Shortages of consumer goods in Stalinist regimes

The testimony of Anthony Barnett

I would like to continue examining, this time through Anthony Barnett’s testimony, the various dimensions of consumer-goods shortages, queues, and the pervasive sense of deprivation that shaped everyday life under Stalinist regimes.

Barnett, an English writer, journalist and political commentator who for many years served as editor of New Left Review, visited the Soviet Union in 1987 and recounted his observations in a book entitled Soviet Freedom [*]. Published in Turkish under the title Sovyetler’de Özgürlük [**], the book contains a wealth of striking observations and anecdotes showing just how distorted the material organisation of everyday life was under the Stalinist regime in the Soviet Union.

One of Barnett’s first striking observations about Moscow was the poverty that seemed etched into the city’s human landscape:

Compared to an equivalent city in the West, Moscow is poor. In the centre, its people look and dress as they might have in a mid-western American town fifteen years ago. (…) The number of people with bad teeth is very noticeable… (p. 41)

The picture painted by Barnett reminded me of a similar assessment of the Soviet Union in the late 1960s made by Zekeriya Sertel in his book Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm (As It Was: Socialism in the Russian Manner) [***]:

The impression of foreign visitors was by no means favourable. Whenever we asked friends who had visited the Soviet Union what their impression was, the answer was always the same: misery. Yes, in the Soviet Union, despite all the efforts, exertions, concealment and display, this was the picture that emerged: misery. (p. 136)

There is a gap of roughly twenty years between Barnett’s observations from the late 1980s and Sertel’s from the late 1960s. It is certainly not insignificant that what struck both of them was the poverty and shabbiness etched into the outward appearance of Soviet society. During those two decades, any careful and honest observer who visited the Soviet Union and spent some time there could see that what they were witnessing was not the birth of the “new man”, but the ordinary, normalised appearance of poverty.

For example, Barnett also gives the following account in his book of the deplorable condition of village roads in the Soviet Union:

Village roads are so bad, or nonexistent, that children can’t get to school. According to the new Minister of Health, Yevgeniy Chasov: “In only 35 per cent of the rural district hospitals of the country is there a supply of hot water and in 27 per cent there is no sewerage system and in 17 per cent no running water.” (p. 46)

The observations of Feridun Gürgöz [****], a member of the historical Communist Party of Turkey (TKP) who went to Moscow in 1989 for political training, two years after Barnett, likewise confirm what was said about the condition of the villages. Gürgöz and the other TKP members who had come to study at the school were accommodated at an auxiliary campus in Pushkino, a town about thirty kilometres north of the capital, because there was no room at the main campus in Moscow. About the village situated right next to the campus, Gürgöz writes as follows:

The condition of the village was pitiful. The houses looked as though they might collapse at any moment. The animals’ sheds stood side by side with the dwellings. The roads were unpaved, and as it was winter, the mud was knee-deep. Such was the state of a village some thirty kilometres north of Moscow. (p. 130) (Also see: Feridun Gürgöz’s political memoirs (4): What the “party school” taught)

While Sertel wrote of Baku in the late 1960s that “the markets were completely empty”, Barnett stressed that in Moscow in 1987 the issue was not so much a chronic and generalised shortage of consumer goods as the difficulty of finding the particular goods one was looking for.

There is quite a lot in the shops (…) but its whereabouts and quality is unpredictable and erratic and the queues are ridiculous. “You don’t buy things in Russia”, one housewife told me angrily when I brought the conversation round to shopping, “you get them”. (pp. 41-42)

A queue for frozen fish in a Soviet food store in the 1980s.

The difference between Sertel’s and Barnett’s observations stems primarily from the particular importance attached to keeping shortages of consumer goods in Moscow to a minimum. As the country’s showpiece, Moscow enjoyed a more privileged system of supply than other cities; through an approach known as regionalism or “first-category supply”, food and consumer goods were more readily available in the capital. Yet despite this privileged position, serious difficulties in obtaining consumer goods were at times experienced even in Moscow during the 1970s and 1980s. Of course, once the country plunged headlong into the vortex of capitalist restoration in 1989 and afterwards, shortages of consumer goods would come to ravage Moscow no less than the Soviet Union as a whole.

The special meaning that a Soviet housewife attached to the verb “to get” in the context of shopping is perhaps one of the most succinct descriptions of everyday life in the Soviet Union. In a system dominated by shortages, low-use-value goods, irregular distribution and an arbitrary system of supply, the matter ceased to be one of “buying”; instead, it became a matter of watching for and seizing the rare opportunity when it presented itself. Barnett explains the special meaning attached to this verb as follows: “Getting things means seizing opportunities, playing the system, using contacts, bribery and barter, in cash, kind or in favours.” (p. 42)

There is a crucial point here. Shortage does not merely mean the absence of certain goods; it is also a phenomenon that corrodes the fabric of social relations. It turns people from citizens who meet their needs through open and orderly channels into actors who cultivate connections, watch for opportunities, hoard goods, and calculate possible exchanges. It also, of course, opens the door to bribery, corruption and every form of degeneration. In such a system, “normal” consumer behaviour gives way to a state of constant alertness. People act with an eye not only to what they may find today, but also to the possibility that tomorrow they may find nothing at all.

A vodka queue on a cold day in Chukotka, 1985.

An unforgettable scene that illustrates this perfectly is the banana queue that Barnett witnessed on Gorky Street:

Walking down Gorki Street, I noticed a line of people out in the open waiting to buy green bananas, from a woman with a white coat and a large pair of scales. At the head of the queue was a small elderly man in a battered suit. The assistant put a large bunch on the scales, then another and another. There was restlessness in the line as another large bunch went on. By now, the bananas towered above the old man’s head. Yet another bunch went onto the pile. Even if he had been starved of his greatest passion, he could never have consumed so many bananas before they went bad. He was buying for the future, for exchange with neighbours, and because he might never have another chance to get to the head of the line of people trying to buy bananas. Everyone buys today as if there will be nothing tomorrow, because all too often there isn’t any coffee/tea/lemons/toothpaste or bananas tomorrow or the day after that. It struck me as a miracle that the old man could even carry that many bananas. (p. 43)

This scene, which seems as though it has stepped straight out of a film by the great Federico Fellini, cannot simply be brushed aside as “tragicomedy”. The ridiculous figure here is not the old man. What is truly disgraceful is that, in a socio-economic order where the privileged bureaucratic caste in power claimed to have attained “mature socialism”, people were compelled to behave in this way.

[*] Anthony Barnett, Soviet Freedom: New Perspectives on Gorbachev, Hutchinson Radius, 1st edn, 1 May 1989.

[**] Anthony Barnett, Sovyetler’de Özgürlük, trans. by Dilek Hattatoğlu and Erol Özbek, İletişim Yayınları, 1st edn, Istanbul, 1988.

[***] Zekeriya Sertel, Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm, ed. by Mesude Gülcüoğlu, İletişim Yayınları, 1st edn, Istanbul, 1993.

[****] Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, Istanbul, April 2007.

To be continued

Stalin’s “theoretical contribution”

The testimony of Gün Benderli

The testimony of Vera Tulyakova Hikmet

The testimony of Anatoly Chernyaev

The testimony of Zekeriya Sertel (2)

The testimony of Zekeriya Sertel (1)

Queue etiquette in Stalinist Albania

Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı

Anthony Barnett’in tanıklığı

Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığının, kuyrukların ve gündelik hayatı kuşatan yoksunluk duygusunun farklı boyutlarını ele almayı, bu kez Anthony Barnett’in tanıklığı üzerinden sürdürmek istiyorum.

Uzun yıllar boyunca New Left Review’un yayın yönetmenliğini yapmış bir İngiliz yazar, gazeteci ve siyasi yorumcu olan Barnett, 1987 yılında Sovyetler Birliği’ni ziyaret etmiş ve gözlemlerini Soviet Freedom [*] başlıklı kitabında aktarmıştı. Türkçede Sovyetler’de Özgürlük [**] adıyla yayımlanan bu kitap, Sovyetler Birliği’nde Stalinist rejim altında gündelik hayatın maddi örgütlenişinin ne kadar çarpık bir yapıya sahip olduğunu gösteren çok sayıda ilginç gözlem ve anekdot içeriyor.

Barnett’in Moskova’ya ilişkin ilk dikkat çekici gözlemlerinden biri, şehrin insan panoramasına sinmiş olan yoksulluktur:

Batıdaki dengi bir kente oranla Moskova fakirdir. Kent merkezinde oturanlar, onbeş yıl öncesinde Amerika'nın İçbatı kesimindeki bir kasabanın halkından beklenecek bir görünüm ve giyim kuşam sergiler. (…) Dişleri kötü olan insanların sayısı fark ediliyor… (s. 58).

Barnett’in çizdiği bu tablo bana Zekeriya Sertel’in Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm [***] başlıklı kitabında 1960’lı yılların sonlarının Sovyetler Birliği için yaptığı benzer bir değerlendirmeyi hatırlattı:

Dışarıdan gelen yabancıların izlenimi hiç de iyi değildir. Sovyetler’i ziyarete gelen arkadaşlara izlenimlerini sorduğumuz zaman, verdikleri cevap hep şu olmuştur: Sefalet. Evet, Sovyetler’de, bütün gayretlere, uğraşmalara, maskelemelere, gösterilere bakmayarak, görünen manzara budur: Sefalet. (s. 136)

Barnett’in 1980’li yılların sonlarına ait gözlemleri ile Sertel’in 1960’ların sonlarına ait gözlemleri arasında kabaca yirmi yıllık bir mesafe var. Her ikisinin de dikkatini çeken şeyin, Sovyet toplumunun dış görünüşüne sinmiş yoksulluk ve bakımsızlık olması hiç kuşkusuz önemsiz değil. Bu yirmi yıllık dönemde Sovyetler Birliği’ni ziyaret eden ve orada belli bir süre yaşayan her dikkatli ve dürüst gözlemci, “yeni insan”ın doğuşuna değil, yoksulluğun sıradanlaşmış görünümüne tanık olduğunu fark ediyordu.

Örneğin Barnett kitabında Sovyetler Birliği’nde köy yollarının içler acısı hâliyle ilgili de şu bilgileri veriyor:

Köy yolları öyle kötü ki - hatta bazı yerlerde hiç yok - bu yüzden de çocuklar okula gidemiyor. Yeni Sağlık Bakanı Yevgeniy Çasov'a göre: “Kırsal alandaki hastanelerin sadece yüzde 35'inde sıcak su tesisatı var ve yüzde 27'sinin kanalizasyonu, yüzde 17'sinin su tesisatı bile yok.” (s. 63-64).

Barnett’ten iki yıl sonra, 1989’da Moskova’ya siyasi eğitim için giden tarihsel TKP üyesi Feridun Gürgöz’ün gözlemleri, [****] köylerin durumuyla ilgili söylenenleri teyit eder niteliktedir. Gürgöz ve onunla birlikte okulda eğitim görmeye gelen diğer TKP’liler, Moskova’daki okulun ana yerleşkesinde yer olmadığı için başkentin yaklaşık 30 kilometre kuzeyindeki Puşkino kasabasındaki ek yerleşkede kalırlar ve Gürgöz, yerleşkenin hemen yanında yer alan köyle ilgili şunları söyler:

Köyün durumu içler acısıydı. Evler yıkılacak gibiydi. Hayvanların ahırları evlerle iç içeydi. Yollar toprak, kış olması nedeniyle çamur diz boyuydu. Moskova'nın 30 km kuzeyindeki bir köyün hali buydu. (s. 130) (Ayrıca bkz.: Feridun Gürgöz’ün siyasi anıları (4): “Parti okulu”nun öğrettikleri)

Sertel 1960’lı yılların sonlarında Bakü için “çarşı pazar bomboştu” derken, Barnett 1987 Moskova’sında kronik ve genelleşmiş bir tüketim malı kıtlığından ziyade, aradığını bulma sorununun öne çıktığının altını çizer:

(…) mağazalarda bir sürü şey bulunuyor aslında, ama aradığınızı nerede bulabileceğinizi ve hangi kalitede bulabileceğinizi önceden tahmin etmek imkânsız ve bu konuda tam bir kargaşa hüküm sürüyor, ayrıca kuyruklar da olacak gibi değil. “Rusya'da bir şey satın almazsınız,” demişti bana bir ev kadını, alışverişten söz açtığım zaman. “Yakalarsınız.” (s. 58-59)

1980'lerde bir Sovyet gıda mağazasında dondurulmuş balık kuyruğu.

Sertel ile Barnett’in gözlemleri arasındaki bu fark, esas olarak Moskova’da tüketim malı sıkıntısının asgari düzeyde tutulmasına özel önem verilmiş olmasından kaynaklanmaktadır. Moskova, ülkenin vitrini olarak görüldüğü için diğer şehirlerden daha ayrıcalıklı bir tedarik zincirine sahipti; bu durum, bölgecilik ya da “ilk kategoride tedarik” olarak adlandırılan bir yaklaşımla, başkentte gıda ve tüketim mallarının daha kolay bulunabilmesini sağlıyordu. Yine de bu ayrıcalıklı konuma rağmen, 1970’ler ve 1980’lerde zaman zaman Moskova’da bile tüketim maddelerine erişimde ciddi zorluklar yaşanıyordu. Elbette 1989’da ve sonrasında ülkenin kapitalist restorasyon sürecinin girdabına boylu boyunca girmesiyle birlikte tüketim malı kıtlığı, Sovyetler Birliği’nin genelinde olduğu gibi Moskova’yı da tam anlamıyla kasıp kavuracaktı.

Bir Sovyet ev kadınının “yakalama” fiiline çarşı-pazarda yapılan alışveriş bağlamında yüklediği özel anlam ise Sovyetler Birliği’ndeki gündelik hayatın belki de en özlü tariflerinden biridir. Kıtlığın, kullanım değeri düşük malların, düzensiz dağıtımın ve keyfî tedarik yapısının egemen olduğu bir düzende mesele “satın alma” olmaktan çıkar; mesele, nadir ortaya çıkan fırsatı kollayıp ele geçirme işine dönüşür. Barnett de bu fiile yüklenen özel anlamı şöyle açıklar: “Yakalamak, fırsatlardan yararlanmak, düzenin gerektirdiği rolü takınmak, ilişkileri nakit para, nezaket ve yardımlar biçimindeki rüşvet ve değiş tokuşları kullanmak demektir.” (s. 59)

Burada çok önemli bir nokta var. Kıtlık, yalnızca bazı malların eksikliği demek değildir; aynı zamanda toplumsal ilişkilerin dokusunu bozan bir olgudur. İnsanları ihtiyaçlarını açık ve düzenli kanallardan karşılayan yurttaşlar olmaktan çıkarıp, bağlantı kollayan, fırsat takip eden, stok yapan, değiş tokuş hesabı yapan aktörlere dönüştürür. Elbette, rüşvetin, yolsuzluğun ve her türlü yozlaşmanın da kapılarını açar. Böyle bir düzende “normal” tüketici davranışı yerini sürekli teyakkuz hâline bırakır. İnsanlar yalnızca bugün ne bulacaklarını değil, yarın hiçbir şey bulamama ihtimalini de hesaba katarak hareket ederler.

1985'te Çukotka'da soğuk bir günde votka kuyruğu.

Barnett’in Gorki Caddesi’nde tanık olduğu muz kuyruğu tam da bunu gösteren unutulmaz bir sahnedir:

Gorki sokağında yürürken, yeşil muz almak için beyaz pardösülü ve elinde kocaman bir kantar tutan bir kadının önünde açık havada kuyruk olmuş insanlara rastladım. Kuyruğun başında eski püskü bir takım elbise içindeki ufak tefek bir yaşlı adam vardı. Satıcı kadının yardımcısı kantara dev bir hevenk koydu, sonra bir tane daha, bir tane daha. Koca bir hevenk daha kantardan geçerken kuyruktakiler homurdanıyordu. Artık yaşlı adamın başı kule gibi yükselen muzların arkasında görünmez olmuştu ki, bir hevenk daha kulenin tepesine yerleştirildi. Uzun süredir aç olsa ve muz en büyük tutkusu olsa bile, bu kadar muzu bozulmadan önce yiyip bitirmesi mümkün değildi. Ama o geleceği için, komşularıyla değiş tokuş için satın alıyordu bunları, çünkü belki de bir daha hiçbir zaman muz almaya çalışan insanların oluşturduğu bir kuyruğun en başında yer alamayabilirdi. Herkes öyle alışveriş yapıyor ki, sanki yarın hiçbir şey kalmayacakmış gibi, çünkü sık sık da hemen ertesi gün çay, kahve, limon, diş macunu ya da muz bulunmayacaktır piyasada ya da yarın bulunursa da öbür gün bulunmayacaktır. O yaşlı adamın o kadar muzu taşıyabilmesi bile bana mucize gibi geldi. (s. 60-61)

İnsanda büyük yönetmen Federico Fellini’nin bir filminden çıkıp gelmiş gibi bir izlenim uyandıran bu sahneyi “trajikomik” bir durum deyip geçiştirmek mümkün değil. Burada gülünç olan yaşlı adam değildir. Asıl rezilce olan, iktidarı elinde tutan ayrıcalıklı bürokratik kastın sözde “olgun sosyalizme” ulaştığını iddia ettiği bir toplumsal-ekonomik düzende insanların bu şekilde davranmaya zorlanıyor olmasıdır.

[*] Anthony Barnett, Soviet Freedom: New Perspectives on Gorbachev, Hutchinson Radius, 1. baskı, 1 Mayıs 1989.

[**] Anthony Barnett, Sovyetler’de Özgürlük, çev.: Dilek Hattatoğlu ve Erol Özbek, İletişim Yayınları, 1. baskı, 1988, İstanbul.

[***] Zekeriya Sertel, Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm, Yay. haz.: Mesude Gülcüoğlu, İletişim Yayınları, 1. baskı, 1993, İstanbul.

[****] Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, Nisan 2007, İstanbul.

Devam edecek

Stalin’in “teorik katkısı”

Gün Benderli’nin tanıklığı

Vera Tulyakova Hikmet’in tanıklığı

Anatoliy Çernyayev’in tanıklığı

Zekeriya Sertel'in tanıklığı (2)

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1)

Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı