Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (9)

The crisis and waning of the campaign

“Give us back the good old Brezhnev days!” D. Oboznenko’s 1989 poster satirises nostalgia for the Brezhnev era through the image of alcohol.

By mid-1987, the anti-alcohol campaign launched by the Gorbachev leadership in 1985 amid a major atmosphere of political mobilisation had reached a serious impasse. Official statistics still claimed significant declines in alcohol consumption, crime rates, traffic accidents and workplace absenteeism; nor was the narrative of the campaign’s success being entirely abandoned. Yet signs that the policy had run up against its limits were now becoming increasingly visible in central Party documents, in the Soviet press and in public opinion surveys.

The CPSU Central Committee’s statement issued in June 1987 was significant in this respect. The statement did not declare that the goal of “making sobriety the norm of life” had been abandoned; on the contrary, it proclaimed that the campaign would continue with determination. Yet the same text had to acknowledge that the policy was not being implemented “everywhere with the necessary perseverance, vigour and consistency”; that some party and state officials had lost interest in the campaign; and even that some were themselves given to drinking. More importantly, it noted that there had been insufficient understanding of the fact that drunkenness and alcoholism could not be eradicated through “noisy, short-term campaigns”.

The problems did not, as the Central Committee’s statement implied, stem simply from lax implementation. The basic logic of the campaign rested on detaching the alcohol problem from its social roots and attempting to solve it through administrative prohibitions, price increases, penalties and moralistic propaganda. Official channels for the sale of alcohol had been narrowed, prices had been raised, and sales hours and outlets restricted. Yet these measures did not eliminate the demand for alcohol; they drove it into informal, unregulated and often far more dangerous channels.

One of the gravest consequences of this impasse was the spread of samogon production and the use of toxic alcohol surrogates. As access to alcohol through official channels became more difficult, people turned to homemade illicit spirits, cheap colognes, lotions, perfumes, solvents, methanol, antifreeze and other chemicals.

This was also the key point that called the campaign’s official narrative of success into question. Official alcohol sales may indeed have fallen; yet this decline exaggerated the extent to which actual alcohol consumption had decreased. This contradiction is clearly visible in the graph below:

Official alcohol sales and estimated samogon production in Russia, 1980–1992

Litres of pure alcohol per capita per year

Source: Christina Gathmann and Marijke Welisch, “The Gorbachev Anti-Alcohol Campaign and Russia’s Mortality Crisis”, CESifo DICE Report, 4/2012, p. 64. The official alcohol sales data in the graph are drawn from the annual statistical yearbooks of Goskomstat and Rosstat; the estimates of illicit alcohol production are based on an extension of Nemtsov’s calculations.

During the campaign years, official alcohol sales declined sharply, while estimated samogon production rose. This showed that, rather than eliminating a substantial share of the demand for alcohol, the campaign had driven it into informal production and the black market.

Samogon was already a deeply rooted phenomenon in Soviet society; particularly in rural areas, it served as a means of payment for small services, a source of entertainment and consolation, and part of the everyday informal exchange relations of daily life. Preparing a bottle of homemade spirits in return for tasks such as carrying firewood, doing garden work or carrying out house repairs was common practice in many places. For this reason, the campaign was confronting not only illicit alcohol production, but also a broader reality in Soviet society: one bound up with shortages, service bottlenecks, the inadequacy of official distribution channels and the networks of the informal economy.

The rapid expansion of illicit alcohol production also created serious problems with sugar supplies. In 1986 and 1987, sugar sales surged dramatically; the increase recorded over those two years matched the total rise seen over the entire decade from 1970 to 1980. Although the Soviet Union was one of the world’s leading sugar producers, the demand for raw materials generated by samogon production grew so large that, by 1987, roughly one-tenth of the country’s sugar output was estimated to have been used in illicit alcohol production. Fruit thefts likewise increased as homemade wine production became more widespread.

“Three hundred glasses of tea. The sugar - separately!” Krokodil, no. 15, 1988.

Moreover, in some places this process also began to fuel organised crime. Examples such as the theft of sugar and other raw materials, the misappropriation of vodka and spirits from distilleries, and the bribing of police officers and factory managers into these networks showed that the de facto semi-prohibition created by the campaign had opened up new scope for black-market and proto-mafia networks. These networks, which had flourished during the Brezhnev era amid shortages, bribery, the informal economy and the black market, were now taking advantage of the new spheres of activity and profitability generated by the campaign.

The crisis of the campaign also made itself felt in the sphere of propaganda. The Party apparatus still regarded the media as one of the campaign’s principal instruments of mobilisation. In the last two months of 1986, more than a hundred articles on the subject were published in the central press, and there were more than fifty television broadcasts. Yet, according to the Secretariat of the Central Committee, the media were not covering the campaign in a sufficiently systematic, creative or effective manner. Journalists were slow to respond to the rise in samogon production and to the shift of alcohol consumption into the home; ministries that were delaying the transition to the production of non-alcoholic products often escaped criticism altogether. By 1988, the number of articles on the alcohol problem had fallen to less than half the 1985 level, and those that were published had become more superficial. In other words, the campaign’s capacity for ideological mobilisation was also losing its force.

Social discontent was also reflected in public opinion surveys. Soviet opinion research, which began to be conducted more regularly from 1987 onwards, showed that a significant section of the population was dissatisfied with the way the campaign was being implemented and believed that the expected results had not been achieved. This discontent increasingly came to be directed at Gorbachev personally. In his memoirs, Gorbachev acknowledges that people had grown weary of waiting in queues for hours and of being unable to obtain vodka or wine even for a special occasion, and that their anger was directed above all at the General Secretary, who was “held responsible for everything”. The nickname given to him - “the Mineral Water Secretary” - became one of the symbols of this social backlash.

The All-Union Voluntary Society for the Struggle for Sobriety, one of the most important instruments of the campaign’s bureaucratic organisation, was likewise plunged into crisis during this period. Having reached 450,000 branches shortly after its establishment and operating with thousands of local offices and a full-time staff of 6,500, this vast organisation had turned into an expensive bureaucratic apparatus whose membership dues were insufficient to cover its expenditure, with its deficits funded from the central state budget. Moreover, the Society’s own practice openly contradicted its professed commitment to “sobriety”: according to Ogonyok magazine, at least a third of its members drank alcohol, some branch heads ended up in sobering-up stations, and workers were effectively forced to attend meetings at their factories. Thus the image of “voluntary social mobilisation” was steadily losing credibility.

“Sobriety Society, District Branch.” Krokodil, no. 35, 1988.

In October 1988, the Secretariat of the Central Committee decided to “restructure” the Society’s activities. It proposed reducing the full-time apparatus by half, retaining “genuine volunteers for sobriety”, and redirecting activities towards broader “anti-alcohol education centres”. Yet these adjustments did not bring about any fundamental improvement. The easing of restrictions on alcohol sales and rumours that the Society might be dissolved further undermined morale among its members. Branches began to close, and activity began to decline. Thus the organisation that had been used at the outset of the campaign to create an image of mass support became, from 1988 on, one of the symbols of retreat and disintegration.

In the end, with a new decision taken by the Central Committee in October 1988, this form of combating alcoholism was effectively brought to an end. This did not mean that all the measures introduced under the campaign disappeared at once; some restrictions, high prices and delayed adjustments in production continued for some time. Yet the political centre of gravity had shifted. Confronted with a deepening economic crisis, the Gorbachev leadership was now turning towards accelerating perestroika, expanding enterprise autonomy, giving greater scope to profit criteria, contractual relations and market mechanisms. The anti-alcohol campaign, however, was allowed to fade away in an entirely bureaucratic manner - without a clear accounting of its results, and without being made the subject of a democratic debate before society.

As the campaign faded, it was increasingly replaced by a new line of reform more openly aimed at disciplining the working class through market discipline. Nikolai Shmelev, one of Gorbachev’s advisers, encapsulated the meaning of this shift when, in 1989, he presented the threat of losing one’s job as the most effective remedy “against laziness, drunkenness and irresponsibility”.

Thus, the fading of the anti-alcohol campaign came to signify not merely the end of an unsuccessful public health policy; it also became a telling indication of the Stalinist bureaucracy’s shift from administrative coercion and moralistic mobilisation towards market discipline and capitalist restoration.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (9)

Kampanyanın krizi ve sönümlenmesi

“Eski güzel Brejnev günlerini geri verin!” D. Oboznenko’nun 1989 tarihli posteri, alkol üzerinden Brejnev dönemine duyulan nostaljiyi hicvediyor.

1987 yılının ortalarına gelindiğinde, Gorbaçov yönetiminin 1985’te büyük bir siyasal seferberlik havası içinde başlattığı alkol karşıtı kampanya ciddi bir tıkanmayla karşı karşıya kalmıştı. Resmî istatistikler hâlâ alkol tüketiminde, suç oranlarında, trafik kazalarında ve işe devamsızlıkta önemli düşüşler yaşandığını ileri sürüyor; kampanyanın başarı anlatısı bütünüyle terk edilmiyordu. Ancak artık merkezî parti belgelerinde, Sovyet basınında ve kamuoyu yoklamalarında uygulamanın sınırlarına dayandığını gösteren işaretler giderek daha açık biçimde görünür hâle gelmişti.

SBKP Merkez Komitesi’nin Haziran 1987’de yayımladığı açıklama bu açıdan önemliydi. Açıklama, “ayıklığın hayatın normu hâline getirilmesi” hedefinden vazgeçildiğini söylemiyor, tersine kampanyanın kararlılıkla sürdürüleceğini ilan ediyordu. Fakat aynı metin, uygulamanın “her yerde gereken sebat, ataklık ve tutarlılıkla” yürütülmediğini; parti ve devlet görevlilerinin bir bölümünün kampanyaya ilgisini kaybettiğini; hatta bazılarının bizzat içkiye meyilli olduğunu kabul etmek zorunda kalıyordu. Daha önemlisi, sarhoşluk ve alkolizmin “gürültülü ve kısa vadeli kampanyalarla” ortadan kaldırılamayacağının yeterince kavranamadığı belirtiliyordu.

Sorunlar, Merkez Komitesi’nin açıklamasında öne sürüldüğü gibi yalnızca uygulama gevşekliğinden kaynaklanmıyordu. Kampanyanın temel mantığı, alkol sorununu toplumsal köklerinden kopararak idari yasaklar, fiyat artışları, cezalar ve ahlakçı propaganda yoluyla çözmeye dayanıyordu. Resmî içki satış kanalları daraltılmış, fiyatlar artırılmış, satış saatleri ve noktaları kısıtlanmıştı. Fakat bu önlemler alkol talebini ortadan kaldırmadı; onu kayıt dışı, denetimsiz ve çoğu zaman çok daha tehlikeli kanallara itti.

Bu tıkanmanın en ağır sonuçlarından biri, samogon üretiminin ve zehirli ikame maddelerin kullanımının yaygınlaşmasıydı. Resmî kanallardan alkole erişimi zorlaşan insanlar, ev yapımı kaçak içkilere, ucuz kolonyalara, losyonlara, parfümlere, çözücülere, metanole, antifrize ve başka kimyasal maddelere yöneliyordu.

Kampanyanın resmî başarı anlatısını sorgulatan temel nokta da buradaydı. Resmî alkol satışları gerçekten düşmüş olabilirdi; fakat bu düşüş gerçek alkol tüketimindeki azalmayı olduğundan büyük gösteriyordu. Bu çelişki aşağıdaki grafikte de açık biçimde görülüyor:

Rusya’da resmî alkol satışları ve tahminî samogon üretimi, 1980-1992
Kişi başına yılda litre saf alkol

Kaynak: Christina Gathmann ve Marijke Welisch, “The Gorbachev Anti-Alcohol Campaign and Russia’s Mortality Crisis”, CESifo DICE Report, 4/2012, s. 64. Grafikteki resmî alkol satış verileri Goskomstat ve Rosstat’ın yıllık istatistik derlemelerine; yasa dışı alkol üretimine ilişkin tahminler ise Nemtsov’un hesaplamalarının genişletilmesine dayanmaktadır.

Kampanya yıllarında resmî alkol satışları sert biçimde gerilerken, tahminî samogon üretimi ters yönde yükseliyordu. Bu durum, kampanyanın alkol talebinin önemli bir bölümünü ortadan kaldırmak yerine kayıt dışı üretime ve karaborsaya ittiğini gösteriyordu.

Samogon Sovyet toplumunda zaten köklü bir olguydu; özellikle kırsal kesimde küçük hizmetlerin karşılığında ödeme aracı, eğlence ve teselli aracı, gündelik hayatın gayri resmî değiş tokuş ilişkilerinin bir parçası olarak kullanılıyordu. Odun taşıtmak, bahçe işlerini yaptırmak, ev tamiri gibi işler için bir şişe ev yapımı içki hazırlamak birçok yerde olağan bir pratikti. Bu nedenle kampanya, yalnızca yasa dışı içki üretimiyle değil, Sovyet toplumunun kıtlıklar, hizmet darboğazları, resmî dağıtım kanallarının yetersizliği ve kayıt dışı ekonomi ağlarıyla iç içe geçmiş daha geniş bir gerçekliğiyle karşı karşıyaydı.

Kaçak içki üretiminin hızla büyümesi, şeker arzında da ciddi sıkıntılar yarattı. 1986 ve 1987’de şeker satışlarında olağanüstü bir artış yaşandı; iki yıl içindeki artış, 1970-1980 arasındaki on yıllık toplam artışa ulaştı. Sovyetler Birliği dünyanın önde gelen şeker üreticilerinden biri olmasına rağmen, samogon üretimi için ortaya çıkan hammadde talebi öylesine büyüktü ki, 1987’de ülkedeki şeker üretiminin yaklaşık onda birinin kaçak içki yapımında kullanıldığı tahmin ediliyordu. Meyve hırsızlıkları da ev yapımı şarap üretiminin yaygınlaşmasıyla birlikte artıyordu.

“Üç yüz bardak çay. Şekeri ayrı verin!” Krokodil, sayı 15, 1988.

Dahası, bu süreç yer yer örgütlü suç ilişkilerini de beslemeye başladı. Şekerin ve başka hammaddelerin çalınması, içki fabrikalarından votka ve sert içkilerin zimmete geçirilmesi, polis ve fabrika yöneticilerinin rüşvetle bu ağlara dahil edilmesi gibi örnekler, kampanyanın yarattığı fiilî yarı-yasak koşullarının karaborsa ve proto-mafya ağlarına yeni bir hareket alanı açtığını gösteriyordu. Brejnev döneminde kıtlıklar, rüşvet, kayıt dışı ekonomi ve karaborsa içinde palazlanan bu ağlar, kampanyanın yarattığı yeni faaliyet ve kârlılık alanlarından yararlanıyordu.

Kampanyanın krizi propaganda düzeyinde de kendini gösterdi. Parti aygıtı medyayı hâlâ kampanyanın temel seferberlik araçlarından biri olarak görüyordu. 1986’nın son iki ayında merkezî basında konuyla ilgili yüzün üzerinde makale yayımlanmış, televizyonda elliden fazla yayın yapılmıştı. Ancak Merkez Komite Sekretaryası’na göre medya kampanyayı yeterince sistematik, yaratıcı ve etkili biçimde işlemiyordu. Gazeteciler samogon üretimindeki artışa ve alkol tüketiminin ev içine kaymasına gecikmeli tepki veriyor; alkolsüz ürün üretimine geçişi geciktiren bakanlıklar çoğu kez eleştirinin dışında kalıyordu. 1988’e gelindiğinde alkol sorununa ilişkin yazıların sayısı 1985’tekinin yarısından aza düşmüş, yayımlanan yazılar da daha yüzeysel hâle gelmişti. Başka bir deyişle, kampanyanın ideolojik seferberlik kapasitesi de etkisini kaybediyordu.

Toplumsal hoşnutsuzluk kamuoyu yoklamalarına da yansıyordu. 1987’den itibaren daha düzenli yapılmaya başlanan Sovyet kamuoyu araştırmaları, halkın önemli bir bölümünün kampanyanın uygulanış biçiminden memnun olmadığını ve beklenen sonuçların alınamadığını düşündüğünü gösteriyordu. Bu hoşnutsuzluk giderek Gorbaçov’un şahsına da yöneldi. Gorbaçov anılarında, insanların saatlerce kuyrukta beklemekten ve özel bir vesileyle bile votka ya da şarap alamamaktan bıktığını, öfkenin en çok “her şeyden sorumlu tutulan” Genel Sekreter’e yöneldiğini kabul eder. Ona takılan “Maden Suyu Sekreteri” lakabı, bu toplumsal tepkinin sembollerinden biri hâline gelmişti.

Kampanyanın bürokratik örgütlenmesinin en önemli araçlarından biri olan Tüm Birlik Gönüllü Ayıklık Mücadelesi Cemiyeti de aynı dönemde krize sürüklendi. Kuruluşundan kısa süre sonra 450 bin şubeye ulaşan, binlerce yerel büro ve 6.500 kişilik sürekli kadroyla çalışan bu devasa örgüt, üye aidatları harcamalarını karşılamaya yetmeyen ve açıkları merkezî devlet bütçesi tarafında finanse edilen masraflı bir bürokratik aygıta dönüşmüştü. Üstelik Cemiyet’in kendi pratiği de “ayıklık” iddiasıyla açıkça çelişiyordu: Ogonyok dergisine göre üyelerin en az üçte biri içki içiyor, bazı şube başkanları ayıltma merkezlerinde son buluyor, işçiler fabrikalardaki toplantılara fiilen zorla götürülüyordu. Böylece “gönüllü toplumsal seferberlik” görüntüsü giderek inandırıcılığını yitiriyordu.

“Ayıklık Cemiyeti, İlçe Şubesi.” Krokodil, sayı 35, 1988.

Ekim 1988’de Merkez Komite Sekretaryası Cemiyet’in çalışmalarını “yeniden yapılandırma” kararı aldı. Tam zamanlı aygıtın yarı yarıya azaltılması, “gerçek ayıklık gönüllüleri”nin korunması ve faaliyetlerin daha geniş “alkol karşıtı eğitim merkezleri”ne yöneltilmesi önerildi. Fakat bu düzenlemeler temel bir iyileşme sağlamadı. İçki satışına ilişkin kısıtlamaların gevşetilmesi, Cemiyet’in tasfiye edilebileceği söylentileri, üyeler arasında moral bozukluğunu artırdı. Şubeler kapanmaya, faaliyetler zayıflamaya başladı. Kampanyanın başında kitlesel destek görüntüsü yaratmak için kullanılan bu örgüt, 1988’den itibaren geri çekilişin ve çözülüşün sembollerinden biri hâline geldi.

Sonuçta, Ekim 1988’de Merkez Komite’nin aldığı yeni bir kararla, alkolizmle mücadelenin bu biçimine fiilen son verildi. Bu, kampanya kapsamındaki bütün uygulamaların bir anda ortadan kalktığı anlamına gelmiyordu; bazı kısıtlamalar, yüksek fiyatlar ve üretimdeki gecikmeli uyarlamalar bir süre daha devam etti. Ancak siyasal ağırlık merkezi değişmişti. Gorbaçov yönetimi, derinleşen ekonomik kriz karşısında artık perestroykayı hızlandırmaya, işletme özerkliğine, kâr ölçütlerine, sözleşme ilişkilerine ve piyasa mekanizmalarına daha geniş alan açmaya yöneliyordu. Alkol karşıtı kampanya ise açık bir bilanço çıkarılmadan, toplum önünde demokratik bir tartışmaya konu edilmeden, yine bütünüyle bürokratik bir biçimde sönümlenmeye bırakıldı.

Kampanya sönümlenirken, onun yerini giderek daha açık biçimde işçi sınıfını piyasa disipliniyle terbiye etmeyi hedefleyen yeni bir reform çizgisi almaya başladı. Gorbaçov’un danışmanlarından Nikolay Şmelev’in 1989’da işini kaybetme tehdidini “tembelliğe, sarhoşluğa ve sorumsuzluğa karşı” en etkili ilaç olarak sunması bu dönüşümün anlamını özetliyordu.

Böylece alkol karşıtı kampanyanın sönümlenmesi, yalnızca başarısız bir halk sağlığı politikasının sonu değil; Stalinist bürokrasinin idari baskı ve ahlakçı seferberlikten piyasa disiplini ve kapitalist restorasyon yönündeki reformlara geçişinin de anlamlı bir göstergesi hâline geliyordu.

Devam edecek

Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (8)

Dizzy with success: The Campaign’s initial balance sheet

“Long live sobriety!” A scene from one of the officially staged demonstrations presented as expressions of mass support for the anti-alcohol campaign in the Soviet Union in the mid-1980s.

In the second instalment of this series, we noted that the first cracks in the anti-alcohol campaign, introduced on 1 June 1985, began to appear within a very short time. Yet the Kremlin’s bureaucratic voluntarist approach paid little heed to these early warning signs, preferring instead to treat them as temporary and secondary problems. Thus, the period from the second half of 1985 to the end of 1987 became a phase in which the campaign was pressed ahead at full speed and with growing political self-assurance.

Local administrators, as if anxious to prove that they had correctly read the signals coming from the centre, virtually began competing with one another to report the quickest and most striking “successes”. The central authorities, for their part, took these reports as confirmation of their own line, and proceeded to raise the campaign’s initial targets and expect even more ambitious results.

Thus, the administrative mobilisation organised from above was rounded off by the appearance of enthusiastic support from below; the bureaucratic decision-making apparatus mistook the feedback loop it had itself created for genuine social approval. This evoked that familiar reflex deeply embedded in Stalinist bureaucratic culture: the bureaucratic voluntarism that had ignored the devastating consequences of forced collectivisation in 1930 was now reappearing, more than half a century later, as the notorious “Dizzy with Success” of the Gorbachev-Ligachev-Solomentsev drive for “sobriety”.

The press continued to hail the campaign as a historic turning point; it became one of the principal themes of academic conferences and symposia, and citizens’ “voluntary” initiatives were presented as further evidence of this general mobilisation. Yet this apparent enthusiasm was, to a large extent, a product of the familiar political mechanisms of the Stalinist bureaucracy: the impression was created that society was responding spontaneously and eagerly to the strategy charted by the far-sighted leadership, thereby proclaiming that the campaign had already become a success story.

To reinforce this optimistic picture, statistics were published purporting to show that the campaign had begun to deliver its intended results; the individual “success stories” featured in the press were likewise presented as behavioural models for society to emulate. This was the prevailing atmosphere throughout the rest of 1985 and for much of the following two years: the campaign was portrayed not only as necessary, but also as a historic initiative already on the path to success.

Within this atmosphere, prominent activists who were held up before the public and soon became the public faces of the campaign began to advocate not merely curbing the alcohol problem, but the complete eradication of alcohol consumption as an imminent, attainable and realistic goal. Encouraged by the “success” reports reaching them, Party and state officials likewise promoted a more radical line in the same direction. Thus, although the campaign had initially been presented as a struggle against drunkenness and alcoholism, it gradually evolved into a broader bureaucratic mobilisation aimed at re-disciplining society from above around the principle of “sobriety”.

The state’s intervention under the campaign took many different forms. At the initial stage, the implementation of the new anti-alcohol regulations was defined as the responsibility of the police and the judicial system; from the very outset, however, it was made clear that these powers would be exercised not loosely or merely for show, but firmly and decisively. Drunkenness, illicit alcohol production, illegal sales, breaches of workplace discipline and disturbances of public order were placed at the centre of the campaign’s legal and law-enforcement dimension.

A Soviet citizen accused of producing samogon on trial before a Comrades’ Court, beside a homemade distillation device.

One of the most visible areas of intervention was pricing policy. As a first step, in August 1985 the prices of fruit juices were reduced, while those of vodka, cognac, and fruit and berry wines were raised significantly; the prices of beer and table wines were left unchanged at this stage. Roughly a year later, in July 1986, further increases of between 20 and 25 per cent were introduced for vodka, liqueurs, spirits and cognac, while the prices of fortified wines were raised more modestly. These price increases were partly offset by reductions in the prices of certain household and consumer goods.

Official assessments of the campaign’s first months had already signalled that its implementation would be toughened. Reviewing the work carried out in September 1985, the Politburo defined the establishment of “sobriety” as a settled norm as “one of the most important tasks of the Party and the state”, and stressed that this task had to be carried out “firmly and without compromise”. A few days later, a more extensive Central Committee statement claimed that the campaign had received the “full approval and support” of the Soviet people, and that efforts to implement it were “gaining momentum everywhere”. Thus, rather than opening up a discussion of the initial problems caused by the campaign, the Kremlin bureaucracy declared it to be a line already vindicated in terms of both political legitimacy and mass support.

The same orientation was reflected in the new Party Programme adopted at the 27th CPSU Congress in 1986. The Programme required the CPSU to wage an “unrelenting struggle against crime, drunkenness and alcoholism”, and declared that, as part of educational and ideological measures, drunkenness had to be “steadily and consistently eradicated” alongside “manifestations of alien ideology and morality” and other “negative phenomena”. In this way, alcoholism was defined not merely as a public health or social problem, but also as a deviation threatening the ideological purity of socialist society.

The same tone prevailed in the congress resolution on the Central Committee’s report. The resolution stressed the “exceptionally great importance” of the efforts to establish a healthy way of life and eliminate drunkenness and alcoholism -efforts initiated by the Central Committee and said to be “actively supported” by the Soviet people. It was emphasised in particular that there could be no slackening in the struggle against this “evil”.

This language laid bare the bureaucratic logic of the campaign. The problem was not treated as a complex phenomenon whose social and economic roots had to be confronted, but as a deviation that could be “eradicated” through the determination of the Party leadership, the coercive power of the state apparatus and ideological mobilisation. In this way, the campaign moved beyond the initial administrative measures of 1985 and was made into one of the chief expressions, in the early Gorbachev period, of the regime’s claim to renew itself morally and ideologically.

“There is no place in factories for people like you!” A 1986 Soviet anti-alcohol propaganda poster by O. K. Kokhan.

One of the most important instruments used to bolster this narrative of success was official statistics. After more than two decades of statistical blackout, the published figures pointed to a rapid decline in alcoholic beverage production. Output of champagne, cognac and beer had remained relatively stable; by 1987, however, production of vodka, other spirits and wine had fallen to less than half the level reached in 1980. These quantities were also well below the production levels envisaged in the decrees issued at the start of the campaign.

Per-capita sales, expressed as pure alcohol, had also fallen sharply according to official figures: the figure, which stood at 8.4 litres in 1984, had dropped to 3.7 litres by 1988. The share of alcoholic beverages in total retail sales declined from 16.7 per cent in 1984 to 10.7 per cent in 1987, while the proportion of household income spent on alcoholic beverages also decreased significantly across all social groups.

Crime statistics were likewise presented in a way that supported this optimistic picture. According to the USSR Supreme Court, the campaign against drunkenness and alcoholism had led to “a significant reduction” in convictions for intentional homicide, rape, hooliganism and other serious offences committed under the influence of alcohol. However, no notable decline was observed in convictions for lesser offences, while convictions related to illicit alcohol production rose as a result of increased enforcement. Official sources also reported a fall in dismissals for violations of labour legislation, as well as substantial decreases in alcohol-related road deaths, accidents and injuries.

According to official figures, the first years of the campaign had also brought a notable improvement in public health indicators. In 1986, the mortality rate declined for the first time in many years, while deaths resulting from workplace accidents fell by one third. The birth rate rose, the share of healthy births among all births increased, and the number of divorces fell.

Although virtually all the relevant indicators pointed in the same direction -that is, towards a marked improvement- there were also significant regional differences. As before, mortality rates remained highest among the Slavic and Baltic populations, and lowest among the peoples of Central Asia and the Caucasus. Even so, an overall improvement was recorded in every case. We shall not go into the details of these regional variations here.

In summary, the campaign’s initial results appeared encouraging. Even foreign correspondents conceded that by the end of the first year “positive and at times striking results” had been achieved, and that the new laws were being enforced “to quite a considerable extent”. Yet behind these early successes, explosive contradictions were rapidly accumulating; the problems that the campaign had partially suppressed through bureaucratic and administrative methods were soon to resurface in different forms and with far more severe consequences.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (8)

Başarı sarhoşluğu: Kampanyanın ilk bilançosu

“Yaşasın ayıklık!” 1980’lerin ortasında Sovyetler Birliği’nde alkol karşıtı kampanyanın kitlesel destek görüntüsü altında sahnelenen resmî gösterilerinden bir kare.

Bu yazı dizisinin ikinci bölümünde, 1 Haziran 1985’te uygulamaya konulan alkol karşıtı kampanyada ilk çatlakların çok kısa bir süre içinde kendisini göstermeye başladığını belirtmiştik. Ancak Kremlin’in bürokratik volontarist yaklaşımı, bu erken uyarı işaretlerini pek dikkate almadı; bunları geçici ve tali sorunlar olarak görmeyi tercih etti. Böylece 1985’in ikinci yarısından 1987 sonlarına kadar uzanan dönem, kampanyanın bütün hızıyla ve giderek artan bir siyasal özgüvenle ileriye taşındığı bir evre oldu.

Yerel yöneticiler, merkezden gelen işaretleri doğru okuduklarını göstermek istercesine, en hızlı ve en çarpıcı “başarı”ları rapor etmek için adeta birbirleriyle yarışmaya başladılar. Merkezî makamlar ise bu raporları kendi çizgilerinin doğrulanması olarak yorumladı; kampanyanın başlangıçtaki hedeflerini yükseltmeye ve daha da iddialı sonuçlar beklemeye yöneldi.

Böylece yukarıdan aşağıya örgütlenen idari seferberlik, aşağıdan gelen coşkulu destek görüntüsüyle tamamlanıyor; bürokratik karar alma mekanizması, kendi yarattığı geri bildirim döngüsünü toplumsal onay olarak kabul ediyordu. Bu durum, Stalinist bürokratik kültürün derinlerine işlemiş o tanıdık refleksi akla getiriyordu: 1930’da zorla kolektifleştirme kampanyasının yıkıcı sonuçlarını görmezden gelen bürokratik volontarizmin yerini, elli yılı aşkın bir süre sonra bu kez Gorbaçov-Ligaçov-Solomentsev’in “ayıklık” hamlesinde nükseden o meşhur “başarıdan baş dönmesi” alıyordu.

Basında kampanya tarihsel bir dönüm noktası olarak selamlanmaya devam ediyor, akademik konferans ve sempozyumların başlıca temalarından biri hâline getiriliyor, yurttaşların “gönüllü” girişimleri de bu genel seferberliğin kanıtı olarak sunuluyordu. Oysa görünürdeki bu coşku, büyük ölçüde Stalinist bürokrasinin alışıldık siyasal işleyişinin bir ürünüydü: Uzak görüşlü önderliğin çizdiği stratejiye toplumun kendiliğinden ve hevesle yanıt verdiği izlenimi yaratılıyor, böylece kampanyanın daha şimdiden bir başarı hikâyesine dönüştüğü ilan ediliyordu.

Bu iyimser tabloyu desteklemek üzere, kampanyanın hedeflenen sonuçları vermeye başladığını gösterdiği ileri sürülen istatistikler yayımlanıyor; basında yer verilen tekil “başarı hikâyeleri” de topluma örnek alınması gereken davranış kalıpları olarak sunuluyordu. 1985 boyunca ve izleyen iki yılın büyük bölümünde egemen olan hava buydu: kampanya yalnızca gerekli değil, aynı zamanda başarıya ulaşmakta olan tarihsel bir hamle olarak takdim ediliyordu.

Bu atmosfer içinde kamuoyunun önüne çıkarılan ve kısa sürede kampanyanın vitrin figürleri hâline gelen önde gelen aktivistler, artık yalnızca alkol sorununun sınırlandırılmasını değil, alkol kullanımının bütünüyle ortadan kaldırılmasını da yakın, mümkün ve gerçekçi bir hedef olarak savunmaya başladılar. Kendilerine ulaşan “başarı” raporlarından cesaret alan parti ve devlet yöneticileri de aynı doğrultuda daha radikal bir çizgiyi teşvik ettiler. Böylece kampanya, başlangıçta sarhoşluk ve alkolizme karşı bir mücadele olarak sunulmuşken, giderek toplumun yukarıdan aşağıya “ayıklık” temelinde yeniden terbiye edilmesini hedefleyen daha kapsamlı bir bürokratik seferberliğe dönüştü.

Devletin kampanya kapsamındaki müdahalesi çok farklı biçimler aldı. Yeni alkol karşıtı düzenlemelerin uygulanması, ilk aşamada polisin ve yargı sisteminin görevi olarak tanımlandı; daha en baştan bu yetkilerin gevşek ya da göstermelik biçimde değil, sert ve kararlı bir şekilde kullanılacağı açıkça gösterildi. Sarhoşluk, kaçak içki üretimi, yasa dışı satış, işyerinde disiplin ihlali ve kamu düzenini bozma gibi başlıklar, kampanyanın hukuki ve polisiye boyutunun merkezine yerleştirildi.

Samogon üretmekle suçlanan bir Sovyet yurttaşı, Yoldaşlar Mahkemesi’nde ev yapımı damıtma düzeneğiyle birlikte yargılanırken.

En görünür müdahale alanlarından biri fiyat politikasıydı. Ağustos 1985’te ilk adım olarak meyve sularının fiyatları düşürülürken, votka, konyak, meyve ve orman meyvesi şaraplarının fiyatları önemli ölçüde artırıldı; bira ve sıradan şarapların fiyatları ise bu aşamada değiştirilmedi. Yaklaşık bir yıl sonra, Temmuz 1986’da, votka, likör, sert içkiler ve konyak fiyatlarında yüzde 20 ila 25 arasında yeni artışlar yapıldı; kuvvetlendirilmiş şarapların fiyatları daha sınırlı ölçüde yükseltildi. Bu fiyat artışları, bazı ev ve tüketim mallarının fiyatlarında yapılan indirimlerle dengelenmeye çalışıldı.

Kampanyanın ilk aylarına ilişkin resmî değerlendirmeler, uygulamanın sertleştirileceğinin sinyallerini önceden vermişti. Eylül 1985’te yürütülen çalışmaları gözden geçiren Politbüro, “ayıklığın” yerleşik norm haline getirilmesini “en önemli parti ve devlet görevlerinden biri” olarak tanımladı ve bu görevin “kararlı ve tavizsiz biçimde” yerine getirilmesi gerektiğini vurguladı. Birkaç gün sonra yayımlanan daha kapsamlı Merkez Komitesi açıklamasında ise kampanyanın Sovyet halkının “tam onayını ve desteğini” aldığı ileri sürülüyor, uygulama çabalarının “her yerde ivme kazandığı” belirtiliyordu. Böylece Kremlin bürokrasisi, kampanyanın yol açtığı ilk sorunları tartışmaya açmak yerine, onu hem siyasal meşruiyet hem de kitlesel destek bakımından çoktan doğrulanmış bir çizgi olarak ilan ediyordu.

Bu yönelim, 1986’da toplanan SBKP 27. Kongresi’nde kabul edilen yeni Parti Programı’na da yansıdı. Program, SBKP’yi “suça, sarhoşluğa ve alkolizme karşı amansız bir mücadele” yürütmekle yükümlü kılıyor; eğitimsel ve ideolojik önlemler kapsamında sarhoşluğun, “yabancı ideoloji ve ahlakın tezahürleri” ve diğer “olumsuz olgular”la birlikte “istikrarlı ve tutarlı biçimde kökünün kazınması” gerektiğini ilan ediyordu. Böylece alkolizm, yalnızca bir kamu sağlığı ya da toplumsal sorun olarak değil, sosyalist toplumun ideolojik saflığını tehdit eden bir sapma olarak da tanımlanıyordu.

Merkez Komitesi raporuna ilişkin kongre kararında da aynı ton hâkimdi. Kararda, Merkez Komitesi’nin girişimiyle başlatılan ve Sovyet halkı tarafından “aktif biçimde desteklendiği” ileri sürülen sağlıklı bir yaşam tarzını yerleştirme, sarhoşluk ve alkolizmi ortadan kaldırma çalışmalarının “istisnai derecede büyük önem” taşıdığı vurgulanıyordu. Bu “kötülük”le mücadelede herhangi bir gevşemeye yer olmadığı özellikle belirtiliyordu.

Bu dil, kampanyanın bürokratik mantığını bütün açıklığıyla ortaya koyuyordu. Sorun, toplumsal ve ekonomik kökleriyle ele alınması gereken karmaşık bir olgu olarak değil, parti önderliğinin kararlılığı, devlet aygıtının baskısı ve ideolojik seferberlik yoluyla “kökü kazınabilecek” bir sapma olarak görülüyordu. Böylece kampanya, 1985’teki ilk idari hamlelerin ötesine geçerek, Gorbaçov döneminin erken evresinde rejimin kendisini ahlaki ve ideolojik olarak yenileme iddiasının başlıca göstergelerinden biri hâline getirildi.

“Sizin gibilere fabrikalarda yer yok!” O. K. Kohan’ın 1986 tarihli Sovyet alkol karşıtı propaganda afişi.

Bu başarı söylemini desteklemek üzere başvurulan en önemli araçlardan biri de resmî istatistiklerdi. Yirmi yılı aşkın bir süreyle yaşanan istatistik karartmasının ardından yayımlanan veriler, alkollü içecek üretiminde hızlı bir düşüşe işaret ediyordu. Şampanya, konyak ve bira üretimi görece yerini korumuştu; ancak 1987’ye gelindiğinde votka, diğer sert içkiler ve şarap üretimi, 1980’de ulaşılan düzeyin yarısından daha aza inmişti. Bu miktarlar, kampanyanın başlangıcında yayımlanan kararnamelerde öngörülen üretim düzeylerinin de oldukça gerisindeydi.

Saf alkol cinsinden kişi başına satışlar da resmî verilere göre keskin biçimde gerilemişti: 1984’te 8,4 litre olan bu miktar, 1988’de 3,7 litreye düşmüştü. Alkollü içeceklerin toplam perakende satışlar içindeki payı 1984’te yüzde 16,7 iken, 1987’de yüzde 10,7’ye gerilemiş; bütün toplumsal gruplarda aile gelirinden alkollü içeceklere ayrılan pay da önemli ölçüde azalmıştı.

Suç istatistikleri de aynı iyimser tabloyu destekleyecek şekilde sunuluyordu. SSCB Yüksek Mahkemesi’ne göre, sarhoşluk ve alkolizme karşı yürütülen kampanya, sarhoşlukla bağlantılı kasten öldürme, tecavüz, holiganlık ve diğer ağır suçlardan mahkûmiyetlerde “önemli bir azalmaya” yol açmıştı. Bununla birlikte, daha hafif suçlardan mahkûmiyetlerde kayda değer bir düşüş görülmemiş; kaçak içki üretimine ilişkin mahkûmiyetler ise artan denetimlerin sonucu olarak yükselmişti. Resmî kaynaklara göre iş yasası ihlalleri nedeniyle işten çıkarmalarda düşüş yaşanmış, alkole bağlı trafik ölümlerinde, kazalarda ve yaralanmalarda ciddi gerilemeler bildirilmişti.

Kampanyanın ilk yılları, resmî verilere göre kamu sağlığı göstergelerinde de kayda değer bir iyileşme getirmişti. Ölüm oranı 1986’da uzun yıllardan sonra ilk kez geriledi; iş kazalarına bağlı ölümler üçte bir oranında azaldı. Doğum oranı yükselmiş, sağlıklı doğumların toplam doğumlar içindeki payı artmış ve boşanma sayılarında düşüş yaşanmıştı.

Neredeyse bütün ilgili göstergeler aynı yönde, yani belirgin bir iyileşmeye işaret etmekle birlikte, önemli bölgesel farklılıklar da vardı. Ölüm oranları, daha önce olduğu gibi, Slav ve Baltık halkları arasında en yüksek; Orta Asya ve Kafkasya halkları arasında ise en düşük düzeyde kalmaya devam ediyordu. Buna karşın her durumda genel bir iyileşme söz konusuydu. Burada bölgesel farklılıkların ayrıntılarına girmeyeceğiz.

Özetle, kampanyanın ilk sonuçları cesaret verici görünüyordu. Hatta yabancı muhabirler bile, daha ilk yılın sonunda “olumlu ve zaman zaman çarpıcı sonuçlar” elde edildiğini, yeni yasaların da “oldukça geniş ölçüde uygulandığını” kabul ediyorlardı. Ne var ki, erken dönemde elde edilen bu başarılı sonuçların ardında patlayıcı çelişkiler büyük bir hızla birikiyor; kampanyanın bürokratik-idari yöntemlerle kısmen bastırdığı sorunlar, kısa süre içinde başka biçimlerde ve çok daha ağır sonuçlarla yeniden su yüzüne çıkmaya hazırlanıyordu.

Devam edecek

Stalinism and alcoholism in the Soviet Union (4)

Measures adopted under the campaign and the “participation” of the masses

Mikhail Solomentsev and Yegor Ligachev

A commission was established to oversee the progress of the campaign, with Yegor Ligachev and Mikhail Solomentsev placed at its head. In his memoirs, Gorbachev writes that the two men threw themselves into the task with “irrepressible zeal”, thereby implying that, from the very outset, those tasked with implementing the campaign acted with excessive fervour. [*]

Coordinated by this commission, various organs of the state apparatus were mobilised. On the one hand, Gosplan (the State Planning Committee), the Ministry of Finance and the Ministry of Trade sought practical answers to the question of how to offset the substantial loss of revenue that would result from reduced alcohol sales; on the other, the Ministry of Health and the Ministry of Internal Affairs oversaw the implementation of the new policy.

The measures introduced as part of the anti-alcohol campaign, in line with the decisions and decrees discussed in the first section, began to be implemented on 1 June 1985. These measures may be summarised under the following headings:

Fight Against Drunkenness (1989)

• restrictions on the hours during which alcoholic beverages could be sold and on the number of sales outlets;

• reductions in the production of vodka, wine and other alcoholic drinks;

• making access to alcohol more difficult through price increases;

• disciplinary measures targeting alcohol consumption in public spaces and workplaces;

• propaganda campaigns, posters, and press and media activity;

• intervention in areas of everyday life such as weddings, restaurants and celebrations;

• the uprooting of vineyards or the curtailment of wine production;

This summary table makes it clear that the campaign was not merely a propaganda exercise aimed at reducing alcohol consumption. After the complete failure, within just a few years, of the 1972-73 initiative, the Party and state apparatus this time adopted a far more comprehensive approach, launching an extensive programme of administrative intervention extending from production to sales, and from pricing to the rhythm of everyday life.

Aleksandr Nemtsov, one of the leading researchers on alcohol-related problems in Russia and the Soviet Union and a former department head at the Moscow Research Institute of Psychiatry, draws attention to the exceptional nature of the campaign. According to Nemtsov, the anti-alcohol campaign had no parallel anywhere in the world over the preceding half-century. It was also unprecedented in the long history of alcohol production and consumption in Russia: the state had not only managed to reduce alcohol consumption sharply and within a very short period, but had also, for the first time, brought about a substantial fall in state revenue from alcohol sales - one of the stable sources of public finance throughout the twentieth century. [**]

One of the distinctive features of the campaign was that, in its decision of 7 May 1985, the Central Committee called for the establishment of an all-Union society for the “struggle for sobriety” and for this society to have its own publication. [***] Stephen White notes in his book Russia Goes Dry: Alcohol, State and Society that this decision was implemented within a short time. In early August 1985, a meeting was convened by the All-Union Central Council of Trade Unions, the Komsomol, the Academy of Sciences and the Ministry of Health. At this meeting, it was decided to establish the All-Union Voluntary Society for the Struggle for Sobriety. An organising committee was formed to oversee the preparations; Yuri Ovchinnikov, vice-president of the Academy of Sciences, a biochemist and a candidate member of the Central Committee, was designated as the society’s first president. [****]

The Kremlin bureaucracy had decided that the administrative measures adopted should be complemented by a “social mobilisation” organised within society under official supervision. This mobilisation sought to win over at least some of those who were disturbed by the social consequences of alcohol dependency and widespread drunkenness. Yet the initiative only served to underscore the bureaucratic character of the campaign. The Society, though labelled “voluntary”, was in reality nothing more than an instrument of mobilisation organised from above by institutions subordinate to the state and Party apparatus.

The task of the Society was to promote “sobriety” in factories and other workplaces, in cultural and leisure centres, and in neighbourhoods and residential areas. Its members were expected to pay particular attention to individuals known to be prone to drinking. The Society also aimed to shape public opinion, to explain clearly and persuasively the harm caused by alcoholic beverages to “public and private life”, to oppose alcohol propaganda, and to help ensure compliance with legal regulations concerning drunkenness and alcoholism. Preventing the production of home-made alcohol and monitoring the enforcement of rules governing the alcohol trade likewise fell within the Society’s remit. It was also expected to contribute to the development of leisure activities for the population, especially young people.

As White observes, this structure was in fact a classic “front” organisation: it lent the campaign’s objectives a supposedly mass and voluntary character. Indeed, in his interview with Pravda following the public announcement of the campaign in May, Ovchinnikov explicitly stated that all the Society’s activities would be conducted under the leadership of Party committees and would rest on the principle of democratic [read: bureaucratic] centralism. [*****]

The Society was formally established at a conference held in Moscow in September 1985. At this conference, it was given a formal structure along lines familiar from the CPSU and other Soviet mass organisations. According to the figures cited by White, the Society claimed to have grown rapidly within a matter of months: by May 1986, it announced that it had 350,000 branches and approximately 11 million individual members. Its growth continued thereafter; by early 1987, the Society appeared to have reached 14 million members and 450,000 branches. [******]

An officially supervised anti-alcohol demonstration held in the Soviet Union in 1987: “Alcohol and socialism are incompatible!”

At first glance, these figures were undoubtedly impressive. Yet it was highly questionable how many of these members were genuinely people ready to work voluntarily in line with the Society’s aims. Indeed, there were numerous indications revealing the bureaucratic character of this top-down “grassroots initiative”. According to White, complaints persisted that people in factories and institutes were being enrolled en masse, that Party members were being told it was compulsory to join the Society, and that in some places even individuals who drank and openly declared that they would continue to do so were being registered as members. Workers in Penza, for example, were told that they could drink 100 grams of vodka “if necessary”. Moreover, rumours that members of the Society would not be sent to sobering-up centres if caught drunk also encouraged enrolment.

It should nevertheless be noted that, despite its bureaucratic character, the Society, backed by the Party and state apparatus, organised numerous activities across various parts of the Soviet Union. It held mass rallies, courses, museum visits and conferences; following earlier Soviet practices, it operated an “agitation steamer” on the Volga and an “agitation train” named after the Leninist Komsomol; it mounted exhibitions and published brochures. By the end of 1986, more than fifty films had been withdrawn from commercial distribution on the grounds that they were too tolerant of alcoholism, and cuts had been made to more than a hundred television programmes. The first issue of the Society’s journal Trezvost’ i kul’tura [Sobriety and Culture] appeared in January 1986 and reached 600,000 subscribers from its very first issue; according to its editor, Stanislav Sheverdin, this figure was “far higher than expected”. The Society also offered other services, such as a helpline in Tallinn run by its members. [*******]

All this showed that, as the Soviet Union entered a period soon to be marked by the concepts of glasnost, perestroika and “new thinking”, the anti-alcohol campaign amounted to more than a set of prohibitions and administrative restrictions: it created a broad sphere of bureaucratic intervention extending from cultural production to everyday life, and from leisure activities to the mass media.

[*] Mikhail Gorbachev, Memoirs, Doubleday, New York, 1996, p. 221. Immediately after this implication, Gorbachev sharpens his criticism, noting that Ligachev and Solomentsev “took everything to the point of absurdity”. In the sections where we examine the failure of the campaign, we shall also address the mutual accusations made by the different sides.

[**] Aleksandr Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, trans. Howard M. Goldfinger and Andrew Stickley, Södertörn University College, 2011, p. 41.

[***] The 1985 Society was not an entirely new creation. On 16 February 1928, the Society for the Struggle against Alcoholism (Obshchestvo po bor’be s alkogolizmom, OBSA) had been founded in Moscow; through factory cells, conferences, publications and propaganda work, it sought to promote sobriety among the working class. The title of its journal, launched in July 1928, was Trezvost’ i kul’tura [Sobriety and Culture], a name that would be revived in 1986. Yet the initiative came into conflict with the state’s reliance on alcohol revenues and was effectively liquidated in 1932 by being absorbed into the broader Society for a Healthy Everyday Life. See Kate Transchel, “Staggering Towards Socialism: The Soviet Anti-Alcohol Campaign, 1928–1932”, The Soviet and Post-Soviet Review, vol. 23, no. 2, 1996, pp. 191–202.

[****] Stephen White, Russia Goes Dry: Alcohol, State and Society, Cambridge University Press, New York, 1996, p. 75.

[*****] ibid., p. 76.

[******] ibid., pp. 76–78.

[*******] ibid., p. 78.

To be continued

Sovyetler Birliği’nde Stalinizm ve alkolizm (4)

Kampanya kapsamında alınan önlemler ve kitlelerin “katılımı”

Mihail Solomentsev ve Yegor Ligaçov

Kampanyanın ilerleyişini gözetmek üzere kurulan komisyonun başına Yegor Ligaçov ve Mihail Solomentsev getirildi. Gorbaçov, anılarında bu ikilinin işe “dizginlenemez bir şevkle” koyulduğunu belirtir; böylece kampanyanın uygulayıcılarının daha en başından aşırıya kaçan bir gayret içinde hareket ettiklerini ima eder. [*]

Bu komisyonun koordinasyonu altında devlet aygıtının farklı kurumları harekete geçirildi. Bir yandan Gosplan (Devlet Planlama Komitesi), Maliye Bakanlığı ve Ticaret Bakanlığı içki satışlarından doğacak büyük gelir kaybının nasıl telafi edileceği sorusuna pratik cevaplar ararken, diğer yandan Sağlık Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığı yeni politikanın nasıl uygulanacağına ilişkin süreci yürütüyordu.

Alkol karşıtı kampanya kapsamındaki önlemler, birinci bölümde değindiğimiz karar ve kararnameler doğrultusunda 1 Haziran 1985’te uygulanmaya başlandı. Bu önlemleri şu başlıklar altında özetleyebiliriz:

Sarhoşlukla Savaş (1989)

• alkollü içki satış saatlerinin ve satış noktalarının kısıtlanması;

• votka, şarap ve diğer alkollü içki üretiminin azaltılması;

• fiyat artışlarıyla alkole erişimin zorlaştırılması;

• kamusal alanlarda ve işyerlerinde içki kullanımına yönelik disiplin önlemleri;

• propaganda kampanyaları, afişler ve basın-yayın faaliyetleri;

• düğün, lokanta ve kutlama gibi gündelik hayat alanlarına müdahale;

• üzüm bağlarının sökülmesi ya da şarap üretiminin kısıtlanması;

• parti ve devlet kurumlarında “örnek davranış” baskısı.

Bu özet tablo, kampanyanın yalnızca içki tüketimini azaltmaya yönelik bir propaganda faaliyeti olmadığını açıkça gösteriyor. 1972-73 yıllarındaki girişimin birkaç yıl içinde tamamen başarısızlığa uğramasının ardından parti ve devlet aygıtları, bu kez çok daha kapsamlı bir yola başvurmuş; üretimden satışa, fiyatlandırmadan gündelik hayatın ritmine kadar uzanan geniş bir idari müdahale programı başlatmıştı.

Rusya ve Sovyetler Birliği’nde alkol sorunu üzerine çalışan önde gelen araştırmacılardan, Moskova Psikiyatri Araştırma Enstitüsü eski bölüm başkanı Aleksandr Nemtsov, kampanyanın istisnai niteliğine dikkat çeker. Nemtsov’a göre alkol karşıtı kampanya, son yarım yüzyılda dünyada benzeri olmayan bir girişimdi. Dahası, alkol üretim ve tüketiminin Rusya’daki uzun tarihinde de eşi görülmemiş nitelikte bir olaydı: Devlet yalnızca alkol tüketimini önemli ölçüde ve çok kısa sürede azaltmakla kalmamış, 20. yüzyıl boyunca kamu maliyesinin istikrarlı gelir kaynaklarından biri olan alkol satışlarından elde edilen devlet gelirlerini de ilk kez ciddi biçimde düşürmüştü. [**]

Kampanyanın ayırt edici yönlerinden biri de Merkez Komitesi’nin 7 Mayıs 1985 tarihli kararında, “ayıklık mücadelesi” için tüm birlik düzeyinde bir cemiyet kurulmasını ve bu cemiyetin bir yayın organı çıkarmasını uygun görmesiydi. [***] Stephen White, Russia Goes Dry: Alcohol, State and Society [Rusya Ayılıyor: Alkol, Devlet ve Toplum] başlıklı kitabında, bu kararın kısa süre içinde hayata geçirildiğini belirtir. Ağustos 1985 başında, Tüm Birlik Merkezî Sendikalar Konseyi, Komsomol, Bilimler Akademisi ve Sağlık Bakanlığı tarafından bir toplantı düzenlendi. Bu toplantıda, Ayıklık Mücadelesi İçin Tüm Birlik Gönüllü Cemiyeti’nin kurulması kararlaştırıldı. Hazırlıkları yürütmek üzere bir örgütlenme komitesi oluşturuldu; Bilimler Akademisi başkan yardımcısı, biyokimyacı ve Merkez Komitesi aday üyesi Yuri Ovçinnikov da cemiyetin ilk başkanı olarak belirlendi. [****]

Kremlin bürokrasisi, alınan idari önlemlerin halk içinde resmî denetim altında örgütlenecek bir “toplumsal seferberlik” ile tamamlanması gerektiğine karar vermişti. Bu seferberlik, alkol bağımlılığı ve yaygın sarhoşluğun toplumsal sonuçlarından rahatsız olan kesimlerin en azından bir bölümünün desteğini arkasına almayı hedefliyordu. Ancak bu girişim, kampanyanın bürokratik karakterini daha da belirginleştiriyordu. “Gönüllü” sıfatı taşıyan Cemiyet, gerçekte devlet ve parti aygıtına bağlı kurumların yukarıdan aşağıya örgütlediği bir seferberlik aracından başka bir şey değildi.

Cemiyetin görevi, fabrikalarda ve diğer işyerlerinde, kültür ve dinlenme merkezlerinde, mahallelerde ve konut alanlarında “ayıklığı” yaygınlaştırmaktı. Üyelerinden, alkole eğilimli olduğu bilinen kişilere özel dikkat göstermeleri bekleniyordu. Cemiyet aynı zamanda kamuoyunu biçimlendirmeyi, alkollü içkilerin “kamusal ve özel hayata” verdiği zararı açık ve ikna edici biçimde anlatmayı, alkollü içki propagandasına karşı çıkmayı ve sarhoşluk ile alkolizme ilişkin yasal düzenlemelere uyulmasını sağlamaya yardımcı olmayı amaçlıyordu. Ev yapımı içki üretiminin önlenmesi ve alkol ticaretini düzenleyen kuralların uygulanmasının izlenmesi de Cemiyet’in görevleri arasındaydı. Gençler başta olmak üzere halk için boş zaman faaliyetlerinin geliştirilmesine katkıda bulunması da bekleniyordu.

White’ın belirttiği gibi, bu yapı gerçekte klasik bir “cephe” örgütüydü: Kampanyanın amaçlarının hayata geçirilmesine sözde kitlesel ve gönüllü bir karakter kazandırıyordu. Nitekim Ovçinnikov da mayıs ayında kampanyanın kamuoyuna duyurulmasının ardından Pravda’yla yaptığı söyleşide Cemiyet’in bütün çalışmalarını parti komitelerinin yönetimi altında yürüteceğini ve demokratik [siz bunu bürokratik olarak okuyun] merkeziyetçilik ilkesine dayanacağını açıkça ifade etmişti. [*****]

Cemiyet, Eylül 1985’te Moskova’da düzenlenen bir konferansta resmen kuruldu. Bu konferansta Cemiyet’e, SBKP’den ve diğer Sovyet kitle örgütlerinden aşina olunan çizgide resmî bir yapı kazandırıldı. White’ın aktardığı bilgilere göre Cemiyet, birkaç ay içinde hızla büyüdüğünü ileri sürüyordu: Mayıs 1986’ya gelindiğinde 350 bin şubeye ve yaklaşık 11 milyon bireysel üyeye sahip olduğunu açıklamıştı. Büyüme daha sonra da devam etti; 1987 başında Cemiyet’in üye sayısı 14 milyona, şube sayısı ise 450 bine ulaşmış görünüyordu. [******]

Sovyetler Birliği’nde 1987 yılında resmî denetim altında düzenlenen bir alkol karşıtı gösteri: “Alkol ve sosyalizm birbiriyle bağdaşmaz!”

Bu rakamlar ilk bakışta hiç kuşkusuz etkileyiciydi. Ancak bunların ne kadarının gerçekten Cemiyet’in amaçları doğrultusunda gönüllü olarak çalışmaya hazır insanlardan oluştuğu son derece tartışmalıydı. Nitekim bu tepeden örgütlenen “taban inisiyatifi”nin bürokratik karakterini açığa vuran çok sayıda gösterge vardı. White’ın aktardığına göre, fabrikalarda ve enstitülerde insanların topluca üye kaydedildiğine, parti üyelerine Cemiyet’e katılmalarının zorunlu olduğunun söylendiğine, hatta içki içen ve içmeye devam edeceğini açıkça belirten kişilerin bile bazı yerlerde üye yapıldığına ilişkin şikâyetler sürüyordu. Örneğin Penza’daki işçilere, “zorunda kalmaları halinde” 100 gram votka içebilecekleri söylenmişti. Ayrıca Cemiyet üyelerinin sarhoş halde yakalanmaları durumunda ayıltma merkezlerine gönderilmeyeceklerine dair söylentiler de üyeliği teşvik etmişti.

Bürokratik bir karaktere sahip olmakla birlikte parti ve devlet aygıtlarının desteğini arkasına alan Cemiyet’in, Sovyetler Birliği’nin farklı köşelerinde çok sayıda etkinlik gerçekleştirdiğini de belirtmemiz gerekir. Cemiyet kitlesel mitingler, kurslar, müze ziyaretleri ve konferanslar düzenledi; önceki Sovyet pratiklerini izleyerek Volga’da bir “ajitasyon vapuru” ve Leninist Komsomol adını taşıyan bir “ajitasyon treni” işletti; sergiler açtı ve broşürler yayımladı. 1986 sonuna gelindiğinde, alkolizme fazla hoşgörülü yaklaştıkları gerekçesiyle elliden fazla film ticari gösterim repertuvarından çıkarılmış, yüzden fazla televizyon programında kesintiler yapılmıştı. Cemiyet’in dergisi Trezvost’ i kul’tura’nın [Ayıklık ve Kültür] ilk sayısı Ocak 1986’da yayımlandı ve daha ilk sayıdan 600 bin aboneye ulaştı; derginin editörü Stanislav Şeverdin’e göre bu sayı “beklediklerinden hayli fazlaydı”. Cemiyet ayrıca Tallinn’de üyeleri tarafından işletilen bir yardım hattı gibi başka hizmetler de sunuyordu. [*******]

Bütün bunlar, Sovyetler Birliği’nin glasnost, perestroyka ve “yeni düşünce” kavramlarının damga vuracağı bir döneme girerken, alkol karşıtı kampanyanın yalnızca yasaklar ve idari kısıtlamalar toplamından ibaret olmadığını; kültürel üretimden gündelik hayata, boş zaman faaliyetlerinden kitle iletişim araçlarına kadar uzanan geniş bir bürokratik müdahale alanı yarattığını gösteriyordu.

[*] Mikhail Gorbachev, Memoirs, New York: Doubleday, 1996, s. 221. Gorbaçov, bu imanın hemen ardından eleştirisinin dozunu artırır ve Ligaçov ile Solomentsev’in “her şeyi saçmalık noktasına kadar götürdüklerini” belirtir. Kampanyanın başarısızlığa uğrayışını ele aldığımız bölümlerde, tarafların karşılıklı suçlamalarına da değineceğiz.

[**] Aleksandr Nemtsov, A Contemporary History of Alcohol in Russia, çev. Howard M. Goldfinger ve Andrew Stickley, Södertörns högskola, 2011, s. 41.

[***] 1985’teki Cemiyet tümüyle yeni bir buluş değildi. 16 Şubat 1928’de Moskova’da Alkolizmle Mücadele Cemiyeti (Obşçestvo po bor’be s alkogolizmom, OBSA) kurulmuş; bu cemiyet fabrika hücreleri, konferanslar, yayınlar ve propaganda çalışmalarıyla işçi sınıfı içinde ayıklığı yaygınlaştırmayı hedeflemişti. Cemiyet’in Temmuz 1928’de yayımlanmaya başlayan yayın organının adı da 1986’da yeniden kullanılacak olan Trezvost’ i kul’tura (Ayıklık ve Kültür) idi. Ancak girişim, devletin alkol gelirlerine duyduğu ihtiyaçla çelişkiye düştü ve 1932’de daha geniş kapsamlı Sağlıklı Gündelik Hayat İçin Cemiyet içinde eritilerek fiilen tasfiye edildi. Bkz. Kate Transchel, “Staggering Towards Socialism: The Soviet Anti-Alcohol Campaign, 1928-1932”, The Soviet and Post-Soviet Review, c. 23, sy. 2, 1996, s. 191-202.

[****] Stephen White, Russia Goes Dry: Alcohol, State and Society, New York: Cambridge University Press, 1996, s. 75.

[*****] a.g.e., s. 76.

[******] a.g.e., s. 76-78.

[*******] a.g.e., s. 78.

Devam edecek