Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (5)

From Khrushchev to Andropov: the struggle against alcoholism

A scene from a rally in support of the anti-alcohol campaign, 1987.

In the previous instalment, we noted Aleksandr Nemtsov’s characterisation of the anti-alcohol campaign launched in May 1985 as an undertaking without parallel anywhere in the world in the preceding half-century. Moreover, according to Nemtsov, this campaign was unprecedented even in the long history of alcohol production and consumption in Russia: the state not only managed to reduce alcohol consumption significantly and within a very short period, but also, for the first time, brought about a serious decline in state revenues from alcohol sales, which throughout the twentieth century had been one of the stable sources of public finance.

Despite its exceptional character, the anti-alcohol campaign launched in 1985 was not the first major intervention against drunkenness and alcoholism in the Soviet Union. From the Khrushchev era onwards, the party and state leadership had repeatedly launched campaigns and restrictive measures aimed at curbing alcohol consumption, strengthening labour discipline, raising labour productivity, preventing the production of illicit alcohol, and bringing the social consequences of drunkenness under control. Yet all these efforts came up against the same contradiction: the Stalinist bureaucracy treated alcoholism not as a social problem, but primarily as an administrative issue that could be solved through prices, prohibitions, discipline, propaganda, and police control.

In 1958, the CPSU Central Committee and the Soviet government adopted the first major anti-alcohol resolution of the post-war period. According to the chronology included in the CIA’s April 1986 research report [*], the programme introduced under Khrushchev involved a 20 per cent increase in the price of vodka; restricting sales to the hours between 10 a.m. and 9 p.m.; reducing the number of retail outlets; and limiting the sale of alcohol in restaurants. The same chronology notes that consumption fell by 5.4 per cent for one year. Yet this decline did not prove lasting.

A Soviet citizen caught with a homemade still used for producing illicit alcohol.

This was not simply because the measures themselves were limited in scope. The deeper problem lay in the internal contradictions of the state’s alcohol policies. On the one hand, vodka prices were raised, sales hours were restricted, and efforts were made to combat samogon - illicit home-distilled alcohol; on the other hand, wine production was expanded, prices were cut, and sugar production, together with sugar imports from Cuba, created conditions that fuelled both the state’s own alcohol production and illicit distilling. According to Nemtsov, in the first two months after the 1958 resolution began to be implemented, more than 20,000 illicit stills were either voluntarily handed over by members of the public or seized by the militia. Yet these measures failed to halt illicit alcohol production; by 1960, illicit alcohol sales had reached 5.2 litres per capita, surpassing official state sales, which stood at 4.6 litres. [**]

This initial attempt clearly revealed a pattern that would recur in subsequent campaigns: the state sought to limit alcohol consumption, yet continued to rely on alcohol as an indispensable instrument both for budgetary revenues and for the supply of consumer goods. The problem, therefore, did not stem solely from the “bad habits” of the population or from individual weaknesses. The mechanisms that reproduced alcoholism were rooted in the Soviet economy itself and in the bureaucratic methods of rule.

During the Brezhnev period, the second major intervention found expression in the 1972 resolution. This time, the measures were harsher. Nemtsov notes that the 1972 resolution was particularly stringent: administrative measures were stepped up, vodka prices were raised, alcohol sales before 11 a.m. on working days were prohibited, and sales on Sundays were halted altogether. The World Health Organization’s study on Russia’s alcohol policies likewise describes the 1972 resolution as the second major Soviet anti-alcohol campaign, between Khrushchev’s 1958 initiative and Gorbachev’s 1985 campaign. [***]

Brezhnev-era measures were not limited to sales restrictions. Prosecutions targeting illicit alcohol production were temporarily intensified; sobering-up centres became a familiar feature of urban life; and practices that established a direct link between alcohol dependence and breaches of labour discipline became increasingly widespread. In 1967, a system of “re-education” through compulsory treatment and labour for alcohol-dependent individuals, as well as for those who violated public order or workplace discipline, acquired a formal legal basis. Depending on a court ruling, such individuals could be held in special labour-therapy centres for periods ranging from six months to two years. In 1976, a specialised narcology service was established to deal with alcohol and drug dependence; narcology stations were set up even in large factories and industrial enterprises.

Yet Brezhnev-era alcohol policy, too, was riddled with contradictions. On the one hand, the aim was to restrict vodka consumption and combat samogon; on the other, plans were made to expand wine and beer production. In this way, the struggle against alcoholism was reduced to a limited policy of substitution: less consumption of spirits, and more consumption of low-alcohol beverages. But this approach neither eliminated the social roots of alcoholism nor called into question the state’s dependence on alcohol revenues.

In the late 1970s and early 1980s - that is, in the final years of the Brezhnev regime - anti-alcohol measures were intensified once again. According to the CIA chronology, alcohol prices were raised by between 17 and 27 per cent in the period 1979-82; educational and propaganda activities were expanded; and the enforcement of existing legal measures was tightened. [****] Yet during the same period, state alcohol production continued to rise, while samogon (illicit) production also increased sharply. This picture once again revealed the fundamental impasse in the Soviet bureaucracy’s approach to the alcohol problem: the regime was disturbed by the social and economic destruction caused by alcohol, but it did not possess a socio-economic structure that would allow it to abandon alcohol production and sales altogether.

The Andropov period is particularly significant in the run-up to the 1985 campaign. Andropov’s brief tenure is generally associated with efforts to strengthen labour discipline, improve efficiency, combat corruption, and raise labour productivity. According to Nemtsov, while still head of the KGB, Andropov sent a memorandum to Politburo members in early 1982 stating that the fight against drunkenness needed to be intensified. The Politburo subsequently established a commission chaired by A. Pelše. What is striking is that the commission’s first draft acknowledged that administrative and punitive measures could not get to the roots of the alcoholism problem. The draft stated that a long-term and systematic struggle was required; as a first step, it proposed increasing the production of dry wine and beer, and expanding the network of cafés and other establishments where alcoholic beverages were sold by the glass. [*****]

However, this more “liberal” draft was never implemented. With Brezhnev’s death in November 1982 and Pelše’s death in 1983, the process took a different turn. Solomentsev’s appointment as head of the commission dealing with anti-alcohol legislation, together with Andropov’s drive to tighten discipline across the country, paved the way for harsher administrative measures. In the same period, Andropov also approved the sale of a cheaper type of vodka. This inexpensive vodka - popularly known as “Andropovka” or shkolnitsa - was in all likelihood intended to make the anti-alcohol measures more acceptable to the public. This alone is enough to summarise the contradiction of the period: the regime championed “sobriety” and labour discipline while at the same time putting cheaper vodka on the market.

A 1985 USSR postage stamp:
“Sobriety is the rule of life.”

The common feature of the initiatives preceding the 1985 campaign was that they sought to bring the problem under control through administrative decrees and measures without questioning the social conditions that gave rise to alcoholism. The absence of socialist democracy, relations of production, the organisation of work, the constriction of everyday life, the scarcity of consumer goods, the deep-seated alienation that permeated society, the state’s dependence on alcohol revenues, and the bureaucratic methods of rule were all left outside the scope of this scrutiny. Given its own material interests, the Kremlin bureaucracy could not have acted otherwise.

The difference in 1985 was that, under conditions in which the Soviet Union’s economic problems had become markedly more severe, instruments that had already been tried before were now deployed far more rapidly, far more harshly, and on a far broader scale. The shortening of sales hours, price increases, production restrictions, propaganda, disciplinary measures, party-controlled “voluntary” societies, and interventions in the cultural sphere constituted an intensified combination of methods that had been tried piecemeal in earlier campaigns. Moreover, this time the Kremlin bureaucracy was prepared to accept a serious decline even in alcohol revenues, one of the stable sources of the state budget throughout the twentieth century.

Yet, as with all previous attempts, the 1985 campaign too took shape as a bureaucratic intervention that failed to address the roots of the problem. The failure of earlier campaigns had not enabled the Stalinist regime to grasp the social sources of alcoholism. On the contrary, the same prescriptions were reapplied with greater administrative force. For this reason, the consequences of the 1985 campaign must be considered not only in terms of the temporary decline in alcohol consumption, but also together with the collapse in budget revenues, the spread of illicit alcohol production, sugar shortages, growing social discontent, and new fissures in the regime’s legitimacy. These consequences will be examined in the following instalments.

[*] CIA, Gorbachev’s Campaign Against Alcohol, April 1986, p. 7.

[**] Aleksandr Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, trans. Howard M. Goldfinger and Andrew Stickley, Södertörn University, 2011, pp. 91-92.

[***] WHO Regional Office for Europe, Alcohol Policy Impact Case Study: The Effects of Alcohol Control Measures on Mortality and Life Expectancy in the Russian Federation, Copenhagen, 2019, p. 2.

[****] CIA, Gorbachev’s Campaign Against Alcohol, p. 7.

[*****] Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, pp. 100-101.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (5)

Hruşçov’dan Andropov’a alkolizmle mücadele

Alkol karşıtı kampanyayı destekleyen mitinglerden bir kare (1987)

Bir önceki bölümde Aleksandr Nemtsov’un, Mayıs 1985’te başlatılan alkol karşıtı kampanyayı son yarım yüzyılda dünyada benzeri olmayan bir girişim olarak tanımladığına işaret etmiştik. Dahası Nemtsov’a göre bu kampanya, alkol üretim ve tüketiminin Rusya’daki uzun tarihinde de eşi görülmemiş nitelikte bir olaydı: Devlet yalnızca alkol tüketimini önemli ölçüde ve çok kısa sürede azaltmakla kalmamış, 20. yüzyıl boyunca kamu maliyesinin istikrarlı gelir kaynaklarından biri olan alkol satışlarından elde edilen devlet gelirlerini de ilk kez ciddi biçimde düşürmüştü.

Bu istisnai niteliğine rağmen, 1985 yılında başlatılan alkol karşıtı kampanya, Sovyetler Birliği’nde sarhoşluk ve alkolizm sorununa karşı girişilen ilk büyük müdahale değildi. Hruşçov döneminden başlayarak parti ve devlet yönetimi, alkol tüketimini sınırlamak, iş disiplinini güçlendirmek, emek üretkenliğini artırmak, kaçak içki üretimini önlemek ve sarhoşluğun toplumsal sonuçlarını denetim altına almak için defalarca kampanya ve kısıtlama girişiminde bulunmuştu. Ancak bu girişimlerin hepsi aynı çelişkiye takıldı: Stalinist bürokrasi alkolizmi bir toplumsal sorun olarak değil, esas olarak fiyat, yasak, disiplin, propaganda ve polisiye denetim yoluyla çözülebilecek bir idari sorun olarak ele alıyordu.

1958 yılında SBKP Merkez Komitesi ve Sovyet hükümeti, savaş sonrası dönemin ilk büyük alkol karşıtı kararını kabul etti. CIA’in Nisan 1986 tarihli araştırma raporunda [*] yer alan kronolojiye göre Hruşçov dönemindeki bu program kapsamında votka fiyatı yüzde 20 artırıldı; satış saatleri 10.00-21.00 aralığıyla sınırlandırıldı; satış noktaları azaltıldı; restoranlarda içki satışı kısıtlandı. Aynı kronoloji, tüketimin bir yıl için yüzde 5,4 düştüğünü de belirtir. Ancak bu düşüş kalıcı olmadı.

Kaçak içki üretiminde kullanılan ev yapımı damıtma düzeneğiyle yakalanan bir Sovyet yurttaşı.

Bunun nedeni yalnızca önlemlerin sınırlı kalması değildi. Daha derindeki sorun, devletin alkol politikalarının kendi içinde çelişkili olmasıydı. Bir yandan votka fiyatları artırılıyor, satış saatleri daraltılıyor ve samogonla (evde kaçak damıtılan içkiyle) mücadele ediliyor; diğer yandan şarap üretimi artırılıyor, fiyatlar düşürülüyor, şeker üretimi ve Küba’dan yapılan şeker ithalatı hem devletin alkol üretimini hem de kaçak damıtımı besleyen bir zemin yaratıyordu. Nemtsov’un aktardığına göre, 1958 kararının uygulanmaya başlamasından sonraki ilk iki ayda halkın kendi isteğiyle teslim ettiği ya da milis kuvvetlerince ele geçirilen 20 binden fazla kaçak içki düzeneği vardı. Fakat bu önlemler kaçak içki üretimini durduramadı; 1960’ta kaçak alkol satışları kişi başına 5,2 litreyle resmî devlet satışlarını, yani 4,6 litreyi geçmişti. [**]

Bu ilk girişim, sonraki kampanyalarda da tekrar edecek bir örüntüyü açıkça ortaya koyuyordu: devlet alkol tüketimini sınırlamak istiyor, fakat alkolü hem bütçe gelirleri hem de tüketim malları arzı açısından vazgeçilmez bir araç olarak kullanmaya devam ediyordu. Dolayısıyla sorun, yalnızca “halkın kötü alışkanlıkları”ndan ya da bireysel zaaflardan kaynaklanmıyordu. Alkolizmi yeniden üreten mekanizmalar, Sovyet ekonomisinin ve bürokratik yönetim tarzının kendi içinde yer alıyordu.

Brejnev döneminde ikinci büyük müdahale 1972 kararında ifadesini buldu. Bu kez önlemler daha sertti. Nemtsov, 1972 kararının özellikle katı olduğunu; idari önlemlerin artırıldığını, votka fiyatlarının yükseltildiğini, iş günlerinde saat 11.00’den önce alkol satışının yasaklandığını ve pazar günleri satışın durdurulduğunu belirtir. Dünya Sağlık Örgütü’nün Rusya’nın alkol politikaları üzerine hazırladığı çalışmada da 1972 kararı, Hruşçov’un 1958 girişimi ile Gorbaçov’un 1985 kampanyası arasında ikinci büyük Sovyet alkol karşıtı kampanyası olarak anılır. [***]

Brejnev dönemi önlemleri yalnızca satış kısıtlamalarından ibaret değildi. Kaçak içki üretimine yönelik kovuşturmalar geçici olarak yoğunlaştırıldı; ayıltma merkezleri kent yaşamının bir parçası hâline geldi; alkol bağımlılığı ve iş disiplini ihlalleri arasında doğrudan bağ kuran uygulamalar yaygınlaştı. 1967’de alkol bağımlıları ve kamu düzenini ya da iş disiplinini ihlal edenler için zorunlu tedavi ve çalıştırma yoluyla “yeniden eğitim” sistemi hukuki dayanak kazanmıştı. Bu kişiler, mahkeme kararına bağlı olarak altı aydan iki yıla kadar özel çalışma-terapi merkezlerinde tutulabiliyordu. 1976’da ise alkol ve uyuşturucu bağımlılığıyla ilgilenmek üzere özel narkoloji hizmeti kuruldu; büyük fabrikalarda ve üretim tesislerinde dahi narkoloji istasyonları oluşturuldu.

Ancak Brejnev döneminin alkol politikası da baştan sona çelişkilerle doluydu. Bir yandan votka tüketiminin sınırlandırılması ve samogonla mücadele hedefleniyor, diğer yandan şarap ve bira üretiminin artırılması planlanıyordu. Böylece alkolizme karşı mücadele, daha az sert içki ve daha fazla düşük alkollü içki tüketimi gibi sınırlı bir ikame politikasına indirgeniyordu. Fakat bu politika, alkolizmin toplumsal köklerini ortadan kaldırmadığı gibi, devletin alkol gelirlerine bağımlılığını da sorgulamıyordu.

1970’lerin sonu ve 1980’lerin başında, yani Brejnev rejiminin son yıllarında, alkol karşıtı önlemler yeniden yoğunlaştırıldı. CIA’in kronolojisine göre 1979-82 döneminde alkol fiyatları yüzde 17 ile 27 arasında artırıldı; eğitim ve propaganda faaliyetleri çoğaltıldı; mevcut yasal önlemlerin uygulanması sıkılaştırıldı. [****] Fakat aynı dönemde devletin alkol üretimi artmaya devam etti, samogon üretimi de keskin biçimde yükseldi. Bu tablo, Sovyet bürokrasisinin alkol sorununa yaklaşımındaki temel çıkmazı bir kez daha gösteriyordu: rejim, alkolün yol açtığı toplumsal ve ekonomik yıkımdan rahatsızdı; ama alkol üretiminden ve satışından bütünüyle vazgeçebilecek bir toplumsal-ekonomik yapıya da sahip değildi.

Andropov dönemi, 1985 kampanyasına giden yolda özellikle önemlidir. Andropov’un kısa iktidarı, genel olarak iş disiplini, verimlilik, yolsuzlukla mücadele ve emek üretkenliğini artırma hedefleriyle anılır. Nemtsov’un aktardığına göre, Andropov daha KGB başkanıyken, 1982 başında Politbüro üyelerine sarhoşlukla mücadelenin güçlendirilmesi gerektiğini bildiren bir memorandum göndermişti. Politbüro bunun üzerine A. Pelşe başkanlığında bir komisyon oluşturdu. İlginç olan, hazırlanan ilk taslağın idari ve cezalandırıcı önlemlerin alkolizm sorununun köklerine inemeyeceğini kabul etmesiydi. Taslak, uzun vadeli ve sistematik bir mücadele gerektiğini belirtiyor; ilk adım olarak sek şarap ve bira üretiminin artırılmasını, alkollü içkilerin bardakla satıldığı kafe ve işletmeler ağının genişletilmesini öneriyordu. [*****]

Fakat bu daha “liberal” taslak hayata geçmedi. Brejnev’in Kasım 1982’de, Pelşe’nin ise 1983’te ölmesiyle süreç başka bir yöne evrildi. Solomentsev’in anti-alkol mevzuatıyla ilgili komisyonun başına geçmesi ve Andropov’un ülke genelinde disiplini sertleştirme çizgisi, daha ağır idari önlemlerin önünü açtı. Aynı dönemde Andropov daha ucuz bir votka türünün satışını da onayladı. Halk arasında “Andropovka” ya da “şkolnitsa” olarak anılan bu ucuz votka, büyük olasılıkla alkol karşıtı önlemleri daha kabul edilebilir kılma amacı taşıyordu. Bu bile dönemin çelişkisini özetlemeye yeter: rejim bir yandan “ayıklığı” ve iş disiplinini savunuyor, diğer yandan daha ucuz votkayı piyasaya sürüyordu.

1985 tarihli SSCB posta pulu,
“Ayık olmak yaşamın kuralıdır”

1985 kampanyasını önceleyen girişimlerin ortak özelliği, alkolizmi doğuran toplumsal koşulları sorgulamadan sorunu idari kararname ve tedbirlerle denetim altına almaya çalışmalarıydı. Sosyalist demokrasinin yokluğu, üretim ilişkileri, çalışma düzeni, gündelik hayatın sıkışmışlığı, tüketim malları kıtlığı, toplumu derinden saran yabancılaşma, devletin alkol gelirlerine bağımlılığı ve bürokratik yönetim tarzı bu sorgulamanın dışında bırakılıyordu. Kremlin bürokrasisinin kendi maddi çıkarları gereği başka türlü davranması mümkün değildi.

1985’in farkı, Sovyetler Birliği’nde ekonomik sorunların iyice ağırlaştığı koşullarda, daha önce denenmiş araçların bu kez çok daha hızlı, çok daha sert ve çok daha geniş ölçekli biçimde uygulanmasıydı. Satış saatlerinin daraltılması, fiyat artışları, üretim kısıtlamaları, propaganda, disiplin önlemleri, parti denetimindeki “gönüllü” cemiyetler ve kültürel alana müdahaleler, daha önceki kampanyalarda parça parça denenmiş yöntemlerin yoğunlaştırılmış bir bileşimiydi. Üstelik bu kez Kremlin bürokrasisi, 20. yüzyıl boyunca devlet bütçesinin istikrarlı kaynaklarından biri olan alkol gelirlerini bile ciddi biçimde düşürmeyi göze almıştı.

Ne var ki daha önceki bütün girişimlerde olduğu gibi, 1985 kampanyası da sorunun köklerine inmeyen bürokratik bir müdahale olarak biçimlendi. Önceki kampanyaların başarısızlığı, Stalinist rejime alkolizmin toplumsal kaynaklarını kavrama olanağı sağlamadı. Tersine, aynı reçeteler daha büyük bir idari şiddetle yeniden uygulandı. Bu nedenle 1985 kampanyasının sonuçları da yalnızca alkol tüketimindeki geçici düşüşle değil, bütçe gelirlerindeki çöküş, kaçak içki üretiminin yaygınlaşması, şeker kıtlığı, toplumsal hoşnutsuzluk ve rejimin meşruiyetinde yeni çatlaklarla birlikte ele alınmalıdır. Sonraki bölümlerde bu sonuçları ele alacağız.

[*] CIA, Gorbachev’s Campaign Against Alcohol, Nisan 1986, s. 7.

[**] Aleksandr Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, çev. Howard M. Goldfinger ve Andrew Stickley, Södertörns högskola, 2011, s. 91-92.

[***] WHO Regional Office for Europe, Alcohol Policy Impact Case Study: The Effects of Alcohol Control Measures on Mortality and Life Expectancy in the Russian Federation, Copenhagen, 2019, s. 2.

[****] CIA, a.g.e., s. 7.

[*****] Nemtsov, a.g.e., s. 100-101.

Devam edecek

Soviet Stalinism and secrecy: Gorbachev's revelations

Around a year ago, while reading the memoirs of Mikhail Gorbachev, President of the USSR and General Secretary of the CPSU, I came across a passage that left a profound impression on me:

Andropov and I were drawn even closer together in our work during his early months as General Secretary. I sensed his trust in me and his support. At the very end of 1982 he suggested meaningfully: 'You know what, Mikhail, don't limit your work to the agrarian sector. Try to look at other aspects.'

He fell silent and then added: 'In general terms, act as if you had to shoulder all the responsibility one day. I mean it.'

The first question we had to grapple with after Andropov's election concerned a decision which had been taken by the Politburo when Brezhnev was still alive, to increase prices for bread and cotton fabrics. Andropov asked Ryzhkov and me to examine the matter once more and to report our conclusions to him. Trying to understand the essence of the whole business, we asked for access to the budget, but Andropov simply laughed that off: 'Nothing doing! You're asking too much. The budget is off limits to you.'

I must say that many 'secrets' of the budget were so well kept that I found out about some of them only on the eve of my stepping down as President. (Mikhail Gorbachev, Memoirs, trans. Georges Peronansky and Tatjana Varsavsky, Doubleday, New York, October 1996, pp. 146-7)

Gorbachev’s striking revelations portray a profoundly bleak and thought-provoking picture of how the Soviet regime functioned -or, more accurately, failed to function. Let us list his disclosures one by one and take a closer look at each.

In this context, the first point to be made is this: the USSR was ruled by a regime so opaque that even members of the Politburo -the country’s highest political decision-making body- had no access to the state budget, the most fundamental piece of financial information. When two Politburo members requested to see the consolidated figures for revenue and expenditure, the General Secretary of the time bluntly refused with a curt “Nothing doing!” Even more remarkably, these very members had been asked to reconsider a highly sensitive decision [*] to increase the prices of essential goods such as bread and cotton textiles—yet they were being kept entirely in the dark about the financial context behind it.

Ironically, the very same General Secretary who denied Gorbachev access to the budget figures was whispering in his ear that he should begin preparing to take over the post himself.

Indeed, around two and a half years after this astonishing episode, in March 1985, Gorbachev -the very man who had once been denied access to the consolidated budget- rose to the highest position in the Communist Party of the Soviet Union, becoming General Secretary, just as Andropov had predicted. (That same year, Ryzhkov was appointed Chairman of the Council of Ministers.) Yet even Gorbachev, who now wielded supreme authority -first as Party leader and later as President of the state- would only gain full insight into the meticulously guarded budgetary "secrets" in 1990 or 1991, by which point the USSR was already in irreversible decline. Notably, Gorbachev refrains from specifying the exact year.

Andropov and Gorbachev, side by side. Andropov died of kidney failure at the age of 70, not long after this photograph was taken. Not a single report about his illness appeared in the Soviet press.

Yet the problem ran far deeper than the excessive secrecy surrounding the budget or the thick veil drawn over other crucial data. Much of the information -whether kept classified, selectively disclosed, or officially presented to domestic and international audiences alike- was manipulated, incomplete, misleading, and therefore ultimately unreliable.

But what of the Soviet working class and the other sections of the labouring population—those officially proclaimed to be the true bearers of power? What role were they able to play in this dystopian regime, where all avenues for political participation had been systematically sealed off? The harsh truth is this: Stalinism had politically lobotomised them long before. Indeed, without this calculated incapacitation, the rapid restoration of capitalism in the Soviet Union under Gorbachev’s leadership would scarcely have been possible.

[*] In 1962, in the Soviet city of Novocherkassk, a 30–35% cut in workers’ wages, combined with a 35% rise in the prices of essential foodstuffs such as meat and dairy, sparked protests amidst deepening economic hardship. During the demonstrations, Soviet security forces opened fire on unarmed civilians, killing 26 and injuring 87. This uprising served as a sobering lesson for the Stalinist regime, prompting the authorities to adopt a far more cautious approach to food price increases. The Novocherkassk massacre—an emblematic instance of Stalinist secrecy—was concealed from both the Soviet public and the outside world for thirty years, only coming to light after the collapse of the USSR.

Sovyet Stalinizmi ve gizlilik: Gorbaçov’un ifşaatı

Yaklaşık bir yıl önce, SSCB Başkanı ve SBKP Genel Sekreteri Mihail Gorbaçov'un anılarını okurken beni derinden etkileyen şu pasajla karşılaştım:

Andropov ile ben, onun Genel Sekreter olarak göreve başladığı ilk aylarda yürüttüğümüz çalışmalar sırasında daha da yakınlaştık. Bana duyduğu güveni ve desteğini hissediyordum. 1982'nin sonlarına doğru, anlamlı bir şekilde şunları söyledi: "Bak Mihail, çalışmalarını tarım sektörüyle sınırlama. Diğer alanlara da yönelmeyi dene."

Bir süre sessiz kaldı ve ardından ekledi: "Genel olarak, sanki bir gün tüm sorumluluğu üstlenmek zorunda kalacakmışsın gibi davran. Bunu ciddi söylüyorum."

Andropov'un seçilmesinin ardından ele almak zorunda kaldığımız ilk mesele, Brejnev henüz hayattayken Politbüro tarafından alınan ekmek ve pamuklu kumaş fiyatlarını artırma kararıydı. Andropov, Rıjkov ve benden konuyu tekrar incelememizi ve sonuçları kendisine iletmemizi istedi. İşin özünü kavrayabilmek için bütçeye erişim talep ettik; ancak Andropov bunu gülerek geçiştirdi: "Olmaz öyle şey! Çok ileri gidiyorsunuz. Bütçeye erişiminiz yasak."

Şunu belirtmeliyim ki bütçeye dair pek çok "sır" öylesine iyi saklanmıştı ki bazılarını ancak Cumhurbaşkanlığı görevimden ayrılışımın hemen öncesinde öğrenebildim. (Mikhail Gorbachev, Memoirs, çev. Georges Peronansky ve Tatjana Varsavsky, Doubleday, New York, Ekim 1996, s. 146-7)

Gorbaçov’un bu çarpıcı ifşaatı, Sovyetler Birliği’ndeki rejimin işleyişine (ya da daha doğrusu işlemeyişine) dair son derece karanlık ve düşündürücü bir tablo çiziyor. Gorbaçov’un anlattıklarını, alt alta sıralayalım ve bunlara biraz daha yakından bakalım.

Bu bağlamda, ilk söylenmesi gereken şey şudur: SSCB, öyle bir rejimle yönetiliyordu ki, ülkenin en üst düzey siyasi karar alma mekanizması olan Politbüro üyelerinin bile devletin temel finansal bilgisi olan bütçeye erişimi bulunmuyordu. İki Politbüro üyesi, ülkenin konsolide gelir ve gider rakamlarını görmek istediğinde ise kendilerine, dönemin genel sekreteri tarafından “Olmaz öyle şey!” denilerek erişim izni tanınmadı. Üstelik bu iki Politbüro üyesinden, ekmek ve pamuklu kumaş gibi temel tüketim mallarının fiyatlarında artış yapılmasını öngören son derece kritik bir kararı [*] yeniden değerlendirmeleri istenmiş olduğu halde.

İronik bir biçimde, dönemin genel sekreteri, bütçe verilerine erişim taleplerini reddettiği bu iki kişiden birinin – yani Gorbaçov’un – kulağına kendisini genel sekreterlik görevine hazırlanması gerektiğini fısıldıyordu.

Nitekim, bu şaşırtıcı olaydan yaklaşık iki buçuk yıl sonra, Mart 1985’te, konsolide bütçeyi görmesine izin verilmeyen Gorbaçov, Andropov'un öngörüsü doğrultusunda Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin en üst makamı olan genel sekreterlik koltuğuna oturdu. (Rıjkov ise aynı yıl Bakanlar Kurulu Başkanlığı’na getirildi.) Ancak hem partinin genel sekreteri hem de sonrasında devletin cumhurbaşkanı olarak en yüksek yetkilere sahip olan Gorbaçov bile, bütçeye dair özenle saklanan "sırların" tamamına, ancak Sovyetler Birliği'nin geri dönülmez bir şekilde dağılma sürecine girdiği 1990 ya da 1991 yıllarında – ki Gorbaçov kesin bir tarih belirtmiyor – tam olarak vakıf olabilecekti.

Andropov ve Gorbaçov yan yana. Andropov bu fotoğrafın çekilmesinden kısa bir süre sonra 70 yaşında böbrek yetmezliğinden öldü. Sovyet basınında hastalığıyla ilgili tek bir haber bile yayımlanmadı.

Ne var ki sorun sadece bütçenin aşırı derecede gizli tutulması veya diğer pek çok önemli verinin kalın bir sır perdesi ardında saklanmasıyla sınırlı değildi. Gizlenen, kısıtlı bir biçimde paylaşılan veya resmî olarak hem ülke hem de dünya kamuoyuna açıklanan verilerin önemli bir kısmı aynı zamanda manipüle edilmiş, eksik, yanıltıcı ve dolayısıyla güvenilirlikten uzaktı.

Peki ya, resmî açıklamalarda iktidarın gerçek sahibi oldukları iddia edilen Sovyet işçi sınıfı ve diğer emekçi halk kesimlerinin durumu neydi? Siyasi katılım olanaklarının tamamen tıkalı olduğu bu distopik rejim altında ne tür bir rol üstleniyorlardı? Ne yazık ki, onlar Stalinizm tarafından uzun yıllar önce siyasi olarak lobotomize edilmişlerdi. Zaten, bu olmadan da Sovyetler Birliği’nde Gorbaçov’un önderliği altında kapitalizmin büyük bir hızla restore edilmesi kesinlikle mümkün olmazdı.

[*] 1962 yılında, Sovyetler Birliği'nin Novoçerkassk şehrinde, işçi ücretlerinin %30-35 oranında düşürülmesi ve aynı dönemde temel gıda maddelerinden et ve süt ürünlerine yapılan %35'lik zam, halkın ekonomik durumunu daha da kötüleştirerek protestolara neden oldu. Protestolar sırasında, Sovyet güvenlik güçlerinin ateş açması sonucu 26 kişi hayatını kaybetti ve 87 kişi yaralandı. Bu ayaklanma, Stalinist rejim için ciddi bir ders niteliği taşıdı ve Sovyet hükümeti, temel gıda maddelerine zam yapma konusunda çok daha temkinli bir yaklaşım benimsemeye yöneldi. Novoçerkassk Katliamı, Stalinist gizlilik politikasının tipik bir örneği olarak ülke ve dünya kamuoyundan 30 yıl boyunca saklanmış, ancak Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından gün yüzüne çıkmıştır.