Two different “spectres” of Lenin at the Twentieth Congress

In the article we published three days ago, [*] Isaac Deutscher summoned Lenin’s “ghost” to the podium at the Twentieth Congress of the CPSU. He begins by quoting the following words of Anastas Mikoyan:

[T]he Leninist spirit and Lenin has permeated all our work and decisions, as if Lenin were still alive and here with us! How he would rejoice if he could see us now …

These remarks are highly characteristic. For the “new” CPSU leadership under Khrushchev justified the steps it took in the mid-1950s by invoking the rhetoric of a “return to Lenin”. The aim of the new leadership was to place the system of bureaucratic privileges -overshadowed during the Stalin era by the constant fear of purge- on a safer and more predictable footing. Under Stalin’s rule, bureaucrats could fall from favour at the most unexpected moments and be imprisoned, exiled, or even killed. The “new” party leadership, by contrast, promised the Stalinist bureaucratic caste a stable order in which, provided they observed the rules, they could enjoy their material privileges without fear.

A photograph from the Twentieth Congress of the CPSU

The party leadership acknowledged that certain serious “excesses” had occurred in the past and proclaimed that the solution lay in fidelity to Leninist principles. Yet what was presented as “Leninist principles” amounted to little more than the refashioning -and, in many cases, the outright distortion- of Lenin’s theoretical legacy in accordance with the interests of the bureaucratic caste.

In this atmosphere, Nâzım Hikmet composed two poems welcoming the CPSU’s new orientation.

The first is dated March 1956:

Nâzım Hikmet (1956)

    Lenin came to the Twentieth Congress,
    his blue almond eyes were smiling.
    Before the opening session he entered the hall.
    He sat on the step
    at the foot of the podium
    and began to take notes.
    Unaware even of his own statue.

    To be under the same roof as Lenin,
    to feel, in our hands, with a sense of relief,
    the humanity of his intelligent hand.

    Lenin came to the Twentieth Congress.
    Over the Soviet Union,
    like white clouds at dawn,
    lay a mass of fertile hopes.

In this portrayal, Lenin appears as a figure who oversees the congress, takes it under his wing, whose very “presence” signifies that the dark days are over, and who embodies hope. No criticism is voiced of either the Twentieth Congress or the situation within the CPSU. The tone of the poem reflects the belief that the congress and the CPSU have entered upon a course in keeping with Lenin’s spirit. This approach is consistent with the framework set out in Mikoyan’s speech: Stalin’s excesses were an unfortunate deviation; now the Leninist line is being restored.

By contrast, the Lenin imagined by Deutscher adopts an entirely different perspective. This Lenin sharply rebukes the delegates; he mocks being referred to as the “Great Lenin”; he regards his transformation into a “protective saint” as an insult; he describes himself as an icon laden with dynamite. This Lenin mercilessly condemns the congress’s silence, its conformism, and its break with revolutionary principles.

Nâzım Hikmet’s second poem on the Twentieth Congress, written shortly after the first, makes this contrast even more explicit:

    A Few Words to the Communists

    Communists, I have a few words for you:
    whether you stand at the head of the state or in a dungeon,
    whether you are a rank-and-file member or a party secretary,
    Lenin must be able, at all times and in every place,
    to enter your work, your home, your whole life
    as though they were his own work, his own home, his own life.

Soviet Union magazine
(No. 3 - February1956)

In this poem, Lenin becomes an almost transcendent, quasi-sacral moral guide. He is an inner arbiter who must be admitted into every sphere, a figure of conscience, a supreme point of reference. Were one to replace the word “Lenin” with “God”, and “communists” with “believers”, the result would be a strikingly religious mode of address.

It is precisely at this point that Deutscher’s spectral Lenin steps in. He addresses the delegates with the following question:

Have you made of me your harmless and ridiculous patron-saint, to whom you burn stinking candles?

No such objection appears in these two poems by Nâzım Hikmet. Nor is there any indication that he was even aware of such a question, still less that it troubled him. On the contrary, Lenin’s “arrival” at the congress is presented as a moment of hope, purification and release. The problems within the party are conceived -just as the CPSU leadership in 1956 maintained- as matters that can be resolved through “fidelity” to Lenin.

Accordingly, Nâzım Hikmet’s stance at the 1956 moment is clear: to demonstrate allegiance to the line of the “new” CPSU leadership, which promised the privileged bureaucratic caste a safer and more stable order in which state terror no longer constituted a two-sided threat. Serious mistakes had been made in the past; yet the party was now identifying these errors from within and returning to the Leninist course. Nâzım Hikmet’s two poems thus constitute a literary reproduction of this official propaganda.

[*] With the exception of its introductory paragraph, this text is taken from the introduction by Gonzalo Pozo to Isaac Deutscher’s unfinished work, Lenin’s Childhood, published in English by Verso Books in 2024 and translated into Turkish. The English edition can be accessed here.

Yirminci Kongre’de iki farklı Lenin “hayaleti”

Isaac Deutscher, iki gün önce yayımladığımız ve SBKP’nin 20. Kongresi’nde Lenin’in “hayaletini” kürsüye çıkarıp konuşturduğu yazısında, önce Anastas Mikoyan’ın şu sözlerine yer verir: 

Leninist ruh ve Lenin, tüm çalışmalarımıza ve kararlarımıza sinmiştir; sanki Lenin hâlâ yaşıyor ve burada, aramızdaymış gibi! Şimdi bizi görebilseydi, nasıl da sevinirdi…

Bu sözler son derece tipiktir. Çünkü Hruşçov’un önderliğindeki “yeni” SBKP yönetimi, 1950’li yılların ortasında attığı adımları “Lenin’e dönüş” söylemine dayandırıyordu. Yeni ekibin amacı, Stalin döneminde sürekli tasfiye edilme korkusuyla gölgelenen bürokratik ayrıcalıklara dayalı sistemi daha güvenli ve öngörülebilir bir zemine oturtmaktı. Stalin’in iktidarı altında bürokratlar en beklenmedik anlarda gözden düşebiliyor, hapse ve sürgüne gönderilebiliyor ya da öldürülebiliyordu. “Yeni” parti önderliği ise, kurallara uygun hareket ettiği sürece Stalinist bürokratik kasta, maddi ayrıcalıklarının tadını gönül rahatlığıyla çıkarabileceği istikrarlı bir düzen vaat ediyordu.

SBKP'nin 20. Kongresi'nden bir görüntü

Parti yönetimi geçmişte bazı ciddi “aşırılıkların” yaşandığını kabul ediyor; çözümün Leninist ilkelere sadakatten geçtiğini ilan ediyordu. Ancak burada “Leninist ilkeler” diye sunulan şey, Lenin’in teorik mirasının bürokratik kastın çıkarları doğrultusunda yeniden biçimlendirilmesinden -çoğu durumda da tahrif edilmesinden- ibaretti.

Bu atmosferde, Nâzım Hikmet SBKP’nin yeni yönelişini selamlayan iki şiir kaleme aldı.

Nâzım Hikmet (1956)

Bunlardan ilki, Mart 1956 tarihlidir:

    Yirminci Kongreye geldi Lenin,
    gülüyordu mavi, badem gözleri.
    Açılıştan önce girdi içeri.
    Kürsünün dibindeki basamağa
    oturdu ve başladı not almağa.
    Farkında bile değil heykelinin.

    Lenin’le aynı dam altında olmak,
    duymak elimizde, ferahlayarak,
    akıllı elinin insanlığını.

    Yirminci Kongre’ye geldi Lenin.
    Sovyetler Birliği’nin üzerinde
    ak bulutlar gibiydi tanyerinde
    bereketli umutların yığını.

Buradaki Lenin, kongreyi denetleyen, onu kanatları altına alan, “varlığıyla” kötü günlerin geride kaldığına delalet eden ve umut taşıyan bir figürdür. 20. Kongre'ye ve SBKP'nin içinde bulunduğu duruma ilişkin herhangi bir eleştiri dile getirmez. Şiirin tonu, kongrenin ve SBKP’nin Lenin’in ruhuna uygun bir doğrultuya girdiği inancını yansıtır. Bu yaklaşım, Mikoyan’ın konuşmasında kurulan çerçeveyle uyumludur: Stalin’in aşırılıkları talihsiz bir sapmaydı; şimdi ise Leninist çizgiye geri dönülmektedir.

Oysa Deutscher’in hayal ettiği Lenin bambaşka bir perspektife sahiptir. Bu Lenin delegeleri sert biçimde eleştirir; kendisinin “Büyük Lenin” diye anılmasını alay konusu yapar; “koruyucu aziz”e dönüştürülmesini hakaret sayar; kendisini dinamit yüklü bir ikon olarak tanımlar. Bu Lenin, kongrenin suskunluğunu, konformizmini ve devrimcilikten kopuşunu acımasızca mahkûm eder.

Nâzım Hikmet’in, ilkinden kısa bir süre sonra Yirminci Kongre üzerine yazdığı ikinci şiiri ise bu karşıtlığı daha da belirginleştirir:

    Komünistlere Bir Çift Söz

    Komünistler bir çift sözüm var size:
    ister devlet başında olun, ister zindanda,
    ister sıra neferi, ister parti kâtibi,
    Lenin girebilmeli, her zaman, her mekânda
    işinize, evinize, bütün ömrünüze
    kendi işi, öz evi, kendi ömrüymüş gibi.

Soviet Union dergisi
(Sayı: 3 - Şubat 1956)

Bu şiirde Lenin, neredeyse aşkın ve ulvi bir ahlaki rehber hâline gelir. Her mekâna girmesi gereken bir iç denetçi, bir vicdan figürü, bir yüce referans noktasıdır. Bu şiirde “Lenin” yerine “Tanrı”, “komünistler” yerine “müminler” kelimeleri konduğunda ortaya şaşırtıcı derecede dinî bir hitap çıkar.

Tam da burada Deutscher’in hayalet Lenin’i devreye girer. O Lenin, delegelere şu soruyu yöneltir: 

Beni kutsal bir ikonaya mı dönüştürdünüz? Adıma kötü kokulu mumlar mı yakıyorsunuz?

Nâzım Hikmet’in bu iki şiirinde böyle bir itiraz yoktur. Böyle bir sorunun varlığından haberdar olduğuna, bundan rahatsızlık duyduğuna dair bir iz de görülmez. Aksine, Lenin’in kongreye “gelişi” bir umut, bir arınma ve bir ferahlama anı olarak sunulur. Partinin içindeki sorunlar, tıpkı 1956’daki SBKP yönetiminin iddia ettiği gibi, Lenin’e “sadakatle” çözülebilecek meseleler olarak kavranır.

Dolayısıyla 1956 momentinde Nâzım Hikmet’in tutumu açıktır: Ayrıcalıklı bürokratik kasta devlet terörünün artık çift taraflı bir tehdit oluşturmadığı, daha güvenli ve istikrarlı bir düzen vaat eden "yeni" SBKP yönetiminin çizgisine bağlılık göstermek. Geçmişte bazı önemli hatalar yapılmıştır; ancak parti kendi içinden bu hataları teşhis etmekte ve Leninist doğrultuya dönmektedir. Nâzım Hikmet'in bu iki şiiri, bu resmî propagandanın edebî alanda yeniden üretilmesidir.

Çeviri:

SBKP’nin 20. Kongresi'nin üzerinde bir heyûla dolaşıyor

1956 yılının ilkbaharında, tarihçi Isaac Deutscher, Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin (SBKP) 20. Kongresi’nde geçtiğini varsaydığı, beş sayfalık hayali bir sahne kaleme aldı. Gonzalo Pozo, Deutscher’in İngilizce baskısı 2024 yılında Verso Books tarafından yayımlanan Lenin's Childhood (Lenin’in Çocukluğu) adlı tamamlanmamış eserine yazdığı giriş yazısında bu metinden geniş bir alıntıya yer veriyor. [*] Pozo ayrıca, bu sahnenin Deutscher’in ölümünden sonra yayımlanan Marxism in Our Time [**] adlı kitabının Amerikan baskısında yer almasının da mümkün olduğunu, ancak Tamara Deutscher’in sonunda buna karşı çıktığını belirtiyor. Aşağıda, Pozo’nun aktardığı bu alıntının Türkçe çevirisi yer alıyor:

Kongre’nin üçüncü günü, saat akşam sekiz. Anastas Mikoyan, Sovyet delegelerine hitap ediyor; delegeler, onun diktatör Stalin hakkında ilk kez aşağılayıcı bir üslupla konuşmasına, onu “Sovyetler Birliği’nin şeytani dehası” olarak nitelemesine tanıklık ederken nefeslerini tutmuş durumda. Dinleyicilerin bir bölümü bu konuşmayı “olağanüstü bir zihinsel boşalma anı” olarak karşılıyor. Geri kalanlar ise adeta dona kalıyor; tıpkı kutsal bir tabunun beklenmedik biçimde çiğnendiğine tanık olan ilkel kabile üyeleri gibi - çünkü bunlar gerçekten de kabile mensuplarıdır (ama batıl inançlarından utanacak kadar da sofistikedirler).

Mikoyan, Lenin’in heykelinin altında konuşurken, sözlerini Lenin’in anısına getirir: “Leninist ruh ve Lenin, tüm çalışmalarımıza ve kararlarımıza sinmiştir; sanki Lenin hâlâ yaşıyor ve burada, aramızdaymış gibi! Şimdi bizi görebilseydi, nasıl da sevinirdi…” Mikoyan sözlerini toparlayıp yerine dönerken salonu bir alkış tufanı kaplar. Tam bu sırada, neredeyse fark edilmeden, başparmakları tuhaf bir biçimde yeleğine takılı, çok kısa boylu, iri kel kafalı ve kısa ama dağınık sakallı bir başka adam kürsüye çıkar. İlk anda kimse onu fark etmez; herhangi bir alkış da yükselmez. Ancak çok geçmeden salondakiler bu adamda tanıdık bir şeyler sezmeye başlar ve sonunda adamla heykel arasındaki çarpıcı benzerliği fark ederler. Derken adam, delegelere, plak kayıtlarından yüzlerce kez işittikleri o tanıdık sesle hitap etmeye başlar:

* * *

SBKP'nin 20. Kongresinden bir görüntü (1956)

Yoldaşlar, bunca yılın ardından size nasıl hitap etmem gerektiğini pek bilemiyorum. Mikoyan’ın söylediklerini duydum; kendimi sizin aranızda evimdeymiş gibi hissetmem gerektiğini, fikirlerime ne denli sadık olduğunuzu görerek sevinç duymam gerektiğini söyledi […] Keşke bütün bunları tüm kalbimle doğrulayabilseydim! Keşke Leninizm adını verdiğiniz şeye olan bağlılığınıza gerçekten sevinebilseydim! Bugün üyesi olduğunuz partide, bir zamanlar kurduğum, ilham verdiğim ve yoldaşlarımın rızasıyla uzun yıllar boyunca önderlik ettiğim o partiyi hâlâ tanıyabildiğimi söyleyebilmeyi ne çok isterdim! Hayır, hayır, hayır! Eğer böyle söyleseydim, sizi yanıltmış ve aldatmış olurdum […]

Burada hatıramı yücelten pek çok konuşmacıyı dinledim; hiçbiriniz benden söz ederken beni Büyük Lenin diye anmadan geçmediniz. Ne kadar aptalca bir alışkanlık bu! Sizler, benim öğrencilerim, nasıl olur da -bir anlığına bile olsa- böylesine kararmış bir düşünme biçimine teslim olursunuz? Size dünyaya ve kendinize Marksistçe bakmayı öğretmek için yeterince ter dökmedim mi? Gelişimin nesnel yasalarını; sınıflar, uluslar ve sınıfların kendi içlerindeki gruplar arasındaki ilişkileri görmeyi; liderleri ise sınıf çıkarlarının ve bu çıkarların, adeta birer koza gibi, sarıldığı farklı zihniyetlerin ve ideolojilerin sözcüleri olarak kavramayı öğretmedim mi? Eğer ortada herhangi bir büyüklük varsa, bu, sınıfımızın ve davamızın büyüklüğünün yansımasından başka ne olabilir? Yoksa siz, bu yansıma uğruna, onun yansıttığı canlı gerçeği mi unuttunuz - ya da daha da kötüsünü mü yaptınız? Zaman zaman, başıma böyle bir aşağılanma ve hakaretin gelebileceğine dair silik önsezilerim olmuştu. Beni kutsal bir ikonaya mı dönüştürdünüz? Benden, adına pis kokulu mumlar yaktığınız, her şeye inanmaya hazır çocuklara akıl almaz hikâyeler anlattığınız, zararsız ve gülünç bir koruyucu aziz mi yarattınız […]?

Lenin, Komünist Enternasyonal'in Üçüncü Dünya Kongresi'nde (1921)

Eğer bana bu hakareti reva gördüyseniz, o hâlde ben de kendimi sizin amansız düşmanınız ilan ediyorum ve tüm gücümü size karşı seferber edeceğime yemin ediyorum! Yoksa beni çaresiz sanarak kendinizi mi avutuyorsunuz? Siz, ikiyüzlülüğünüzün mahkûmu olduğunuz için -yalnızca bu nedenle bile- fikirlerimi hâlâ yaymaya devam ediyorsunuz. Beni bir koruyucu aziz gibi kullanabilmeniz, ancak toplu eserlerimi yayımlamanıza ve yeniden yayımlamanıza bağlıdır; o yazılar ise çocuklarınızın zihinlerini kaçınılmaz olarak kışkırtır, onları en tehlikeli devrimci huzursuzluklara sürükler ve bütünüyle ikiyüzlü babalarına karşı çevirir! Ha-ha-ha!

Eğer bir koruyucu aziziniz varsa, şunu dehşetle fark edeceksiniz: Koruyucu aziziniz, çocuklarınızın başlıca baştan çıkarıcısıdır! Eğer beni kutsal bir ikonaya dönüştürdüyseniz, şunu da unutmayın: Ben, ikiyüzlü başlarınızın üzerinde patlayabilecek, dinamit yüklü bir ikonayım […] Söyleyin bana, doğruyu söyleyin: Beni kutsal bir ritüelin nesnesi hâline mi getirdiniz? Doğruyu söyleyin! […] Ne yazık ki suskunluğunuzu bir cevap olarak almak zorundayım. Suçluluk yüzlerinize, dudaklarınıza nasıl da yapışıp kalmış! Kendi partimde böyle yüzler göreceğim aklıma gelmezdi! Yoksa buraya yanlışlıkla mı geldim? Siz gerçekten Bolşeviklerin çocukları mısınız? Yetki komisyonunun raporunu sunan kişiyi dinledim. Kongrenizdeki 1.600 delegenin yalnızca yirmi ikisinin Ekim Devrimi’nden önce partimize katıldığını söyledi. Yirmi iki! Daha fazlası yok mu? Peki geri kalanlara ne oldu? Devrimi yapalı otuz sekiz yıl oldu. Yoldaşlarımızın çoğu o zamanlar çok gençti; çoğu partiye daha delikanlılık çağında katılmıştı. Genç işçiler, çıraklar, okul sıralarından yeni kalkmış öğrenciler… Dar kafalılar bizimle “çocuk devrimciler partisi” diye alay ederdi; ama biz, hayatın eşiğinde duran, bu yüzden hayattan büyükleri kadar az değil, daha fazla şey bekleyen gençlere önderlik eden bir gençlik partisi olmaktan gurur duyuyorduk. Yirmi iki! Ötekiler nerede? Tanrılar onları öylesine mi sevdi de hepsini bu kadar genç yaşta yanlarına aldı? […]

Size soruyorum; Bolşevik Parti bu mu? Parti, benim zamanımda, eylemde -kelimenin tam manasıyla- birliği sağlar, ama düşünce alanında da çeşitliliğini korurdu. Fikirlerin durmaksızın kaynaştığı, sürekli bir düşünsel mayalanma içinde olan bir partiydi! Salondan liderlerinize laf attığınız, onların sözünü kestiğiniz oluyor mu? Onlara hiç karşı çıkıyor musunuz? Parti tabanınız bir zamanlar bizim tabanımızın bize verdiği o sert dersleri, liderlerine vermiyor mu artık? Yoksa siz büsbütün yeni bir Bolşevik türü müsünüz de aranızdaki o yirmi iki eski üye, hafızasını yitirmiş, yok edilmiş bir kabilenin son Mohikanları mı? Devrim adına, artık ağzınızı açın! Konuşun! Konuşun! Konuşun!

[*] Isaac Deutscher, Lenin’s Childhood, Tamara Deutscher tarafından kaleme alınan özgün giriş ve Gonzalo Pozo’nun Yıldönümü Baskısı için yazdığı giriş ile birlikte, Verso Books, Londra, 2024, s. 22–23.

[**] Isaac Deutscher, Marxism in Our Time, ed.: Tamara Deutscher, Ramparts Press, 2. baskı, Berkeley, 1973.