Brejnev Doktrini’ni fiilen gömen kişi bizzat Brejnev’di

1968 askerî müdahalesi sırasında Çekoslovakya sokaklarında Sovyet zırhlıları.

Kasım 1968’de, Sovyetler Birliği Komünist Partisi Genel Sekreteri Leonid Brejnev, Polonya Birleşik İşçi Partisi’nin kongresinde daha sonra kendi adıyla anılacak olan doktrini resmen Sovyet politikasının bir ilkesi olarak ilan etti. Buna göre, “sosyalizme düşman güçler” herhangi bir “sosyalist” ülkenin gelişme yönünü kapitalizme çevirmeye kalkıştığında askerî müdahale meşru sayılacaktı. Ama Brejnev ve Stalinist bürokrasinin geri kalanı açısından bunun gerçek anlamı başkaydı: Yerel Stalinistlerin ayrıcalıklarını zayıflatabilecek, bürokrasinin işçi sınıfı üzerindeki siyasal denetiminin vidalarını gevşetebilecek her gelişmeye müdahale etme hakkını kendilerinde görüyorlardı.

Bu açıklamadan on iki yıl sonra, Polonya’daki 1980-81 krizine gelindiğinde, aynı Brejnev’in çok daha farklı bir tutum aldığını ben Anatoliy Çernyayev’in 1981 yılına ait günlüğünü okuyunca öğrendim. Çernyayev’in notları, Kremlin bürokrasisinin Polonya’da patlak veren grev ve toplumsal huzursuzluk dalgası karşısında dehşete kapıldığını, ama buna rağmen Brejnev’in 1968 türü bir askerî müdahaleye yanaşmadığını gösteriyor. Dahası, bu günlükten anlaşıldığı kadarıyla, Brejnev kendisine defalarca bu yönde baskı yapılmış olmasına rağmen böyle bir yola girmeyi kabul etmemişti.

19 Aralık 1981: Polonya’daki krizin ortasında, Kremlin’de Brejnev’in 75. yaş günü için düzenlenen kutlama töreni.

Birçok insan gibi ben de yıllardır Brejnev Doktrini’nin ancak 1980’lerin ikinci yarısında, Mihail Gorbaçov’un “glasnost” ve “perestroyka” politikalarıyla birlikte terk edildiğini düşünürdüm. Gorbaçov döneminde açıkça kaldırıldığı ilan edilene kadar bu doktrin, Sovyetler Birliği’ndeki Stalinist rejimin elinde sanki değişmez, otomatik, refleks düzeyinde işleyen bir mekanizma gibi görülüyordu.

Oysa 1980-81 Polonya krizi sırasında kapalı kapılar ardında yaşananlar, bunun doğru olmadığını gösteriyor. Çernyayev’in aktardığına göre, Çekoslovakya Komünist Partisi Genel Sekreteri Gustav Husak ile Romanya Komünist Partisi Genel Sekreteri Nikolay Çavuşesku gibi liderler Moskova’yı daha sert davranmaya itiyor, sürekli “bir şey yapılmalı” diye üsteliyorlardı. Brejnev ise bu baskıları savuşturmuş, doğrudan müdahale yönünde açık bir taahhütte bulunmamış ve hatta Polonya’nın “kapitalist bir ülkeye dönüşmesi” ihtimalini de tümüyle olanaksız saymamıştı.

Çernyayev, günlüğüne 6 Ağustos 1981’de şu notu düşüyor:

Kırım’da Brejnev’in Çavuşesku ile yaptığı görüşmenin tutanağını okudum. Buradan çıkan asıl sonuç şu: Brejnev, Polonya’ya asker göndermeyi planlamıyor; anlaşılan o ki, bunu hiçbir zaman ciddi olarak da düşünmedi. Ama şunu da söyledi: Polonyalılar, sosyalist-demokrat ya da burjuva bir Polonya’ya, sosyalist bir Polonya’ya davrandığımız gibi davranacağımızı sanmamalılar; maddî yardım ve benzeri konularda durum böyle olmayacaktır. (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1981), çev.: Anna Melyakova, ed.: Svetlana Savranskaya, s. 31)

10 Ağustos 1981 tarihli notunda da şu değerlendirmeye yer veriyor:

Brejnev, Kania ile yaptığı bir telefon görüşmesinde şunu söyledi (aynı şeyi Honecker ve Jivkov’la yaptığı görüşmede de altını çizerek tekrarladı): Polonya ile ilişkilerimiz, Polonya’nın neye dönüşeceğine bağlı olacaktır. Sosyalist olursa ilişkilerimiz enternasyonalist nitelikte olur; kapitalist olursa devletler arası, ekonomik ve siyasî ilişkilerimiz farklı olur.

Bundan şu sonuç çıkıyor: Polonya’nın kapitalist bir ülkeye dönüşmesi bir “ihtimal” olarak görülüyor; yani bu ülkeye asker sokulmayacak. Bu, Polonya meselesinin Kırım’daki toplantılarda ele alınış biçiminden de anlaşılıyor (adı geçen yoldaşlarla, ayrıca Kadar’la yapılan görüşmelerde; özellikle de Brejnev’i müdahaleci bir tutuma çekmeye çalışan Husak’la yapılan görüşmede. Ama Brejnev doğrudan bir cevap vermekten kaçındı). Üstelik Çavuşesku da Polonya’ya yönelik tutumu “sertleştirmeye” çalıştı; durmadan “bir şey yapılmalı, buna izin veremeyiz” deyip duruyordu. Brejnev onun çıkışını şöyle kesti: “Neden sürekli ‘şunu yapın, bunu yapın’ deyip duruyorsun? Biz her gün Polonya için kaygılanıyoruz. Sen ise hâlâ ‘bir şey yapın’ diyorsun! Madem öyle, sen neden bir şey yapmıyor, neden bir öneride bulunmuyorsun?” (Çavuşesku Varşova’ya gitme konusunda bile gönüllü oldu.)

Brejnev, Jivkov’a Nikolay’ın bu çıkışları için, “boş laf; Polonya hakkında hiçbir şey bilmiyor, hiçbir şey anlamıyor” dedi. (a.g.e., s. 32)

Bütün bunlar, doktrinin ruhuna açıkça aykırı bir tutum alıştı. Çünkü Brejnev Doktrini’nin özünü, sözde “sosyalist” bloktan kopuş ihtimalinin askerî güç de dahil olmak üzere her yolla bastırılması anlayışı oluşturuyordu.

Kısacası, Brejnev kendi adıyla anılan doktrinin en kritik sınavında, bu doktrinin gereğini yerine getirmeyi bilinçli bir biçimde reddetti. Elbette bunu yüksek sesle ilan ederek değil, fiilen yaptı. İç ve dış kamuoyunun karşısına çıkıp “Brejnev Doktrini artık geçersizdir” demedi. Doktrin bir tehdit unsuru olarak kâğıt üzerinde yaşamaya devam etti, ama en hayatî anda uygulanmadı. Zaten aksi olsaydı, Çernyayev’in 1981 yılına ait günlüğünde bu konuda yazdıkları beni bu kadar şaşırtmazdı.

Polonya krizinin gölgesinde: Brejnev, Politbüro üyeleri ve Jaruzelski.

Bu nedenle, “Brejnev Doktrini’ni fiilen gömen kişi bizzat Brejnev’di” demekte bence bir sakınca yok. Bu kesinlikle abartılı bir ifade değil; tersine, tarihsel gerçeği daha berrak biçimde kavramamıza yardımcı olan bir saptama. Gorbaçov döneminde gelen resmî söylem değişikliği, “Sinatra Doktrini” gibi, adında hâlâ “komünist” sözcüğü bulunan bir parti için fazlasıyla bayağı sayılabilecek bir espri eşliğinde eski çizginin alenen terk edilmesi elbette çok önemlidir. Ama bütün bunlar, siyasî-ideolojik cenazenin kaldırılmasından ibaretti; beyin ölümü çok daha önce gerçekleşmişti. O ölüm anı da büyük ölçüde Polonya krizi sırasında yaşanmıştı.

Doktrine adını veren Brejnev, hayatının son döneminde, aynı doktrinin belirleyici bir anda uygulanmasına yanaşmayarak onun fiilen tasfiye edilmesi sürecini de başlatmış oldu. Bu, elbette Brejnev’i gizli bir reformcu, liberal ya da “yumuşak” bir devlet adamı yapmaz. Polonya’ya Sovyet tanklarını sokmaması, Polonya halkının demokratik, ekonomik, siyasî ve toplumsal taleplerine sempati duyduğu anlamına da gelmiyor. Ama yine de tarihsel olgu ortadadır: Sovyet bürokrasisi, ekonomik krizin iyice derinleşmiş olduğu koşullarda, 1980-81 Polonya’sında 1956’yı ya da 1968’i tekrarlayamamıştır. Ve bunu yapmayan lider, doktrine adını vermiş olan Brejnev’in ta kendisidir.

Tarihin bir başka ironisi işte!

Aynı zamanda bkz.:

Kremlin’den görünen çürüme

Pek bilinmeyen 1972 Macaristan isyanı