Feridun Gürgöz’s political memoirs (1)

İsmail Bilen’s bureaucratic reheated arguments

PART 1 | PART 2 | PART 3 | PART 4

A few days ago, I read Saat Geri Dönmüyor (The Clock Doesn’t Turn Back) [*], the political memoirs of Feridun Gürgöz (1939-2019), a long-standing worker-member of the historical Communist Party of Turkey (TKP) who was active mainly in West Germany. Although the book does not offer an analytical, critical and fully satisfying assessment of the author’s political life, it nevertheless contains a considerable number of interesting and instructive recollections and observations.

In this blog I plan to publish a short series of posts critically examining several passages from Gürgöz’s political autobiography that caught my attention. Before turning to those passages, however, it may be useful to offer a brief introduction to Feridun Gürgöz.

His full name was Feridun Kâmil Gürgöz. He graduated from the Tophane Boys’ Technical Institute and for a time worked in the maintenance department at the Şişli garage of the Istanbul Electricity, Tramway and Tunnel Administration (İETT).

In 1962 he went to West Germany as a “guest worker” and worked as an engine mechanic at a BMW plant in Munich. In the following years he worked at other jobs while also serving as a full-time party functionary.

Gürgöz joined the Communist Party of Turkey in 1971 under the party name Kemal Kaya [**]. He subsequently became one of the typical cadres in the organisational network the party had built among Turkish workers in Europe since the 1960s. He served on the executive board of the Federation of Turkish Socialists in Europe (ATTF), was an active trade union member in the workplaces where he worked, and was active in the TKP’s organisation in Germany. He later became secretary of the Germany Regional Committee.

In the second half of the 1980s, Gürgöz was co-opted into the Central Committee of the TKP, where he served until 1989. In this capacity he occasionally met with the leaders of the Kremlin-aligned Stalinist party in West Germany, the Deutsche Kommunistische Partei (DKP).

In other words, Gürgöz was not an ordinary rank-and-file member of the party, but one of its middle- and upper-level party cadres. Yet, as a TKP member operating abroad, he never rose high enough within the party hierarchy to benefit from even the crumbs of the material privileges provided by the Stalinist regimes. During the years of his active political work he also went through periods of serious financial hardship on more than one occasion. In the end, Stalinist bureaucratic organisations have a sociology of their own.

Like many TKP members, the decisive turning point in Gürgöz’s political biography came in the second half of the 1980s. At a time when the Stalinist regimes in the Soviet Union and Eastern Europe were rapidly entering a period of collapse, the TKP leadership adopted a series of decisions: to merge with the Workers’ Party of Turkey (TİP), another Stalinist party closed down by the 12 September military coup and known for its strict loyalty to the Kremlin bureaucracy; to transform itself into a legal party; to remove the dictatorship of the proletariat from its programme; and to establish the United Communist Party of Turkey (TBKP).

Feridun Gürgöz

During this period, Gürgöz was among the party cadres who defended the decisions of the TKP leadership and sought to implement them loyally. His political memoirs, published in 2007, largely reflect the same political trajectory.

However, it appears that in 2014 Gürgöz offered a self-criticism of the line he had long defended and began to take a position in favour of works defending the pre-1985 TKP line. In other words, in the final years of his life he gravitated towards a political stance that could be described as a “return to the classical TKP line”. Playing on the title of his political autobiography, one might say that in his last years Gürgöz was trying “to turn the clock back”.

In May 1992, Gürgöz returned permanently to Turkey. He also contributed for a time to the work of the Foundation for Social History Research in Turkey (TÜSTAV), actively supporting the digitisation of its archives.

* * *

Following this brief biographical outline, we can now turn to the first of the recollections and observations in the book that merit closer examination.

İsmail Bilen

One of the first passages in Gürgöz’s book that drew my attention is a brief anecdote about a meeting where TKP General Secretary İsmail Bilen was speaking. Gürgöz recounts it as follows:

After the launch of Atılım in 1974 [***], we had the opportunity to meet Comrade Bilen several times. (…) In his speeches, Comrade Bilen mostly offered general assessments of Turkey and spoke about the historical development of the TKP. At every meeting he expressed his love and devotion to the USSR and the socialist countries, as well as the contributions of the fraternal parties to our own. In the meetings he held with us, what he said (apart from specific tasks) was almost always the same: the same themes and the same assessments. On one occasion-I believe it was in 1980-during another meeting with FAYK [****], I did not take any notes while Comrade Bilen was speaking. To me, he had not said anything very different from what he had said at the previous meeting. My paper and pen were lying in front of me. Turning to me, he asked, “Are you not taking any notes from my speech that you might find useful?” (perhaps not word for word, but that was certainly the meaning). I remember lowering my head and picking up my pen at that moment. In my relations with Comrade Bilen, I was always extremely respectful. My failure to take notes at that meeting happened entirely unconsciously. It could never have been a deliberate act of disrespect towards him. (p. 38)

From this anecdote we learn that Bilen’s speeches to rank-and-file members and sympathisers revolved “almost always around the same themes and the same assessments.” In other words, his speeches repeatedly returned to a handful of themes: loyalty to the USSR, the “contributions of the fraternal parties,” and the historical role of the TKP.

It is clear that Bilen saw no problem in this. On the contrary, his real concern was to prove, again and again, his loyalty to the Stalinist bureaucracy by endlessly repeating these few themes-as if serving them up like reheated porridge-and thereby securing for himself material privileges that were far from negligible. [*****]

Yet this one-sided repetitiveness, which allowed no space whatsoever for debate or creativity, inevitably produced a process of alienation. In this example, the leader of the Stalinist bureaucratic organisation “resolved” the problem of alienation-manifested in Gürgöz’s failure to take notes-through a bureaucratic rebuke: “Are you not noting down anything from my speech that you might find useful?” In short, he dealt with it by scolding.

The lesson the listeners were meant to draw from this warning is clear. Even if the “Comrade Leader” keeps repeating the same things over and over again, it would not do simply to sit there staring blankly; in order not to attract attention, one must at least pretend to be taking notes from time to time.

This small scene also reflects a typical feature of Stalinist party culture: the leader speaks and the cadres listen, while the question of how substantive the speech actually is, becomes secondary.

Another striking aspect is that, even while recounting this incident, Gürgöz feels the need to defend himself. He explains his failure to take notes not as a conscious attitude but as something that “arose subconsciously” and unexpectedly placed him in an awkward position; he also takes care to stress that it could never have been an act of disrespect towards Bilen.

Most likely, even after the meeting the listeners did not speak among themselves about how “Comrade” Bilen kept repeating the same things speech after speech. After all, “walls have ears,” and such criticism could easily land someone in serious trouble.

This brief anecdote recounted by Gürgöz offers a highly instructive glimpse into the inner life of the TKP in those years.

[*] Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, April 2007, Istanbul.

[**] It appears that Gürgöz also used the party name Ziya Güler.

[***] The official organ of the Central Committee of the TKP, first published on 1 January 1974.

[****] FAYK: The West Germany Regional Committee, a body operating within the TKP’s organisation in Western Europe. It was the regional committee responsible for coordinating the party’s political work among Turkish workers living in West Germany.

[*****] In a speech delivered at a meeting of the TKP Moscow Group on 31 May 1965, Sabiha Sümbül the second wife of Salih Hacıoğlu, one of the leading figures of the TKP -better known as “Baytar Salih”-who fell victim of Stalinist terror] provided the following account (…):

Marat’s [İsmail Bilen's party name] wife receives a salary of 300 leva from Bulgaria on behalf of our party. Why doesn’t this woman work? Assistance is meant only for the disabled. I can call someone who lives off the earnings of Bulgarian workers a parasite. How many people can even afford to go to Karlovy Vary today? Yet Mara (Marat’s wife) has the right to go there every year on behalf of our party. Mara doesn’t work -neither for the Soviet party nor for the Bulgarian one. Where did she earn such a privilege? (…) According to reports from Bulgaria, Marat had a whole wagon of goods brought from Germany. He has bought a flat and is having a summer villa built. He also owns a car. The Bulgarian people view this with disgust.

(…)

Where does Marat get all this money? Moreover, Marat has one house in Moscow, one in Germany, and another in Bulgaria. Is this becoming of a communist leader? (…) Can the income of a family that does not work possibly cover such expenses? While the Russian people in Moscow are suffering from a housing crisis, our party leader has kept a three-room flat empty for eight years. [See, From Vartan İhmalyan’s pen: İsmail Bilen (5)].

Feridun Gürgöz’ün siyasi anıları (1)

İsmail Bilen’in bürokratik temcit pilavı

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2 | BÖLÜM 3 | BÖLÜM 4

Geçtiğimiz günlerde, uzun yıllar boyunca tarihsel Türkiye Komünist Partisi’nin (TKP) işçi kökenli bir üyesi olan ve ağırlıklı olarak Batı Almanya’da faaliyet gösteren Feridun Gürgöz’ün (1939-2019) siyasi anılarını anlattığı Saat Geri Dönmüyor [*] başlıklı kitabı okudum. Kitap, yazarın siyasal yaşamına yönelik analitik, eleştirel ve doyurucu bir bilanço sunmasa da hatırı sayılır miktarda ilginç ve öğretici anı ve gözlem içeriyor.

Blogumda Gürgöz’ün siyasi otobiyografisinde dikkatimi çeken bu pasajlardan bazılarını eleştirel bir gözle değerlendiren kısa bir yazı dizisi yayımlamak istiyorum. Ancak bu pasajlara geçmeden önce Feridun Gürgöz hakkında kısaca bilgi vermek faydalı olacak.

Tam adı Feridun Kâmil Gürgöz. Tophane Erkek Sanat Enstitüsü mezunu. Bir süre İETT’nin Şişli Garajı’nda bakım bölümünde çalışmış.

1962’de “misafir işçi” olarak Batı Almanya’ya gitmiş ve Münih’te BMW’nin bir fabrikasında motor tamirciliği yapmış. Daha sonraki yıllarda başka iş yerlerinde çalışıyor ve parti profesyoneli olarak da faaliyet yürütüyor.

1971’de TKP’ye Kemal Kaya parti adıyla üye olan [**] ve partinin 1960’lardan itibaren Avrupa’daki Türk işçileri arasında kurduğu örgütlenme ağının tipik kadrolarından biri hâline gelen Gürgöz, Avrupa Türk Toplumcular Federasyonu’nun (ATTF) yönetiminde görev almış, çalıştığı işyerlerinde aktif bir sendika üyesi olmuş ve TKP’nin Almanya örgütünde faaliyet yürütmüş. Daha sonra Almanya Yöre Komitesi sekreterliği görevini üstlenmiş.

1980’lerin ikinci yarısında ise TKP Merkez Komitesi’ne kooptasyon yoluyla alınmış ve bu görevini 1989’a kadar sürdürmüş. Gürgöz, partisi adına zaman zaman Batı Almanya’daki Kremlin çizgisindeki Stalinist parti (Deutsche Kommunistische Partei - DKP) yöneticileriyle de görüşmeler yapmış.

Başka bir deyişle Gürgöz, partinin tabanında yer alan sıradan bir üye değil, orta ve üst düzey kadrolarından biri. Ancak yurtdışında faaliyet gösteren bir TKP’li olarak parti hiyerarşisi içinde hiçbir zaman Stalinist rejimlerin sağladığı maddi ayrıcalık kırıntılarından faydalanacak kadar yükselmesi söz konusu olmamış. Aktif siyasi çalışma yürüttüğü yıllarda birçok kez ciddi maddi sıkıntı yaşadığı dönemler de olmuş. Sonuç olarak Stalinist bürokratik örgütlenmelerin de kendine özgü bir sosyolojisi var.

Birçok TKP’li gibi Gürgöz’ün siyasi biyografisindeki en kritik dönem, ya da bir başka ifadeyle “kırılma noktası”, 1980’lerin ikinci yarısında yaşanmış. Bu dönemde Sovyetler Birliği ve Doğu Avrupa ülkelerinde Stalinist rejimler hızlı adımlarla çöküş sürecine girerken, TKP yönetimi de Kremlin bürokrasisine son derece sadık bir çizgi izleyen ve 12 Eylül askeri darbesinin kapattığı diğer bir Stalinist parti olan Türkiye İşçi Partisi (TİP) ile birleşme, yasal bir partiye dönüşme, proletarya diktatörlüğünü parti programından çıkarma ve Türkiye Birleşik Komünist Partisi’nin (TBKP) kurulması gibi kararlar aldı.

Feridun Gürgöz

Gürgöz bu süreçte TKP yönetiminin aldığı tüm kararları savunan ve sadakatle uygulamaya çalışan parti kadrolarından biri olmuş. 2007 yılında yayımlanan siyasi anıları da büyük ölçüde bu siyasi biyografiyle uyumlu bir perspektifi yansıtıyor.

Ancak anlaşıldığı kadarıyla Gürgöz, 2014 yılında uzun süre savunduğu bu çizgiye ilişkin bir özeleştiri vermiş ve 1985 öncesi TKP çizgisini savunan çalışmalardan yana bir tutum almaya başlamış. Başka bir ifadeyle, hayatının son döneminde “klasik TKP çizgisine dönüş” olarak nitelenebilecek bir siyasi pozisyona yönelmiş. Siyasi otobiyografisinin başlığına nazire yaparak, Gürgöz’ün yaşamının son yıllarında “saati geri döndürmeye” çalıştığını söyleyebiliriz.

1992 yılının Mayıs ayında temelli olarak Türkiye’ye dönen Gürgöz, aynı zamanda bir dönem Türkiye Sosyal Tarih Araştırma Vakfı’nın (TÜSTAV) çalışmalarına da önemli katkılarda bulunmuş. Vakfın arşivlerinin dijital ortama aktarılması sürecine aktif biçimde destek vermiş.

* * *

Bu kısa biyografik çerçevenin ardından şimdi kitabın içinde üzerinde durmayı gerekli gördüğüm anı ve gözlemlerden ilkini ele alabiliriz. 

İsmail Bilen

Gürgöz’ün kitabında dikkatimi çeken ilk pasajlardan biri, TKP Genel Sekreteri İsmail Bilen’in konuşmacı olduğu toplantılardan birine dair anlattığı küçük bir anekdot. Gürgöz’ün aktardığı bölüm şöyle:

1974 yılında Atılım’ın [***] çıkmasından sonra birkaç defa Bilen yoldaşla bir araya gelme olanağımız oldu. (…) Bilen yoldaş konuşmalarında daha çok Türkiye üzerine genel değerlendirmeler ve TKP'nin tarihsel gelişimi ile ilgili konuları anlatırdı. Bilen yoldaş SSCB ve sosyalist ülkelere olan sevgisini ve bağlılığını, kardeş partilerin partimize katkılarını her toplantımızda dile getiriyordu. Bilen yoldaşın bizimle yaptığı toplantılarda söyledikleri (somut işler haricinde) hemen hemen aynı konular ve aynı değerlendirmeler oluyordu. Bir defasında tahmin ediyorum 1980 senesiydi, yine FAYK [****] ile yaptığı bir toplantıda Bilen yoldaşın konuşması sırasında ben hiç not almamışım. Bana göre bir önceki toplantıdan çok farklı bir şey söylememişti. Kağıt ve kalemim önümde duruyordu. Bana dönerek ‘sen benim konuşmamdan yararlanabileceğin bir şey bulup, not almıyor musun?’ (kelime kelimesine böyle olmayabilir ama anlamı kesin buydu) demesiyle birlikte kafamı önüme eğip elime kalemi aldığımı hatırlıyorum. Bilen yoldaşla ilişkilerimde, ben kendisine daima son derece saygılı idim. Benim bu toplantıda not almamam tamamıyla bilinçaltından olmuştu. Yoksa Bilen yoldaşa karşı bilerek böyle bir saygısızlığı yapmam söz konusu olamazdı. (s. 38)

Bu anekdottan Bilen’in tabandaki üye ve sempatizanlara hitap ettiği konuşmaların “hemen hemen aynı konular ve aynı değerlendirmeler” etrafında dönüp durduğunu öğreniyoruz. Bilen’in konuşmalarında SSCB’ye bağlılık, “kardeş partilerin katkıları” ve TKP’nin tarihsel rolü gibi birkaç temanın sürekli tekrarlandığı anlaşılıyor.

Bilen’in bunda hiçbir sakınca görmediği açık. Aksine onun asıl derdi, bu birkaç temayı temcit pilavı gibi tekrar ederek kendisine azımsanmayacak kimi maddi ayrıcalıklar sağlayan Stalinist bürokrasiye sadakatini yeniden ve yeniden ispatlayarak, bunları güvence altında tutmak. [*****]

Ne var ki herhangi bir tartışmaya ve yaratıcılığa en ufak bir alan tanımayan bu tek yönlü tekrarcılık doğal olarak beraberinde bir yabancılaşma sürecini getiriyor. Stalinist bürokratik örgütün lideri bu örnekte, kendini not almamakla dışa vurmuş olan yabancılaşma sorununu bürokratik bir yoldan “sen benim konuşmamdan yararlanabileceğin bir şey bulup not almıyor musun?” diye sorarak -yani azarlayarak- “çözüme kavuşturuyor”.

Dinleyenlerin bu uyarıdan çıkarması gereken ders açıktır. “Önder yoldaş” aynı şeyleri tekrarlayıp duruyor olsa bile öyle boş boş bakmak doğru olmaz ve göze batmamak için arada not alıyormuş gibi yapmak gerekir.

Bu küçük sahne aynı zamanda Stalinist parti kültürünün tipik bir özelliğini de yansıtıyor. Lider konuşur, kadrolar dinler; konuşmanın içeriğinin ne kadar doyurucu olduğu ise ikincil bir mesele haline gelir.

Dikkat çekici olan bir başka nokta da Gürgöz’ün bu olayı anlatırken bile kendisini savunma ihtiyacı duyması. Not almamış olmasını bilinçli bir tutum olarak değil, “bilinçaltından” gelişmiş ve kendisini durduk yerde zor durumda bırakmış bir davranış olarak açıklıyor; Bilen’e karşı saygısızlık etmesinin söz konusu olamayacağını da özellikle ekliyor.

Muhtemelen toplantıdan sonra da dinleyiciler kendi aralarında Bilen yoldaşlarının her konuşmasında aynı şeyleri tekrar edip durduğundan söz etmiyorlar. Ne de olsa yerin kulağı vardır ve böyle bir eleştiri insanın başını ciddi şekilde derde sokabilir.

Gürgöz’ün birkaç cümleyle aktardığı bu küçük anekdot, TKP’nin o yıllardaki iç hayatını anlamak açısından son derece öğretici bir ipucu sunuyor.

[*] Feridun Gürgöz, Saat Geri Dönmüyor, Tüstav Yayınları, Nisan 2007, İstanbul.

[**] Gürgöz’ün bir diğer parti adının da Ziya Güler olduğu anlaşılıyor.

[***] TKP’nin 1 Ocak 1974 tarihinde yayımlamaya başladığı Merkez Komitesi yayın organı.

[****] FAYK: Türkiye Komünist Partisi’nin Batı Avrupa’daki örgütlenmesi içinde faaliyet gösteren Federal Almanya Yöre Komitesi. TKP’nin Batı Almanya’da yaşayan Türkiyeli işçiler arasındaki siyasi çalışmalarını koordine eden bölgesel örgütlenmeydi.

[*****] Sabiha Sümbül [TKP’nin önde gelen isimlerinden ve Stalinist terörün kurbanı olan Salih Hacıoğlu’nun -namıdiğer Baytar Salih’in- ikinci eşi], 31 Mayıs 1965 tarihinde TKP Moskova Grubu’nun bir toplantısında yaptığı konuşmada (…) şu bilgileri veriyor:

Marat’ın [İsmail Bilen’in parti adı] karısı partimiz adına Bulgaristan’dan 300 leva maaş alıyor. Bu kadın niçin çalışmıyor? Yardım ancak alil insanlara verilir. Bulgar emekçilerinin kazancını yiyen bir insana ben tufeyli diyebilirim. Bugün Sovyetlerde bile kaç kişi Karlovi Vari’ye gidebiliyor? Ama Mara’nın (Marat’ın karısı) her yıl partimiz adına gitmeye hakkı var. Mara ne çalışıyor, ne Sovyet partisinde ve ne de Bulgar partisinde. Böyle bir imtiyazı Mara nereden hak etti? (…) Bulgaristan’dan gelen haberlere göre, Marat Almanya’dan bir vagon dolusu eşya getirtmiş. Bir apartman dairesi almış, bir de yazlık köşk yaptırıyormuş. Bir de arabası var. Bulgar halkı bunları nefretle karşılıyor.

(…)

Bu kadar parayı Marat nereden alıyor? Bundan başka Marat’ın bir evi Moskova’da, bir evi Almanya’da, bir evi de Bulgaristan’da var. Bir komünist rehberine bu yakışır mı? (…) Çalışmayan bir ailenin kazancı bu sarfiyata yetişir mi? Moskova’da Rus halkı ev krizi geçirdiği halde, bizim parti önderi üç odalı bir evi sekiz senedir boş tutuyor. [Bkz., Vartan İhmalyan’ın kaleminden: İsmail Bilen (5)]