Molotov’un Rudzutak’ı:

Karalanmış bir yüz, kararmış bir vicdan

Klutsis’in makası başlıklı yazıyı hazırlarken aklıma takılan birkaç şey oldu. Bu yazıda bunlardan sadece biri üzerinde duracağım. Molotov’un, Feliks Çuyev’le yaptığı söyleşilerde Rudzutak hakkında bir şeyler anlattığını ve bunların tutarlılıktan yoksun olduğunu hatırlıyordum. Ama elbette söylediklerinin ayrıntıları aklımda kalmamıştı.

Yazıyı yayımladıktan sonra Molotov Anlatıyor’u açıp Rudzutak’la ilgili bölümleri buldum ve yeniden okudum. Ancak Molotov’un anlattıklarına geçmeden, önceki yazıda kullandığım Klutsis fotomontajını yukarıda yeniden yayımlıyorum. Stalin’in devleştirilmiş bedeninin çevresine yerleştirilen yöneticilerden biri, resme baktığımızda onun hemen sağında, sol omzunun ardında duran Politbüro üyesi Rudzutak. Yüzü karalanmış, adı da afişin altındaki listeden silinmiş.

Molotov’un anlattıklarında hem afişteki siyah lekenin ardındaki insanı onun gözünden tanıyoruz hem de Rudzutak’ın tutuklanmasını, işkence görmesini ve kurşuna dizilmesini meşrulaştıran siyasi mantıkla karşılaşıyoruz. Kendi sözleriyle okuyalım.

Rudzutak, hiçbir konuda suçlu olduğunu kabul etmedi! Kurşuna dizildi. Politbüro üyesiydi.

Oldukça zeki biriydi kuşkusuz.

Benim yardımcımdı, görüşüyorduk. İyi, zeki bir adamdı.

Molotov, Rudzutak’ı yakından tanıyor. Onun devrim öncesindeki mahkûmiyetini, kürek cezasını, partiye hizmetlerini anlatıyor. Yetenekli ve deneyimli bir Bolşevik olduğunu söylüyor. Karşısında hakkında yalnızca polis raporlarından bilgi edindiği biri yok. Birlikte çalıştığı yardımcısı, Politbüro üyesi ve eski bir yoldaşı var.

Üstelik onun başına gelenleri de biliyor.

Rudzutak, kendisine karşı tahammül edilmez yöntemlere başvurduklarını söyledi Çekistlerden şikâyet ediyordu. Ama hiçbir kanıt göstermiyordu.

Rudzutak, kendisini çok fena dövdüklerini, işkence ettiklerini söylüyordu. Israrla aynı şeyi söylüyordu. Anlaşılan çok kötü işkence etmişlerdi.

Önce “hiçbir kanıt göstermiyordu” diyor. Ardından çok kötü işkence edildiğini kabul ediyor. Rudzutak’ın, Molotov’un ve diğer Stalinist yöneticilerin karşısında işkenceyi anlattığını öğreniyoruz. Suçlamaları reddediyor, kendisini zorla itirafa sürüklediklerini söylüyor.

İşkenceyi sonradan duymuş değiller. Henüz hayattayken yardım isteyen insan karşılarına getirilmiş.

- Ama neden onu o kadar iyi tanıyordunuz, arka çıkmadınız mı?

- Sadece kişisel izlenimlerle olmaz! Elimizde belgeler vardı.

- Eğer emin olsaydınız…

- Yüzde yüz emin değildim. Birileri bir şey söylerken nasıl yüzde yüz emin olunabilir?

Rudzutak (1920'ler)

Molotov yüzde yüz emin değil. Kendi anlatısına göre Rudzutak’ı tanıyor, işkence gördüğünü biliyor, suçlamaları kabul etmediğini biliyor. Yine de “Elimizde belgeler vardı” diyor.

Peki o belgeler nasıl üretildi? Başka insanların işkence altında verdikleri ifadeler kanıt olarak görülebilir miydi? Karşısındaki insan tam da bunu anlatmıyor muydu? Dövüldüğünü, işkence gördüğünü, kabul etmeye zorlandığını söylemiyor muydu?

Molotov’un kuşkusu, infazı engellemeye yetmiyor. Bize söylediği bu. Molotov söylemiyor ama kendisini bu nedenle tehlikeye atmak istemediğini biliyoruz. Sonuçta, karısı göz göre göre haksız yere suçlanıp tutuklandığında bile bunu yapmamış, riski göze alamamıştı. Onun suçsuz olduğundan yüzde yüz emindi. Ama Stalinist terörün baş aktörlerinden birinin bu kadar açık sözlü olmasını beklemeyiz elbette.

Eğer duruşmalarda ortaya çıkan bir duruma göre hüküm verecek olursak, Rudzutak, terörist planlara, MK ve yönetimin devrilmesine aktif olarak katılmış bir sağcıydı. Bu yüzden onun, çok büyük bir direnç göstermiş suçlu bir adam sayıyorum. Bir tek olgu, yani Çekistlerle konuşmak istememesi bile bunu gösteriyor.

Burada durup Molotov’un sözlerini yeniden okumak gerekiyor.

Rudzutak’ın işkencecilere direnmesi, Molotov’un gözünde suçluluğunun kanıtına dönüşüyor. İtiraf etse suçlu. İtiraf etmeyip dirense yine suçlu. Üstelik direnci, ne kadar kararlı bir suçlu olduğunu gösteriyor!

Böyle bir muhakeme içinde insan suçsuzluğunu nasıl gösterebilir?

Bir zamanlar onun hüküm giymesi doğru muydu, değil miydi diye bazı kuşkularımı ifade ediyordum. Ama daha önce okumadığım bir şeyi okuduğumda… Duruşmalar, onun nasıl aktif bir sağcı olduğunu tümüyle açığa çıkarıyor.

İçine zaman zaman kuşku düştüğünü söylüyor. Ancak bu kuşkuyu gidermek için yine aynı baskı mekanizmasının ürettiği "kanıtlara" başvurmuş. İşkenceyi kabul ediyor, sonra o işkencelerin gölgesindeki suçlamaları okuyup yeniden ikna oluyor. Kendimi riske atamazdım diyemeyeceği için, böyle bir tutarsızlık sergilemek zorunda kalıyor.

Dinlenmeye hevesliydi. Çalışma hayatında özel bir etkinlik ve derinlik göstermiyordu ama yetenekli ve büyük siyasi deneyime sahip biri olarak tartışmalarda yararlı oluyordu.

Benim yardımcımdı. O, tam tersine esaslı bir içkiciydi.

Bununla birlikte onun kendi işleriyle çok meşgul olduğunu, kadınlarla düşüp kalktığını da görüyordum.

Rudzutak’ın dinlenmek istemesi, içki içmesi, kadınlara olan düşkünlüğü… Molotov bunları da uzun uzun anlatıyor.

Bunlar casusluk, terör veya karşıdevrimci örgüt üyeliğinin kanıtı olabilir mi? Elbette olamaz. Ama anlatıda bir işlevleri var. Molotov, devrimci geçmişini ve yeteneklerini kabul ettiği insanı giderek gevşemiş, yozlaşmış ve güvenilmez biri olarak resmediyor. Somut suç kanıtının yerini, mahkûmiyeti kabullenmeyi kolaylaştıran bir kişilik tasviri alıyor.

Stalin’in rolüne gelince…

Stalin "Ne yapmanız gerekiyorsa yapın", dedi. Oysa Stalin, Rudzutak’a karşı iyi davranırdı.

- Kurşuna mı dizildi?

- Evet, kurşuna dizildi.

Stalin ona iyi davranırmış. Gerekenin yapılmasını da istemiş. Sonuçta Rudzutak kurşuna dizilmiş.

Ekim Devrimi’nin 12. yıl dönümü kutlamalarında Sovyet yöneticileri, 1929. Soldan sağa Stalin, Buharin, Orjonikidze ve Rudzutak. Fotoğrafın çekilmesinden dokuz yıl sonra Buharin ve Rudzutak kurşuna dizilecekti. Orjonikidze ise 1937’de intihar edecekti. Fotoğraf: Associated Press.

Bu anlatıda Stalin’in “iyi davranması”, öldürülen insanın kaderini değiştirmiyor. Yalnızca Stalin’i sorumluluktan uzaklaştırmaya yarıyor. Çuyev soruyu doğrudan sorunca ise şu cevap geliyor.

- O zaman suçlu olan Stalin mi?

- Hayır, böyle söyleyemeyiz…

- O zaman kim?

- Tabii, onsuz bunlar olmazdı. Konumu çok karmaşıktı ve etrafında o kadar çok değişken insan vardı ki…

“Onsuz bunlar olmazdı.” Molotov’un savunmasının dayandığı inanç bu.

Stalin’in siyasi zorunluluğu kabul edildiğinde, onun sorumluluğunu sorgulamanın önü kapanıyor. Tanıdığınız bir insanın işkence gördüğünü bilmeniz, suçluluğundan emin olmamanız, hatta zaman zaman hükmün doğruluğundan kuşkulanmanız bile sonucu değiştirmiyor.

Çuyev, başka insanlara yapılan zulmü hatırlatıp tanıdığı kişilerin ölümüne nasıl izin verdiğini sorduğunda Molotov’un cevabı daha da açık.

Sizi bizim yerimize koyup, nasıl davranacağınıza bakardım.

Öldürülen insanın suçlu olup olmadığı sorusu, yöneticilerin ne kadar zor koşullarda karar verdiği tartışmasına çevriliyor. Rudzutak’ın karşılaştığı işkence ve ölüm, onu öldürenlerin siyasi yükü karşısında ikinci plana itiliyor.

Klutsis’in fotomontajında Rudzutak’ın yüzünü karalayanın kim olduğunu bilmiyoruz. Tasfiye edilenlerin görüntülerini silmek, resmî kurumların yanı sıra yurttaşların da kendi elleriyle yerine getirmeleri gereken bir uygulamaydı. Bunu yapmadığınızın anlaşılması başınızı büyük derde sokabilirdi.

Molotov’un anlatısında ise başka bir silme işlemini izleyebiliyoruz. Rudzutak’ın suçsuz olabileceği ihtimali zaman zaman beliriyor. Sonra yeniden karalanıyor.

Kaynak: Feliks Çuyev, Molotov Anlatıyor: Stalin’in sağkolu ile yapılan 140 görüşme, çev. Ayşe Hacıhasanoğlu ve Suna Kabasakal, gözden geçirilmiş ve genişletilmiş 2. basım, Yordam Kitap, Mart 2010, “Tasfiyeler” bölümü, s. 440–443.