the principle of “sobriety”.

The state’s intervention under the campaign took many different forms. At the initial stage, the implementation of the new anti-alcohol regulations was defined as the responsibility of the police and the judicial system; from the very outset, however, it was made clear that these powers would be exercised not loosely or merely for show, but firmly and decisively. Drunkenness, illicit alcohol production, illegal sales, breaches of workplace discipline and disturbances of public order were placed at the centre of the campaign’s legal and law-enforcement dimension.

A Soviet citizen accused of producing samogon on trial before a Comrades’ Court, beside a homemade distillation device.

One of the most visible areas of intervention was pricing policy. As a first step, in August 1985 the prices of fruit juices were reduced, while those of vodka, cognac, and fruit and berry wines were raised significantly; the prices of beer and table wines were left unchanged at this stage. Roughly a year later, in July 1986, further increases of between 20 and 25 per cent were introduced for vodka, liqueurs, spirits and cognac, while the prices of fortified wines were raised more modestly. These price increases were partly offset by reductions in the prices of certain household and consumer goods.

Official assessments of the campaign’s first months had already signalled that its implementation would be toughened. Reviewing the work carried out in September 1985, the Politburo defined the establishment of “sobriety” as a settled norm as “one of the most important tasks of the Party and the state”, and stressed that this task had to be carried out “firmly and without compromise”. A few days later, a more extensive Central Committee statement claimed that the campaign had received the “full approval and support” of the Soviet people, and that efforts to implement it were “gaining momentum everywhere”. Thus, rather than opening up a discussion of the initial problems caused by the campaign, the Kremlin bureaucracy declared it to be a line already vindicated in terms of both political legitimacy and mass support.

The same orientation was reflected in the new Party Programme adopted at the 27th CPSU Congress in 1986. The Programme required the CPSU to wage an “unrelenting struggle against crime, drunkenness and alcoholism”, and declared that, as part of educational and ideological measures, drunkenness had to be “steadily and consistently eradicated” alongside “manifestations of alien ideology and morality” and other “negative phenomena”. In this way, alcoholism was defined not merely as a public health or social problem, but also as a deviation threatening the ideological purity of socialist society.

The same tone prevailed in the congress resolution on the Central Committee’s report. The resolution stressed the “exceptionally great importance” of the efforts to establish a healthy way of life and eliminate drunkenness and alcoholism -efforts initiated by the Central Committee and said to be “actively supported” by the Soviet people. It was emphasised in particular that there could be no slackening in the struggle against this “evil”.

This language laid bare the bureaucratic logic of the campaign. The problem was not treated as a complex phenomenon whose social and economic roots had to be confronted, but as a deviation that could be “eradicated” through the determination of the Party leadership, the coercive power of the state apparatus and ideological mobilisation. In this way, the campaign moved beyond the initial administrative measures of 1985 and was made into one of the chief expressions, in the early Gorbachev period, of the regime’s claim to renew itself morally and ideologically.

“There is no place in factories for people like you!” A 1986 Soviet anti-alcohol propaganda poster by O. K. Kokhan.

One of the most important instruments used to bolster this narrative of success was official statistics. After more than two decades of statistical blackout, the published figures pointed to a rapid decline in alcoholic beverage production. Output of champagne, cognac and beer had remained relatively stable; by 1987, however, production of vodka, other spirits and wine had fallen to less than half the level reached in 1980. These quantities were also well below the production levels envisaged in the decrees issued at the start of the campaign.

Per-capita sales, expressed as pure alcohol, had also fallen sharply according to official figures: the figure, which stood at 8.4 litres in 1984, had dropped to 3.7 litres by 1988. The share of alcoholic beverages in total retail sales declined from 16.7 per cent in 1984 to 10.7 per cent in 1987, while the proportion of household income spent on alcoholic beverages also decreased significantly across all social groups.

Crime statistics were likewise presented in a way that supported this optimistic picture. According to the USSR Supreme Court, the campaign against drunkenness and alcoholism had led to “a significant reduction” in convictions for intentional homicide, rape, hooliganism and other serious offences committed under the influence of alcohol. However, no notable decline was observed in convictions for lesser offences, while convictions related to illicit alcohol production rose as a result of increased enforcement. Official sources also reported a fall in dismissals for violations of labour legislation, as well as substantial decreases in alcohol-related road deaths, accidents and injuries.

According to official figures, the first years of the campaign had also brought a notable improvement in public health indicators. In 1986, the mortality rate declined for the first time in many years, while deaths resulting from workplace accidents fell by one third. The birth rate rose, the share of healthy births among all births increased, and the number of divorces fell.

Although virtually all the relevant indicators pointed in the same direction -that is, towards a marked improvement- there were also significant regional differences. As before, mortality rates remained highest among the Slavic and Baltic populations, and lowest among the peoples of Central Asia and the Caucasus. Even so, an overall improvement was recorded in every case. We shall not go into the details of these regional variations here.

In summary, the campaign’s initial results appeared encouraging. Even foreign correspondents conceded that by the end of the first year “positive and at times striking results” had been achieved, and that the new laws were being enforced “to quite a considerable extent”. Yet behind these early successes, explosive contradictions were rapidly accumulating; the problems that the campaign had partially suppressed through bureaucratic and administrative methods were soon to resurface in different forms and with far more severe consequences.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (8)

Başarı sarhoşluğu: Kampanyanın ilk bilançosu

“Yaşasın ayıklık!” 1980’lerin ortasında Sovyetler Birliği’nde alkol karşıtı kampanyanın kitlesel destek görüntüsü altında sahnelenen resmî gösterilerinden bir kare.

Bu yazı dizisinin ikinci bölümünde, 1 Haziran 1985’te uygulamaya konulan alkol karşıtı kampanyada ilk çatlakların çok kısa bir süre içinde kendisini göstermeye başladığını belirtmiştik. Ancak Kremlin’in bürokratik volontarist yaklaşımı, bu erken uyarı işaretlerini pek dikkate almadı; bunları geçici ve tali sorunlar olarak görmeyi tercih etti. Böylece 1985’in ikinci yarısından 1987 sonlarına kadar uzanan dönem, kampanyanın bütün hızıyla ve giderek artan bir siyasal özgüvenle ileriye taşındığı bir evre oldu.

Yerel yöneticiler, merkezden gelen işaretleri doğru okuduklarını göstermek istercesine, en hızlı ve en çarpıcı “başarı”ları rapor etmek için adeta birbirleriyle yarışmaya başladılar. Merkezî makamlar ise bu raporları kendi çizgilerinin doğrulanması olarak yorumladı; kampanyanın başlangıçtaki hedeflerini yükseltmeye ve daha da iddialı sonuçlar beklemeye yöneldi.

Böylece yukarıdan aşağıya örgütlenen idari seferberlik, aşağıdan gelen coşkulu destek görüntüsüyle tamamlanıyor; bürokratik karar alma mekanizması, kendi yarattığı geri bildirim döngüsünü toplumsal onay olarak kabul ediyordu. Bu durum, Stalinist bürokratik kültürün derinlerine işlemiş o tanıdık refleksi akla getiriyordu: 1930’da zorla kolektifleştirme kampanyasının yıkıcı sonuçlarını görmezden gelen bürokratik volontarizmin yerini, elli yılı aşkın bir süre sonra bu kez Gorbaçov-Ligaçov-Solomentsev’in “ayıklık” hamlesinde nükseden o meşhur “başarıdan baş dönmesi” alıyordu.

Basında kampanya tarihsel bir dönüm noktası olarak selamlanmaya devam ediyor, akademik konferans ve sempozyumların başlıca temalarından biri hâline getiriliyor, yurttaşların “gönüllü” girişimleri de bu genel seferberliğin kanıtı olarak sunuluyordu. Oysa görünürdeki bu coşku, büyük ölçüde Stalinist bürokrasinin alışıldık siyasal işleyişinin bir ürünüydü: Uzak görüşlü önderliğin çizdiği stratejiye toplumun kendiliğinden ve hevesle yanıt verdiği izlenimi yaratılıyor, böylece kampanyanın daha şimdiden bir başarı hikâyesine dönüştüğü ilan ediliyordu.

Bu iyimser tabloyu desteklemek üzere, kampanyanın hedeflenen sonuçları vermeye başladığını gösterdiği ileri sürülen istatistikler yayımlanıyor; basında yer verilen tekil “başarı hikâyeleri” de topluma örnek alınması gereken davranış kalıpları olarak sunuluyordu. 1985 boyunca ve izleyen iki yılın büyük bölümünde egemen olan hava buydu: kampanya yalnızca gerekli değil, aynı zamanda başarıya ulaşmakta olan tarihsel bir hamle olarak takdim ediliyordu.

Bu atmosfer içinde kamuoyunun önüne çıkarılan ve kısa sürede kampanyanın vitrin figürleri hâline gelen önde gelen aktivistler, artık yalnızca alkol sorununun sınırlandırılmasını değil, alkol kullanımının bütünüyle ortadan kaldırılmasını da yakın, mümkün ve gerçekçi bir hedef olarak savunmaya başladılar. Kendilerine ulaşan “başarı” raporlarından cesaret alan parti ve devlet yöneticileri de aynı doğrultuda daha radikal bir çizgiyi teşvik ettiler. Böylece kampanya, başlangıçta sarhoşluk ve alkolizme karşı bir mücadele olarak sunulmuşken, giderek toplumun yukarıdan aşağıya “ayıklık” temelinde yeniden terbiye edilmesini hedefleyen daha kapsamlı bir bürokratik seferberliğe dönüştü.

Devletin kampanya kapsamındaki müdahalesi çok farklı biçimler aldı. Yeni alkol karşıtı düzenlemelerin uygulanması, ilk aşamada polisin ve yargı sisteminin görevi olarak tanımlandı; daha en baştan bu yetkilerin gevşek ya da göstermelik biçimde değil, sert ve kararlı bir şekilde kullanılacağı açıkça gösterildi. Sarhoşluk, kaçak içki üretimi, yasa dışı satış, işyerinde disiplin ihlali ve kamu düzenini bozma gibi başlıklar, kampanyanın hukuki ve polisiye boyutunun merkezine yerleştirildi.

Samogon üretmekle suçlanan bir Sovyet yurttaşı, Yoldaşlar Mahkemesi’nde ev yapımı damıtma düzeneğiyle birlikte yargılanırken.

En görünür müdahale alanlarından biri fiyat politikasıydı. Ağustos 1985’te ilk adım olarak meyve sularının fiyatları düşürülürken, votka, konyak, meyve ve orman meyvesi şaraplarının fiyatları önemli ölçüde artırıldı; bira ve sıradan şarapların fiyatları ise bu aşamada değiştirilmedi. Yaklaşık bir yıl sonra, Temmuz 1986’da, votka, likör, sert içkiler ve konyak fiyatlarında yüzde 20 ila 25 arasında yeni artışlar yapıldı; kuvvetlendirilmiş şarapların fiyatları daha sınırlı ölçüde yükseltildi. Bu fiyat artışları, bazı ev ve tüketim mallarının fiyatlarında yapılan indirimlerle dengelenmeye çalışıldı.

Kampanyanın ilk aylarına ilişkin resmî değerlendirmeler, uygulamanın sertleştirileceğinin sinyallerini önceden vermişti. Eylül 1985’te yürütülen çalışmaları gözden geçiren Politbüro, “ayıklığın” yerleşik norm haline getirilmesini “en önemli parti ve devlet görevlerinden biri” olarak tanımladı ve bu görevin “kararlı ve tavizsiz biçimde” yerine getirilmesi gerektiğini vurguladı. Birkaç gün sonra yayımlanan daha kapsamlı Merkez Komitesi açıklamasında ise kampanyanın Sovyet halkının “tam onayını ve desteğini” aldığı ileri sürülüyor, uygulama çabalarının “her yerde ivme kazandığı” belirtiliyordu. Böylece Kremlin bürokrasisi, kampanyanın yol açtığı ilk sorunları tartışmaya açmak yerine, onu hem siyasal meşruiyet hem de kitlesel destek bakımından çoktan doğrulanmış bir çizgi olarak ilan ediyordu.

Bu yönelim, 1986’da toplanan SBKP 27. Kongresi’nde kabul edilen yeni Parti Programı’na da yansıdı. Program, SBKP’yi “suça, sarhoşluğa ve alkolizme karşı amansız bir mücadele” yürütmekle yükümlü kılıyor; eğitimsel ve ideolojik önlemler kapsamında sarhoşluğun, “yabancı ideoloji ve ahlakın tezahürleri” ve diğer “olumsuz olgular”la birlikte “istikrarlı ve tutarlı biçimde kökünün kazınması” gerektiğini ilan ediyordu. Böylece alkolizm, yalnızca bir kamu sağlığı ya da toplumsal sorun olarak değil, sosyalist toplumun ideolojik saflığını tehdit eden bir sapma olarak da tanımlanıyordu.

Merkez Komitesi raporuna ilişkin kongre kararında da aynı ton hâkimdi. Kararda, Merkez Komitesi’nin girişimiyle başlatılan ve Sovyet halkı tarafından “aktif biçimde desteklendiği” ileri sürülen sağlıklı bir yaşam tarzını yerleştirme, sarhoşluk ve alkolizmi ortadan kaldırma çalışmalarının “istisnai derecede büyük önem” taşıdığı vurgulanıyordu. Bu “kötülük”le mücadelede herhangi bir gevşemeye yer olmadığı özellikle belirtiliyordu.

Bu dil, kampanyanın bürokratik mantığını bütün açıklığıyla ortaya koyuyordu. Sorun, toplumsal ve ekonomik kökleriyle ele alınması gereken karmaşık bir olgu olarak değil, parti önderliğinin kararlılığı, devlet aygıtının baskısı ve ideolojik seferberlik yoluyla “kökü kazınabilecek” bir sapma olarak görülüyordu. Böylece kampanya, 1985’teki ilk idari hamlelerin ötesine geçerek, Gorbaçov döneminin erken evresinde rejimin kendisini ahlaki ve ideolojik olarak yenileme iddiasının başlıca göstergelerinden biri hâline getirildi.

“Sizin gibilere fabrikalarda yer yok!” O. K. Kohan’ın 1986 tarihli Sovyet alkol karşıtı propaganda afişi.

Bu başarı söylemini desteklemek üzere başvurulan en önemli araçlardan biri de resmî istatistiklerdi. Yirmi yılı aşkın bir süreyle yaşanan istatistik karartmasının ardından yayımlanan veriler, alkollü içecek üretiminde hızlı bir düşüşe işaret ediyordu. Şampanya, konyak ve bira üretimi görece yerini korumuştu; ancak 1987’ye gelindiğinde votka, diğer sert içkiler ve şarap üretimi, 1980’de ulaşılan düzeyin yarısından daha aza inmişti. Bu miktarlar, kampanyanın başlangıcında yayımlanan kararnamelerde öngörülen üretim düzeylerinin de oldukça gerisindeydi.

Saf alkol cinsinden kişi başına satışlar da resmî verilere göre keskin biçimde gerilemişti: 1984’te 8,4 litre olan bu miktar, 1988’de 3,7 litreye düşmüştü. Alkollü içeceklerin toplam perakende satışlar içindeki payı 1984’te yüzde 16,7 iken, 1987’de yüzde 10,7’ye gerilemiş; bütün toplumsal gruplarda aile gelirinden alkollü içeceklere ayrılan pay da önemli ölçüde azalmıştı.

Suç istatistikleri de aynı iyimser tabloyu destekleyecek şekilde sunuluyordu. SSCB Yüksek Mahkemesi’ne göre, sarhoşluk ve alkolizme karşı yürütülen kampanya, sarhoşlukla bağlantılı kasten öldürme, tecavüz, holiganlık ve diğer ağır suçlardan mahkûmiyetlerde “önemli bir azalmaya” yol açmıştı. Bununla birlikte, daha hafif suçlardan mahkûmiyetlerde kayda değer bir düşüş görülmemiş; kaçak içki üretimine ilişkin mahkûmiyetler ise artan denetimlerin sonucu olarak yükselmişti. Resmî kaynaklara göre iş yasası ihlalleri nedeniyle işten çıkarmalarda düşüş yaşanmış, alkole bağlı trafik ölümlerinde, kazalarda ve yaralanmalarda ciddi gerilemeler bildirilmişti.

Kampanyanın ilk yılları, resmî verilere göre kamu sağlığı göstergelerinde de kayda değer bir iyileşme getirmişti. Ölüm oranı 1986’da uzun yıllardan sonra ilk kez geriledi; iş kazalarına bağlı ölümler üçte bir oranında azaldı. Doğum oranı yükselmiş, sağlıklı doğumların toplam doğumlar içindeki payı artmış ve boşanma sayılarında düşüş yaşanmıştı.

Neredeyse bütün ilgili göstergeler aynı yönde, yani belirgin bir iyileşmeye işaret etmekle birlikte, önemli bölgesel farklılıklar da vardı. Ölüm oranları, daha önce olduğu gibi, Slav ve Baltık halkları arasında en yüksek; Orta Asya ve Kafkasya halkları arasında ise en düşük düzeyde kalmaya devam ediyordu. Buna karşın her durumda genel bir iyileşme söz konusuydu. Burada bölgesel farklılıkların ayrıntılarına girmeyeceğiz.

Özetle, kampanyanın ilk sonuçları cesaret verici görünüyordu. Hatta yabancı muhabirler bile, daha ilk yılın sonunda “olumlu ve zaman zaman çarpıcı sonuçlar” elde edildiğini, yeni yasaların da “oldukça geniş ölçüde uygulandığını” kabul ediyorlardı. Ne var ki, erken dönemde elde edilen bu başarılı sonuçların ardında patlayıcı çelişkiler büyük bir hızla birikiyor; kampanyanın bürokratik-idari yöntemlerle kısmen bastırdığı sorunlar, kısa süre içinde başka biçimlerde ve çok daha ağır sonuçlarla yeniden su yüzüne çıkmaya hazırlanıyordu.

Devam edecek