19 Kasım 2026

Ekim Devrimi’nin gerçek önderleri kimdi?

Anna Louise Strong’un tanıklığı

Bu diziyi uzun bir süredir ihmal ediyorum maalesef.

En son, tam bir yıl önce, Albert Rhys Williams’ın tanıklığını kısaca ele almıştık.

Bu yazıda da bir başka Amerikalı sosyalist gazetecinin kitabı üzerinde duracağız. Anna Louise Strong’un (1885-1970) The First Time in History: Two Years of Russia’s New Life (Tarihte İlk Kez: Rusya’nın Yeni Hayatından İki Yıl) başlıklı kitabı bizi devrimden birkaç yıl sonrasına, Lenin’in hâlâ hayatta olduğu ve ülkenin iç savaşın ardından yeniden ayağa kalkmaya çalıştığı günlere götürecek.

Kitap ilk olarak 1924’te New York’ta yayımlandı.

Tarihte İlk Kez, Strong’un Ağustos 1921’den Aralık 1923’e kadar Sovyet Rusya’da yaptığı gözlemleri bir araya getiriyor. Sanayi ve tarımın yeniden örgütlenmesinden eğitime, kadın haklarından alkolle mücadeleye kadar pek çok konuya değiniyor. Strong, işçilerle, köylülerle ve Bolşevik önderlerle yaptığı görüşmeler üzerinden hem dönemin iyimserliğini hem de gündelik hayatın güçlüklerini aktarıyor.

Bildiğim kadarıyla bu kitap bugüne kadar Türkçeye çevrilmedi. Türkiye’de Ekim Devrimi, sosyalist inşa çabaları ya da Yeni Ekonomi Politikası (NEP) üzerine yapılan tartışmalarda da bu kitaba atıfta bulunulduğuna hiç rastlamadım. Anlaşılan, kitap Türkiye’de sosyalist solda pek az ilgi görmüş.

Strong, kıtlık sırasında açlık çeken çocukların arasında. Volga bölgesi, Sovyet Rusya (1921)
Kitabın önsözünü Trotskiy yazmış. Trotskiy, 1923’te Moskova’da kaleme aldığı bu kısa metinde, iç savaşın ardından devrimin gündelik yeniden inşa işlerine yönelişini anlatıyor. Tarihe dikkat edin lütfen. Lenin’in hastalığının iyice ilerlediği bir sırada, Sovyetler Birliği'ndeki -önsöz kaleme alındığı sırada Sovyetler Birliği kurulmuştu artık- yeniden inşayı anlatan bu önemli kitabın önsözünü Ekim Devrimi’nin diğer büyük önderi yazıyor.

Tarihte İlk Kez Türkiye’de pek bilinmiyor olsa da Anna Louise Strong’un adı ülkenin sosyalist çevrelerinde esas olarak Stalin Dönemi’yle anılıyor. Onur Yayınları, Strong’un 1956 tarihli The Stalin Era adlı kitabını 1988’de Alaattin Bilgi’nin çevirisiyle, bu adla yayımladı.

Anna Louise Strong
1885’te Nebraska’da doğan Strong, gazeteciliğe işçi hareketinin içinden gelmiş bir isimdi. Seattle’da işçilerin sahibi olduğu Seattle Union Record gazetesinde çalıştı ve 1919 genel grevinin başlıca sözcülerinden biri oldu. 1921’de, kıtlıkla boğuşan Sovyet Rusya’ya Amerikan Quaker yardım heyetiyle gitti. Kitabın ilk sayfalarında anlattığı gibi, oradaki ilk beş ayının dördünü tifüs yüzünden yatakta geçirdi. (Dizide daha önce sözünü ettiğimiz John Reed ise aynı hastalık yüzünden genç yaşta hayatını kaybetmişti. Emperyalist güçlerin canice ablukası yüzünden insanlar tedavisi mümkün olan hastalıklardan bile ölüyordu.) Strong, Britanya’da iyileştikten sonra Sovyet Rusya’ya dönmek istedi. Kitabın ilk bölümü de dostlarının ona sorduğu “Neden?” sorusuyla açılıyor.[1]

Aynı bölümde küçük bir sahne var. Bir grup dokuma işçisi, Kızıl Ordu’nun başındaki Trotskiy’i ziyaret edip ona bir sancak veriyor. Yanlarında bir ücret defteri de getirmişler. Trotskiy’e bir sicil numarası vermiş, onu fabrikanın dokumacıları arasına kaydetmişler. Strong’un Trotskiy’le yaptığı görüşmelerden aktardıkları da var. Örneğin Trotskiy, ordu işlerini yoluna koyabilirse kömür ve çelik sanayisine biraz zaman ayırabileceğini söylüyor.

Bitirirken bu dizide hep yaptığımızı yapalım ve “Ekim Devrimi’nin gerçek önderleri kimdi?” sorusuna birazcık daha ışık tutabilmek için Strong’un kitabında hangi Bolşevik önderin adının kaç kez geçtiğine bakalım.

Listenin başında Lenin’in olmasına alışığız. Ancak bu kez en üstte Trotskiy’in adı yer alıyor. Trotskiy’in adı kitapta 20 kez geçiyor. Ardından 7 kez anılan Lenin, 3 kez anılan Kalinin ve 2 kez anılan Kamenev geliyor. Buharin, Radek, Rıkov, Zinovyev ve Stalin’in adları ise yalnızca birer kez geçiyor.

Strong, Stalin’in adını sadece Yahudilerin Rusya’yı yönettiği iddiasını ele aldığı bölümde Politbüro’daki isimleri sıralarken anıyor.

[1] Strong, Tarihte İlk Kez’in yayımlanmasından bir yıl sonra, 1925’te Stalin’i Trotskiy’e karşı destekleyen bir yazı yayımladı. Sonraki yıllarda da Stalinist rejimi savundu. Şubat 1949’da Sovyet makamları onu Amerikan casusu olmakla suçlayarak Moskova’da tutukladı. Altı gün hapiste kaldıktan sonra sınır dışı edildi. Stalin’in ölümünden sonra, 1955’te Sovyet yönetimi suçlamanın asılsız olduğunu açıkladı. Strong, ertesi yıl yayımlanan Stalin Dönemi’nde kitlesel baskıları kabul etmekle birlikte Stalin’i övmeyi sürdürdü. Giderek Mao’nun çizgisine yakınlaştı. 1958’de Pekin’e yerleşti ve daha sonra çıkardığı Letter from China bülteninde Maoist rejimi ve Kültür Devrimi’ni savundu. 29 Mart 1970’te Pekin’de öldü.

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder