Benediktov ile Söyleşi üzerine notlar

Stalin dönemi Stalinizmi ve Stalin sonrası Stalinizm (1)

BÖLÜM 1

Birkaç ay önce, Stalinist Türkiye Komünist Partisi’nin (TKP) yayınevi olan Yazılama Yayınevi tarafından yayımlanmış Stalin ve Hruşçov Hakkında: Benediktov ile Söyleşi başlıklı kitabın Nisan 2023 tarihli dördüncü baskısını okudum. [*]

Kitap, Sovyet parti ve devlet aygıtında uzun yıllar üst düzey görevlerde bulunmuş olan İvan Aleksandroviç Benediktov’la (1902-1983) 1980’lerin başında “Sovyet gazeteci V. Litov” tarafından yapılmış uzun bir dizi söyleşiye dayanıyor. (Litov’un adını ve mesleğini tırnak içinde verme nedenimiz aşağıda anlaşılacak.)

Benediktov, Stalin ve Hruşçov dönemlerinin sıradan bürokratlarından biri değildi. 1930’ların sonlarından itibaren Sovyet tarım yönetiminin tepe noktalarında yer aldı; savaş öncesinde ve savaş yıllarında Tarım Halk Komiseri, savaş sonrasında ise Tarım Bakanı olarak görev yaptı. (SSCB’de Halk Komiserleri Konseyi ile Halk Komiserlikleri, 15 Mart 1946’da sırasıyla Bakanlar Konseyi ve Bakanlıklar adını aldı.) Daha sonra Hindistan ve Yugoslavya büyükelçisi olan Benediktov, uzun yıllar Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi üyesi olarak da görev yaptı. Dolayısıyla, Stalin ve Hruşçov dönemlerinin yalnızca genel siyasî atmosferini değil, özellikle tarım politikalarının, parti ile onunla iç içe geçmiş olan devlet aygıtının ve yönetici kadroların iç işleyişini de yakından tanıyan bir isimdi.

İnternet üzerinde yaptığım araştırmada, bu söyleşinin Rusçada ya da başka bir dilde, Türkçedeki biçimiyle müstakil bir kitap olarak yayımlandığına dair herhangi bir kayda rastlamadım. Türkçe çevirinin künyesinde ve notlarında, kitabı oluşturan iki Rusça metin hakkında bilgi veriliyor; ancak bu iki metnin Rusya’da aynı biçimde bir araya getirilerek kitaplaştırılmış olduğuna dair herhangi bir bilgi bulunmuyor.

Anlaşıldığı kadarıyla çevirmen Candan Badem, 1989 yılında Moskova’da yayımlanan Molodaya Gvardiya (Genç Muhafız) [**] dergisindeki söyleşi metni ile 3 Haziran 2003’te Duel gazetesinde [***] yayımlanan ve daha önceki versiyonda yer almayan ek parçayı Rusçadan Türkçeye çevirerek kitap formuna sokmuş. Bu yönüyle Türkçe baskı, mevcut bir Rusça kitabın çevirisinden çok, iki ayrı Rusça yayının bir araya getirilmiş hâli gibi görünüyor.

Görebildiğimiz kadarıyla kitap ve onu oluşturan iki metin, Rusya ve Türkiye dışında da pek fazla bilinmiyor. Konuyla ilgili okuduğumuz çok sayıdaki kitap arasında bu kitaba veya onu oluşturan söyleşi metinlerine yalnızca birkaç çalışmada atıf yapıldığını gördük: Sheila Fitzpatrick’in Everyday Stalinism - Ordinary Life in Extraordinary Times: Soviet Russia in the 1930s, William Taubman’ın Khrushchev: The Man and His Era ve Grover Furr’un Khrushchev Lied [Türkçe çevirisi Hruşçov'un Yalanları] başlıklı kitaplarında. Bu üç kitapta da yalnızca Molodaya Gvardiya’da yayımlanan “O Staline i Khrushcheve” (Stalin ve Hruşçov Üzerine) başlıklı söyleşiye atıfta bulunuluyor.

Söyleşiyi yapan kişi konusunda da söz edilmesi gereken bazı belirsizlikler var. 

Türkçe baskıda söyleşiyi yapan kişi V. Litov olarak belirtiliyor. 1989 tarihli Rusça metinde de Litov, “SSCB Gazeteciler Birliği üyesi” ve “iktisat alanında doktora derecesine denk bir akademik unvana sahip” bir kişi olarak tanıtılıyor. [****] Buna karşılık, daha sonra 2003 yılında Duel gazetesinde yayımlanan ek bölüm V. N. Dobrov imzasını taşıyor. Ayrıca bazı Rusça kaynaklarda Litov adının Dobrov tarafından kullanılan bir mahlas olduğu ileri sürülüyor. Nitekim Toronto Üniversitesi’nde yapılmış bir doktora tezinde de Benediktov söyleşisine atıf yapılırken Litov’un V. N. Dobrov’un mahlası olduğu belirtiliyor. [*****] Bu bilgi, Litov ile Dobrov’un aynı kişi olduğu yönünde güçlü bir karine oluştursa da metnin ilk yayımlandığı 1989 tarihli Rusça versiyonda Litov’un ayrı bir gazeteci ve iktisatçı olarak tanıtılmış olması nedeniyle, bu noktada yine de belirli bir ihtiyat payı bırakmakta fayda var. Bu aşamada elimizdeki bilgilerle söyleyebileceğimiz, metnin yayın serüveninde V. Litov ve V. N. Dobrov adlarının iç içe geçtiğidir.

Bütün bunlara ek olarak, söyleşinin sahihliği konusunda da bazı itirazların olduğunu belirtmemiz gerekiyor. Rusça kaynaklarda, Benediktov’un kardeşi ve yeğeninin, Molodaya Gvardiya’da yayımlanan metni gerçek dışı ya da uydurma saydıklarına dair bir iddia yer alıyor. [******] Bu iddianın herhangi bir doğruluk payı taşıyıp taşımadığını en azından bu aşamada bilemiyoruz. Dolayısıyla, bu iddiayı sadece belirtmekle yetiniyoruz.

İvan Aleksandroviç Benediktov

Bu yazıda amacımız Benediktov’la yapılmış olan bu uzun söyleşilerin genel ve kapsamlı bir değerlendirmesini yapmak değil. Burada asıl olarak Benediktov’un Stalin döneminde diktatörün ayrıcalıklı bürokratik kastı nasıl yönetip yönlendirdiği ve bu bürokratların ensesinde sürekli boza pişirmeye dayalı bu “idarî” yaklaşımın ekonomi üzerindeki etkileri konusunda yaptığı saptamalar üzerinde duracağız. Bunu yaptığımızda Stalin’in “idarî” anlayışının onun ölümünden sonra neden aynı şekilde sürdürülemediğini -yani Stalin dönemi Stalinizmi ile Stalin sonrası dönemlerin Stalinizmi arasındaki kimi farklılıkları- kavramanın kolaylaşacağına inanıyoruz.

[*] V. Litov, Stalin ve Hruşçov Hakkında: Benediktov ile Söyleşi, Rusçadan çev. Candan Badem, Yazılama Yayınevi, 4. baskı, Nisan 2023, İstanbul.

[**] Molodaya Gvardiya, Sovyet Komsomol Merkez Komitesi’nin aylık edebî-sanatsal ve toplumsal-siyasal dergisiydi. 1922’de kurulmuştu. Candan Badem’in “V. Litov’un Sunuşu” başlıklı bölüme düştüğü çevirmenin notunda belirtildiği gibi dergi, “Perestroyka döneminde ‘muhafazakâr’ çizgide kalan az sayıdaki yayın organından biriydi.” (s. 13)

[***] Duel, Rusya’da Şubat 1996’dan Mayıs 2009’a kadar yayımlanan haftalık siyasî bir gazeteydi; genel yayın yönetmeni Yuriy Muhin’di ve gazetenin siyasî eğilimi kaynaklarda Stalinist, “yurtsever” ve anti-siyonist olarak tanımlanıyor. Benediktov söyleşisinin 1989’da yayımlanmayan ek parçası ise V. N. Dobrov imzasıyla “Melkoburjuaznye kadry reshili vsyo” başlığı altında Duel’in 3 Haziran 2003 tarihli 22. sayısında yayımlandı.

[****] RKS M(b) sitesinde yeniden yayımlanan Rusça metnin girişinde söyleşinin 1980-1981’de yapılan birkaç görüşmeye dayandığı belirtiliyor; metnin sonunda da “V. Litov, SSCB Gazeteciler Birliği üyesi, iktisat bilimleri adayı” ifadesi yer alıyor. Aynı imza bilgisi Molodaya Gvardiya’nın 1989 tarihli 4. sayısının dijitalleştirilmiş metninde de görülüyor.

[*****] Auri C. Berg, Reform in the Time of Stalin: Nikita Khrushchev and the Fate of the Russian Peasantry, doktora tezi, University of Toronto, 2012. Tezde yer alan ve Benediktov’la yapılan söyleşiye değinen bir dipnotta, Litov’un, “V. N. Dobrov’un mahlası” olduğu belirtiliyor. (s. 174)

[******] Bu iddia için bkz. Khrushchevskaya ottepel’ i obshchestvennye nastroeniya v SSSR v 1953-1964 gg. (Hruşçov Çözülmesi ve 1953-1964 Yıllarında SSCB’de Toplumsal Ruh Hâli) başlıklı Rusça çalışmada yer alan kaynak notu: burada “Benediktov’un kardeşi ve yeğeni bu yayını sahte sayıyor” denilerek Ogonyok dergisinin 1989 tarihli 37. sayısında yayımlanan “Interv’yu, kotorogo ne bylo” (Olmayan Söyleşi) başlıklı metne atıf yapılıyor.

Devam edecek