Behice Boran, the invasion of Czechoslovakia and the story Gökhan Atılgan left unfinished

A few days ago, I watched an interview in which historian Emrah Safa Gürkan spoke to researcher and author Gökhan Atılgan about Behice Boran’s academic and political life.

The interview has one fundamental omission: it makes no mention of Behice Boran’s Stalinist political line or of the decisive influence this had on her thinking and political practice. Gürkan did not raise the issue at any point during the interview, while Atılgan, for his part, presumably felt no need to broach what he regarded as a sensitive subject.

This fundamental omission is compounded by another story that is left unfinished in the discussion of the political and ideological divisions between Mehmet Ali Aybar and Behice Boran within the first TİP.

Behice Boran

At around the 40- and 41-minute marks of the video, Gökhan Atılgan says that the split within the first TİP is commonly presented as follows: the Soviet Union invaded Czechoslovakia; Aybar opposed the invasion; and the pro-Soviet Boran, Sadun Aren and Nihat Sargın subsequently purged Aybar from the party. According to Atılgan, this account “has nothing to do with the truth”. Whereas Aybar’s response was more “emotional”, he argues, Behice Boran wrote an ‘extraordinary’ article in Milliyet, grounded in a strong theoretical framework. The conflict therefore cannot be said to have arisen from a division between pro- and anti-Soviet positions.

It is true that the invasion of Czechoslovakia in August 1968 by Warsaw Pact forces under Soviet leadership - Romania did not participate - was neither the sole nor even the principal cause of the split within TİP. The disagreements between Aybar and the Boran-Aren group went back much further and covered a far broader range of issues, extending from the organisation of the party to their respective conceptions of socialism.

Yet that is not our main concern here. The problem is that Atılgan gives an incomplete account of Behice Boran’s position on the invasion of Czechoslovakia.

Boran’s initial stance

A few days after the invasion, Behice Boran openly opposed the Soviet military intervention in an article entitled ‘Çekoslovakya Olayları: Sosyalist Demokrasi ve Ulusal Bağımsızlık’ (‘The Events in Czechoslovakia: Socialist Democracy and National Independence’), published in Milliyet on 27 August 1968.

She stated that the intervention violated the principles of national independence, socialism and socialist internationalism. She argued that the political system which had taken shape in the Soviet Union and Eastern Europe under Stalin was not a model of socialism worthy of emulation. The system known as the ‘dictatorship of the working class’, she wrote, had degenerated into the arbitrary rule first of the party, then of a particular group within the party, and ultimately of a single individual.

Whether the article was, as Atılgan claims, theoretically ‘extraordinary’ is open to debate. What is beyond doubt, however, is that Boran took a firm and unequivocal stand against the Soviet intervention.

Atılgan’s account of Boran’s position on the invasion of Czechoslovakia stops there.

Yet there is more to the story.

Boran’s U-turn

Behice Boran subsequently abandoned altogether the views she had defended in 1968.

In the lengthy interview conducted by Uğur Mumcu in 1986 and later published as Bir Uzun Yürüyüş (A Long March), she acknowledged that she had openly criticised and condemned the invasion in her article for Milliyet. She added, however, that she had come to recognise the errors in the article over time.

Boran maintained that her position had not been the same as Aybar’s. While describing her own article as a mistaken ‘assessment of the situation’ concerning a particular event, she characterised Aybar’s position as outright ‘anti-Sovietism’.

She says that in 1968 she regarded Dubček and those around him as healthy forces capable of renewing the Communist Party of Czechoslovakia, but later came to realise that this assessment had been mistaken. She presents the party’s subsequent recovery following the Soviet intervention as evidence that her initial assessment had been wrong and as a vindication of her U-turn.

We are therefore not dealing with a minor correction or a mere shift in emphasis. Whereas in 1968 Boran had condemned the Soviet intervention as contrary to socialism, internationalism and national independence, she later repudiated that assessment and fully embraced the official line of the Stalinist Kremlin  bureaucracy on Czechoslovakia.

In the view of the present writer, to defend the invasion of Czechoslovakia by Warsaw Pact forces is to support a reactionary military intervention undertaken by the Stalinist bureaucracy to crush the growing movement of the working class. [*]

Mehmet Ali Aybar

In that interview, given about a year before her death, Boran openly defended this criminal political line, and continued to do so until the end of her life. This is the fact omitted from Atılgan’s account.

A deliberate omission

Gökhan Atılgan is the author of a comprehensive biography of Behice Boran and has studied her political career for many years. I should also make clear that I have not yet read Atılgan’s book. Nor are we passing judgement here on a book we have not read. It is, however, inconceivable that Atılgan could be unaware of Boran’s 1986 interview with Uğur Mumcu or of the fact that she subsequently abandoned the views she had expressed in 1968.

To praise Boran’s article in Milliyet at such length, without so much as mentioning that she later repudiated its analysis as mistaken, does not strike me as a simple lapse of memory.

In claiming to correct a widely accepted narrative, Atılgan paradoxically constructs another misleading account in its place.

To tell only the first half of the story is not to reveal the truth, but to leave it unfinished.

[*] On the night of 20-21 August 1968, 165,000 troops and 4,600 tanks from the Soviet Union, Poland, Hungary and Bulgaria invaded Czechoslovakia. At least 137 civilians were killed in the first few days, while the total death toll eventually reached around 500. Dubček and his allies were arrested and taken to Moscow, and were released only after signing the secret ‘Moscow Protocol’. The working class mounted the strongest resistance to the invasion. General strikes took place on 21, 22 and 23 August, and workers’ councils were established in hundreds of workplaces. The self-immolation of the student Jan Palach, and the transformation of his funeral into a demonstration attended by hundreds of thousands, testified to the depth of the resistance.

[**] A legitimate question may be asked: what political position should have been taken amid the events themselves? We endorse the position adopted by the Fourth International. The invasion should, of course, have been condemned as a reactionary and criminal act by the Stalinist bureaucracy. At the same time, however, no political support should have been given to the reformist faction of the bureaucracy headed by Dubček. [Their ill-treatment and torture should, of course, have been opposed uncompromisingly.] It should have been stressed that the solution lay in an independent political revolution by the working class against the Stalinist bureaucracy. Support should have been given neither to the Warsaw Pact tanks ‘restoring order’ nor to the programme of capitalist restoration advanced by the reformist wing of the bureaucracy.

See also: Katushev’s report and Behice Boran’s defence of the occupation of Czechoslovakia

Behice Boran, Çekoslovakya’nın işgali ve Gökhan Atılgan’ın yarım bıraktığı hikâye

Birkaç gün önce, tarihçi Emrah Safa Gürkan’ın araştırmacı yazar Gökhan Atılgan’la Behice Boran’ın akademik ve siyasi yaşamı üzerine yaptığı söyleşiyi izledim.

Söyleşinin çok temel bir eksiği var: Behice Boran’ın Stalinist siyasi çizgisinden ve bu çizginin onun düşüncesi ve siyasi pratiği üzerindeki belirleyici etkisinden hiç söz edilmiyor. Gürkan bu söyleşi boyunca konuyu gündeme getirmemiş; Atılgan da muhtemelen netameli bulduğu bu konuyu gündeme getirme ihtiyacı duymamış.

Ancak söyleşideki bu temel eksikliğe, Birinci TİP’te Mehmet Ali Aybar ile Behice Boran arasında yaşanan siyasi ve ideolojik ayrılıklar anlatılırken yarım bırakılan bir başka hikâye ekleniyor.

Behice Boran

Gökhan Atılgan, videonun 40 ve 41. dakikalarında Birinci TİP’teki bölünmenin genellikle şöyle anlatıldığını söylüyor: Sovyetler Birliği Çekoslovakya’yı işgal etmiş, [*] Aybar buna karşı çıkmış, Sovyet yanlısı Boran, Sadun Aren ve Nihat Sargın ise Aybar’ı partiden tasfiye etmiş. Atılgan’a göre bu anlatının “hakikatle ilgisi yoktur”. Çünkü Aybar’ın tepkisi daha “duygusal” iken, Behice Boran Milliyet’te teorik temelleri güçlü, “olağanüstü” bir karşı çıkış yazısı kaleme almıştır. Dolayısıyla meselenin Sovyetçilik ile Sovyet karşıtlığı arasındaki bir ayrılıktan kaynaklandığı söylenemez.

Çekoslovakya’nın Ağustos 1968’de Sovyet ordusunun öncülüğündeki Varşova Paktı orduları tarafından işgal edilmesinin -Romanya işgale katılmamıştı- TİP’teki bölünmenin tek, hatta başlıca nedeni olmadığı doğrudur. Aybar ile Boran-Aren grubu arasındaki görüş ayrılıkları daha eskiye dayanıyordu ve parti örgütlenmesinden sosyalizm anlayışına kadar çok daha geniş bir alanı kapsıyordu.

Ancak burada bizi ilgilendiren asıl mesele bu değil. Sorun, Atılgan’ın Behice Boran’ın Çekoslovakya işgali karşısındaki tutumunu eksik anlatmasıdır.

Boran’ın ilk tutumu

Behice Boran, işgalden birkaç gün sonra, 27 Ağustos 1968 tarihli Milliyet’te yayımlanan “Çekoslovakya Olayları: Sosyalist Demokrasi ve Ulusal Bağımsızlık” başlıklı yazısında Sovyetler Birliği’nin askerî müdahalesine açıkça karşı çıktı.

Müdahalenin ulusal bağımsızlık, sosyalizm ve sosyalist enternasyonalizm ilkelerine aykırı olduğunu belirtti. Sovyetler Birliği’nde ve Doğu Avrupa’da Stalin döneminde oluşmuş siyasi sistemin, sosyalist düzenin örnek alınacak bir modeli olmadığını yazdı. “İşçi sınıfı diktatörlüğü” adı verilen düzenin, partinin, parti içindeki belirli bir kadronun ve nihayet tek bir kişinin keyfî yönetimine dönüştüğünü söyledi.

Bu yazının Atılgan’ın ileri sürdüğü gibi teorik bakımdan “olağanüstü” olup olmadığı ayrıca tartışılabilir. Ancak Boran’ın Sovyet müdahalesine karşı kesin ve açık bir tutum aldığı kuşkusuzdur.

Atılgan’ın Boran’ın Çekoslovakya işgali karşısındaki tutumuna ilişkin anlatısı da burada sona eriyor.

Oysa hikâyenin bir devamı var.

Boran’ın U dönüşü

Behice Boran, daha sonra 1968’de savunduğu bu düşünceleri tamamen terk etti.

Uğur Mumcu’nun 1986 yılında kendisiyle yaptığı ve daha sonra Bir Uzun Yürüyüş adıyla yayımlanan uzun söyleşide, Milliyet’teki yazısında işgali açık biçimde eleştirdiğini ve kınadığını belirtir. Ancak zaman içinde yazısındaki hataları fark ettiğini söyler.

Boran’a göre kendisinin tutumuyla Aybar’ın tutumu aynı değildi. Kendi yazısını belirli bir olaya ilişkin yanlış bir “durum değerlendirmesi” olarak tanımlarken, Aybar’ın yaklaşımını doğrudan “anti-Sovyetizm” diye nitelendirir.

1968’de Dubçek ve çevresini Çekoslovakya Komünist Partisi’ni yenileyebilecek sağlıklı güçler olarak gördüğünü, daha sonra bunun yanlış olduğunu anladığını belirtir. Sovyet müdahalesinin ardından partinin yeniden toparlanmasını da kendi ilk değerlendirmesinin yanlışlığının ve yaptığı U dönüşünün doğruluğunun kanıtı olarak sunar.

Dolayısıyla burada küçük bir düzeltmeden ya da vurgu değişikliğinden söz etmiyoruz. Boran, 1968’de Sovyet müdahalesini sosyalizme, enternasyonalizme ve ulusal bağımsızlığa aykırı bulurken, daha sonra bu değerlendirmesini geri çekmiş ve Stalinist Kremlin bürokrasisinin Çekoslovakya hakkındaki resmî çizgisini aynen benimsemiştir.

Bu satırların yazarına göre, Çekoslovakya’nın Varşova Paktı orduları tarafından işgal edilmesini savunmak, Stalinist bürokrasinin işçi sınıfının yükselen hareketini ezmek için gerçekleştirdiği gerici bir askerî müdahaleyi desteklemek anlamına gelir. [*]

Mehmet Ali Aybar

Boran, ölümünden yaklaşık bir yıl önce verdiği bu söyleşide söz konusu canice çizgiyi açıkça savunuyordu ve son nefesine kadar da savunmaya devam etti. Atılgan’ın anlatısında dışarıda bırakılan gerçek de budur.

Bilinçli bir eksiltme

Gökhan Atılgan, Behice Boran üzerine kapsamlı bir biyografinin yazarıdır ve Boran’ın siyasi yaşamı üzerine uzun yıllardır çalışmaktadır. Atılgan’ın bu kitabını henüz okumadığımı da belirteyim. Zaten burada okumadığımız bir kitapla ilgili görüş belirtiyor değiliz. Ancak elbette Atılgan’ın Boran’ın 1986’da Uğur Mumcu’ya verdiği söyleşiden ve 1968’deki görüşlerini daha sonra terk ettiğinden haberdar olmaması düşünülemez.

Boran’ın Milliyet’teki yazısını uzun uzun övüp daha sonra bu yazıdaki tahlilini yanlış bulduğunu tek kelimeyle bile belirtmemek, bana basit bir unutkanlık gibi görünmüyor.

Atılgan, yaygın bir anlatıyı düzelttiğini söylerken paradoksal bir biçimde başka bir yanıltıcı anlatı kuruyor.

Hikâyenin yalnızca ilk yarısını anlatmak, gerçeği açıklamak değil, onu yarım bırakmaktır.

[*] 20-21 Ağustos 1968 gecesi, Sovyetler Birliği, Polonya, Macaristan ve Bulgaristan'dan 165.000 asker ve 4.600 tank Çekoslovakya'yı işgal etti. En az 137 sivil ilk günlerde öldürüldü, toplam ölü sayısı yaklaşık 500'ü buldu. Dubçek ve müttefikleri tutuklandı, Moskova'ya götürüldü ve ancak gizli "Moskova Protokolü"nü imzaladıktan sonra serbest bırakıldılar. İşgale en güçlü direnişi gösteren toplumsal güç işçi sınıfıydı. 21, 22 ve 23 Ağustos'ta genel grevler düzenlendi, yüzlerce işletmede işçi konseyleri kuruldu. Öğrenci Jan Palach'ın kendini yakması ve cenazesinin yüz binlerce kişinin katıldığı bir gösteriye dönüşmesi, direnişin derinliğini gösterdi.

[**] Haklı olarak, olayın sıcaklığı içinde nasıl bir siyasi tutum alınmalıydı diye sorulabilir. Biz Dördüncü Enternasyonal’in almış olduğu tutumu benimsiyoruz. İşgal, Stalinist bürokrasinin gerici ve canice bir eylemi olarak mahkûm edilmeliydi elbette. Ancak aynı zamanda Dubçek’in başında bulunduğu reformcu bürokratik hizbe de herhangi bir siyasi destek verilmemeliydi. [Hiç kuşkusuz eziyet ve işkence görmelerine de tavizsiz bir biçimde karşı çıkılmalıydı.] Çözümün işçi sınıfının Stalinist bürokrasiye karşı bağımsız siyasi devriminde olduğu vurgulanmalı; Varşova Paktı tanklarının “düzeni sağlamasına” da bürokrasinin reformcu kanadının kapitalist restorasyon programına da destek verilmemeliydi.

Ayrıca bkz.: Katuşev’in raporu ile Behice Boran’ın Çekoslovakya’nın işgalini savunuşu

Katushev’s report and Behice Boran’s defence of the occupation of Czechoslovakia

Soviet tanks in Prague (August 1968)

While working on the article entitled “Decay as seen from the Kremlin - The Warsaw Pact in 1973: Rising foreign debt, repression and the unravelling of Stalinist regimes”, I found myself thinking of what Behice Boran (1910-1987) -one of the foremost defenders of the Stalinist Soviet bureaucracy in Turkey- said in mid-1986 to the journalist Uğur Mumcu (1942-1993) about the 1968 invasion of Czechoslovakia. [*]

In her response, Boran deliberately avoids using the word “invasion” and, with typical Stalinist cynicism, opts instead for the term “the Czechoslovakia incident”. She maintains that, immediately after the intervention, she had condemned and sharply criticised the military action, but admits that at the time she failed to recognise that what was unfolding in Czechoslovakia was an attempt to revive capitalism. 

It was clear to me that the Party had committed serious errors and had largely lost control of a rapidly worsening situation; yet I believed that the Party and the socialist system could renew themselves and correct their course through the healthy and capable elements and forces emerging from within. I viewed the initiatives of Dubček and his supporters in this light. My failure to grasp the underlying realities of the situation and developments in Czechoslovakia, together with the support extended to Dubček in Western communist circles and the talk of a “Prague Spring”, must undoubtedly have influenced this assessment. Seen in these terms, I regarded the conduct of the Soviets as gravely mistaken. I maintained this view for a time. (p. 56)

Boran explains to Mumcu how she came to revise her view on the matter as follows:

Time untied the knot in my mind. Whether what was done was right or wrong is ultimately proven by the results obtained, and the validity of assessments and criticisms concerning these actions must likewise be judged by those results. With the benefit of hindsight, the Party’s rapid recovery from the latter half of 1968 onwards and its arrival at its present state demonstrated the fallacy of my views and interpretations.

Had there not been healthy and solid elements and forces within the Czechoslovak Party and social system, had the Party not enjoyed the backing of society through these forces, it would not have recovered so swiftly after the 1968 crisis. “Revolution cannot be exported” is a profoundly true and important maxim. I was mistaken in identifying who those healthy and solid elements within the Party actually were. (p. 57)

Yet the “rosy” picture Boran painted of the country in 1986 -only a few years before the collapse of the Stalinist regime in Czechoslovakia- bore no relation to reality, as is made clear in the diary of Anatoly Chernyaev, where he recounts the contents of a “for official use only” report prepared in 1973 by Konstantin Katushev for the highest echelons of the Kremlin bureaucracy. In this report, the situation in Czechoslovakia is described in stark terms:

• heavy industry had virtually ground to a halt;
• economic reserves had been exhausted;
• young people joining the Party were experiencing social isolation;
• creative intellectuals were collectively boycotting the regime;
• students lay entirely outside the Party’s influence;
• the Church was regaining strength;
• the Politburo was deeply divided.

Behice Boran and Uğur Mumcu (1986)

What Boran described as a “rapid recovery” after 1968 was therefore, ironically, registered just five years later in the Kremlin’s own internal documents as a collapse of legitimacy. “Time”, far from vindicating Boran as she claimed, does precisely the opposite: it strips away the illusion and exposes the error of her judgement.

Had Behice Boran not died on 10 October 1987 and lived a few more years, she would have seen for herself that the veil had been fully lifted and that the king was naked. Fate did not grant her the time.

Contrary to what Boran imagined -and sought to have the reader believe- there was no process that could plausibly be described as the “Czechoslovak Party renewing itself from within”. What existed instead was a bureaucratic apparatus severed from society and wholly alienated from it, kept in place by military discipline -or, more bluntly, by the threat of Soviet military intervention.

Did Behice Boran genuinely regard this forced and fragile stability as an organic and healthy recovery? Was she labouring under a sincere misapprehension, or was she wilfully distorting reality? These questions do not admit of easy answers. One thing, however, is beyond doubt: by as late a date as 1986, it was impossible not to be aware that the Stalinist regimes were mired in a profound crisis. Even so, she sincerely believed that this crisis could be overcome and that, in the process, one of her principal tasks was to serve as an apologist for the Kremlin.

[*] In 1986, while living in exile abroad, Uğur Mumcu conducted a lengthy interview with Behice Boran for the newspaper Cumhuriyet. The interview was later published as a book under the title Bir Uzun Yürüyüş [A Long March] (Uğur Mumcu, Bir Uzun Yürüyüş, um:ag Vakfı Yayınları, Ankara, 20th edn, March 1999).

Katuşev'in raporu ile Behice Boran’ın Çekoslovakya'nın işgalini savunuşu

Sovyet tankları Prag'da (Ağustos 1968)

“Kremlin’den görünen çürüme - 1973’te Varşova Paktı: Artan dış borç, baskı ve Stalinist rejimlerde çözülme” başlıklı yazıyı hazırlarken, Türkiye’de Stalinist Sovyet bürokrasisinin en önde gelen savunucularından biri olan Behice Boran’ın (1910-1987), 1986 yılının ortalarında gazeteci Uğur Mumcu’ya (1942-1993), 1968’de Çekoslovakya’nın işgaline ilişkin söyledikleri aklıma geldi. [*]

Boran, yanıtında “işgal” sözcüğünü özellikle kullanmaktan kaçınır ve tipik bir Stalinist siniklikle “Çekoslovakya olayı” demeyi tercih eder. İşgalin hemen sonrasında bu askerî müdahaleyi sert bir dille kınadığını ve eleştirdiğini, ancak o sırada Çekoslovakya’da kapitalizmin hortlatılmak istendiğini fark edemediğini söyler:

Partinin ciddi hatalar işlemiş olduğu, vahimleşen durumun kontrolünü büyük ölçüde yitirdiği bence açıktı; ama parti ve sosyalist sistem, kendi içinden çıkaracağı sağlıklı, yetenekli unsurlar ve güçlerle kendi kendisini yineleyebilir, durumunu düzeltebilir gibi geliyordu bana. Dubçek ve yandaşlarının girişimlerini bu yönde değerlendiriyordum. Çekoslovakya'daki durum ve gelişmelerin içyüzünü bilmemek ve Batılı komünist çevrelerde Dubçek'in desteklenmesi, ‘Prag Baharı’ndan söz edilmesi, böyle bir değerlendirme yapmamda herhalde etken olmuştur. Böyle değerlendirince de Sovyetler'in davranışını çok hatalı buluyordum. Bir süre bu görüşü korudum. (s. 56)

Boran, Mumcu’ya bu konudaki görüşünü nasıl değiştirdiğini ise şöyle açıklar:

Zaman kafamdaki düğümü çözdü. Yapılan işlerin doğru olup olmadığı, alınan sonuçlarla kanıtlanır. Bu işlere ilişkin değerlendirme ve eleştirilerin doğruluk derecesi de bu sonuçlara göre ölçülür. Zaman açısından bakınca, 1968'in son yarısından başlayarak partinin hızla toparlanıp bugünkü duruma gelmesi, benim görüş ve yorumlarımın isabetsizliğini kanıtladı.

Çekoslovak partisi ve toplumsal sisteminde sağlıklı ve sağlam unsur ve güçler bulunmasaydı, bu kesimin elinde parti toplumdan destek görmeseydi, 1968 krizinden sonra böylesine çabuk toparlanmazdı. ‘Devrim ihraç edilemez’ çok doğru, çok önemli bir sözdür. Ben partideki bu sağlıklı ve sağlam unsurların kimler olduğunu teşhiste yanılmıştım. (s. 57)

Oysa Boran’ın 1986 yılında -yani Çekoslovakya’da Stalinist rejimin yıkılmasından yalnızca birkaç yıl önce- bu ülke için çizdiği bu “pembe” tablonun gerçekle hiçbir ilgisi olmadığı, Anatoliy Çernyayev’in günlüğünde aktardığı ve Konstantin Katuşev tarafından 1973’te Kremlin bürokrasisinin en üst katmanı için hazırlanmış “hizmete özel” raporda açıkça görülmektedir. Bu raporda, Çekoslovakya için:

• ağır sanayinin durma noktasına geldiği,
• ekonomik rezervlerin tükendiği,
• partiye giren gençlerin sosyal tecrit yaşadığı,
• yaratıcı aydınların rejimi topluca boykot ettiği,
• öğrencilerin parti etkisinin tamamen dışında kaldığı,
• kilisenin yeniden güç kazandığı,
• Politbüro’nun derin biçimde bölünmüş olduğu

açıkça dile getirilmektedir.

Behice Boran ve Uğur Mumcu (1986)

Dolayısıyla Boran’ın 1968’den sonra “hızla toparlanma” olarak adlandırdığı şey, ironik bir biçimde, yalnızca beş yıl sonra Kremlin’in kendi iç belgelerinde bir meşruiyet çöküşü olarak kayda geçirilmiştir. “Zaman”, iddia ettiği gibi Boran’ı haklı çıkarmamakta; tam tersine, yanılgının üzerindeki örtüyü kaldırmaktadır.

Behice Boran, 10 Ekim 1987’de ölmemiş ve birkaç yıl daha yaşamış olsaydı, bu örtünün tamamen kalktığını ve kralın çıplak olduğunu bizzat görebilecekti. Ömrü buna vefa etmedi.

Boran’ın zannettiği -ve okurun da inanmasını istediği- gibi, ortada “Çekoslovak partisinin kendi içinden kendini yenilemesi” diye adlandırılabilecek bir süreç yoktur. Söz konusu olan, toplumdan kopmuş ve ona bütünüyle yabancılaşmış bürokratik bir aygıtın askerî disiplinle -daha açık bir ifadeyle, Sovyet askerî müdahalesi tehdidiyle- ayakta tutulmasıdır.

Peki Behice Boran, bu zoraki ve kırılgan istikrarı gerçekten organik ve sağlıklı bir toparlanma olarak mı görüyordu? Yani samimi bir yanılgı içinde miydi, yoksa bile isteye gerçeği çarpıtıyor muydu? Bu sorulara kesin bir yanıt vermek kolay değil. Ancak şurası açık: 1986 gibi geç bir tarihte, Stalinist rejimlerin derin bir krizin içinde olduğunu bilmiyor olması mümkün değildi. Buna rağmen, bu krizin aşılabileceğine ve bu süreçte Kremlin’in özürcülüğünü yapmanın başlıca görevlerinden biri olduğuna içtenlikle inanıyordu.

[*] Uğur Mumcu, 1986 yılında Cumhuriyet gazetesi için, yurtdışında sürgünde bulunduğu sırada Behice Boran’la uzun bir söyleşi yaptı. Bu söyleşi daha sonra Bir Uzun Yürüyüş başlığıyla kitap olarak yayımlandı: Uğur Mumcu, Bir Uzun Yürüyüş, um:ag Vakfı Yayınları, Ankara, 20. baskı, Mart 1999.

Anatoly Chernyaev’s 1973 diary (1)

Decay as seen from the Kremlin

The Warsaw Pact in 1973: Rising foreign debt, repression, and unravelling of Stalinist regimes

Konstantin F. Katushev

Senior Soviet bureaucrat Anatoly Chernyaev, in his diary entry dated 4 August 1973, summarises a comprehensive report prepared by Konstantin Katushev [*], then Secretary of the CPSU Central Committee, on the situation in the Warsaw Pact countries. Written ahead of a Politburo meeting to be held in Crimea, the report is striking in that it shows how, by the early 1970s, the system in these countries was already decaying from within and beginning to come apart.

The picture that emerges from the report is clear: the so-called “socialist bloc” had become a group of countries held together by military discipline, yet economically bankrupt, politically devoid of legitimacy, and socially fragmented. The material presented below reflects Chernyaev’s summary. Our own interventions are confined solely to the subheadings.

Economy: Socialist rhetoric, cap in hand before the imperialist powers

According to Katushev’s report, the economic situation was dire everywhere. This was not a cyclical fluctuation, but a structural impasse. Even more striking was the fact that almost all the Warsaw Pact countries had accumulated heavy foreign debts vis-à-vis the imperialist powers. Bulgaria and Romania, in particular, stood out as the most extreme cases of this relationship of dependency.

In Poland, financial equilibrium could be maintained only at the cost of internal cuts to national income. The collectivisation of agriculture, meanwhile, had ceased to be a policy objective and had, in practice, been consigned to the dustbin of history. In Chernyaev’s notes, this state of affairs is recorded as a reality not even worth debating.

“The Warsaw Pact - The Reliable Shield of Socialism”, Soviet poster, 1975.

East Germany: Brandt and the crisis of legitimacy

On the moral and political front, the picture was no less unsettling. East Germany was experiencing a kind of ideological paralysis in the face of Willy Brandt’s “peace initiative.” Brandt had become not only a national figure in the eyes of the West, but also -and more alarmingly for the regime- in the eyes of the East German public, even coming to be seen as a bearer of national unity.

The decision to allow West Germans to enter East Germany produced an effect the regime had failed to anticipate: demands by East Germans to travel to West Germany exploded into a mass movement. Refusals of these applications led to open protests. More serious still, senior officials denied travel permits began to resign, while party members handed in their membership cards. The regime was disintegrating not only on the streets, but within its own ranks.

Bulgaria: The National Question and the impotence of the Stalinist regime

In Bulgaria, incompetence, nepotism, and moral decay had become systemic features of the regime. Yet the truly explosive issue was the national question: Turks, “half-Turks”, Macedonians, and Roma were subjected to severe repression. The practices of local authorities triggered violent clashes, while demands for mass migration to Turkey were steadily rising.

Todor Zhivkov’s suggestion that Bulgaria should be transformed into a Union Republic of the USSR as a way out of this crisis amounted to an explicit admission of the centre’s helplessness. To the Kremlin’s ear, this sounded not like the voice of a sovereign “fraternal party”, but rather that of a peripheral state slipping out of control.

Anti‑Sovietism and ideological decay

In Poland and Hungary, anti-Soviet sentiment and nationalism were clearly on the rise. Yet ideological decay was not confined to Europe. The case of Mongolia showed how cadres “civilised” by the Soviet model had become alienated from their own society. These layers had turned into a stratum that fed on the system from within while holding its social environment in contempt.

The leadership crisis in Mongolia embodied this decay. Yumjaagiin Tsedenbal was, in everyone’s eyes, spent; yet his refusal to relinquish office locked the system into paralysis. Chernyaev’s verdict in his notes was merciless: “A circus.”

Hungary: A worn-out balancer

János Kádár’s two attempts to resign exposed the hollowness of the myth of the “stable Hungarian model.” Kádár was both ill and spent; the task of reconciling the pro-Soviet and nationalist-liberal cliques within the government had become an intolerable burden. The issue was taken directly to Leonid Brezhnev.

Czechoslovakia: Full shelves, hollow loyalty

In Czechoslovakia, “normalisation” existed only at the level of appearances. Shops were full, yet reserves had been exhausted and heavy industry had ground almost to a standstill. Society had withdrawn from politics, cultivating a silent but deep-seated contempt for the regime.

Young people who joined the Party were immediately ostracised; creative intellectuals collectively ignored those in power. Students lay entirely beyond the Party’s reach. The Church had re-emerged as a public force. The Politburo was divided. Gustáv Husák had taken to drink and was a weak organiser; even his supposed unity with Vasil Biľak, Moscow’s favourite, was no more than a façade.

From left to right — Zhivkov, Ceausescu, Gierek, Kádár, Husák, Brezhnev, Honecker, Katushev, Tsedenbal, and Gromyko (Crimea, 1973).

Conclusion: A Centre that postpones rather than resolves the crisis

Anatoly Chernyaev’s diary summary of Konstantin Katushev’s report makes it clear that, by 1973, the Warsaw Pact countries were grappling with severe economic difficulties and had entered a phase of political disintegration. Economic bankruptcy, the erosion of ideological conviction, and social and political alienation could no longer be concealed, even in reports prepared explicitly for the highest strata of the Stalinist bureaucracy at the centre. Yet the Stalinist regime -and its nerve centre in the Kremlin- incapable of resolving this deepening crisis, sought merely to keep it in check through delay and repression.

[*] Konstantin F. Katushev (1927-2010) served for an extended period during the Brezhnev era as Secretary of the CPSU Central Committee responsible for relations with the socialist countries (1968-1977). As such, inter-party relations with the Warsaw Pact and Comecon countries fell directly under his remit.

Source: Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1973), trans. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, pp. 55–56.

Anatoliy Çernyayev'in 1973 günlüğünden (1)

Kremlin’den görünen çürüme

1973’te Varşova Paktı: Artan dış borç, baskı ve Stalinist rejimlerde çözülme

Konstantin F. Katuşev

Üst düzey Sovyet bürokratı Anatoliy Çernyayev, 1973 tarihli günlüğünde, 4 Ağustos günü için düştüğü notlarda, o tarihte SBKP Merkez Komitesi Sekreteri olan Konstantin Katuşev’in [*] Varşova Paktı ülkelerine dair hazırladığı kapsamlı bir raporu özetliyor. Kırım’da yapılacak bir Politbüro toplantısı öncesinde kaleme alınan bu rapor, 1970’li yılların başlarında söz konusu ülkelerde sistemin içten içe çürümekte ve çözülmekte olduğunu göstermesi bakımından son derece dikkat çekici.

Raporda çizilen tablo nettir: sözde “sosyalist blok”, askerî disiplinle ayakta tutulmaya çalışılan; fakat ekonomik olarak iflas etmiş, siyasal olarak meşruiyetini yitirmiş ve toplumsal olarak çözülmüş bir ülkeler topluluğu hâline gelmiştir. Aşağıda yer alan bilgiler Çernyayev’in yaptığı özeti yansıtmaktadır. Bizim yorumlarımız kendisini yalnızca ara başlıklarda göstermektedir.

Ekonomi: Sosyalist retorik, emperyalist ülkelere el açma

Katuşev’in raporuna göre ekonomik durum her yerde kötüdür. Bu, konjonktürel bir dalgalanma değil; yapısal bir tıkanmadır. Daha da çarpıcı olanı, neredeyse tüm Varşova Paktı ülkelerinin emperyalist ülkelere karşı ağır bir dış borç yükü altına girmiş olmasıdır. Özellikle Bulgaristan ve Romanya bu bağımlılık ilişkisinin en uç örnekleridir.

Polonya’da mali denge ancak ulusal gelirin içerden budanması pahasına sağlanabilmiştir. Tarımın kolektifleştirilmesi ise artık bir politika hedefi olmaktan çıkmış, fiilen tarihin çöplüğüne atılmıştır. Çernyayev’in notlarında bu durum, tartışmaya bile değmeyecek bir gerçeklik olarak geçmektedir.

"Varşova Paktı - Sosyalizmin güvenilir kalkanı", 1975 tarihli Sovyet afişi

Doğu Almanya: Brandt ve meşruiyetin yaşadığı sarsıntı

Moral ve siyasal cephede tablo daha az sarsıcı değildir. Doğu Almanya, Willy Brandt’ın “barış hamlesi” karşısında adeta ideolojik bir felç geçirmektedir. Brandt artık yalnızca Batı’nın değil, Doğu Alman kamuoyunun da gözünde ulusal bir figür, hatta ulusal birliğin taşıyıcısı hâline gelmiştir.

Batı Almanların Doğu’ya girişine izin verilmesi, rejimin hesap edemediği bir etki yaratır: Doğu Almanların Batı Almanya’ya gitme talepleri kitlesel bir patlamaya dönüşür. Başvurulara verilen ret yanıtları açık protestolara yol açar. Daha da vahimi, seyahat izni verilmeyen üst düzey yöneticiler istifa etmekte, parti üyeleri üyelik kartlarını iade etmektedir. Rejim, yalnızca sokakta değil, kendi kadroları içinde de çözülmektedir.

Bulgaristan: Ulusal sorun ve Stalinist rejimin çaresizliği

Bulgaristan’da liyakatsizlik, nepotizm ve ahlaki çöküş artık sistemik hâle gelmiştir. Ancak asıl patlayıcı mesele ulusal sorundur: Türkler, “yarı Türkler”, Makedonlar ve Romanlar ağır baskılara maruz kalmaktadır. Yerel yönetimlerin uygulamaları şiddetli çatışmalara yol açmakta; Türkiye’ye kitlesel göç talepleri yükselmektedir.

Todor Jivkov’un, bu krizden çıkış yolu olarak Bulgaristan’ın SSCB’nin bir birlik cumhuriyetine dönüştürülmesini dillendirmesi, merkezin ne denli çaresiz kaldığının açık bir itirafıdır. Bu girişim, Kremlin’in kulağına egemen bir “kardeş parti”nin değil, kontrolden çıkmış bir çevre ülkenin sesi olarak çarpmaktadır.

Anti-Sovyetizm ve ideolojik çürüme

Polonya ve Macaristan’da anti-Sovyetizm ve milliyetçilik açık biçimde yükselmektedir. Ancak ideolojik çözülme yalnızca Avrupa ile sınırlı değildir. Moğolistan örneği, Sovyet modelinin “medenîleştirdiği” kadroların artık kendi toplumlarına yabancılaştığını göstermektedir. Bu kesimler, sistemi içeriden tüketen ve çevresini küçümseyen bir tabakaya dönüşmüştür.

Moğolistan’daki önderlik krizi bu çürümeyi somutlaştırır. Yumjaagiin Tsedenbal herkesin gözünde tükenmiştir; ancak koltuğu bırakmamak uğruna sistemi kilitlemektedir. Çernyayev’in notlarındaki tanım acımasızdır: “Bir sirk.”

Macaristan: Yorgun bir denge adamı

Janos Kadar’ın iki kez istifa etmeye çalışması, “istikrarlı Macar modeli” efsanesinin de içinin boşaldığını gösterir. Kadar hem hastadır hem de tükenmiştir; hükümet içindeki Sovyet yanlısı ve milliyetçi-liberal klikleri uzlaştırma rolü onun için artık taşınamaz bir yüke dönüşmüştür. Bu mesele, doğrudan Leonid Brejnev’in önüne gitmiştir.

Çekoslovakya: Dolu raflar, içi boş sadakat

Çekoslovakya’da “normalleşme” yalnızca vitrindedir. Mağazalar doludur; ancak rezervler tükenmiş, ağır sanayi durma noktasına gelmiştir. Toplum siyasetten kopmuş; iktidara karşı sessiz ama derin bir küçümseme geliştirmiştir.

Partiye giren gençler anında dışlanmakta; yaratıcı aydınlar iktidarı toplu hâlde yok saymaktadır. Öğrenciler parti etkisinin tamamen dışındadır. Kilise yeniden sahnededir. Politbüro bölünmüştür. Gustav Husak kendisini içkiye vurmuş, zayıf bir örgütçüdür; Moskova’nın gözdesi olan Vasil Bilak ile arasındaki birlik bile göstermeliktir.

Soldan sağa - Jivkov, Çavuşesku, Gierek, Kadar, Husaki Brejnev, Honecker, Katuşev, Tsedenbal ve Gromiko (Kırım, 1973)

Sonuç: Krizi çözen değil, öteleyen bir merkez

Çernyayev’in günlüğünde Katuşev’in raporundan yaptığı özet, 1973 itibarıyla Varşova Paktı ülkelerinin ağır ekonomik sorunlarla boğuştuğunu ve siyasal olarak çözülme sürecine girdiklerini açık biçimde ortaya koymaktadır. Ekonomik iflas, ideolojik inanç kaybı ve toplumsal/siyasal yabancılaşma, artık Stalinist bürokrasinin merkezdeki en üst katmanına özel olarak hazırlanan raporlarda bile gizlenememektedir. Buna karşılık derinleşen bu krizi çözmesi mümkün olmayan Stalinist rejim ve onun merkez üssü Kremlin, durumu ancak öteleme ve bastırma yoluyla idare etmeye çalışmaktadır.

[*] Konstantin F. Katuşev (1927-2010), Brejnev döneminde uzun süre SBKP Merkez Komitesi’nin Sosyalist ülkelerle ilişkilerden sorumlu Sekreteri olarak görev yaptı (1968-1977). Bu nedenle, Varşova Paktı ve Comecon ülkeleriyle partiler arası ilişkiler doğrudan onun portföyüne bağlıydı.

Kaynak: Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1973), çev.: Anna Melyakova, ed.: Svetlana Savranskaya, s. 55-56.