Çeviri:

Stalinist terörün gölgesinde bir ömür

3 Kasım’da Ron McKay’in derlediği Letters to Gorbachev kitabından bir mektup paylaşmıştım. O ilk mektupta inşaat işçisi I. Boikova, Semipalatinsk’teki nükleer denemelerin çocukluğunun geçtiği köyde nasıl yaşandığını anlatıyordu. Nükleer denemelerden sağ çıkanlar

Bu kez Moskova’dan N. Tairova’nın mektubunu okuyacağız. Tairova, radyoda KGB’nin Stalin dönemindeki tasfiyelerin kurbanlarına ilişkin açıklamasını dinleyince bir arkadaşının başından geçenleri anlatmaya girişiyor. Arkadaşı 1937’de, Büyük Terör sırasında, henüz on yaşındayken anne babasını kaybetmiş. On yıl yetimhanelerde kalmış, küçük kız kardeşine bakmış, bir yandan da okuyup meslek edinmiş. Mektubun yazıldığı sırada emekli olan bu kadın, hâlâ bir kommunalkanın, yani mutfağını ve diğer ortak alanlarını birkaç ailenin paylaştığı bir dairenin tek odasında yaşıyor. Bkz. Moskova’da bir ev ziyareti

Mektubun sonunda Tairova, bu meseleyle kimin ilgilendiğini öğrenmek için Yüksek Sovyet’in iki komitesini aradığını anlatıyor. Bir komiteden konunun kendi yetki alanlarına girmediği cevabını alıyor. Ötekinde konuştuğu kişi ise bu insanların durumunun neden başkalarınınkinden daha kötü olduğunu düşündüğünü soruyor. Tairova’nın itirazı tam da burada. Anne babasını tasfiyelerde kaybetmiş, yıllarca “halk düşmanlarının kızı” damgasıyla yaşamış birinin konut bekleme listesine girebilmesi bile neden anlayışlı bir memura rastlamasına bağlı olsun?

Sözü Tairova’ya bırakalım. 

* * *

Bugün radyoda KGB’nin resmî bir açıklamasını dinledim. Stalin’in tezgâhladığı tasfiyelerin kurbanları hakkındaydı. Yaklaşık üç milyon kişi hüküm giymiş, 60 binden fazla kişi de kurşuna dizilmeye mahkûm edilmiş.

Aramızda bu akıl almaz keyfîliğin masum kurbanları var. Ülkemizde böyle yüz binlerce insan olabilir.

Bunlar, o alçakça tasfiyelerde ailelerini kaybeden, yıllarca itibarlarından yoksun bırakılan, insanca bir hayat süremeyen insanlar. Ömürlerinin sonuna geldiklerinde bile, çektiklerini bir nebze telafi edecek kadar rahat yaşama imkânları yok.

Şimdi altmış yaşlarında bir arkadaşım var. 1937’de, daha on yaşındayken, tasfiyelerde anne babasını kaybetti. Ryazan bölgesindeki yetimhanelerde on yıl kalmak ve küçük kız kardeşine bakmak zorunda kaldı.

Onun gibiler çocukluklarında ve ilk gençliklerinde her türlü sıkıntıyı çektiler. Büyüdüklerinde de bir şey değişmedi. Onlara toplumun dışına itilmiş insanlar gibi davranıldı. Yine de savaştan sağ çıktılar, açlığı ve veremi atlattılar. En önemlisi de bütün bunlara rağmen manen ayakta kaldılar.

1947’de iki kardeşten büyüğü, yani benim arkadaşım, yetimhaneden ayrılıp Moskova Tekstil Enstitüsü’ne girdi. Siciline “halk düşmanlarının kızı” diye geçtiği için başka hiçbir enstitüye başvuramıyordu. Beş yıl boyunca çok küçük bir öğrenci bursuyla geçindi. Yediği, bitkisel yağla pişirilmiş darıdan ibaretti. Yine de enstitüyü üstün başarıyla bitirdi ve Moskova’da bir işe yerleştirildi. Birkaç yıl kiralık odalarda kaldı. Sonra birkaç ailenin paylaştığı bir dairede bir odaya taşındı.

[Bunlar mutfağı ve diğer ortak alanları birkaç ailenin birlikte kullandığı dairelerdi. Sovyetler Birliği’ndeki konut krizinin bir sonucuydu.]

Bir kommunalkanın ortak mutfağı. Aynı dairenin ayrı odalarında yaşayan aileler bu mutfağı paylaşıyor. Fotoğrafta mutfağın iki yanına yerleştirilmiş dört ocak görülüyor.

Kendine özgü bir karakteri olan bu kadın, ki buna şaşmamak gerekir, bekâr kaldı. Emekli olana kadar Moskova’da çalıştı.

Hâlâ sinirlerini yıpratan o dört odalı “ortak daire gulagı”ndaki odasında yaşıyor. Konut koşullarını düzeltebilme umudu da yok.

Ülkemizde onun gibi on binlerce insan var. Aralarında çok sayıda bekâr kadın, dul ve çocuk bulunuyor. Kimse onlarla ilgilenmiyor. Devletten konut almak için bekleme listesine girebilmeleri, beş metrekareden daha küçük bir alanda yaşamaları şartına bağlı.

Geçenlerde bu konuyla kimin ilgilendiğini bulmak için Yüksek Sovyet’in telefon rehberini bir süre karıştırdım. Sosyal Politikalar Komitesi’nden biri bunun kendi yetki alanlarına girmediğini söyledi. Yasama Komitesi’nde konuştuğum kişi ise bu insanların durumunun neden başkalarınınkinden daha kötü olduğunu düşündüğümü sordu.

Elbette insan sabrını toplayıp bir iki yıl boyunca türlü kurumların yetkililerinden randevu alabilir. Er ya da geç anlayışlı bir memura rastlamayı umar. Belki o memur bu “dışlanmış” kişiyi bir “özel durum” sayıp devletin konut bekleme listesine girmesine yardım eder. O kişi de listede bir yirmi yıl daha bekler.

Artık gerekli yasayı çıkarıp bu “özel durumları” kural hâline getirmenin zamanı gelmedi mi?

N. Tairova, Moskova

Kaynak: Ron McKay (der.), Letters to Gorbachev: Life in Russia Through the Postbag of Argumenty/Fakty, s. 13-14. Türkçe çeviri kitaptaki İngilizce metinden yapılmıştır. Köşeli parantez içindeki açıklama İngilizce baskıda yer alıyor.

Çeviri:

Nükleer denemelerden sağ çıkan hasta bir işçi soruyor

İki gün önce Ron McKay’in derlediği Letters to Gorbachev: Life in Russia Through the Postbag of Argumenty/Fakty adlı kitabı okumaya başladım. Kitabın adını Türkçeye Gorbaçov’a Mektuplar: Argumenty/Fakty’nin Posta Çantasından Rusya’da Yaşam diye çevirmek mümkün.

Argumenty i Fakty, 1978’de Sovyetler Birliği’nde bir bülten olarak yayın hayatına başladı. Sonradan haftalık bir gazeteye dönüştü ve glasnost yıllarında öylesine yaygınlaştı ki 1990’da tirajı 33 milyonu aştı.

McKay, Sovyet yurttaşlarının glasnost yıllarında bu gazeteye gönderdikleri mektuplardan bir seçki yapmış. Bu mektuplar Türkçeye çevrilmedi. Çevrileceklerini de hiç sanmıyorum. Kitabı okurken bu mektupların Sovyetler Birliği’nin son yıllarında gündelik hayata ilişkin değerli ipuçları verdiğini düşündüm. Bu yüzden zaman zaman bu başlık altında kitaptan bir mektup yayımlayacağım.

Yayımlayacağım ilk mektup, Stalinist bürokrasinin insan sağlığına ve çevreye nasıl gaddarca yaklaştığını örneklerle anlattığım bir yazımla bağlantılı. O yazıda, Sovyetler Birliği’nin 1949–1989 arasında Kazakistan’daki Semipalatinsk nükleer deneme sahasında 456 deneme gerçekleştirdiğini ve özellikle açık havada yapılan denemelerden yayılan radyoaktif serpintinin çevrede yaşayanları radyasyona maruz bıraktığını belirtmiştim.

Aşağıdaki mektupta inşaat işçisi I. Boikova, o denemelerin yapıldığı günlerde çocukluğunun geçtiği Beskaragai köyünde neler yaşandığını anlatıyor. Yıllar sonra hâlâ bir soruya cevap arıyor.

Sözü Boikova’ya bırakalım.

* * *

Seliyarsk’ın Beskaragai köyünde doğup büyüdüm. Köy, Semipalatinsk’ten nükleer deneme sahasına doğru yaklaşık 200 kilometre uzaklıktaydı. O “tatbikatları” çok iyi hatırlıyorum. O günlerde okul olmazdı. Şimdi nükleer denemeler yer altında yapılıyor, o zamanlar açık havada yapılırdı.

Bizi sürü gibi derin bir vadiye götürür, ağzımızı iyice açıp yüzükoyun yere yatmamızı söylerlerdi. Ağzımızı açık tutarsak kulak zarlarımızın yırtılmayacağını söylerlerdi. Ama biz çocuktuk elbette, ne olduğunu görmek istiyorduk. Biz de baktık. Nükleer bomba taşıyan üç uçağın gökyüzünde daireler çizdiğini, bombayı bırakıp hemen uzaklaştığını gördük. Bomba, göz kamaştıran beyaz bir ışık içinde ağır ağır iniyordu. Yere düştüğünde havaya bir bulut yükseliyor, bildik mantar biçimini alıyordu. Mantar bulutu beyazımsı ya da grimsi pembeydi. Dalga dalga kabarıyor, döne döne gökyüzüne yayılıyordu. Sonunda dağılıp dumana dönüşüyor, çölün, tarlaların ve İrtiş Nehri’nin üzerine çöküyordu. Her şey rüzgâra bağlıydı.

Bazen Abolsk bölgesine doğru giderdi, bazen de bize doğru. Bir de ses dalgası vardı. Hemen hemen anında gelir, insanları yere devirirdi. Kediler, köpekler, sığırlar ve öteki evcil hayvanlar paniğe kapılıp kaçışırdı. Sirenlerin uğultusuna miyavlamalar, havlamalar, böğürmeler karışırdı. Korkunçtu, sanki dünyanın sonu gelmişti.

Kazakistan’daki eski Semipalatinsk nükleer deneme sahasında bir krater. Fotoğraf: CTBTO.

Okulumuz köydeki tek iki katlı binaydı. Bir “tatbikat” sırasında üst katı bıçakla kesilmiş gibi kopup gitti. Birçok ev yıkıldı. Sonra askerler bize yeni bir okul yaptılar, evleri de yeniden inşa ettiler. Kışın yapılan denemelerden sonra hava değişir, yaz gibi ısınırdı. İrtiş’in üzerindeki buz tümüyle erirdi. Bazen denemeleri gece yaparlardı. Çocukları uyandırır, aceleyle yataklarından kaldırır, kışsa sıkı sıkı giydirip vadiye götürürlerdi. Gece patlamanın etkisi gerçekten çarpıcıydı. Ortalık güneşli bir gündekinden bile daha aydınlık olurdu. Saman yığınında iğne bulabilirdiniz.

O günlerden o kadar çok anım var ki hepsini anlatmak çok uzun sürer. Hiroşima’yı, Nagazaki’yi çok duyardık. Amerikalılar ne korkunç şey yapmışlardı, nükleer silahlarını insanlar üzerinde denemişlerdi! Ama Sovyetler Birliği’nde de nükleer bombaların insanlar üzerinde, yani bizim üzerimizde denendiğinden kimse söz etmezdi. Belli ki o zaman bizi insandan saymıyorlardı. Şimdi de saymıyorlar zaten. Radyasyona maruz kaldığımız hâlde bizi hiçbir zaman sağlık kontrolünden geçirmediler. Köyümüzde insanlar lösemiden ölüyordu. Ama nedense bu konu örtbas edilmeliydi ve biz çocuklar bu esrarengiz hastalık hakkında hiçbir şey bilmiyorduk. 1963’te ailem aynı ilde, Semipalatinsk’in 560 kilometre güneyindeki Urdşar köyüne taşındı.

Ben bir teknik okulda okuyordum, erkek kardeşim de Semipalatinsk’te okula gidiyordu. Ötekiler o zamana kadar evden ayrılmıştı. Sonra şehirde iki yıl çalıştım ve Urdşar’a döndüm. 1986’ya kadar orada kaldım. Annemle babam öldüler. Babam 57, annem 59 yaşındaydı. 2 Ocak 1986’da ailemi alıp öteki akrabalarımın yaşadığı Novokuznetsk’e gittim. Bize yazmış, Novokuznetsk’te yiyecek sıkıntısının o kadar kötü olmadığını söylemişlerdi. Bizim ilde ise yiyecek neredeyse yoktu. 1989’a kadar Novokuznetsk’in çevre bakımından Sovyetler Birliği’nin en temiz şehri olduğunu bilmiyordum.

Yıllarca nükleer denemelere ve bunların korkunç sonuçlarına katlandığımız hâlde bize neden hiçbir tazminat verilmediğini bilmek istiyorum. Sağlığa zararlı koşullarda çalışanlara erken emeklilik hakkı tanınıyor. Biz ise elimizi sürdüğümüz her şeyin sağlığımızı tehdit ettiği bir yerde yaşadık ve bize hiçbir şey verilmiyor. Kırk sekiz yaşındayım ve sürekli hastayım. Yüksek tansiyonum, kalp iskemim ve daha bir dizi rahatsızlığım var. Yakınmak istemiyorum. Nükleer denemelerden sağ çıkan bizler şimdi herhangi bir yardım bekleyebilir miyiz, yalnızca bunu bilmek istiyorum. Bize hiçbir zaman herhangi bir destek sağlanmadı. İhtiyacımız olduğunda gidebileceğimiz bir sanatoryum yoktu, özel fon yoktu, hiçbir şey yoktu.

I. Boikova, inşaat işçisi

Kaynak: Ron McKay (der.), Letters to Gorbachev: Life in Russia Through the Postbag of Argumenty/Fakty, s. 80-81. Türkçe çeviri kitaptaki İngilizce metinden yapılmıştır.