Baybakov etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
Baybakov etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

16 Ocak 2026

Anatoly Chernyaev’s 1973 diary (2)

The poverty of bureaucratic planning (2)

Leonid Brezhnev (1973)
On 9 July 2025, in our article titled “The poverty of bureaucratic planning”, we drew attention -based on Anatoly Chernyaev’s 1972 diary entries- to the acute paralysis and decay within the internal workings of bureaucratic planning in the Soviet Union. The picture that emerged from that text made it abundantly clear that the Stalinist system of bureaucratic planning had become unsustainable by the 1970s.

In Chernyaev’s 1973 diary, we learn that he attended the opening sessions of the CPSU Central Committee Plenum [*] of 10-11 December 1973, where the year’s economic situation and the plans for 1974 were discussed. As he notes the figures and details presented in the speeches of Gosplan [**] Chairman Nikolai Baibakov and Leonid Brezhnev, Chernyaev shows that the Soviet economy was not only grappling with deep productivity problems, but had also become an extremely wasteful, detached and irresponsible system -incapable of regulating itself.

According to figures cited by Baibakov, some 60-70 million tonnes of metal were wasted each year in industrial production in the Soviet Union. In terms of the total tonnage of metal-working machinery, the USSR had a capacity almost equal to that of the United States, Japan and West Germany combined. Yet when measured by the number of machines produced per tonne of metal, or by labour productivity, the Soviet economy lagged behind each of these countries. Stalinist propaganda trumpeted sheer quantities, but these headline figures served as a veil, masking qualitative backwardness. (See: “Magnitogorsk Iron and Steel Production Complex: A microcosm of the structural problems of Soviet industry”)

The same pattern was evident in the relatively narrow range of Soviet export goods. Finland, despite exporting only one-tenth of the Soviet volume of timber, earned twice as much in foreign currency. The reason was obvious: the Soviets exported timber almost entirely as raw material, effectively handing the added value to others.

Disorder within the “planned” economy

The examples presented at the Plenum showed that Stalinist-bureaucratic planning was not only ineffective and wasteful in terms of labour productivity, but was also riddled with contradictions. A pipeline agreement signed with Germany had not been completed on time, forcing the Soviet Union to pay a daily penalty of $55,000.

The total value of “slow-moving” goods [***] piling up in warehouses and rejected by consumers had reached 2 billion roubles. This figure almost matched the total capital investment envisaged for light industry for the remainder of the Five-Year Plan. Goods that consumers did not want -useless goods, with very low or even zero use-value- were being churned out, yet consumers’ needs were still not being met.

The KAMAZ project [****] was an emblematic example. The cost, initially put at 1.7 billion roubles, quickly rose to 2.5 billion -and it was clear that this would not be the final bill. Moreover, all this was happening in an economy that prided itself on central and rational planning.

A system that breeds irresponsibility

The story Chernyaev recounts about the glass factory in Salavat is a near-grotesque example of bureaucratic irresponsibility. Set in motion by a decision taken in 1955, the project was pursued for years despite changing technological conditions; when the factory was completed in 1972, it turned out that the installed machinery shattered the glass instead of polishing it. The entire plant had to be melted down and rebuilt -yet it was concluded that no one was responsible.

A similar bureaucratic blindness is evident at the knitting factory in Kursk: equipped with imported machinery, the plant is operating at half capacity because workers’ housing had been “forgotten”.

Scarcity, decay and loss

A large quantity of grain from the 1973 harvest was left in open-air heaps and rotted. Losses of grain, cement, fruit and vegetables ran into millions of roubles, due to delays in packing and transport. Because of low-quality metal, construction consumed far more materials than necessary; and the amount of usable product obtained from a cubic metre of timber remained at only a quarter of the level achieved in capitalist economies.

Weaker engines, poorer materials -and the outcome is chronic backwardness, in a world capitalist system dominated by imperialist powers.

The triumph of quantity, the defeat of quality

One admission in Brezhnev’s speech is particularly striking: there is no way out of this, because enterprises profit from lying to the state. Behind the quantitative targets lie the plan, the bonus system, tradition, and a hierarchical-bureaucratic chain of obedience. Behind quality, by contrast, there are only appeals and “clever newspaper articles”.

That is why, in the struggle between quantity and quality, quantity always wins. Poor-quality goods become the norm.

The proposed solutions are all too familiar: reorganisation, committees, appeals, reform proposals “packaged more cleverly”… These recommendations, drafted by Arbatov and Inozemtsev under the leadership of Tsukanov [*****], are, in essence, just another turn of the same bureaucratic vicious circle.

Chernyaev’s question

During the Plenum debates, dozens of examples drawn from the speeches of Brezhnev and Baibakov were raised. Chernyaev, however, ends this section of his diary with a question directed not only at the Plenum itself, but at an entire era:

Have we formed some kind of inert, bureaucratic, ossified force of hopeless indifference (following the principle – just to survive a few more years), a force that will swallow anyone who tries to do anything new? If we have any people left who are capable of doing that.

Source: Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1973), trans. Anna Melyakova, ed. by Svetlana Savranskaya, pp. 75–77.

[*] The term used for expanded meetings of the Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union (CPSU), attended by the full membership of the Central Committee.

[**] The abbreviated name of the State Planning Committee, the Soviet Union’s central planning authority. It was responsible for drafting economic plans, setting targets for the Five-Year Plans, and allocating production quotas across sectors and enterprises.

[***] In Soviet planning and statistical terminology, the term referred to goods that had been produced but were not in demand, accumulated in warehouses, and could not be sold. Such goods typically included low-quality or unusable products, or items that did not match consumer needs.

[****] The KAMAZ (Truck Automobile Plant) project, one of the Soviet Union’s largest industrial investments of the 1970s, aimed to increase transport capacity through the production of heavy vehicles and to relieve infrastructure constraints across industry.

[*****] Georgiy Arbatov, Nikolai Inozemtsev and Yury Tsukanov were among the Soviet Union’s leading “experts” on economics and foreign policy during the Brezhnev era, acting as a bridge between the party apparatus and academic–technocratic circles.

15 Ocak 2026

Anatoliy Çernyayev'in 1973 günlüğünden (2)

Bürokratik planlamanın sefaleti (2)

Leonid Brejnev (1973)
9 Temmuz 2025’te yayımladığımız “Bürokratik planlamanın sefaleti” başlıklı yazıda, Anatoliy Çernyayev’in 1972 yılına ait günlüğüne dayanarak Sovyetler Birliği’nde bürokratik planlamanın iç işleyişinde yaşanan akut tıkanmaya ve çürümeye dikkat çekmiştik. O metinde ortaya çıkan tablo, Stalinist bürokratik planlama sisteminin 1970’lerde artık sürdürülemez hale geldiğini açık bir biçimde ortaya koyuyordu.

Çernyayev’in 1973 yılına ait günlüğünü okuyunca, 10-11 Aralık 1973’te ekonominin o yılki durumunun ve 1974 planlarının ele alındığı SBKP Merkez Komitesi Plenumu’nun [*] ilk günkü oturumlarına katıldığını öğreniyoruz. Çernyayev, günlüğünde Gosplan [**] Başkanı Nikolay Baybakov’un ve Leonid Brejnev’in konuşmalarında aktarılan veri ve bilgileri not ederken, Sovyet ekonomisinin yalnızca derin üretkenlik sorunlarıyla boğuşmadığını, aynı zamanda son derece savurgan, yabancılaşmış, sorumsuz ve kendini denetlemekten aciz bir yapıya dönüştüğünü gösteriyor.

Baybakov’un aktardığı bilgilere göre, Sovyet sanayisinde her yıl 60-70 milyon ton metal üretim sürecinde heba ediliyordu. Metal işleme makinelerinin toplam tonajı açısından Sovyetler Birliği, ABD, Japonya ve Batı Almanya’nın toplamına yakın bir kapasiteye sahipti. Ancak aynı metalden üretilen makine sayısı ve emek üretkenliği ölçüt olarak alındığında, Sovyet ekonomisi bu ülkelerin her birinin gerisinde kalıyordu. Stalinist propaganda nicel büyüklükleri vurgularken, bunlar nitel geri kalmışlığı maskeleyen bir perde işlevi görüyordu. (Bkz. “Magnitogorsk Demir Çelik Üretim Kompleksi: Sovyet sanayiinin yapısal sorunlarının bir mikrokozmosu”)

Aynı tablo kendini Sovyetler Birliği’nin sayısı çok fazla olmayan dış ticarete konu olan ürünlerinde de gösteriyordu. Finlandiya, Sovyetler Birliği’nden on kat daha az kereste ihraç etmesine rağmen, bu ihracattan iki kat fazla döviz geliri elde ediyordu. Bu durumun nedeni açıktı: Sovyetler keresteyi neredeyse tamamen ham madde olarak ihraç ediyor, katma değer üretimini ise başkalarına bırakıyordu.

“Planlı” ekonomide plansızlık

Plenumda aktarılan örnekler, Stalinist-bürokratik planlamanın yalnızca emek üretkenliği açısından yetersiz ve verimsiz değil, aynı zamanda kendi içinde tutarsız olduğunu da gösteriyordu. Almanya ile imzalanan bir boru hattı anlaşması zamanında tamamlanamamış, bunun sonucunda Sovyetler Birliği günde 55 bin dolar gecikme cezası ödemek zorunda kalmıştı.

Depolarda biriken ve tüketici tarafından reddedilen “yavaş dönen” malların [***] toplam değeri 2 milyar rubleye ulaşmıştı. Bu rakam, Beş Yıllık Plan’ın geri kalan döneminde hafif sanayiye yapılması öngörülen toplam sermaye yatırımına neredeyse eşitti. Tüketicinin istemediği, kullanışsız, yani kullanım değeri çok düşük ya da sıfır olan mallar üretiliyor, ama tüketicinin ihtiyaçları karşılanmıyordu.

KAMAZ projesi [****] bunun simgesel bir örneğiydi. Başlangıçta 1 milyar 700 milyon ruble olarak hesaplanan maliyet, kısa sürede 2,5 milyar rubleye çıkmıştı ve bunun da son olmayacağı açıktı. Üstelik bu, her şeyin merkezî olarak rasyonel bir biçimde planlandığı iddia edilen bir ekonomide yaşanıyordu.

Sorumsuzluğu besleyen bir sistem

Çernyayev’in aktardığı Salavat’taki cam fabrikası hikâyesi, bürokratik sorumsuzluğun neredeyse grotesk bir örneğidir. 1955’te alınan bir kararla başlatılan proje, yıllar boyunca değişen teknolojik koşullara rağmen sürdürülmüş; 1972’de fabrika tamamlandığında, kurulan makinelerin camı parlatmak yerine kırdığı ortaya çıkmıştır. Tesis tamamen eritilip yeniden yapılmak zorunda kalınmış, fakat kimsenin sorumlu olmadığı tespit edilmiştir.

Benzer bir bürokratik körlük Kursk’taki örme fabrikasında görülür: Yabancı ekipmanla kurulan tesis, işçi konutları “unutulduğu” için yarı kapasiteyle çalışmaktadır.

Kıtlık, çürüme ve kayıp

1973 hasadından elde edilen büyük miktarda tahıl, açık havada yığınlar halinde bekletilmiş ve çürümüştür. Tahıl, çimento, meyve ve sebzelerdeki kayıplar, ambalaj ve taşımadaki gecikmeler nedeniyle milyonlarca rubleyle ifade edilmektedir. Düşük kaliteli metal yüzünden inşaatlarda gereğinden fazla malzeme kullanılmakta; bir metreküp ağaçtan elde edilen ürün miktarı, kapitalist ülkelerin dörtte biri düzeyinde kalmaktadır.

Motorlar daha güçsüz, malzemeler daha kalitesiz; sonuç ise dünya kapitalist sistemi içinde emperyalist ülkeler karşısında kronik bir geri kalmışlıktır.

Niceliğin zaferi, niteliğin yenilgisi

Brejnev’in konuşmasında yaptığı bir itiraf özellikle çarpıcıdır: Bu tabloyu aşmak mümkün değildir, çünkü işletmeler devlete yalan söylemekten çıkar sağlamaktadır. Niceliksel göstergelerin arkasında plan, prim sistemi, gelenek ve hiyerarşik-bürokratik itaat zinciri vardır. Niteliğin arkasında ise yalnızca çağrılar ve “akıllı gazete yazıları”.

Bu nedenle, nicelik ile nitelik arasındaki mücadelede nicelik her zaman kazanır. Ürünlerin kalitesizliği genel kural haline gelir.

Çözüm önerileri ise tanıdıktır: yeniden örgütlenme, komiteler, çağrılar, “daha akıllıca paketlenmiş” reform önerileri… Arbatov ve İnozemtsev tarafından, Zukanov’un [*****] liderliğinde kaleme alınan bu öneriler, özünde aynı bürokratik kısır döngünün ürünüdür.

Çernyayev’in sorusu

Plenumdaki tartışmalar boyunca, Brejnev ve Baybakov’un konuşmalarından alınmış onlarca örnek dile getirilmiştir. Çernyayev ise günlüğündeki bu bölümü, yalnızca o Plenum’a değil, bütün bir döneme yöneltilmiş şu soruyla bitirir:

Acaba, birkaç yıl daha hayatta kalmaktan başka bir amacı olmayan, uyuşuk, bürokratik, kemikleşmiş bir umursamazlık gücü mü yarattık? Ve eğer yarattıysak, hâlâ bir şeyleri değiştirebilecek insanlar kaldı mı?

Kaynak: Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1973), çev.: Anna Melyakova, ed.: Svetlana Savranskaya, s. 75-77.

[*] Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin (SBKP) Merkez Komitesi’nin, Merkez Komite üyelerinin tamamının katılımıyla yapılan genişletilmiş toplantılarına verilen addır.

[**] Sovyetler Birliği’nin merkezî planlama organı olan “Devlet Planlama Komitesi”nin kısaltılmış adıdır. Ekonomik planların hazırlanmasından, Beş Yıllık Planların hedeflerinin belirlenmesinden ve üretim kotalarının sektörler ile işletmeler arasında dağıtılmasından sorumluydu.

[***] Sovyet planlama ve istatistik terminolojisinde, üretilmiş olmasına rağmen tüketici tarafından talep görmeyen, depolarda biriken ve satılamayan mallar için kullanılan ifadedir. Bu mallar genellikle düşük kaliteli, kullanışsız ya da tüketici ihtiyaçlarıyla uyumsuz ürünlerden oluşurdu.

[****] Sovyetler Birliği’nin 1970’lerde başlattığı en büyük sanayi yatırımlarından biri olan KAMAZ (Kamyon Otomobil Fabrikası) projesi, ağır vasıta üretimi yoluyla taşımacılık kapasitesini artırmayı ve sanayinin altyapı sorunlarını hafifletmeyi amaçlıyordu.

[*****] Georgiy Arbatov, Nikolay İnozemtsev ve Yuri Zukanov, Brejnev döneminde Sovyetler Birliği’nde ekonomi ve dış politika alanlarında “uzman” konumunda bulunan, parti aygıtı ile akademik–teknokratik çevreler arasında köprü işlevi gören isimlerdi.

12 Temmuz 2025

Anatoliy Çernyayev'in 1972 günlüğünden (2)

Sibirya’yı emperyalist güçlere satmak[*] 

Nixon ve Brejnev - Moskova (1972)
Anatoliy Çernyayev, 1972 yılına ait günlüğüne 8 Nisan'da Sovyetler Birliği Komünist Partisi (SBKP) Politbürosu'nda yaşanan çarpıcı bir tartışmayı kaydetmiş. Tartışma, Nixon'ın ünlü Moskova ziyaretinin hemen öncesinde yaşanmış. ABD ile imzalanması gündemde olan bir ticaret ve ekonomik iş birliği anlaşması taslağının görüşüldüğü toplantıda, Sibirya’nın devasa enerji kaynaklarının ABD ve Japonya gibi büyük emperyalist güçlerin sermaye-teknolojisiyle işletilmesini öngören maddeler, tartışmanın odağında yer almış. Tartışma, Stalinist rejimin adım adım derin bir krize dönüşmekte olan kronik ekonomik zaaflarına ve bu zaafların Politbüro'da yol açtığı ideolojik-ekonomik gerilimlere örnek oluşturması bakımından önemli ve ilginç.

Stalinist bürokrasinin kumanda merkezinde yaşanmış olan bu iç tartışma, SSCB’deki Stalinist rejimin "süper güç olma" iddiasıyla "teknoloji/döviz" ihtiyacı -hatta açlığı- arasındaki çelişkiye ve dolayısıyla, rejimin nihai çöküşünün kimi dinamiklerine ışık tutuyor.

Nikolay Podgorniy
Podgorniy [**] ilk sözü aldı: “Gaz ve petrol boru hatlarıyla ilgili bu tür anlaşmalara dahil olmamız doğru değil. Sanki bütün Sibirya’yı satmayı planlıyormuşuz gibi bir izlenim doğuyor; üstelik bu bizi teknolojik açıdan aciz gösterir. Yabancı sermaye olmadan biz de aynı işleri yapamaz mıyız?!”

Brejnev, açıklama yapması için Baybakov’u [***] davet etti. Baybakov, yüzünde beliren ironik gülümsemeyi güçlükle bastırarak, sakin adımlarla mikrofona yaklaştı. Ardından hafızasından düzinelerce rakam, hesaplama ve karşılaştırma sıralayarak konuşmaya başladı — son derece açık ve profesyonel bir üslupla.

1. Döviz karşılığında satabileceğimiz neredeyse hiçbir şey yok; sadece kereste ve kâğıt hamuru. Bu yetmez, üstelik bunları da kendi açımızdan büyük zararla satıyoruz. Sadece altın satışına dayanarak yol alamayız. Üstelik mevcut dünya para sistemi düşünüldüğünde, bu yol hem riskli hem de başarı şansı son derece düşük.

2. Amerikalılar, Japonlar ve diğer ülkeler bizim petrolümüze, hatta daha da önemlisi doğal gazımıza ilgi duyuyor. ABD’deki yakıt dengesi giderek daha da bozulacak. İthalatları artacak ve sıvılaştırılmış doğal gaz almayı tercih ediyorlar. Şu teklifleri sunuyorlar:

a. Tyumen’den Murmansk’a bir doğal gaz boru hattı inşa etmek, Murmansk’ta bir sıvılaştırma tesisi kurmak ve buradan gazı gemilerle taşımak;

b. Vilyuyisk’ten, Yakutsk üzerinden Magadan’a uzanan bir boru hattı inşa etmek.

İkinci seçenek bizim açımızdan daha avantajlı. Yedi yıl içinde kendini amorti edecek. İnşaat ve işletme için gerekli tüm ekipmanı onlar temin edecek.

Nikolay Baybakov
Eğer teklifi reddedersek, Vilyuyisk rezervlerinin yanına en az 30 yıl boyunca yaklaşmamız bile mümkün olmayacak. Teknolojik açıdan boru hattını kendimiz döşeyebiliriz. Ancak ne boru ne makine ne de diğer ekipmanlar için yeterli metalimiz mevcut.

3. Sahalin. Japonlar, okyanus tabanından petrol çıkarmaya yönelik bir sistem kurmayı teklif ediyor. Ancak elimizde bunun için gerekli ekipman yok. Hazar Denizi’nde çalışan, Hollanda yapımı tek bir makine var.

Podgorniy: “Sahalin’de rüzgarlar çok serttir, bütün yapıları devirir.”

Baybakov, gülümsemesini güçlükle bastırdı: “Nikolay Viktoroviç, Sahalin büyük bir yer; kuzeyde rüzgârlar serttir ama güneyde esinti bile olmaz. Kaldı ki, bu rüzgârları düşünmesi gereken taraf Japonlar. Ama nedense, pek dert ediyorlarmış gibi de görünmüyorlar.”

Baybakov’un soğukkanlı bir yaklaşımla sıraladığı bu veriler, 1970'lerin başında Sovyetler Birliği'nin ekonomik gerçekliğini tüm çıplaklığıyla ortaya koyuyordu. Ülkenin petrol, doğalgaz, altın ve çoğu durumda zararına satılan hammadde ve yarı mamul (kereste ve kâğıt hamuru) dışında dünya pazarlarında rekabet edebilecek, döviz getirisi yüksek hiçbir sanayi ürünü yoktu. Üstelik SSCB kimi en temel altyapı projelerini kendi imkanlarıyla yürütebilecek durumda da değildi.

Baybakov'un o günlerde sözünü ettiği Vilyuyisk bölgesine yönelik boru hattı önerisi, ancak 2000'li yıllarda, yani Sovyetler Birliği'nin çöküşünden sonra "Doğu Gaz Boru Hattı" projesiyle hayata geçebildi. Benzer şekilde, Sahalin petrolünün geliştirilmesi de 1990'larda, Stalinist rejim çöktükten sonra, Batılı şirketlerle (Exxon ve Shell) yapılan ortaklıklar sonucunda mümkün oldu.

[*] Başlık bana ait.

[**] Nikolay Viktoroviç Podgorniy (1903–1983): SBKP Politbüro üyesi (1960-1977) ve SSCB Yüksek Sovyet Prezidyumu Başkanı (Devlet Başkanı, 1965-1977). Brejnev döneminde güçlü bir figür olmasına rağmen, Batı ile ekonomik iş birliğine ideolojik şüpheyle yaklaşması ve Brejnev ile yaşadığı güç mücadelesiyle bilinir. 1977'de tüm görevlerinden uzaklaştırıldı.

[***] Nikolay Konstantinoviç Baybakov (1911–2008): SSCB’nin önde gelen ekonomi planlamacısı ve enerji uzmanı.

Aynı zamanda bkz.: 

Anatoliy Çernyayev'in 1972 günlüğünden (1): Bürokratik planlamanın sefaleti

Anatoliy Çernyayev'in 1972 günlüğünden (3): Bir Renault yöneticisinin gözünden Sovyet otomotiv sanayii

Anatoliy Çernyayev'in 1972 günlüğünden (4): Kıtlık, kolera ve Stalinist bürokrasinin yazlık sarayları

Anatoliy Çernyayev'in 1972 günlüğünden (5): Pek bilinmeyen 1972 Macaristan isyanı

Anatoliy Çernyayev'in 1972 günlüğünden (6): Şostakoviç’in trajedisi

Magnitogorsk Demir Çelik Üretim Kompleksi: Sovyet sanayiinin yapısal sorunlarının bir mikrokozmosu

09 Temmuz 2025

Anatoliy Çernyayev'in 1972 günlüğünden (1)

Bürokratik planlamanın sefaleti[*]

Leonid Brejnev
Anatoliy Çernyayev, 1972 tarihli günlüğünde, 31 Aralık günü için tuttuğu notlarda Sovyetler Birliği’nin kuruluşunun 50. yıldönümünden hemen önce bir Merkez Komite Plenumu toplandığını anlatıyor. Plenum’da söz alan Gosplan başkanı Baybakov (1911-2008), 1972 yılı için öngörülen plan hedeflerinin ciddi biçimde gerisinde kalındığını ve 1973 hedeflerinin gerçekleştirilmesinin de mümkün görünmediğini vurgulamış. Üstelik, bu durumdan nasıl çıkılacağının belli olmadığını eklemiş.

Baybakov’un  Plenum'a katılanlara bu kötü haberleri vermesinin ardından SBKP Genel Sekreteri Leonid Brejnev (1906-1982) uzun bir konuşma yapmış. Çernyayev, günlüğünde Brejnev’in konuşmasının bir özetini veriyor:

Beş Yıllık Plan’ı, bazı istisnalar dışında, neredeyse hiçbir alanda yerine getiremiyoruz.

İnsanlar bunun sebebi olarak geçen yılki hava koşullarını gösteriyor. Ama bu sadece tarım için geçerli. O alanda bile zorlukların çoğunu büyük ölçüde aştık. Üstelik yurtdışından tahıl alarak paniğe yol açmamalıydık. Bunun üstesinden gelebilirdik. Mesela Pravda’da, Kirovogradsk bölgesindeki bir kolhoz başkanının, hasadı yanmış olmasına rağmen 2,5 ton tahıl toplayabildiği, oysa ‘karşı taraftaki’ komşularının ancak 1 ton civarında topladığı yazıyordu.”

Sanayide hava koşullarını bahane edenlere gelince… ABD’den daha fazla metal ergitmekle övündüğünüz için utanmalısınız, [İvan Pavloviç] Kazanets yoldaş. Peki ya o metalin kalitesi ne olacak? Her tonun yalnızca %40’ı üretime gidiyor, geri kalanıysa Amerikan standartlarına göre cüruf ve talaş! Bu gerçeğe ne diyeceksiniz?!

İnşaat yatırımları. Tamamlanmamış projeler. Bu eski bir sorun. 270.000 projenin her birine ortalama… 12 işçi düşüyor, diye hesapladık. Şimdi, Kamaz projesinde 70.000 işçi varsa, bu yüzlerce – hatta binlerce – projede hiç işçi olmadığı anlamına gelir! Ben, 1972-73’te tamamlanması öngörülenler dışındaki tüm projelerin dondurulmasını öneriyorum. Ama o projeleri mutlaka bitirelim!

Hâlâ her bir ruble yatırımdan ancak 90 kopek kazanıyoruz; Amerikalılar ise tam tersini başarıyor (her bir dolar yatırımdan 90 dolar kazanıyorlar).

Tedarikçileri suçluyorsunuz. Ama gelin, gerçeklere bakalım. [Nikolay Nikiforoviç] Tarasov yoldaş (Hafif Sanayi), depolarınızda bir milyon çift ayakkabı var. Kimse bunları almaz; çünkü tasarımları bildiğiniz lastik çizmeye benziyor. Oysa bunları üretmek için hammadde kullandınız — hem de kıt olduğunu söylediğiniz hammaddeleri! Bu gidişle, tüm hammaddeleri yurt dışından getirip doğrudan kıyım makinesine verseniz daha iyi!

Planı Baybakov’un ekibi yapıyor. Çünkü insanların ihtiyacı olan şey para değil, mal. Ancak elimizde gerçekten satılabilir (!) mallar olursa, halktan yüksek fırınlar vb. şeyleri inşa etmek için gerekli olan parayı alabiliriz.

Nasıl çalışıyoruz biz? Ağustos ayında Barnaul’daki yeni bir lastik fabrikasını ziyaret ettim. İşçilere sordum: ‘Yerli ve yabancı tüm yeni ekipmanlar elinizde, günde 9.000 lastik üretecek kapasiteniz var ama yalnızca 5.000 üretiyorsunuz. Neden?’ Verdikleri cevap şu oldu: Bakan [Viktor Stepanoviç] Fedorov onlara tam kapasiteye ulaşmaları için 30 ay süre tanımış. Peki, öyle olsun. Ama kısa süre önce elime bir not geçti: Barnaul fabrikası Kasım ayında zaten günde 9.000 lastik üretmeye başlamış — yani öngörülen kapasiteye sadece üç ayda ulaşılmış. Demek ki benim ziyaretimden sonra bazı adımlar atılmış. O halde: 30 ay mı, 3 ay mı?! Bu nasıl iştir? Tembellik mi, sorumsuzluk mu, aptallık mı — yoksa düpedüz bir suç mu söz konusu?!

XXIV. Kongre’nin ana kararını — yani üretkenliği ve verimliliği artırma hedefini — yerine getiremiyoruz. Kongre boyunca ve bugün burada bulunan herkes, ekonomik kalkınmanın başlıca yönlerinde (yaşam kalitesini, üretkenliği ve savunmayı artırarak) eşzamanlı ilerleme hedefinden söz ettiğimizde coşkuyla alkışlamıştı. Peki şimdi ne durumdayız? Bu dönüşümü gerçekleştiremedik. Kongre’nin üzerinden iki yıl geçti — yani Beş Yıllık Plan’ın yarısı çoktan geride kaldı! Şimdi Baybakov yoldaş bize 1972 planının tutmadığını, 1973’ün de tutmayacağını bildiriyor. Ondan sonra ne olacağını ise kimse kestiremiyor.

Gosplan liberal davranıyor, ama arkasındaki kuruluşlar tam anlamıyla sorumsuzluk içinde. Artık elimizde, stratejik perspektifimizi belirleyen ve ekonomimizin gidişatını sıkı sıkıya denetleyen bir Gosplan yok!

Çernyayev bu özeti aktardıktan sonra günlüğünde şöyle diyor:

Bu konuşmaya verilen tepki çok şey söylüyordu. Brutents bana anlattı; konuşmanın yazarlarından biri olan Arbatov’dan duymuş. “Grubumuz Sverdlovsk salonundan çıkarken,” dedi, “sanayimizin patronlarından biri olan [Pavel Dmitrieviç] Borodin’le (ZIL müdürü) tesadüfen yan yana geldik. Ona sordum: ‘Ne düşünüyorsunuz?’ ‘Konuşma çok güzeldi. Muhtemelen onu bu kadar süslü ve ikna edici hale getiren sizsinizdir, kaleminiz kuvvetli. Ama bu lafları biz daha önce de defalarca duyduk. Konuşmalar gitgide güzelleşiyor, ama işler de gitgide kötüleşiyor.’”

Bütün bunları, MK üyelerinin bulunduğu kalabalığın ortasında yüksek sesle söyledi ama kimse başını çevirip bakmadı bile. Demek ki başkalarının da aklından benzer şeyler geçiyordu.

En üst düzeydeki Sovyet bürokratları bunları konuşurken, ülke ve dünya kamuoyuna yönelik yapılan açıklamalarda her şeyin yolunda gittiği; bazı ufak tefek sorunlar yaşanıyor olsa da bunların biraz gayret ve özenle rahatlıkla çözülebileceği masalları anlatılıyordu. Dünyanın dört bir yanındaki Kremlin yanlısı Stalinist partilerin önderlikleri ise, temelleri çürük bu pembe tabloları kendi yayınlarında -kısmen ya da tamamen doğru olduğuna inanarak- hiç sorgulamadan gururla alıntılıyorlardı.

[*] Başlık bana ait.

Aynı zamanda bkz.: 

Anatoliy Çernyayev'in 1972 günlüğünden (2): Sibirya’yı emperyalist güçlere satmak

Anatoliy Çernyayev'in 1972 günlüğünden (3): Bir Renault yöneticisinin gözünden Sovyet otomotiv sanayii

Anatoliy Çernyayev'in 1972 günlüğünden (4): Kıtlık, kolera ve Stalinist bürokrasinin yazlık sarayları

Anatoliy Çernyayev'in 1972 günlüğünden (5): Pek bilinmeyen 1972 Macaristan isyanı

Anatoliy Çernyayev'in 1972 günlüğünden (6): Şostakoviç’in trajedisi