İsmail Habib Sevük’s Together with Atatürk (Atatürk’le Beraber) (2)

The capitalised “He”

PART 1 | PART 2 | PART 3

A photograph taken during Mustafa Kemal’s 1923 tour of the country, on which he was accompanied by Sevük in his capacity as a journalist. Tarsus, 18 March 1923.

In the first instalment of this series, I wrote that İsmail Habib Sevük was not only an exceptionally sincere and passionate voice of the National Struggle, but also an admirer of Atatürk through and through. As I read the book, one small but, to my mind, highly significant detail caught my attention: Sevük’s admiration shaped not only what he wrote and how he wrote it, but even his use of capitalisation.

When referring to Atatürk -or to Mustafa Kemal when recounting the years before the Surname Law- Sevük systematically capitalises the third-person singular pronoun o ("he"). Nor does he stop there: whenever a suffix is added to the pronoun, he sets it off with an apostrophe: O’nun, O’na, O’nu… (‘His’, ‘to Him’, ‘Him’…)

Throughout the book, I found only one instance in which onun (“his”) was printed with a lower-case initial. Given the remarkable consistency with which this convention is observed throughout the rest of the text, it is quite clear that this was a typographical error rather than a change in practice.

Let us take an example from the very first piece in the book. In his introduction to “X-Ray Vision”, an article published in Cumhuriyet on 24 December 1938, some six weeks after Atatürk’s death, Sevük writes:

For days and weeks, elegies were written on His (O'nun) death-our greatest national bereavement. (p. 3)

Under contemporary Turkish orthographic rules, this usage contains two distinct errors. According to the Turkish Language Association, the pronoun o, when used in place of a proper name, is not capitalised within a sentence. Nor is a suffix added to the pronoun separated from it by an apostrophe. The correct form is therefore not O’nun, but onun.

Yet what we are dealing with here is not a mere orthographic error. Sevük does not capitalise o by accident. He does so consciously and systematically, reserving this usage for one particular individual. When capitalisation and the apostrophe are used together, an ordinary pronoun is effectively transformed into a proper name. There is no longer any need even to mention Atatürk by name: the capitalised “He” is enough, on its own, to make clear who is meant.

I interpret this deliberate choice on Sevük’s part as both a written expression of his profound admiration for Atatürk and a way of investing him with a certain sanctity. Here, the capital letter is not merely an orthographic device, but also a mark of reverence and exaltation. Even the pronoun used for Atatürk cannot be the same as that used for ordinary mortals.

In fact, this deliberate orthographic choice tells us a great deal about the book’s overall approach. As I noted in the previous instalment, Mustafa Kemal is not just any historical figure in Sevük’s eyes. Nor is he a political leader whose decisions, ideas and actions should be examined and explained in their historical context-and criticised where necessary. Rather, he is a singular figure whose every word and deed is invested from the outset with a special significance. It could hardly be expected, then, that the pronoun referring to Mustafa Kemal would remain an ordinary “he”, like the one used for everyone else.

This approach has an important political consequence. When a historical process is presented as revolving around the will, genius and foresight of a single individual, its real social actors gradually disappear from view. The hundreds of thousands of people who took part in the National Struggle -workers, peasants, soldiers, local resistance organisations and conflicting social forces- recede into the background of the narrative, while at the centre of history stands a single individual who sees everything, thinks everything and does everything. To my mind, the capitalised “He” is a small but highly revealing symbol of this conception of history.

Still, to give Sevük his due, this usage was not unique to him. A brief search shows that the same practice can also be found in other texts published immediately after Atatürk’s death. One example appears in İsmet İnönü’s “Declaration to the Nation”, issued after Atatürk’s body was brought to Ankara and also reproduced in the 24 November 1938 issue of Servetifünun Uyanış:

In truth, His resting place is the heroic and faithful bosom of the Turkish nation, brimming with love for and pride in Him.

The same declaration also states that the creation of a modern state was “His chief concern”. It would seem, then, that the form O’nun, with its capital letter and apostrophe, had become part of the official language of mourning, at least in the immediate aftermath of Atatürk’s death.

More striking still is the title of a fifty-two-page book compiled by Vedat Ürfi Bengü and published by Resimli Ay Matbaası in 1939: "O"nun Ölümü Karşısında Samsun (Samsun in the Face of His Death). Atatürk’s name does not appear anywhere in the title. Nor was there any need for it: the capitalised O, all by itself, stood for Atatürk.

As I have said, I have not devoted the time to researching this question in depth. Yet even this brief survey was enough to confirm my initial impression: Sevük had not devised this practice himself. At least in the language of mourning and commemoration that emerged after Atatürk’s death, the capitalised O, together with the practice of setting off its suffixes with an apostrophe, had acquired a currency extending well beyond Sevük. Nor has this convention disappeared entirely over time. Even today, one may occasionally come across such expressions as O’nun düşünceleri (“His ideas”), O’nun gösterdiği yol (“the path He showed”) and the like in texts about Atatürk.

This brief and limited inquiry has left many unanswered-questions that continue to intrigue me.

Who first introduced this practice?

Was it already in use during Atatürk’s lifetime, or did it become widespread particularly within the language of mourning and exaltation that emerged after his death?

How widely was it adopted by newspapers and writers?

For how long was it in widespread use?

Why did it lose ground over time, and within which circles did it persist?

These are not questions that can be answered conclusively without a systematic survey of the newspapers and periodicals of the time. Who knows? Perhaps some of those reading this piece know the answer to at least one of them -or can point us towards further examples.

In the next instalment, we will return to the article entitled “X-Ray Vision” and examine a passage that genuinely struck me and took me quite by surprise when I first read it.

To be continued

İsmail Habib Sevük’ün Atatürk’le Beraber başlıklı kitabı (2)

Büyük harfle yazılan “O”

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2 | BÖLÜM 3

Mustafa Kemal’in 1923’te çıktığı ve gazeteci olarak yanına Sevük’ü aldığı yurt gezisinden bir fotoğraf (18 Mart 1923, Tarsus).

Bu yazı dizisinin ilk bölümünde, İsmail Habib Sevük’ün yalnızca Millî Mücadele’nin son derece içten ve coşkulu bir sözcüsü değil, aynı zamanda tepeden tırnağa bir Atatürk hayranı olduğunu söylemiştim. Kitabı okurken dikkatimi çeken küçük, fakat bence oldukça anlamlı bir ayrıntı, bu hayranlığın Sevük’ün yalnızca ne anlattığını ve nasıl anlattığını değil, yazımını da belirlemesiydi.

Sevük, Atatürk’ten veya Soyadı Kanunu’ndan önceki yılları anlatırken Mustafa Kemal’den söz ettiğinde, üçüncü tekil kişi zamiri olan “o”yu sistematik biçimde büyük harfle yazıyor. Üstelik bununla da yetinmiyor; zamire bir ek geldiğinde eki kesme işaretiyle ayırıyor: “O’nun”, “O’na”, “O’nu”…

Kitap boyunca yalnızca bir yerde “onun” sözcüğünün küçük harfle yazıldığına rastladım. Metnin genelindeki son derece tutarlı uygulama dikkate alındığında, bunun bir tercih değişikliğinden çok dizgi hatası olduğu çok açık.

Örneği, kitaptaki ilk yazıdan verelim. Sevük, Cumhuriyet gazetesinde Atatürk’ün ölümünden yaklaşık bir buçuk ay sonra, 24 Aralık 1938’de yayımlanan “Röntgenli Görüş” başlıklı yazısı için kaleme aldığı sunuş paragrafında şöyle diyor:

En büyük milli matemimiz olan O’nun ölümüne, günlerce ve haftalarca mersiyeler yazıldı. (s. 3)

Bugünkü Türkçe yazım kuralları bakımından bu kullanımın iki ayrı yanlış içerdiğini belirtelim. Türk Dil Kurumuna göre özel bir adın yerine kullanılan “o” zamiri cümle içinde büyük harfle başlamaz. Zamire getirilen ek de kesme işaretiyle ayrılmaz. Dolayısıyla yazılması gereken “O’nun” değil, “onun”dur.

Ancak burada basit bir yazım yanlışından söz etmiyoruz. Çünkü Sevük “o”yu yanlışlıkla büyük harfle yazmıyor. Bunu bilinçli, sistemli ve belirli bir kişiye özgü bir uygulama olarak sürdürüyor. Büyük harf ve kesme işareti birlikte kullanıldığında sıradan bir zamir âdeta özel ada dönüştürülüyor. Atatürk’ün adını anmaya bile gerek kalmıyor: Büyük harfle yazılmış “O”, kimin kastedildiğini tek başına anlatmaya yetiyor.

Sevük’ün bu bilinçli tercihini, Atatürk’e duyduğu derin hayranlığın yazıya yansıması ve ona bir tür kutsiyet atfetme biçimi olarak yorumluyorum. Burada büyük harf yalnızca bir yazım işareti değil, aynı zamanda bir hürmet ve yüceltme işareti. Zamirin kendisi bile sıradan insanlardan söz ederken kullanılan zamirle aynı olamıyor.

Aslında bu bilinçli yazım tercihi, kitabın genel yaklaşımı hakkında bize hayli şey söylüyor. Önceki bölümde belirttiğim gibi, Sevük’ün gözünde Mustafa Kemal herhangi bir tarihsel kişilik değildir. Kararları, düşünceleri ve davranışları tarihsel koşullar içinde ele alınarak açıklanması ve gerektiğinde eleştirilmesi gereken bir siyasal önder de değildir. O, her sözüne ve her davranışına baştan özel bir anlam yüklenen benzersiz kişidir. Böyle olunca Mustafa Kemal’i gösteren zamirin de diğer insanlar için kullanılan sıradan bir “o” olarak kalması herhâlde düşünülemezdi.

Bu yaklaşımın siyasal bakımdan önemli bir sonucu var. Bir tarihsel süreç tek bir kişinin iradesi, dehası ve ileri görüşlülüğü etrafında anlatıldığında, o sürecin gerçek toplumsal özneleri giderek görünmez hâle gelir. Millî Mücadele’ye katılan yüz binlerce insan, işçiler, köylüler, askerler, yerel direniş örgütleri ve birbiriyle çatışan toplumsal güçler anlatının arka planına çekilir; tarihin merkezinde ise her şeyi gören, her şeyi düşünen ve her şeyi yapan tek bir kişi kalır. Büyük harfle yazılan “O”, bu tarih anlayışının küçük fakat son derece açıklayıcı bir simgesi gibi görünüyor bana.

Yalnız, hakkını teslim edelim: Bu kullanım Sevük’e özgü değilmiş. Yaptığım küçük bir araştırma aynı uygulamanın Atatürk’ün ölümünden hemen sonra başka metinlerde de karşımıza çıktığını gösteriyor. Örneğin İsmet İnönü’nün Atatürk’ün cenazesinin Ankara’ya getirilmesinin ardından yayımladığı ve 24 Kasım 1938 tarihli Servetifünun Uyanış dergisinde de yer alan “Millete Beyanname”de şu cümleler bulunuyor:

Hakikatte yattığı yer, Türk milletinin O’nun için aşk ve iftiharla dolu olan kahraman ve vefalı göğsüdür.

Aynı beyannamede Atatürk’ün çağdaş bir devlet kurmasının “O’nun başlıca kaygısı” olduğu da söyleniyor. Demek ki büyük harfli ve kesme işaretli “O’nun”, en azından Atatürk’ün ölümünden hemen sonra resmî yas dilinin de bir parçası hâline gelmişti.

Daha da ilginci, Vedat Ürfi Bengü tarafından hazırlanan ve 1939’da Resimli Ay Matbaası tarafından yayımlanan 52 sayfalık bir kitabın başlığının "O"nun Ölümü Karşısında Samsun olması. Burada Atatürk’ün adı başlıkta yer almıyor. Buna gerek de duyulmuyor: Büyük harfle yazılan “O”, tek başına Atatürk anlamına geliyor.

Dediğim gibi, bu konuda zaman harcayıp derinlemesine bir araştırma yapmış değilim. Ancak bu kısa tarama bile ilk tahminimi doğrulamaya yetti: Sevük bu uygulamayı kendi başına icat etmiş değildi. Büyük harfle yazılan “O” ve bu zamire getirilen eklerin kesme işaretiyle ayrılması, en azından Atatürk’ün ölümünü izleyen dönemin yas ve anma dilinde Sevük’ü aşan bir kullanım kazanmıştı. Üstelik bu alışkanlık zaman içinde bütünüyle ortadan kalkmış da değil. Bugün bile Atatürk hakkında yazılan metinlerde “O’nun düşünceleri”, “O’nun gösterdiği yol” ve benzeri ifadelere zaman zaman rastlamak mümkün.

Bu kısa ve sınırlı araştırmanın cevaplayamadığı ve aklıma takılan çok sayıda soru var.

Bu uygulamayı ilk başlatan kimdi?

Atatürk henüz hayattayken de kullanılıyor muydu, yoksa özellikle ölümünün ardından oluşan yas ve yüceltme dili içinde mi yaygınlaştı?

Gazeteler ve yazarlar arasında ne ölçüde benimsendi?

Yaygın kullanım dönemi ne kadar sürdü?

Zamanla neden geriledi ve hangi çevrelerde yaşamaya devam etti?

Bunlar, dönemin gazete ve dergilerini sistemli biçimde taramadan kesin olarak cevaplanabilecek sorular değil. Kim bilir, belki bu yazıyı okuyanlar arasında bunlardan en az birinin cevabını bilen veya bizi yeni örneklere götürebilecek olanlar vardır.

Bir sonraki bölümde yine “Röntgenli Görüş” başlıklı yazıda yer alan, ilk okuduğumda beni gerçekten çarpan ve hayli şaşırtan bir pasaja bakacağız.

Devam edecek