Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (9)

The crisis and waning of the campaign

“Give us back the good old Brezhnev days!” D. Oboznenko’s 1989 poster satirises nostalgia for the Brezhnev era through the image of alcohol.

By mid-1987, the anti-alcohol campaign launched by the Gorbachev leadership in 1985 amid a major atmosphere of political mobilisation had reached a serious impasse. Official statistics still claimed significant declines in alcohol consumption, crime rates, traffic accidents and workplace absenteeism; nor was the narrative of the campaign’s success being entirely abandoned. Yet signs that the policy had run up against its limits were now becoming increasingly visible in central Party documents, in the Soviet press and in public opinion surveys.

The CPSU Central Committee’s statement issued in June 1987 was significant in this respect. The statement did not declare that the goal of “making sobriety the norm of life” had been abandoned; on the contrary, it proclaimed that the campaign would continue with determination. Yet the same text had to acknowledge that the policy was not being implemented “everywhere with the necessary perseverance, vigour and consistency”; that some party and state officials had lost interest in the campaign; and even that some were themselves given to drinking. More importantly, it noted that there had been insufficient understanding of the fact that drunkenness and alcoholism could not be eradicated through “noisy, short-term campaigns”.

The problems did not, as the Central Committee’s statement implied, stem simply from lax implementation. The basic logic of the campaign rested on detaching the alcohol problem from its social roots and attempting to solve it through administrative prohibitions, price increases, penalties and moralistic propaganda. Official channels for the sale of alcohol had been narrowed, prices had been raised, and sales hours and outlets restricted. Yet these measures did not eliminate the demand for alcohol; they drove it into informal, unregulated and often far more dangerous channels.

One of the gravest consequences of this impasse was the spread of samogon production and the use of toxic alcohol surrogates. As access to alcohol through official channels became more difficult, people turned to homemade illicit spirits, cheap colognes, lotions, perfumes, solvents, methanol, antifreeze and other chemicals.

This was also the key point that called the campaign’s official narrative of success into question. Official alcohol sales may indeed have fallen; yet this decline exaggerated the extent to which actual alcohol consumption had decreased. This contradiction is clearly visible in the graph below:

Official alcohol sales and estimated samogon production in Russia, 1980–1992

Litres of pure alcohol per capita per year

Source: Christina Gathmann and Marijke Welisch, “The Gorbachev Anti-Alcohol Campaign and Russia’s Mortality Crisis”, CESifo DICE Report, 4/2012, p. 64. The official alcohol sales data in the graph are drawn from the annual statistical yearbooks of Goskomstat and Rosstat; the estimates of illicit alcohol production are based on an extension of Nemtsov’s calculations.

During the campaign years, official alcohol sales declined sharply, while estimated samogon production rose. This showed that, rather than eliminating a substantial share of the demand for alcohol, the campaign had driven it into informal production and the black market.

Samogon was already a deeply rooted phenomenon in Soviet society; particularly in rural areas, it served as a means of payment for small services, a source of entertainment and consolation, and part of the everyday informal exchange relations of daily life. Preparing a bottle of homemade spirits in return for tasks such as carrying firewood, doing garden work or carrying out house repairs was common practice in many places. For this reason, the campaign was confronting not only illicit alcohol production, but also a broader reality in Soviet society: one bound up with shortages, service bottlenecks, the inadequacy of official distribution channels and the networks of the informal economy.

The rapid expansion of illicit alcohol production also created serious problems with sugar supplies. In 1986 and 1987, sugar sales surged dramatically; the increase recorded over those two years matched the total rise seen over the entire decade from 1970 to 1980. Although the Soviet Union was one of the world’s leading sugar producers, the demand for raw materials generated by samogon production grew so large that, by 1987, roughly one-tenth of the country’s sugar output was estimated to have been used in illicit alcohol production. Fruit thefts likewise increased as homemade wine production became more widespread.

“Three hundred glasses of tea. The sugar - separately!” Krokodil, no. 15, 1988.

Moreover, in some places this process also began to fuel organised crime. Examples such as the theft of sugar and other raw materials, the misappropriation of vodka and spirits from distilleries, and the bribing of police officers and factory managers into these networks showed that the de facto semi-prohibition created by the campaign had opened up new scope for black-market and proto-mafia networks. These networks, which had flourished during the Brezhnev era amid shortages, bribery, the informal economy and the black market, were now taking advantage of the new spheres of activity and profitability generated by the campaign.

The crisis of the campaign also made itself felt in the sphere of propaganda. The Party apparatus still regarded the media as one of the campaign’s principal instruments of mobilisation. In the last two months of 1986, more than a hundred articles on the subject were published in the central press, and there were more than fifty television broadcasts. Yet, according to the Secretariat of the Central Committee, the media were not covering the campaign in a sufficiently systematic, creative or effective manner. Journalists were slow to respond to the rise in samogon production and to the shift of alcohol consumption into the home; ministries that were delaying the transition to the production of non-alcoholic products often escaped criticism altogether. By 1988, the number of articles on the alcohol problem had fallen to less than half the 1985 level, and those that were published had become more superficial. In other words, the campaign’s capacity for ideological mobilisation was also losing its force.

Social discontent was also reflected in public opinion surveys. Soviet opinion research, which began to be conducted more regularly from 1987 onwards, showed that a significant section of the population was dissatisfied with the way the campaign was being implemented and believed that the expected results had not been achieved. This discontent increasingly came to be directed at Gorbachev personally. In his memoirs, Gorbachev acknowledges that people had grown weary of waiting in queues for hours and of being unable to obtain vodka or wine even for a special occasion, and that their anger was directed above all at the General Secretary, who was “held responsible for everything”. The nickname given to him - “the Mineral Water Secretary” - became one of the symbols of this social backlash.

The All-Union Voluntary Society for the Struggle for Sobriety, one of the most important instruments of the campaign’s bureaucratic organisation, was likewise plunged into crisis during this period. Having reached 450,000 branches shortly after its establishment and operating with thousands of local offices and a full-time staff of 6,500, this vast organisation had turned into an expensive bureaucratic apparatus whose membership dues were insufficient to cover its expenditure, with its deficits funded from the central state budget. Moreover, the Society’s own practice openly contradicted its professed commitment to “sobriety”: according to Ogonyok magazine, at least a third of its members drank alcohol, some branch heads ended up in sobering-up stations, and workers were effectively forced to attend meetings at their factories. Thus the image of “voluntary social mobilisation” was steadily losing credibility.

“Sobriety Society, District Branch.” Krokodil, no. 35, 1988.

In October 1988, the Secretariat of the Central Committee decided to “restructure” the Society’s activities. It proposed reducing the full-time apparatus by half, retaining “genuine volunteers for sobriety”, and redirecting activities towards broader “anti-alcohol education centres”. Yet these adjustments did not bring about any fundamental improvement. The easing of restrictions on alcohol sales and rumours that the Society might be dissolved further undermined morale among its members. Branches began to close, and activity began to decline. Thus the organisation that had been used at the outset of the campaign to create an image of mass support became, from 1988 on, one of the symbols of retreat and disintegration.

In the end, with a new decision taken by the Central Committee in October 1988, this form of combating alcoholism was effectively brought to an end. This did not mean that all the measures introduced under the campaign disappeared at once; some restrictions, high prices and delayed adjustments in production continued for some time. Yet the political centre of gravity had shifted. Confronted with a deepening economic crisis, the Gorbachev leadership was now turning towards accelerating perestroika, expanding enterprise autonomy, giving greater scope to profit criteria, contractual relations and market mechanisms. The anti-alcohol campaign, however, was allowed to fade away in an entirely bureaucratic manner - without a clear accounting of its results, and without being made the subject of a democratic debate before society.

As the campaign faded, it was increasingly replaced by a new line of reform more openly aimed at disciplining the working class through market discipline. Nikolai Shmelev, one of Gorbachev’s advisers, encapsulated the meaning of this shift when, in 1989, he presented the threat of losing one’s job as the most effective remedy “against laziness, drunkenness and irresponsibility”.

Thus, the fading of the anti-alcohol campaign came to signify not merely the end of an unsuccessful public health policy; it also became a telling indication of the Stalinist bureaucracy’s shift from administrative coercion and moralistic mobilisation towards market discipline and capitalist restoration.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (9)

Kampanyanın krizi ve sönümlenmesi

“Eski güzel Brejnev günlerini geri verin!” D. Oboznenko’nun 1989 tarihli posteri, alkol üzerinden Brejnev dönemine duyulan nostaljiyi hicvediyor.

1987 yılının ortalarına gelindiğinde, Gorbaçov yönetiminin 1985’te büyük bir siyasal seferberlik havası içinde başlattığı alkol karşıtı kampanya ciddi bir tıkanmayla karşı karşıya kalmıştı. Resmî istatistikler hâlâ alkol tüketiminde, suç oranlarında, trafik kazalarında ve işe devamsızlıkta önemli düşüşler yaşandığını ileri sürüyor; kampanyanın başarı anlatısı bütünüyle terk edilmiyordu. Ancak artık merkezî parti belgelerinde, Sovyet basınında ve kamuoyu yoklamalarında uygulamanın sınırlarına dayandığını gösteren işaretler giderek daha açık biçimde görünür hâle gelmişti.

SBKP Merkez Komitesi’nin Haziran 1987’de yayımladığı açıklama bu açıdan önemliydi. Açıklama, “ayıklığın hayatın normu hâline getirilmesi” hedefinden vazgeçildiğini söylemiyor, tersine kampanyanın kararlılıkla sürdürüleceğini ilan ediyordu. Fakat aynı metin, uygulamanın “her yerde gereken sebat, ataklık ve tutarlılıkla” yürütülmediğini; parti ve devlet görevlilerinin bir bölümünün kampanyaya ilgisini kaybettiğini; hatta bazılarının bizzat içkiye meyilli olduğunu kabul etmek zorunda kalıyordu. Daha önemlisi, sarhoşluk ve alkolizmin “gürültülü ve kısa vadeli kampanyalarla” ortadan kaldırılamayacağının yeterince kavranamadığı belirtiliyordu.

Sorunlar, Merkez Komitesi’nin açıklamasında öne sürüldüğü gibi yalnızca uygulama gevşekliğinden kaynaklanmıyordu. Kampanyanın temel mantığı, alkol sorununu toplumsal köklerinden kopararak idari yasaklar, fiyat artışları, cezalar ve ahlakçı propaganda yoluyla çözmeye dayanıyordu. Resmî içki satış kanalları daraltılmış, fiyatlar artırılmış, satış saatleri ve noktaları kısıtlanmıştı. Fakat bu önlemler alkol talebini ortadan kaldırmadı; onu kayıt dışı, denetimsiz ve çoğu zaman çok daha tehlikeli kanallara itti.

Bu tıkanmanın en ağır sonuçlarından biri, samogon üretiminin ve zehirli ikame maddelerin kullanımının yaygınlaşmasıydı. Resmî kanallardan alkole erişimi zorlaşan insanlar, ev yapımı kaçak içkilere, ucuz kolonyalara, losyonlara, parfümlere, çözücülere, metanole, antifrize ve başka kimyasal maddelere yöneliyordu.

Kampanyanın resmî başarı anlatısını sorgulatan temel nokta da buradaydı. Resmî alkol satışları gerçekten düşmüş olabilirdi; fakat bu düşüş gerçek alkol tüketimindeki azalmayı olduğundan büyük gösteriyordu. Bu çelişki aşağıdaki grafikte de açık biçimde görülüyor:

Rusya’da resmî alkol satışları ve tahminî samogon üretimi, 1980-1992
Kişi başına yılda litre saf alkol

Kaynak: Christina Gathmann ve Marijke Welisch, “The Gorbachev Anti-Alcohol Campaign and Russia’s Mortality Crisis”, CESifo DICE Report, 4/2012, s. 64. Grafikteki resmî alkol satış verileri Goskomstat ve Rosstat’ın yıllık istatistik derlemelerine; yasa dışı alkol üretimine ilişkin tahminler ise Nemtsov’un hesaplamalarının genişletilmesine dayanmaktadır.

Kampanya yıllarında resmî alkol satışları sert biçimde gerilerken, tahminî samogon üretimi ters yönde yükseliyordu. Bu durum, kampanyanın alkol talebinin önemli bir bölümünü ortadan kaldırmak yerine kayıt dışı üretime ve karaborsaya ittiğini gösteriyordu.

Samogon Sovyet toplumunda zaten köklü bir olguydu; özellikle kırsal kesimde küçük hizmetlerin karşılığında ödeme aracı, eğlence ve teselli aracı, gündelik hayatın gayri resmî değiş tokuş ilişkilerinin bir parçası olarak kullanılıyordu. Odun taşıtmak, bahçe işlerini yaptırmak, ev tamiri gibi işler için bir şişe ev yapımı içki hazırlamak birçok yerde olağan bir pratikti. Bu nedenle kampanya, yalnızca yasa dışı içki üretimiyle değil, Sovyet toplumunun kıtlıklar, hizmet darboğazları, resmî dağıtım kanallarının yetersizliği ve kayıt dışı ekonomi ağlarıyla iç içe geçmiş daha geniş bir gerçekliğiyle karşı karşıyaydı.

Kaçak içki üretiminin hızla büyümesi, şeker arzında da ciddi sıkıntılar yarattı. 1986 ve 1987’de şeker satışlarında olağanüstü bir artış yaşandı; iki yıl içindeki artış, 1970-1980 arasındaki on yıllık toplam artışa ulaştı. Sovyetler Birliği dünyanın önde gelen şeker üreticilerinden biri olmasına rağmen, samogon üretimi için ortaya çıkan hammadde talebi öylesine büyüktü ki, 1987’de ülkedeki şeker üretiminin yaklaşık onda birinin kaçak içki yapımında kullanıldığı tahmin ediliyordu. Meyve hırsızlıkları da ev yapımı şarap üretiminin yaygınlaşmasıyla birlikte artıyordu.

“Üç yüz bardak çay. Şekeri ayrı verin!” Krokodil, sayı 15, 1988.

Dahası, bu süreç yer yer örgütlü suç ilişkilerini de beslemeye başladı. Şekerin ve başka hammaddelerin çalınması, içki fabrikalarından votka ve sert içkilerin zimmete geçirilmesi, polis ve fabrika yöneticilerinin rüşvetle bu ağlara dahil edilmesi gibi örnekler, kampanyanın yarattığı fiilî yarı-yasak koşullarının karaborsa ve proto-mafya ağlarına yeni bir hareket alanı açtığını gösteriyordu. Brejnev döneminde kıtlıklar, rüşvet, kayıt dışı ekonomi ve karaborsa içinde palazlanan bu ağlar, kampanyanın yarattığı yeni faaliyet ve kârlılık alanlarından yararlanıyordu.

Kampanyanın krizi propaganda düzeyinde de kendini gösterdi. Parti aygıtı medyayı hâlâ kampanyanın temel seferberlik araçlarından biri olarak görüyordu. 1986’nın son iki ayında merkezî basında konuyla ilgili yüzün üzerinde makale yayımlanmış, televizyonda elliden fazla yayın yapılmıştı. Ancak Merkez Komite Sekretaryası’na göre medya kampanyayı yeterince sistematik, yaratıcı ve etkili biçimde işlemiyordu. Gazeteciler samogon üretimindeki artışa ve alkol tüketiminin ev içine kaymasına gecikmeli tepki veriyor; alkolsüz ürün üretimine geçişi geciktiren bakanlıklar çoğu kez eleştirinin dışında kalıyordu. 1988’e gelindiğinde alkol sorununa ilişkin yazıların sayısı 1985’tekinin yarısından aza düşmüş, yayımlanan yazılar da daha yüzeysel hâle gelmişti. Başka bir deyişle, kampanyanın ideolojik seferberlik kapasitesi de etkisini kaybediyordu.

Toplumsal hoşnutsuzluk kamuoyu yoklamalarına da yansıyordu. 1987’den itibaren daha düzenli yapılmaya başlanan Sovyet kamuoyu araştırmaları, halkın önemli bir bölümünün kampanyanın uygulanış biçiminden memnun olmadığını ve beklenen sonuçların alınamadığını düşündüğünü gösteriyordu. Bu hoşnutsuzluk giderek Gorbaçov’un şahsına da yöneldi. Gorbaçov anılarında, insanların saatlerce kuyrukta beklemekten ve özel bir vesileyle bile votka ya da şarap alamamaktan bıktığını, öfkenin en çok “her şeyden sorumlu tutulan” Genel Sekreter’e yöneldiğini kabul eder. Ona takılan “Maden Suyu Sekreteri” lakabı, bu toplumsal tepkinin sembollerinden biri hâline gelmişti.

Kampanyanın bürokratik örgütlenmesinin en önemli araçlarından biri olan Tüm Birlik Gönüllü Ayıklık Mücadelesi Cemiyeti de aynı dönemde krize sürüklendi. Kuruluşundan kısa süre sonra 450 bin şubeye ulaşan, binlerce yerel büro ve 6.500 kişilik sürekli kadroyla çalışan bu devasa örgüt, üye aidatları harcamalarını karşılamaya yetmeyen ve açıkları merkezî devlet bütçesi tarafında finanse edilen masraflı bir bürokratik aygıta dönüşmüştü. Üstelik Cemiyet’in kendi pratiği de “ayıklık” iddiasıyla açıkça çelişiyordu: Ogonyok dergisine göre üyelerin en az üçte biri içki içiyor, bazı şube başkanları ayıltma merkezlerinde son buluyor, işçiler fabrikalardaki toplantılara fiilen zorla götürülüyordu. Böylece “gönüllü toplumsal seferberlik” görüntüsü giderek inandırıcılığını yitiriyordu.

“Ayıklık Cemiyeti, İlçe Şubesi.” Krokodil, sayı 35, 1988.

Ekim 1988’de Merkez Komite Sekretaryası Cemiyet’in çalışmalarını “yeniden yapılandırma” kararı aldı. Tam zamanlı aygıtın yarı yarıya azaltılması, “gerçek ayıklık gönüllüleri”nin korunması ve faaliyetlerin daha geniş “alkol karşıtı eğitim merkezleri”ne yöneltilmesi önerildi. Fakat bu düzenlemeler temel bir iyileşme sağlamadı. İçki satışına ilişkin kısıtlamaların gevşetilmesi, Cemiyet’in tasfiye edilebileceği söylentileri, üyeler arasında moral bozukluğunu artırdı. Şubeler kapanmaya, faaliyetler zayıflamaya başladı. Kampanyanın başında kitlesel destek görüntüsü yaratmak için kullanılan bu örgüt, 1988’den itibaren geri çekilişin ve çözülüşün sembollerinden biri hâline geldi.

Sonuçta, Ekim 1988’de Merkez Komite’nin aldığı yeni bir kararla, alkolizmle mücadelenin bu biçimine fiilen son verildi. Bu, kampanya kapsamındaki bütün uygulamaların bir anda ortadan kalktığı anlamına gelmiyordu; bazı kısıtlamalar, yüksek fiyatlar ve üretimdeki gecikmeli uyarlamalar bir süre daha devam etti. Ancak siyasal ağırlık merkezi değişmişti. Gorbaçov yönetimi, derinleşen ekonomik kriz karşısında artık perestroykayı hızlandırmaya, işletme özerkliğine, kâr ölçütlerine, sözleşme ilişkilerine ve piyasa mekanizmalarına daha geniş alan açmaya yöneliyordu. Alkol karşıtı kampanya ise açık bir bilanço çıkarılmadan, toplum önünde demokratik bir tartışmaya konu edilmeden, yine bütünüyle bürokratik bir biçimde sönümlenmeye bırakıldı.

Kampanya sönümlenirken, onun yerini giderek daha açık biçimde işçi sınıfını piyasa disipliniyle terbiye etmeyi hedefleyen yeni bir reform çizgisi almaya başladı. Gorbaçov’un danışmanlarından Nikolay Şmelev’in 1989’da işini kaybetme tehdidini “tembelliğe, sarhoşluğa ve sorumsuzluğa karşı” en etkili ilaç olarak sunması bu dönüşümün anlamını özetliyordu.

Böylece alkol karşıtı kampanyanın sönümlenmesi, yalnızca başarısız bir halk sağlığı politikasının sonu değil; Stalinist bürokrasinin idari baskı ve ahlakçı seferberlikten piyasa disiplini ve kapitalist restorasyon yönündeki reformlara geçişinin de anlamlı bir göstergesi hâline geliyordu.

Devam edecek

Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (5)

From Khrushchev to Andropov: the struggle against alcoholism

A scene from a rally in support of the anti-alcohol campaign, 1987.

In the previous instalment, we noted Aleksandr Nemtsov’s characterisation of the anti-alcohol campaign launched in May 1985 as an undertaking without parallel anywhere in the world in the preceding half-century. Moreover, according to Nemtsov, this campaign was unprecedented even in the long history of alcohol production and consumption in Russia: the state not only managed to reduce alcohol consumption significantly and within a very short period, but also, for the first time, brought about a serious decline in state revenues from alcohol sales, which throughout the twentieth century had been one of the stable sources of public finance.

Despite its exceptional character, the anti-alcohol campaign launched in 1985 was not the first major intervention against drunkenness and alcoholism in the Soviet Union. From the Khrushchev era onwards, the party and state leadership had repeatedly launched campaigns and restrictive measures aimed at curbing alcohol consumption, strengthening labour discipline, raising labour productivity, preventing the production of illicit alcohol, and bringing the social consequences of drunkenness under control. Yet all these efforts came up against the same contradiction: the Stalinist bureaucracy treated alcoholism not as a social problem, but primarily as an administrative issue that could be solved through prices, prohibitions, discipline, propaganda, and police control.

In 1958, the CPSU Central Committee and the Soviet government adopted the first major anti-alcohol resolution of the post-war period. According to the chronology included in the CIA’s April 1986 research report [*], the programme introduced under Khrushchev involved a 20 per cent increase in the price of vodka; restricting sales to the hours between 10 a.m. and 9 p.m.; reducing the number of retail outlets; and limiting the sale of alcohol in restaurants. The same chronology notes that consumption fell by 5.4 per cent for one year. Yet this decline did not prove lasting.

A Soviet citizen caught with a homemade still used for producing illicit alcohol.

This was not simply because the measures themselves were limited in scope. The deeper problem lay in the internal contradictions of the state’s alcohol policies. On the one hand, vodka prices were raised, sales hours were restricted, and efforts were made to combat samogon - illicit home-distilled alcohol; on the other hand, wine production was expanded, prices were cut, and sugar production, together with sugar imports from Cuba, created conditions that fuelled both the state’s own alcohol production and illicit distilling. According to Nemtsov, in the first two months after the 1958 resolution began to be implemented, more than 20,000 illicit stills were either voluntarily handed over by members of the public or seized by the militia. Yet these measures failed to halt illicit alcohol production; by 1960, illicit alcohol sales had reached 5.2 litres per capita, surpassing official state sales, which stood at 4.6 litres. [**]

This initial attempt clearly revealed a pattern that would recur in subsequent campaigns: the state sought to limit alcohol consumption, yet continued to rely on alcohol as an indispensable instrument both for budgetary revenues and for the supply of consumer goods. The problem, therefore, did not stem solely from the “bad habits” of the population or from individual weaknesses. The mechanisms that reproduced alcoholism were rooted in the Soviet economy itself and in the bureaucratic methods of rule.

During the Brezhnev period, the second major intervention found expression in the 1972 resolution. This time, the measures were harsher. Nemtsov notes that the 1972 resolution was particularly stringent: administrative measures were stepped up, vodka prices were raised, alcohol sales before 11 a.m. on working days were prohibited, and sales on Sundays were halted altogether. The World Health Organization’s study on Russia’s alcohol policies likewise describes the 1972 resolution as the second major Soviet anti-alcohol campaign, between Khrushchev’s 1958 initiative and Gorbachev’s 1985 campaign. [***]

Brezhnev-era measures were not limited to sales restrictions. Prosecutions targeting illicit alcohol production were temporarily intensified; sobering-up centres became a familiar feature of urban life; and practices that established a direct link between alcohol dependence and breaches of labour discipline became increasingly widespread. In 1967, a system of “re-education” through compulsory treatment and labour for alcohol-dependent individuals, as well as for those who violated public order or workplace discipline, acquired a formal legal basis. Depending on a court ruling, such individuals could be held in special labour-therapy centres for periods ranging from six months to two years. In 1976, a specialised narcology service was established to deal with alcohol and drug dependence; narcology stations were set up even in large factories and industrial enterprises.

Yet Brezhnev-era alcohol policy, too, was riddled with contradictions. On the one hand, the aim was to restrict vodka consumption and combat samogon; on the other, plans were made to expand wine and beer production. In this way, the struggle against alcoholism was reduced to a limited policy of substitution: less consumption of spirits, and more consumption of low-alcohol beverages. But this approach neither eliminated the social roots of alcoholism nor called into question the state’s dependence on alcohol revenues.

In the late 1970s and early 1980s - that is, in the final years of the Brezhnev regime - anti-alcohol measures were intensified once again. According to the CIA chronology, alcohol prices were raised by between 17 and 27 per cent in the period 1979-82; educational and propaganda activities were expanded; and the enforcement of existing legal measures was tightened. [****] Yet during the same period, state alcohol production continued to rise, while samogon (illicit) production also increased sharply. This picture once again revealed the fundamental impasse in the Soviet bureaucracy’s approach to the alcohol problem: the regime was disturbed by the social and economic destruction caused by alcohol, but it did not possess a socio-economic structure that would allow it to abandon alcohol production and sales altogether.

The Andropov period is particularly significant in the run-up to the 1985 campaign. Andropov’s brief tenure is generally associated with efforts to strengthen labour discipline, improve efficiency, combat corruption, and raise labour productivity. According to Nemtsov, while still head of the KGB, Andropov sent a memorandum to Politburo members in early 1982 stating that the fight against drunkenness needed to be intensified. The Politburo subsequently established a commission chaired by A. Pelše. What is striking is that the commission’s first draft acknowledged that administrative and punitive measures could not get to the roots of the alcoholism problem. The draft stated that a long-term and systematic struggle was required; as a first step, it proposed increasing the production of dry wine and beer, and expanding the network of cafés and other establishments where alcoholic beverages were sold by the glass. [*****]

However, this more “liberal” draft was never implemented. With Brezhnev’s death in November 1982 and Pelše’s death in 1983, the process took a different turn. Solomentsev’s appointment as head of the commission dealing with anti-alcohol legislation, together with Andropov’s drive to tighten discipline across the country, paved the way for harsher administrative measures. In the same period, Andropov also approved the sale of a cheaper type of vodka. This inexpensive vodka - popularly known as “Andropovka” or shkolnitsa - was in all likelihood intended to make the anti-alcohol measures more acceptable to the public. This alone is enough to summarise the contradiction of the period: the regime championed “sobriety” and labour discipline while at the same time putting cheaper vodka on the market.

A 1985 USSR postage stamp:
“Sobriety is the rule of life.”

The common feature of the initiatives preceding the 1985 campaign was that they sought to bring the problem under control through administrative decrees and measures without questioning the social conditions that gave rise to alcoholism. The absence of socialist democracy, relations of production, the organisation of work, the constriction of everyday life, the scarcity of consumer goods, the deep-seated alienation that permeated society, the state’s dependence on alcohol revenues, and the bureaucratic methods of rule were all left outside the scope of this scrutiny. Given its own material interests, the Kremlin bureaucracy could not have acted otherwise.

The difference in 1985 was that, under conditions in which the Soviet Union’s economic problems had become markedly more severe, instruments that had already been tried before were now deployed far more rapidly, far more harshly, and on a far broader scale. The shortening of sales hours, price increases, production restrictions, propaganda, disciplinary measures, party-controlled “voluntary” societies, and interventions in the cultural sphere constituted an intensified combination of methods that had been tried piecemeal in earlier campaigns. Moreover, this time the Kremlin bureaucracy was prepared to accept a serious decline even in alcohol revenues, one of the stable sources of the state budget throughout the twentieth century.

Yet, as with all previous attempts, the 1985 campaign too took shape as a bureaucratic intervention that failed to address the roots of the problem. The failure of earlier campaigns had not enabled the Stalinist regime to grasp the social sources of alcoholism. On the contrary, the same prescriptions were reapplied with greater administrative force. For this reason, the consequences of the 1985 campaign must be considered not only in terms of the temporary decline in alcohol consumption, but also together with the collapse in budget revenues, the spread of illicit alcohol production, sugar shortages, growing social discontent, and new fissures in the regime’s legitimacy. These consequences will be examined in the following instalments.

[*] CIA, Gorbachev’s Campaign Against Alcohol, April 1986, p. 7.

[**] Aleksandr Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, trans. Howard M. Goldfinger and Andrew Stickley, Södertörn University, 2011, pp. 91-92.

[***] WHO Regional Office for Europe, Alcohol Policy Impact Case Study: The Effects of Alcohol Control Measures on Mortality and Life Expectancy in the Russian Federation, Copenhagen, 2019, p. 2.

[****] CIA, Gorbachev’s Campaign Against Alcohol, p. 7.

[*****] Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, pp. 100-101.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (5)

Hruşçov’dan Andropov’a alkolizmle mücadele

Alkol karşıtı kampanyayı destekleyen mitinglerden bir kare (1987)

Bir önceki bölümde Aleksandr Nemtsov’un, Mayıs 1985’te başlatılan alkol karşıtı kampanyayı son yarım yüzyılda dünyada benzeri olmayan bir girişim olarak tanımladığına işaret etmiştik. Dahası Nemtsov’a göre bu kampanya, alkol üretim ve tüketiminin Rusya’daki uzun tarihinde de eşi görülmemiş nitelikte bir olaydı: Devlet yalnızca alkol tüketimini önemli ölçüde ve çok kısa sürede azaltmakla kalmamış, 20. yüzyıl boyunca kamu maliyesinin istikrarlı gelir kaynaklarından biri olan alkol satışlarından elde edilen devlet gelirlerini de ilk kez ciddi biçimde düşürmüştü.

Bu istisnai niteliğine rağmen, 1985 yılında başlatılan alkol karşıtı kampanya, Sovyetler Birliği’nde sarhoşluk ve alkolizm sorununa karşı girişilen ilk büyük müdahale değildi. Hruşçov döneminden başlayarak parti ve devlet yönetimi, alkol tüketimini sınırlamak, iş disiplinini güçlendirmek, emek üretkenliğini artırmak, kaçak içki üretimini önlemek ve sarhoşluğun toplumsal sonuçlarını denetim altına almak için defalarca kampanya ve kısıtlama girişiminde bulunmuştu. Ancak bu girişimlerin hepsi aynı çelişkiye takıldı: Stalinist bürokrasi alkolizmi bir toplumsal sorun olarak değil, esas olarak fiyat, yasak, disiplin, propaganda ve polisiye denetim yoluyla çözülebilecek bir idari sorun olarak ele alıyordu.

1958 yılında SBKP Merkez Komitesi ve Sovyet hükümeti, savaş sonrası dönemin ilk büyük alkol karşıtı kararını kabul etti. CIA’in Nisan 1986 tarihli araştırma raporunda [*] yer alan kronolojiye göre Hruşçov dönemindeki bu program kapsamında votka fiyatı yüzde 20 artırıldı; satış saatleri 10.00-21.00 aralığıyla sınırlandırıldı; satış noktaları azaltıldı; restoranlarda içki satışı kısıtlandı. Aynı kronoloji, tüketimin bir yıl için yüzde 5,4 düştüğünü de belirtir. Ancak bu düşüş kalıcı olmadı.

Kaçak içki üretiminde kullanılan ev yapımı damıtma düzeneğiyle yakalanan bir Sovyet yurttaşı.

Bunun nedeni yalnızca önlemlerin sınırlı kalması değildi. Daha derindeki sorun, devletin alkol politikalarının kendi içinde çelişkili olmasıydı. Bir yandan votka fiyatları artırılıyor, satış saatleri daraltılıyor ve samogonla (evde kaçak damıtılan içkiyle) mücadele ediliyor; diğer yandan şarap üretimi artırılıyor, fiyatlar düşürülüyor, şeker üretimi ve Küba’dan yapılan şeker ithalatı hem devletin alkol üretimini hem de kaçak damıtımı besleyen bir zemin yaratıyordu. Nemtsov’un aktardığına göre, 1958 kararının uygulanmaya başlamasından sonraki ilk iki ayda halkın kendi isteğiyle teslim ettiği ya da milis kuvvetlerince ele geçirilen 20 binden fazla kaçak içki düzeneği vardı. Fakat bu önlemler kaçak içki üretimini durduramadı; 1960’ta kaçak alkol satışları kişi başına 5,2 litreyle resmî devlet satışlarını, yani 4,6 litreyi geçmişti. [**]

Bu ilk girişim, sonraki kampanyalarda da tekrar edecek bir örüntüyü açıkça ortaya koyuyordu: devlet alkol tüketimini sınırlamak istiyor, fakat alkolü hem bütçe gelirleri hem de tüketim malları arzı açısından vazgeçilmez bir araç olarak kullanmaya devam ediyordu. Dolayısıyla sorun, yalnızca “halkın kötü alışkanlıkları”ndan ya da bireysel zaaflardan kaynaklanmıyordu. Alkolizmi yeniden üreten mekanizmalar, Sovyet ekonomisinin ve bürokratik yönetim tarzının kendi içinde yer alıyordu.

Brejnev döneminde ikinci büyük müdahale 1972 kararında ifadesini buldu. Bu kez önlemler daha sertti. Nemtsov, 1972 kararının özellikle katı olduğunu; idari önlemlerin artırıldığını, votka fiyatlarının yükseltildiğini, iş günlerinde saat 11.00’den önce alkol satışının yasaklandığını ve pazar günleri satışın durdurulduğunu belirtir. Dünya Sağlık Örgütü’nün Rusya’nın alkol politikaları üzerine hazırladığı çalışmada da 1972 kararı, Hruşçov’un 1958 girişimi ile Gorbaçov’un 1985 kampanyası arasında ikinci büyük Sovyet alkol karşıtı kampanyası olarak anılır. [***]

Brejnev dönemi önlemleri yalnızca satış kısıtlamalarından ibaret değildi. Kaçak içki üretimine yönelik kovuşturmalar geçici olarak yoğunlaştırıldı; ayıltma merkezleri kent yaşamının bir parçası hâline geldi; alkol bağımlılığı ve iş disiplini ihlalleri arasında doğrudan bağ kuran uygulamalar yaygınlaştı. 1967’de alkol bağımlıları ve kamu düzenini ya da iş disiplinini ihlal edenler için zorunlu tedavi ve çalıştırma yoluyla “yeniden eğitim” sistemi hukuki dayanak kazanmıştı. Bu kişiler, mahkeme kararına bağlı olarak altı aydan iki yıla kadar özel çalışma-terapi merkezlerinde tutulabiliyordu. 1976’da ise alkol ve uyuşturucu bağımlılığıyla ilgilenmek üzere özel narkoloji hizmeti kuruldu; büyük fabrikalarda ve üretim tesislerinde dahi narkoloji istasyonları oluşturuldu.

Ancak Brejnev döneminin alkol politikası da baştan sona çelişkilerle doluydu. Bir yandan votka tüketiminin sınırlandırılması ve samogonla mücadele hedefleniyor, diğer yandan şarap ve bira üretiminin artırılması planlanıyordu. Böylece alkolizme karşı mücadele, daha az sert içki ve daha fazla düşük alkollü içki tüketimi gibi sınırlı bir ikame politikasına indirgeniyordu. Fakat bu politika, alkolizmin toplumsal köklerini ortadan kaldırmadığı gibi, devletin alkol gelirlerine bağımlılığını da sorgulamıyordu.

1970’lerin sonu ve 1980’lerin başında, yani Brejnev rejiminin son yıllarında, alkol karşıtı önlemler yeniden yoğunlaştırıldı. CIA’in kronolojisine göre 1979-82 döneminde alkol fiyatları yüzde 17 ile 27 arasında artırıldı; eğitim ve propaganda faaliyetleri çoğaltıldı; mevcut yasal önlemlerin uygulanması sıkılaştırıldı. [****] Fakat aynı dönemde devletin alkol üretimi artmaya devam etti, samogon üretimi de keskin biçimde yükseldi. Bu tablo, Sovyet bürokrasisinin alkol sorununa yaklaşımındaki temel çıkmazı bir kez daha gösteriyordu: rejim, alkolün yol açtığı toplumsal ve ekonomik yıkımdan rahatsızdı; ama alkol üretiminden ve satışından bütünüyle vazgeçebilecek bir toplumsal-ekonomik yapıya da sahip değildi.

Andropov dönemi, 1985 kampanyasına giden yolda özellikle önemlidir. Andropov’un kısa iktidarı, genel olarak iş disiplini, verimlilik, yolsuzlukla mücadele ve emek üretkenliğini artırma hedefleriyle anılır. Nemtsov’un aktardığına göre, Andropov daha KGB başkanıyken, 1982 başında Politbüro üyelerine sarhoşlukla mücadelenin güçlendirilmesi gerektiğini bildiren bir memorandum göndermişti. Politbüro bunun üzerine A. Pelşe başkanlığında bir komisyon oluşturdu. İlginç olan, hazırlanan ilk taslağın idari ve cezalandırıcı önlemlerin alkolizm sorununun köklerine inemeyeceğini kabul etmesiydi. Taslak, uzun vadeli ve sistematik bir mücadele gerektiğini belirtiyor; ilk adım olarak sek şarap ve bira üretiminin artırılmasını, alkollü içkilerin bardakla satıldığı kafe ve işletmeler ağının genişletilmesini öneriyordu. [*****]

Fakat bu daha “liberal” taslak hayata geçmedi. Brejnev’in Kasım 1982’de, Pelşe’nin ise 1983’te ölmesiyle süreç başka bir yöne evrildi. Solomentsev’in anti-alkol mevzuatıyla ilgili komisyonun başına geçmesi ve Andropov’un ülke genelinde disiplini sertleştirme çizgisi, daha ağır idari önlemlerin önünü açtı. Aynı dönemde Andropov daha ucuz bir votka türünün satışını da onayladı. Halk arasında “Andropovka” ya da “şkolnitsa” olarak anılan bu ucuz votka, büyük olasılıkla alkol karşıtı önlemleri daha kabul edilebilir kılma amacı taşıyordu. Bu bile dönemin çelişkisini özetlemeye yeter: rejim bir yandan “ayıklığı” ve iş disiplinini savunuyor, diğer yandan daha ucuz votkayı piyasaya sürüyordu.

1985 tarihli SSCB posta pulu,
“Ayık olmak yaşamın kuralıdır”

1985 kampanyasını önceleyen girişimlerin ortak özelliği, alkolizmi doğuran toplumsal koşulları sorgulamadan sorunu idari kararname ve tedbirlerle denetim altına almaya çalışmalarıydı. Sosyalist demokrasinin yokluğu, üretim ilişkileri, çalışma düzeni, gündelik hayatın sıkışmışlığı, tüketim malları kıtlığı, toplumu derinden saran yabancılaşma, devletin alkol gelirlerine bağımlılığı ve bürokratik yönetim tarzı bu sorgulamanın dışında bırakılıyordu. Kremlin bürokrasisinin kendi maddi çıkarları gereği başka türlü davranması mümkün değildi.

1985’in farkı, Sovyetler Birliği’nde ekonomik sorunların iyice ağırlaştığı koşullarda, daha önce denenmiş araçların bu kez çok daha hızlı, çok daha sert ve çok daha geniş ölçekli biçimde uygulanmasıydı. Satış saatlerinin daraltılması, fiyat artışları, üretim kısıtlamaları, propaganda, disiplin önlemleri, parti denetimindeki “gönüllü” cemiyetler ve kültürel alana müdahaleler, daha önceki kampanyalarda parça parça denenmiş yöntemlerin yoğunlaştırılmış bir bileşimiydi. Üstelik bu kez Kremlin bürokrasisi, 20. yüzyıl boyunca devlet bütçesinin istikrarlı kaynaklarından biri olan alkol gelirlerini bile ciddi biçimde düşürmeyi göze almıştı.

Ne var ki daha önceki bütün girişimlerde olduğu gibi, 1985 kampanyası da sorunun köklerine inmeyen bürokratik bir müdahale olarak biçimlendi. Önceki kampanyaların başarısızlığı, Stalinist rejime alkolizmin toplumsal kaynaklarını kavrama olanağı sağlamadı. Tersine, aynı reçeteler daha büyük bir idari şiddetle yeniden uygulandı. Bu nedenle 1985 kampanyasının sonuçları da yalnızca alkol tüketimindeki geçici düşüşle değil, bütçe gelirlerindeki çöküş, kaçak içki üretiminin yaygınlaşması, şeker kıtlığı, toplumsal hoşnutsuzluk ve rejimin meşruiyetinde yeni çatlaklarla birlikte ele alınmalıdır. Sonraki bölümlerde bu sonuçları ele alacağız.

[*] CIA, Gorbachev’s Campaign Against Alcohol, Nisan 1986, s. 7.

[**] Aleksandr Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, çev. Howard M. Goldfinger ve Andrew Stickley, Södertörns högskola, 2011, s. 91-92.

[***] WHO Regional Office for Europe, Alcohol Policy Impact Case Study: The Effects of Alcohol Control Measures on Mortality and Life Expectancy in the Russian Federation, Copenhagen, 2019, s. 2.

[****] CIA, a.g.e., s. 7.

[*****] Nemtsov, a.g.e., s. 100-101.

Devam edecek