Anatoliy Çernyayev'in 1973 günlüğünden (2)

Bürokratik planlamanın sefaleti (2)

Leonid Brejnev (1973)

9 Temmuz 2025’te yayımladığımız “Bürokratik planlamanın sefaleti” başlıklı yazıda, Anatoliy Çernyayev’in 1972 yılına ait günlüğüne dayanarak Sovyetler Birliği’nde bürokratik planlamanın iç işleyişinde yaşanan akut tıkanmaya ve çürümeye dikkat çekmiştik. O metinde ortaya çıkan tablo, Stalinist bürokratik planlama sisteminin 1970’lerde artık sürdürülemez hale geldiğini açık bir biçimde ortaya koyuyordu.

Çernyayev’in 1973 yılına ait günlüğünü okuyunca, 10-11 Aralık 1973’te ekonominin o yılki durumunun ve 1974 planlarının ele alındığı SBKP Merkez Komitesi Plenumu’nun [*] ilk günkü oturumlarına katıldığını öğreniyoruz. Çernyayev, günlüğünde Gosplan [**] Başkanı Nikolay Baybakov’un ve Leonid Brejnev’in konuşmalarında aktarılan veri ve bilgileri not ederken, Sovyet ekonomisinin yalnızca derin üretkenlik sorunlarıyla boğuşmadığını, aynı zamanda son derece savurgan, yabancılaşmış, sorumsuz ve kendini denetlemekten aciz bir yapıya dönüştüğünü gösteriyor.

Baybakov’un aktardığı bilgilere göre, Sovyet sanayisinde her yıl 60-70 milyon ton metal üretim sürecinde heba ediliyordu. Metal işleme makinelerinin toplam tonajı açısından Sovyetler Birliği, ABD, Japonya ve Batı Almanya’nın toplamına yakın bir kapasiteye sahipti. Ancak aynı metalden üretilen makine sayısı ve emek üretkenliği ölçüt olarak alındığında, Sovyet ekonomisi bu ülkelerin her birinin gerisinde kalıyordu. Stalinist propaganda nicel büyüklükleri vurgularken, bunlar nitel geri kalmışlığı maskeleyen bir perde işlevi görüyordu. (Bkz. “Magnitogorsk Demir Çelik Üretim Kompleksi: Sovyet sanayiinin yapısal sorunlarının bir mikrokozmosu”)

Aynı tablo kendini Sovyetler Birliği’nin sayısı çok fazla olmayan dış ticarete konu olan ürünlerinde de gösteriyordu. Finlandiya, Sovyetler Birliği’nden on kat daha az kereste ihraç etmesine rağmen, bu ihracattan iki kat fazla döviz geliri elde ediyordu. Bu durumun nedeni açıktı: Sovyetler keresteyi neredeyse tamamen ham madde olarak ihraç ediyor, katma değer üretimini ise başkalarına bırakıyordu.

“Planlı” ekonomide plansızlık

Plenumda aktarılan örnekler, Stalinist-bürokratik planlamanın yalnızca emek üretkenliği açısından yetersiz ve verimsiz değil, aynı zamanda kendi içinde tutarsız olduğunu da gösteriyordu. Almanya ile imzalanan bir boru hattı anlaşması zamanında tamamlanamamış, bunun sonucunda Sovyetler Birliği günde 55 bin dolar gecikme cezası ödemek zorunda kalmıştı.

Depolarda biriken ve tüketici tarafından reddedilen “yavaş dönen” malların [***] toplam değeri 2 milyar rubleye ulaşmıştı. Bu rakam, Beş Yıllık Plan’ın geri kalan döneminde hafif sanayiye yapılması öngörülen toplam sermaye yatırımına neredeyse eşitti. Tüketicinin istemediği, kullanışsız, yani kullanım değeri çok düşük ya da sıfır olan mallar üretiliyor, ama tüketicinin ihtiyaçları karşılanmıyordu.

KAMAZ projesi [****] bunun simgesel bir örneğiydi. Başlangıçta 1 milyar 700 milyon ruble olarak hesaplanan maliyet, kısa sürede 2,5 milyar rubleye çıkmıştı ve bunun da son olmayacağı açıktı. Üstelik bu, her şeyin merkezî olarak rasyonel bir biçimde planlandığı iddia edilen bir ekonomide yaşanıyordu.

Sorumsuzluğu besleyen bir sistem

Çernyayev’in aktardığı Salavat’taki cam fabrikası hikâyesi, bürokratik sorumsuzluğun neredeyse grotesk bir örneğidir. 1955’te alınan bir kararla başlatılan proje, yıllar boyunca değişen teknolojik koşullara rağmen sürdürülmüş; 1972’de fabrika tamamlandığında, kurulan makinelerin camı parlatmak yerine kırdığı ortaya çıkmıştır. Tesis tamamen eritilip yeniden yapılmak zorunda kalınmış, fakat kimsenin sorumlu olmadığı tespit edilmiştir.

Benzer bir bürokratik körlük Kursk’taki örme fabrikasında görülür: Yabancı ekipmanla kurulan tesis, işçi konutları “unutulduğu” için yarı kapasiteyle çalışmaktadır.

Kıtlık, çürüme ve kayıp

1973 hasadından elde edilen büyük miktarda tahıl, açık havada yığınlar halinde bekletilmiş ve çürümüştür. Tahıl, çimento, meyve ve sebzelerdeki kayıplar, ambalaj ve taşımadaki gecikmeler nedeniyle milyonlarca rubleyle ifade edilmektedir. Düşük kaliteli metal yüzünden inşaatlarda gereğinden fazla malzeme kullanılmakta; bir metreküp ağaçtan elde edilen ürün miktarı, kapitalist ülkelerin dörtte biri düzeyinde kalmaktadır.

Motorlar daha güçsüz, malzemeler daha kalitesiz; sonuç ise dünya kapitalist sistemi içinde emperyalist ülkeler karşısında kronik bir geri kalmışlıktır.

Niceliğin zaferi, niteliğin yenilgisi

Brejnev’in konuşmasında yaptığı bir itiraf özellikle çarpıcıdır: Bu tabloyu aşmak mümkün değildir, çünkü işletmeler devlete yalan söylemekten çıkar sağlamaktadır. Niceliksel göstergelerin arkasında plan, prim sistemi, gelenek ve hiyerarşik-bürokratik itaat zinciri vardır. Niteliğin arkasında ise yalnızca çağrılar ve “akıllı gazete yazıları”.

Bu nedenle, nicelik ile nitelik arasındaki mücadelede nicelik her zaman kazanır. Ürünlerin kalitesizliği genel kural haline gelir.

Çözüm önerileri ise tanıdıktır: yeniden örgütlenme, komiteler, çağrılar, “daha akıllıca paketlenmiş” reform önerileri… Arbatov ve İnozemtsev tarafından, Zukanov’un [*****] liderliğinde kaleme alınan bu öneriler, özünde aynı bürokratik kısır döngünün ürünüdür.

Çernyayev’in sorusu

Plenumdaki tartışmalar boyunca, Brejnev ve Baybakov’un konuşmalarından alınmış onlarca örnek dile getirilmiştir. Çernyayev ise günlüğündeki bu bölümü, yalnızca o Plenum’a değil, bütün bir döneme yöneltilmiş şu soruyla bitirir:

Acaba, birkaç yıl daha hayatta kalmaktan başka bir amacı olmayan, uyuşuk, bürokratik, kemikleşmiş bir umursamazlık gücü mü yarattık? Ve eğer yarattıysak, hâlâ bir şeyleri değiştirebilecek insanlar kaldı mı?

Kaynak: Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1973), çev.: Anna Melyakova, ed.: Svetlana Savranskaya, s. 75-77.

[*] Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin (SBKP) Merkez Komitesi’nin, Merkez Komite üyelerinin tamamının katılımıyla yapılan genişletilmiş toplantılarına verilen addır.

[**] Sovyetler Birliği’nin merkezî planlama organı olan “Devlet Planlama Komitesi”nin kısaltılmış adıdır. Ekonomik planların hazırlanmasından, Beş Yıllık Planların hedeflerinin belirlenmesinden ve üretim kotalarının sektörler ile işletmeler arasında dağıtılmasından sorumluydu.

[***] Sovyet planlama ve istatistik terminolojisinde, üretilmiş olmasına rağmen tüketici tarafından talep görmeyen, depolarda biriken ve satılamayan mallar için kullanılan ifadedir. Bu mallar genellikle düşük kaliteli, kullanışsız ya da tüketici ihtiyaçlarıyla uyumsuz ürünlerden oluşurdu.

[****] Sovyetler Birliği’nin 1970’lerde başlattığı en büyük sanayi yatırımlarından biri olan KAMAZ (Kamyon Otomobil Fabrikası) projesi, ağır vasıta üretimi yoluyla taşımacılık kapasitesini artırmayı ve sanayinin altyapı sorunlarını hafifletmeyi amaçlıyordu.

[*****] Georgiy Arbatov, Nikolay İnozemtsev ve Yuri Zukanov, Brejnev döneminde Sovyetler Birliği’nde ekonomi ve dış politika alanlarında “uzman” konumunda bulunan, parti aygıtı ile akademik–teknokratik çevreler arasında köprü işlevi gören isimlerdi.