Klutsis’in makası

Bir önceki yazıda, Stalinist bir blogun alınlığındaki afişten hareketle Gustav Gustavoviç Klutsis’in başına gelenlerden kısaca söz etmiştim. Stalin’i yüceltmek için büyük çaba harcamış olan bu sanatçı, sonunda onun tarafından kurşuna dizdirilmişti.

Bu fırsattan istifade Klutsis’in çalışmalarına biraz daha yakından bakalım diyorum. Özellikle tasarladığı afişlerde insanların nasıl büyütüldüğü, küçültüldüğü ve gerektiğinde kesilip çıkarıldığı üzerinde durmak istiyorum. Bunlar Sovyetler Birliği’ndeki Stalinist rejimle ilgili çok şey anlatıyor bize.

Önce sanatçıyı kısaca tanıyalım. 1895’te Letonya’da doğan Klutsis, devrimin ardından sanat eğitimini Moskova’da sürdürdü. Süprematizmin kurucusu, soyut sanatın öncülerinden Kazimir Maleviç’in atölyesinde çalıştı. Sovyet avangardının önemli merkezlerinden VHuTEMAS’ta öğrenim gördü ve ders verdi. Fotoğrafçı ve grafik sanatçısı Valentina Kulagina ile hem hayatını hem çalışmalarını paylaştı. Fotomontajın Sovyet sanatındaki öncülerinden biri oldu.

Klutsis ve Kulagina (1922)
Klutsis'in fotomontaj çalışması

Fotomontaj, farklı fotoğraflardan alınmış parçaların yeniden birleştirilmesine dayanıyor. İnsanları, makineleri, binaları ve kalabalıkları kesip aynı kompozisyonda buluşturabiliyorsunuz. Bilgisayarların, Photoshop gibi programların ve hele hele yapay zekânın olmadığı yıllarda elle yapılan bu iş, tasarımcılara geniş imkânlar sunuyordu. İnsanların ve nesnelerin boyutlarını ve birbirlerine oranlarını değiştirmek, yazılar ve renklerle yeni bir görüntü kurmak mümkündü. Klutsis bu tekniği deneysel çalışmalarında, spor afişlerinde, kitap ve dergi tasarımlarında kullandı. 1930’larda ise Stalinist propagandanın önde gelen sanatçılarından biri hâline geldi. On binlerce basılan afişleri, rejimin görsel dünyasının kurulmasına katkıda bulundu.

Fotomontaj, Stalin için ideal bir sanat biçimiydi.

İnsanların boylarını siyasi önemlerine göre ayarlamak mümkündü. Stalin’in fotoğrafını büyütüp çevresindeki işçileri, köylüleri ve askerleri küçülttüğünüzde, önderle halk arasındaki hiyerarşi daha tek bir slogan okunmadan anlaşılıyordu.

Bu bana Antik Mısır sanatını hatırlatıyor. Firavunun yanındaki insanlardan büyük gösterilmesi, aralarındaki gerçek boy farkını anlatmıyordu. İktidarını ve üstün konumunu görünür kılıyordu. Stalinist fotomontajda da benzer bir mantık işliyordu. Önder büyüdükçe halk küçülüyordu.

Bu, tekniğin sunduğu tesadüfi bir imkân değildi. Klutsis, 1931’de yazdığı bir metinde farklı ölçekler kullanmayı, geleneksel perspektifin sınırlarını aşmanın ve afişin etkisini artırmanın yollarından biri olarak açıklıyordu. Afişin düzenini belirleyen şeyin siyasi içerik olması gerektiğini de vurguluyordu. İnsanların ne kadar büyük gösterileceği, bu anlayış içinde siyasi bir karardı.

Stalin böylece yaşayanlar arasında en büyük olarak gösterilebiliyordu. Marx, Engels ve Lenin’in yanına yerleştirildiğinde ise onlarla aynı büyüklüğe kavuşuyordu. Önceki yazıda ele aldığım yukarıdaki dört portreli afişte olduğu gibi: Marx, Engels ve Lenin’le eşit, yaşayan herkesin üzerinde. Üstelik hayatta olmayan ilk üçü başka bir yöne bakarken Stalin izleyicinin gözlerinin içine bakıyor. Afiş, onu Marx’tan Lenin’e uzanan geleneğin mirasçısı olarak sunarken bakışlarımızı da üzerinde topluyor. Hiç kuşkusuz bu, Klutsis’in bilinçli ve kurnazca bir tercihi.

Bazı özel durumlarda Stalin boy hiyerarşisinde Lenin'i birazcık ama sadece birazcık geride bırakabiliyordu.

Üstelik fotomontaj onu halkın arasına da sokabiliyordu. Gerçekte bunun düşüncesi bile Stalin için korkunçtu. Ama afişte işçilerle yan yana yürümek kolaydı. Fotoğrafını kesip uygun yere yerleştirmek yeterliydi. Klutsis’in çalışmalarında Stalin, işçilerle birlikte yürüyen bir “halk adamı” olarak da karşımıza çıkıyor.

Klutsis aynı metinde fotoğrafı, fotomontajın kullanacağı bir belgesel malzeme olarak görüyordu. Stalin’in fotoğrafı gerçekti. İşçilerin fotoğrafları da gerçekti. Ancak bu parçaların bir araya getirilmesiyle oluşturulan buluşma, sanatçının eseriydi.

Bu buluşmanın bütün koşulları montaj masasında belirleniyordu. Kimlerin yanında duracağı, insanların ona ne kadar yaklaşacağı, yüzlerinde nasıl bir ifade bulunacağı… Hiç kimse beklenmedik bir soru soramazdı. Stalin halkın arasındaydı ama o buluşmalar aslında hiç yaşanmamıştı.

Bir de bu tekniğin zamanla tehlikeli hâle gelen tarafı vardı. Stalin’in yanında başka yöneticiler de gösteriliyordu. Bugün önderler arasında yer alan biri yarın “halk düşmanı” vb. ilan edildiğinde, afiş de sorunlu hâle geliyordu.

Klutsis’in 1935 tarihli, Politbüro üyelerini bir araya getirdiği fotomontaja bakalım. Stalin tam ortada, diğer herkesten çok daha büyük. Çevresindeki yöneticiler iki sıra hâlinde yerleştirilmiş. Burada halk yok ama boy hiyerarşisi yine işbaşında. Stalin’in önderler arasındaki üstünlüğü, bedeninin büyüklüğüyle gösteriliyor.

Ancak bu kompozisyon da tasfiyelerden nasibini almış. Stalin’in hemen sağındaki Rudzutak’ın yüzü karalanmış. Alt bölümdeki adı da silinmiş. Bir zamanlar önderin yanında gösterilen adamın yerinde artık siyah bir leke var.

Rudzutak Mayıs 1937’de tutuklandı. Yüzünün karalanması tutuklanmasının ardından yapıldı. Bu yüz karalama özellikle Stalin döneminde yaygın bir uygulamaydı. Ama bu nüshada tasfiye edilen herkes silinmemiş. Mayıs 1938’de tutuklanacak olan Kosior -en solda, üst sırada- hâlâ resimde. Dolayısıyla, karalama işleminin bu iki tarih arasında yapıldığını söyleyebiliyoruz.

“Yaşasın İşçilerin ve Köylülerin Kızıl Ordusu!” afişinde ise müdahalenin izleri daha da çarpıcı. Tuhaçevskiy ile Gamarnik 1937’de tasfiye edildiklerinde, Klutsis onların figürlerini kesip çıkarmak zorunda kaldı. Geride insan biçiminde iki boşluk kaldı. Stalin ise bütün heybetiyle yerinde duruyordu.

Sağ taraftaki Mareşal Yegorov henüz resimdeydi. Onun sırası biraz sonra gelecekti. Klutsis Şubat 1938’de kurşuna dizildi. Yegorov aynı yıl tutuklandı, çok ağır işkence gördü ve Şubat 1939’da kurşuna dizildi. Klutsis artık kendi afişinden onu da çıkaramazdı.

Bu görüntüye bakarken Klutsis’in ne hissettiğini merak ediyorum. Daha önce Stalin’in yanına yerleştirdiği insanları kendi elleriyle kesip çıkarırken aklından neler geçiyordu? Gerçekten hain olduklarına mı inanıyordu? Yoksa kuşku duyuyor ama bunu kendisine bile itiraf etmekten mi korkuyordu? Stalin’i yüceltmek için yaptığı bütün bu çalışmaların kendisini korumaya yetmeyebileceğini düşünmüş müydü?

Sanırım bunu hiçbir zaman bilemeyeceğiz. Ama o boşluklara bakarken sanatçının kendi sonunu düşünmemek zor.

Klutsis’in ölümünden sonraki kaderinde de acı bir ironi var. 1956’da itibarı iade edildi. Eserleri zamanla yeniden sergilendi, müze koleksiyonlarına ve kataloglara girdi. Hatta 1970’te Riga’da kendisine ayrılmış bir sergi düzenlendi.

Ancak sanatçının temize çıkarılması, Stalin’i yücelten afişlerinin eski siyasi işlevine kavuşması anlamına gelmiyordu. Bürokrasi artık maddi ve toplumsal ayrıcalıklarının tadını ölüm, işkence ve hapishane korkusu olmadan çıkarmak istiyordu. Klutsis’in itibarını iade ederken, onun inşasına katkıda bulunduğu Stalin kültünü de unutturması gerekiyordu.

Afişlerinde Stalin’i büyüten, diğer önderleri ve halkı yerli yerine oturtan, tasfiye edilenleri ise kesip çıkaran Klutsis’in kendisi de ortadan kaldırılmıştı. Adı geri geldiğinde ise bürokratik kastın onun Stalin’i yücelten afişlerine ihtiyacı kalmamıştı.