Benediktov ile Söyleşi üzerine notlar

Stalin dönemi Stalinizmi ve Stalin sonrası Stalinizm (2)

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2

V. Litov/V. N. Dobrov’un, Molodaya Gvardiya’da yayımlanan “O Staline i Khrushcheve” (Stalin ve Hruşçov Üzerine) başlıklı söyleşi için kaleme aldığı sunuş yazısında, Benediktov’la yapılan söyleşilerin 1980 ve 1981 yıllarında gerçekleştirilen birkaç ayrı görüşmeye dayandığı belirtiliyor. [*] Bu, söyleşilerin bağlamını ve dolayısıyla anlamını kavramak bakımından önemli bir bilgi. Çünkü Benediktov’un sözlerini, 1980-81 yıllarında Sovyetler Birliği’nin içinde bulunduğu tarihsel bağlamdan bağımsız olarak değerlendirmek mümkün değil.

İ. A. Benediktov

1980-81 yılları, Sovyetler Birliği’nde Stalinist rejimin uzun yıllardır sürmekte ve derinleşmekte olan krizinde kritik bir uğrağa karşılık geliyordu. Sovyetler Birliği o tarihlerde askerî bakımdan hâlâ bir dünya süper gücüydü. Nükleer silah kapasitesi, Doğu Avrupa üzerindeki hâkimiyeti, önemli ölçüde sarsılmış olmakla birlikte dünya genelindeki Sovyetik “komünist” partiler ağı üzerindeki etkisi, Üçüncü Dünya’daki nüfuz alanları ve ABD ile yürüttüğü küresel rekabet, ona uluslararası sistem içinde büyük bir ağırlık kazandırıyordu. Fakat bu askerî, siyasî ve jeopolitik güç görüntüsünün arkasında, giderek ağırlaşan bir ekonomik durgunluk, siyasî kemikleşme ve toplumsal çözülme birikiyordu.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında dünya kapitalizminin geçirdiği ekonomik ve teknolojik modernleşme, özellikle de 1960’lı ve 1970’li yıllarda üretkenlikte, elektronikte, otomasyonda, ulaşım ve iletişim teknolojilerinde ve tüketim malları üretiminde yaşanan gelişmeler, Sovyetler Birliği’nin yapısal zayıflıklarını daha görünür hâle getirmişti. SSCB, ağır sanayi, savunma sanayii ve uzay teknolojisi gibi alanlarda önemli bir kapasiteye sahipti; ancak emek üretkenliği, askerî ve uzay teknolojilerinin sivil üretime aktarılması, tüketim mallarının kalitesi, tarımın verimliliği ve gündelik hayatın ihtiyaçlarını karşılayan dağıtım mekanizmaları bakımından giderek daha belirgin biçimde geride kalıyordu. [**]

Bu geri kalmışlık basitçe teknik ya da idarî bir sorun değildi. Sovyet ekonomisinin temel çelişkisi bu yıllarda kendisini çok açık bir biçimde gösteriyordu: Üretim araçları özel mülkiyet altında değildi; mülkiyet biçimi bakımından kapitalizmden kopuşu ifade eden kamulaştırılmış bir temel hâlâ varlığını sürdürüyordu. Fakat üretim ve dağıtım üzerindeki gerçek denetim işçi sınıfının elinde değildi. Planlama, işçi demokrasisine dayanan canlı, yaratıcı ve denetlenebilir bir süreç olarak değil, ayrıcalıklarını korumayı ve genişletmeyi temel öncelik hâline getiren bürokratik kastın elinde hantal bir komuta mekanizması olarak şekillenmişti.

Sovyetler Birliği’nin göreceli ekonomik geri kalmışlığı, Doğu Avrupa’daki Stalinist rejimleri de giderek daha savunmasız hâle getiriyordu. Moskova, bu rejimlerin siyasî ve askerî hamisiydi; fakat onların büyüyen ekonomik açıklarını kapatabilecek, sanayilerini yenileyebilecek ve toplumsal hoşnutsuzluğu yatıştıracak ölçüde güçlü bir ekonomik destek ve çekim merkezi olmaktan uzaklaşıyordu. Bu nedenle Doğu Avrupa bürokrasileri, 1970’lerden itibaren Batılı emperyalist ülkelerin bankalarına, hükümetlerine ve uluslararası mali kuruluşlara giderek daha fazla başvurdular. Batı’dan alınan kredilerle teknoloji ithal etmek, sanayi yatırımlarını sürdürmek ve tüketim malları arzındaki sıkıntıları hafifletmek istediler. Ancak bu borçlanma, krizi çözmek yerine erteledi; üstelik Doğu Avrupa rejimlerini, resmî söylemde karşı olduklarını iddia ettikleri kapitalist dünya ekonomisinin finansal mekanizmalarına daha bağımlı hâle getirdi. 1980’e gelindiğinde Polonya’da patlayan kriz, bu bağımlılığın ve ekonomik iflasın en çarpıcı örneklerinden biri oldu.

Aynı yıllarda dış politika alanındaki gelişmeler de rejimin krizini derinleştiriyordu. Afganistan müdahalesi, Sovyetler Birliği’ni uzun, maliyetli ve siyasî olarak yıpratıcı bir savaşın içine sokmuştu. 1980 Moskova Olimpiyatları, Sovyet yönetiminin uluslararası prestij gösterisi olarak planlanmışken, Afganistan müdahalesinin ardından boykotların gölgesinde gerçekleşti.

Bürokratik piramidin özellikle üst kısımlarında giderek artan maddi ayrıcalıklar da bu tabloda merkezî bir yer tutuyordu. Bu maddi ayrıcalıklar, Stalin dönemindeki büyük ve kanlı tasfiyelerin, korkunun ve sürekli kadro sirkülasyonunun ardından, Brejnev döneminde daha yerleşik, daha güvenli ve daha kalıcı hâle gelen bir bürokratik statü sistemine dayanıyordu. Brejnev döneminde bürokrasi, Stalin döneminde olduğu gibi kendi içinden sürekli kurbanlar veren bir aygıt olmaktan büyük ölçüde çıkmış; yerini koruyan, huzur ve lüks içinde yaşlanan ve risk almaktan kaçınan bir yönetici tabakaya dönüşmüştü.

Fransız karikatürist Plantu’nun Brejnev’in son dönemine ilişkin karikatürü. Karikatürün altındaki not, Nisan 1982’de Sovyet yetkililerinin Brejnev’in sağlığına ilişkin söylentileri yalanlamasına gönderme yapıyor.

Bu durum siyasal alanda da açıkça görülüyordu. Son yıllarında fiziksel ve zihinsel bakımdan belirgin biçimde çökmüş olan Brejnev’in liderliği altında rejim, 1970’lerin sonuna gelindiğinde, artık dinamizmden çok istikrarı, yenilenmeden çok mevcut dengelerin korunmasını, siyasal canlılıktan çok bürokratik idare-i maslahatçılığı temsil ediyordu. [***] Politbüro’nun yaş ortalaması, rejimin genel ruh hâlinin de bir göstergesi gibiydi. Yönetici kadrolar yaşlanmış, karar alma mekanizmaları ağırlaşmış, parti ve devlet aygıtı, toplumsal sorunlara yaratıcı çözümler üretmekten çok, bunların üstünü örten ve kendi devamlılığını önceleyen bir yapıya bürünmüştü. Kremlin’in “reform” ufku, parti liderlerinin daha iyi idarî denetim, daha sıkı disiplin, daha verimli planlama teknikleri ya da kadroların daha etkin çalıştırılmasını vazeden, fakat uygulamada hiçbir anlamlı sonuç vermeyen nutuklarının ötesine geçemiyordu.

Benediktov’la yapılan söyleşiler işte böyle bir tarihsel anda gerçekleşti. Bu, onun argümanlarını anlamak bakımından belirleyicidir. Benediktov, Stalin döneminin uygulamalarını savunur ve överken yalnızca geçmişte kalmış bir yönetim tarzını hatırlamıyordu. Aynı zamanda 1980-81 Sovyetler Birliği’nin durgun, yaşlanmış, ayrıcalıklarını korumaya kilitlenmiş ve toplumsal enerjiyi bastırmış bürokratik düzenine de kendi geçmiş deneyimi üzerinden bakıyordu.

Bu nedenle Benediktov’un Stalin dönemine ilişkin övgüleri, basit bir kişisel nostalji olarak ele alınamaz. Bunlar, Stalin döneminde yükselmiş, o dönemin idarî tarzı içinde şekillenmiş ve kariyerini o düzenin içinde yapmış bir yüksek bürokratın, geç Brejnev döneminin çürüme belirtileri karşısındaki tepkilerini de yansıtır. Onun gözünde Stalin dönemi, kimi yanlışları içerse de disiplinin, kadrolardan hesap sormanın, sonuç almanın ve devlet aygıtını etkin bir biçimde çalıştırmanın dönemi olarak görünür.

Burada kritik soru şudur: Benediktov, Stalin döneminin idarî uygulamalarını överken neyi savunmaktadır? Gerçekten daha etkin, daha demokratik, daha üretken bir sosyalist planlamayı mı? Yoksa işçi sınıfının denetimi dışındaki bürokratik aygıtın, daha sert, daha korkutucu ve daha disiplinli bir versiyonunu mu?

Bir sonraki bölümde Benediktov’un argümanlarını bu sorular üzerinden ele almaya çalışacağız.

[*] V. Litov, Stalin ve Hruşçov Hakkında: Benediktov ile Söyleşi, Rusçadan çev. Candan Badem, Yazılama Yayınevi, 4. baskı, Nisan 2023, İstanbul, s. 13.

[**] Bkz. Stalin’in “teorik katkısı”; Gün Benderli’nin tanıklığı; Vera Tulyakova Hikmet’in tanıklığı; Anatoliy Çernyayev’in tanıklığı; Anthony Barnett’in tanıklığı; Zekeriya Sertel'in tanıklığı (2); Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1); Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı

[***] Brejnev’in son ayları: Bakü’de yaşanan skandal

Devam edecek