Bir vülger izlenimcilik örneği

Geçtiğimiz günlerde Stalinist tarihçi Candan Badem’in yaklaşık bir yıl önce Yurtsever gazetesinin web sitesinde yayımlanan, birbirinin devamı niteliğindeki iki yazısını okudum. Bu yazılarda Badem, bir başka Stalinist yazarın, Sinan Dervişoğlu’nun iki ciltlik Sovyet Deneyi ve Yarının Sosyalizmi [1] başlıklı kitabını değerlendiriyor. Badem, kitabın birinci cildini ilk yazısında [2], ikinci cildini ise yaklaşık iki hafta sonra yayımlanan ikinci yazısında [3] ele alıyor.

Badem, ikinci cildi değerlendirdiği yazıda, Sovyet ürünlerinin kalitesi ve rekabet gücü konusunda Dervişoğlu’nu çok haksız bir önermede bulunmakla suçluyor ve bu konudaki itirazını şöyle gerekçelendiriyor:

[Dervişoğlu d]iyor ki Sovyetlerin ve sosyalist ekonomilerin geçerliliği ve rekabet gücü olan bir markası (Kalaşnikov hariç) olmamıştır! Dervişoğlu ne yazık ki bu iddiasıyla Putin’e benzemiştir: Putin de SSCB galoştan başka bir ihraç maddesi yoktu demiştir! Dervişoğlu acaba hiç mi Sovyet Serkisov saati, Zenit fotoğraf makinesi görmemiştir? Sovyet Lada otomobilleri kendi segmentlerinde gayet başarılıydılar. Benim çocukluğumda 1970lerin Kars-Ardahan’ında Sovyet malı tırpanlar en kalitelisiydi. Sovyet traktörleri ve biçerdöverleri ise ABD ve NATO etkisi yüzünden Türkiye’ye giremiyordu. Perestroyka döneminde Gorbaçov haininin ihracat hakkı verdiği bazı kooperatifler ucuz ve kaliteli olan Sovyet tereyağını piyasadan toplamışlar ve Avrupa’ya satmışlardı. Bence Gorbaçov’un ihaneti kooperatiflere izin vermesi değil, kooperatiflerin devlet mülkiyetini yağmalamasına ve sübvanse edilen devlet ürünleri üzerinden rant elde etmesine izin vermesiydi.

Dervişoğlu’nun kitabını henüz okumadım. Dolayısıyla bu yazıda onun kitabında yer alan konuyla ilgili argümanları değerlendirmem de söz konusu olamaz. Burada yalnızca Badem’in Sovyet ürünlerinin kalitesini ve rekabet gücünü tartışırken ve Dervişoğlu’nu eleştirirken başvurduğu izlenimci yöntem üzerinde kısaca durmak istiyorum.

Böyle bir tartışmada çıkış noktamız izlenimler değil, SSCB’nin ihracatının yapısına ilişkin somut veriler olmalı. Gerçek şu ki, özellikle geç Sovyet döneminde, SSCB’nin konvertibl döviz kazandıran pazarlara yönelik ihracatında enerji ürünleri ve ham maddeler büyük ağırlık taşıyordu. IMF, Dünya Bankası, OECD ve Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası uzmanlarının hazırladığı, 1991’de yayımlanan A Study of the Soviet Economy başlıklı araştırmada aktarılan veriler bu tabloyu bütün açıklığıyla ortaya koyar: 1989’da SSCB’nin gelişmiş kapitalist ülkelere ihracatının yüzde 55,1’ini yakıt ve elektrik, yüzde 15,3’ünü maden cevherleri, maden konsantreleri, metaller ve metal ürünleri, yüzde 7’sini ise ahşap ve kâğıt oluşturuyordu. Bu üç grubun toplam payı yüzde 77,4’tü. Buna karşılık makine, ekipman ve ulaşım araçlarının payı yalnızca yüzde 3,2, sanayi tüketim mallarının payı ise yüzde 2,8 düzeyindeydi. [4]

Badem, Sovyet ihracatının yapısını hiç tartışmadan, Dervişoğlu’na karşı Sovyet sanayi ürünlerinin rekabet gücünü savunmak için Serkisof saatlerini, Zenit fotoğraf makinelerini ve Lada otomobillerini başarılı Sovyet ürünlerine örnek olarak veriyor. Ardından çocukluğunun geçtiği Kars-Ardahan’da Sovyet tırpanlarının yörede bulunan en kaliteli tırpanlar olduğunu hatırlatıyor. Ancak hangi Sovyet yapımı ürünün, hangi dönemde, hangi rakipleri karşısında, hangi ölçütlere göre başarılı olduğu konusunda bir şey söylemiyor. Akılda kalmış birkaç marka adı ve çocukluk hatıraları, yani bazı öznel izlenimler ekonomik ve tarihsel tahlilin yerine geçiriliyor.

Hiç kuşkusuz Sovyetler Birliği’nde işe yarayan, dayanıklı veya belirli pazarlarda alıcı bulan sanayi ürünleri üretilmiştir. Bunun tersini savunmak anlamsız olur. Ancak belirli ürünlerin bu özelliklere sahip olması, Sovyet sanayisinin yaygın ve ciddi kalite ve üretkenlik sorunlarını ortadan kaldırmaz. Sovyet yapımı malların dayanıklılık, güvenilirlik ve teknik performans bakımından rakiplerinin gerisinde kalması, uluslararası rekabet güçlerini sınırlayan önemli etkenlerden biriydi. Ayrıca bir ürünün dışarıya satılabilmesi de tek başına teknolojik üstünlük veya yüksek emek üretkenliği anlamına gelmez.

Nitekim Johns Hopkins Üniversitesi’nde siyasal iktisat profesörü ve Dünya Bankası danışmanı olan Béla Balassa’nın 1989 tarihli araştırması, Sovyet dış ticaretinde yakıt ve ham maddelerin ağırlığını vurgularken, mamul mal ihracatının geliştirilmesinin önündeki temel engellerden biri olarak kalite sorununa işaret ediyordu. [5] Marksist değer teorisinin terminolojisiyle ifade edersek, sorun bu ürünlerin kullanım değerlerinin somut özelliklerinde, yani ihtiyaçları karşılama kapasitelerindeki eksikliklerde kendini gösteriyordu. Elbette Balassa’nın önerdiği piyasa reformlarını benimsiyor değilim; fakat ortadaki bu somut gerçeği de bir saat markasını ve Sovyet yapımı bir tırpanı örnek göstererek geçersiz kılmamız mümkün olmaz.

Bunun ötesinde, Badem’in Zenit örneği son derece tartışmalıdır. Söz gelimi Zenitcamera arşivinde yayımlanan 1969 tarihli bir fabrika içi değerlendirmede, ağustosta üretilen Zenit-7 fotoğraf makinelerinin yüzde 40’ının şikâyetler üzerine geri döndüğü belirtiliyor. [6] Bir işletme için ciddi bir kalite sorununun göstergesi olan bu oranı bütün Zenit modellerine ve bütün yıllara genellemek elbette yanlış olur. Ancak yalnızca Türkiye’de belirli bir yaşın üzerindeki insanların bir bölümünün tanıdığı Zenit markasını anmak da bu makinelerin rakipleri karşısındaki kalite ve rekabet gücünü ortaya koymaya yetmez.

Lada konusunda da aynı ayrımları yapmak gerekir. Badem’in bu otomobillerin kendi segmentlerinde başarılı oldukları yolundaki iddiası, hangi pazarın, dönemin ve başarı ölçütünün kastedildiği açıklanmadan havada kalıyor. Daha önce AvtoVAZ üzerine yazımda ele aldığım emek-zaman karşılaştırması, otomobillerin dış pazarlarda belli bir sayıda alıcı bulmasının üretimdeki ciddi üretkenlik ve etkinlik sorunlarını ortadan kaldırmadığını gösteriyordu. Uluslararası pazarda satış yapabilmek, ürün kalitesi ve emek üretkenliği birbirinden farklı, fakat birlikte incelenmesi gereken konulardır.

Sovyet otomobil sanayisinin teknik düzeyi konusunda da dönemin tanıklıkları dikkate alınmalıdır. Çernyayev’in 1972 günlüğünde aktardığı bir Renault üst düzey yöneticisi, Moskviç ve İjevsk’te üretilen otomobillerin Renault’nun on beş yıl önce ürettiği araçların düzeyinde olduğunu söylüyordu. Çernyayev’in günlüğüne referans yaptığım yazıda ayrıca, Fiat’la yapılan iş birliğine dayanan üretime de değinerek, dış görünüşteki benzerliğin teknik düzeyde eşitlik anlamına gelmediğini belirtmiştim.

Tereyağı örneği ise daha da düşündürücüdür. Badem, perestroyka döneminde bazı kooperatiflerin ucuz ve kaliteli Sovyet tereyağını iç piyasadan toplayıp Avrupa’ya sattığını yazıyor. Oysa Britanya parlamentosuna sunulan verilere göre, Avrupa Topluluğu yalnızca Ocak–Ağustos 1989’da SSCB’ye 118 bin ton tereyağı ve tereyağı yağı ihraç etmişti. [7] Bu veri, Badem’in sözünü ettiği satışların yapılmadığını kanıtlamaz; ancak anlattığı satışların ne tür bir ekonomik tablo içinde gerçekleştiğini gösterir.

Üstelik Badem’in kendi açıklamasına göre kooperatifler devletçe sübvanse edilen ürünlerin fiyat farkından yararlanıyordu. İçeride düşük fiyatla satın alınan bir ürünü dışarıda daha yüksek fiyatla satabilmek, o ürünün üretiminde uluslararası ölçekte verimli olunduğunu göstermez. Devlet sübvansiyonundan kaynaklanan bir kazanç fırsatı ile üretimin rekabet gücü birbirine karıştırılmamalı.

Sovyet sanayisinin performansını tartışmak için emek üretkenliğine, maliyetlere, ürünlerin teknik özelliklerine ve ihracatın yapısına bakmak gerekir. Badem ise bunlara hiç değinmeden, seçtiği birkaç Sovyet yapımı ürünü ve bir çocukluk hatırasını sıralamayı yeterli görüyor.

Badem’in Sovyet ürünlerinin kalitesini ve rekabet gücünü savunurken izlenimciliğin son derece vülger bir hâlini sergilediğini söylersek, haksızlık etmiş olmayız.

[1] Sinan Dervişoğlu, Sovyet Deneyi ve Yarının Sosyalizmi, 2 cilt, İstanbul: Canut Yayınları, 2025.

[2] Candan Badem, “Sinan Dervişoğlu’nun Sovyet Deneyi ve Yarının Sosyalizmi kitabı üzerine”, Yurtsever, 22 Ekim 2025. Çevrimiçi erişim: https://yurtsever.org.tr/2025/sinan-dervisoglunun-sovyet-deneyi-ve-yarinin-sosyalizmi-kitabi-uzerine-553635/

[3] Candan Badem, “Sinan Dervişoğlu’nun Kitabı, cilt 2: Bugünün ve Yarının Sosyalizmi”, Yurtsever, 3 Kasım 2025. Alıntı bu yazıdan yapıldı. Çevrimiçi erişim: https://yurtsever.org.tr/2025/sinan-dervisoglunun-kitabi-cilt-2-bugunun-ve-yarinin-sosyalizmi-553979/

[4] IMF, Dünya Bankası, OECD ve Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası, A Study of the Soviet Economy, cilt 2, 1991, “External Trade Reform” bölümü, Tablo IV.3.2: “USSR: Commodity Structure of Exports, 1980–89”. Tablonun kaynağı Sovyet istatistik yayını SSSR v tsifrakh 1989’dur (1990). Metindeki oranlar tablonun “sosyalist olmayan gelişmiş ülkeler” kategorisine aittir; yüzde 77,4, belirtilen üç ürün grubunun paylarının toplamıdır. Çevrimiçi erişim: https://www.elibrary.imf.org/display/book/9789264134683/ch011.xml

[5] Béla Balassa, Reflections on Perestroyka and the Foreign Economic Ties of the USSR, PPR Working Paper Series, WPS 149, Washington, DC: Dünya Bankası, Ocak 1989, özellikle s. 6 ve 18–19. Çevrimiçi erişim: https://documents1.worldbank.org/curated/en/716411468769321534/pdf/multi0page.pdf

[6] “Еще раз о качестве фотоаппаратов” [Fotoğraf makinelerinin kalitesi üzerine bir kez daha], Sovetskiy Patriot, 7 Ekim 1969; Zenitcamera arşivinde yeniden yayımlanan fabrika gazetesi yazısı. Çevrimiçi erişim: https://www.zenitcamera.com/archive/history/once-again-about-quality.html

[7] “EC Food Exports”, Hansard, Avam Kamarası, 5 Mart 1990, cilt 168, sütun 496W. Ocak–Ağustos 1989 dönemini kapsayan tabloda SSCB’ye gönderilen miktar, “Butter (incl. butter oil)” başlığı altında 118 bin ton olarak verilmektedir. Çevrimiçi erişim: https://api.parliament.uk/historic-hansard/written-answers/1990/mar/05/ec-food-exports

Why do the vast majority of Stalinists not embrace Bill Bland?

A friend who had read my four-part mini-series on Bill Bland sent me a question that had occurred to him. He did not follow these matters closely and had first heard of Bland through these articles.

His question was roughly as follows:

It has been thirty-five years since these regimes collapsed. Why do Kremlin-aligned Stalinists still shy away from openly embracing Bland? I can understand why they were hostile towards one another while the regimes they supported were still standing. But now, after all this time, why do they continue to exclude one another?

At first glance, it is a fair question. One might expect someone who defends Stalin with such fervour to be held in high esteem in all circles that continued to defend him after most of the bureaucratic workers’ states collapsed between 1989 and 1991.

Bill Bland

Yet a shared admiration for Stalin is still not enough to secure agreement on the subsequent history of the Soviet Union.

Of course, relations between these circles have changed over the past thirty-five years. Many of the old dividing lines between different versions of Stalinism have lost their sharpness; some have become considerably blurred. The fact that some Stalinists from the pro-Kremlin tradition who have not drifted towards liberalism have embraced Grover Furr’s arguments is also part of this shift. In particular, to the extent that they have adopted the explanation that “Khrushchev came along and ruined everything”, they have moved a considerable distance from their earlier narratives, which presented Soviet history as a continuous process of socialist development.

But blaming Khrushchev and advancing “theses” that at times echo Maoism and Hoxhaism is not the same as accepting what Bland had to say about the post-Stalin Soviet Union.

In his “masterpiece”, The Restoration of Capitalism in the Soviet Union, Bland writes:

On the basis of Marxism-Leninism, therefore, the contemporary Soviet state -despite its trappings of red flags- is a fascist-type state of a new type, in which the contemporary Communist Party functions essentially as did the fascist parties in Fascist Italy, Nazi Germany and Falangist Spain.[1]

By “the contemporary Soviet state”, he means the Soviet Union under Brezhnev in 1980, when the book was first published. Bland is not merely saying that Khrushchev slandered Stalin or pursued some misguided policies. He characterises the Soviet Union as a fascist-type state and its ruling party as an organisation performing the same function as fascist parties.

We can now better understand why a political current whose history and identity were shaped by its defence of this state and its ruling party cannot readily embrace Bland. The issue is not merely what its adherents think of long-dead Soviet leaders; it is how they assess their own past.

Accepting Bland’s judgement would mean acknowledging that the state they had defended for years as “the bastion of socialism” was in fact a fascist-type state, and that the party they had supported performed the function of a fascist party.

“The people of the Soviet Union will surely
rise up and throw off their fascist oppressors.”
Drawing published in the Hoxhaist magazine 
Communist Line, 22 April 1976.

Many more similar examples could be drawn from this book and Bland’s other writings. Yet the short paragraph quoted above is enough on its own to explain why, even after all these years, those who carry on the pro-Kremlin Stalinist tradition still find it difficult to embrace Bland. The regimes they defended have disappeared; the political identity they built around those regimes lives on, even though it has lost many of its former foundations and changed considerably.

To conclude, let me briefly state my own view on the matter: Bland’s characterisation of the Soviet Union as a capitalist and “fascist-type” state is a criminal political stance with grave consequences. This approach opens the door to rejecting the duty to defend the gains of the October Revolution against an imperialist attack, to drawing the working class into a position of neutrality, and even to portraying the attack as a “struggle against fascism”.

The fundamental distinction here is between the political power of the Stalinist bureaucracy and the social foundations of the Soviet Union. Fighting the bureaucracy did not preclude defending nationalised property and the planned economy -the products of the October Revolution- against imperialism and capitalist restoration. On the contrary, resisting the threat the bureaucracy posed to these gains was itself part of their defence.

Bland’s framework makes no such distinction. By characterising the Soviet Union as a fascist capitalist state, you also deny the concrete existence of a distinct social foundation that must be defended against imperialist attack. This stance exposes just how hollow Bland’s claims to uncompromising “anti-revisionism” and “anti-imperialism” really are: the “theory” he developed in the name of defending Stalin becomes a framework that negates the duty to defend the gains of the October Revolution against imperialism.

[1] Bill Bland, The Restoration of Capitalism in the Soviet Union, first published in 1980; second edition, 1995, https://revolutionarydemocracy.org/archive/BlandRestoration.pdf, p. 129.

See also:

Contemporary Stalinist “historians”: Bill Bland (1)

Contemporary Stalinist “historians”: Bill Bland (2)

Contemporary Stalinist “historians”: Bill Bland (3)

Contemporary Stalinist “historians”: Bill Bland (4)

Stalinistlerin büyük çoğunluğu Bill Bland’ı neden bağırına basmıyor?

Bill Bland hakkında hazırladığım dört bölümlük mini diziyi okuyan bir arkadaşım, aklına takılan bir soruyu bana iletti. Bu konularla fazla ilgilenmediği için Bland’ın adını da ilk kez bu yazılarda duymuştu.

Sorusu kabaca şöyleydi:

Bu rejimlerin yıkılmasının üzerinden 35 yıl geçmiş. Kremlin çizgisindeki Stalinistler, Bland’ı açıkça benimsemekten neden hâlâ uzak duruyorlar? Peşine takıldıkları rejimler ayaktayken birbirlerine düşmanlık etmelerini anlıyorum. Ama şimdi, bunca zaman sonra neden birbirlerini dışlamayı sürdürüyorlar?

İlk bakışta haklı bir soru. Stalin’i böylesine ateşli biçimde savunan birinin, 1989-1991 yıllarında bürokratik işçi devletlerinin büyük bir bölümünün yıkılmasından sonra Stalin’e sahip çıkmayı sürdüren bütün çevrelerde el üstünde tutulmasını bekleyebilirsiniz.

Bill Bland

Ancak Stalin hayranlığında ortaklaşıyor olmak, Sovyetler Birliği’nin sonraki tarihi konusunda anlaşmak için hâlâ yeterli değil.

Elbette son 35 yılda bu çevreler arasındaki ilişkiler değişti. Stalinizmin farklı versiyonları arasındaki eski ayrım çizgilerinin birçoğu keskinliğini yitirdi; bazıları önemli ölçüde bulanıklaştı. Kremlin yanlısı gelenekten gelen ve liberalizme kaymamış kimi Stalinistlerin Grover Furr’un argümanlarına sarılması da bu değişimin bir parçası. Özellikle “Hruşçov geldi, bir çuval inciri berbat etti” açıklamasını benimsedikleri ölçüde, Sovyetler Birliği tarihini kesintisiz bir sosyalist gelişme olarak sunan eski anlatılarından epeyce uzaklaşmış durumdalar.

Ama Hruşçov’u suçlamak, yer yer Maoculuğu ve Enver Hocacılığı anıştıran “tezler” ileri sürmek, Stalin sonrası Sovyetler Birliği hakkında Bland’ın söylediklerini benimsemekle aynı şey değil.

Bland, “başyapıtı” Sovyetler Birliği’nde Kapitalizmin Restorasyonu adlı kitabında şöyle yazıyor:

Dolayısıyla, Marksizm-Leninizm temelinde değerlendirildiğinde, dönemin Sovyet devleti -kızıl bayraklarla süslenmiş olmasına rağmen- yeni türden, faşist tipte bir devlettir. Bu devlette dönemin Komünist Partisi, esas olarak Faşist İtalya, Nazi Almanyası ve Falanjist İspanya’daki faşist partilerin işlevini yerine getirmektedir.[1]

Burada “dönemin Sovyet devleti” derken kastettiği, kitabın ilk yayımlandığı 1980’deki, yani Brejnev yönetimindeki Sovyetler Birliği. Bland yalnızca Hruşçov’un Stalin’e iftira attığını veya bazı yanlış politikalar uyguladığını söylemiyor. Sovyetler Birliği’ni faşist tipte bir devlet, onu yöneten partiyi de faşist partilerle aynı işlevi gören bir örgüt olarak nitelendiriyor.

Şimdi, siyasi geçmişini ve kimliğini bu devleti ve partiyi savunarak oluşturmuş bir çevrenin Bland’ı neden kolayca bağrına basamayacağını daha iyi anlayabiliriz. Mesele yalnızca çoktan ölmüş Sovyet yöneticileri hakkında ne düşündükleri değil; kendi geçmişlerini nasıl değerlendirdikleri.

Bland’ın bu hükmünü kabul etmek, yıllarca “sosyalizmin kalesi” diye savundukları devletin aslında faşist tipte olduğunu; destekledikleri partinin de faşist bir partinin işlevini yerine getirdiğini kabul etmek anlamına gelir.

“Sovyetler Birliği halkı, başındaki
faşist zalimleri mutlaka ayaklanarak
devirecektir.” Enver Hocacı Communist
Line dergisinde yayımlanan çizim,
22 Nisan 1976.

Bland’ın bu kitabından ve diğer çalışmalarından daha birçok benzer örnek vermek mümkün. Ancak yukarıdaki kısa paragraf bile tek başına, aradan geçen onca yıla rağmen Bland’ın Kremlin yanlısı Stalinist geleneğin sürdürücüleri açısından neden kolayca benimsenebilecek bir isim olmadığını açıklamaya yeter. Savundukları rejimler ortadan kalktı; o rejimlerle kurdukları siyasi kimlik ise eski dayanaklarının birçoğunu kaybetmiş ve önemli ölçüde değişmiş olsa da yaşamayı sürdürüyor.

Bitirirken konuyla ilgili kendi görüşümü de kısaca belirteyim: Bland’ın Sovyetler Birliği’ni kapitalist ve “faşist tipte” bir devlet olarak tanımlaması, çok ağır siyasi sonuçları olan kriminal bir tutumdur. Bu yaklaşım, emperyalist bir saldırı karşısında Ekim Devrimi’nin kazanımlarını savunma görevinin reddedilmesine, işçi sınıfının tarafsızlığa sürüklenmesine ve hatta saldırının “faşizme karşı mücadele” diye sunulmasına kapı açar.

Buradaki temel ayrım, Stalinist bürokrasinin siyasi iktidarıyla Sovyetler Birliği’nin toplumsal temelleri arasındadır. Bürokrasiye karşı mücadele etmek, Ekim Devrimi’nin ürünü olan kamulaştırılmış mülkiyeti ve planlı ekonomiyi emperyalizme ve kapitalist restorasyona karşı savunmayı dışlamıyordu. Tersine, bürokrasinin bu kazanımlar üzerinde oluşturduğu tehdide karşı mücadele de onların savunulmasının bir parçasıydı.

Bland’ın çizdiği çerçeve böyle bir ayrım yapmıyor. Sovyetler Birliği’ni faşist bir kapitalist devlet olarak tanımladığınızda, emperyalist saldırı karşısında savunulması gereken farklı bir toplumsal temelin somut varlığını da reddetmiş oluyorsunuz. Bland’ın bu tutumu, onun tavizsiz “anti-revizyonizm” ve “anti-emperyalizm” iddialarının içinin aslında ne kadar boş olduğunu ortaya koyuyor: Stalin’i savunmak adına geliştirdiği "teori", Ekim Devrimi’nin kazanımlarını emperyalizme karşı savunma görevini ortadan kaldıran bir çerçeveye dönüşüyor.

[1] Bill Bland, The Restoration of Capitalism in the Soviet Union, ilk baskı 1980, ikinci baskı 1995, https://revolutionarydemocracy.org/archive/BlandRestoration.pdf, s. 129. Alıntı İngilizce aslından çevrilmiştir.

Aynı zamanda bkz.:

Çağdaş Stalinist “tarihçiler”: Bill Bland (1)

Çağdaş Stalinist “tarihçiler”: Bill Bland (2)

Çağdaş Stalinist “tarihçiler”: Bill Bland (3)

Çağdaş Stalinist “tarihçiler”: Bill Bland (4)

Contemporary Stalinist “historians”:

Bill Bland (4)

I ended my previous article on Bill Bland by saying that I would examine “how he denied, with astonishing brazenness, yet another historical fact established by documentary evidence”.

Let us now turn to that matter.

Sheldon Harte

Our subject is the two attempts to assassinate Leon Trotsky in 1940. The first was an armed raid on Trotsky’s home in Mexico on 24 May. Trotsky and his household miraculously survived the attack; no one was killed during the raid. However, one of Trotsky’s American volunteer guards, Sheldon Harte -who would later be revealed to have been a Stalinist agent- left with the attackers. Harte was subsequently murdered on the orders of a senior NKVD agent in charge of the operation.

The second and more widely known attempt was the ice-axe attack carried out by Ramón Mercader in Trotsky’s study on 20 August. Trotsky died of his injuries the following day.

According to Bland, the first attack was a staged assassination attempt organised by Trotsky himself or by people collaborating with him, with the aim of discrediting Stalin and the Soviet Union:

It is clear that the Mexican authorities preferred to drop proceedings against the preparators [sic] of the "assault" on Trotsky’s house rather than risk exposure of the fact that the ‘assault’ had been a spurious one, organized by or in collusion with Trotsky.[1]

In his 1994 article “The Assassination of Trotsky”, Bland repeated this claim and denied any connection between either attack and the Soviet leadership:

The Trotskyites claim the intrusion into Trotsky’s home in May 1940 was a genuine attempt to assassinate him, and that this and the actual assassination itself in August were both carried out by Soviet agents on Stalin’s orders.

But leaving aside the fact that Marxist-Leninists reject individual terrorism as a legitimate form of struggle, there is no evidence to connect Stalin or the Soviet government with either the phoney attempt or the real assassination.[2]

In Bland’s account, Mercader -the perpetrator of the second, “successful” attack- was not a Soviet agent but a disaffected, disillusioned follower of Trotsky. This portrayal of Mercader was devised during the preparations for the assassination and, after the murder, became one of the principal lies used by Soviet propaganda. Bland repackages this old cover-up story as a historical explanation.

Some of the bullet holes left by the first attack.

In short, Bland denies any connection between either assassination attempt and Stalin or the Soviet leadership. His effort to exonerate Stalin goes so far as to deny outright a murder conspiracy established by extensive documentary evidence and testimony. We shall not set out here, one by one, the evidence and testimony showing that Stalin personally ordered the NKVD to assassinate Trotsky.

Indeed, we might feel justified in ending this article here by saying that “Bland denied historical facts with breathtaking shamelessness”. What point could there be in dwelling any further on the claims of someone who so brazenly denied and distorted obvious facts? If there are people who believe this nonsense and admire Bland for voicing it, we could simply say: let them carry on living with the delusions of their own making.

Yet the issue is not merely what Bland believed or how his followers see him. These claims are still circulated through books, political publications and social media; readers seeking historical knowledge are presented with these lies as a Marxist explanation. To leave these claims unanswered, dismissing them as nonsense unworthy of further attention, would therefore be to allow historical facts to be displaced by lies and distortions -however absurd- concocted to exonerate Stalin.

The recycling of an old slander

There is nothing original about Bland’s claim concerning the May attack. The “self-assault” lie was put forward by the Stalinist press immediately after the raid and, without any supporting evidence, was parroted in sections of the Mexican bourgeois press and the international press. Bland recycled this old Stalinist slander under the guise of “Marxist-Leninist” historiography and continued to defend it in his 1994 article, more than half a century after the event.

Moreover, Bland extends this narrative to the conduct of the Mexican authorities. He claims that they halted proceedings against the attackers because they feared it would be revealed that the attack had been staged by Trotsky or in collusion with him. Thus, without presenting any evidence, he also attributes to the Mexican authorities an intention to conceal this supposed plot to discredit Stalin and the Soviet Union.

Siqueiros being interrogated.

Yet the attack was investigated, and the leader of the attackers -the Stalinist Mexican painter David Alfaro Siqueiros- was arrested. He later travelled to Chile on a visa provided by another well-known Stalinist, the poet and diplomat Pablo Neruda. The fact that Siqueiros was released from prison and was able to leave the country does not show that the attack was staged. Rather than address the attacker’s responsibility, however, Bland declares that the intended victim organised the attack.

We are familiar with this method from earlier instalments in the series. First, it is assumed that Stalin cannot have been responsible; then events are reconstructed to preserve that assumption. In Dimitrov’s case, political prestige gained in the struggle against the Nazis was turned into a supposed indication that he was a Nazi agent. Here, Trotsky -who miraculously survived a horrific armed attack- is accused of having organised the attack on himself. The very claim that needs to be proved is taken as fact from the outset of the narrative.

The rewarded “disaffected follower”

Bland applies the same method to Mercader’s life after his release from prison:

There is nothing to connect Stalin or Marxist-Leninists with the fact that on his release from his Mexican prison the assassin went to Czechoslovakia. By 1960 Stalin himself had been dead for eight years and Czechoslovakia was ruled by a gang of anti-socialist revisionists.[2]

First, let us correct a minor chronological error: Stalin died in 1953. By 1960, therefore, seven years had passed since his death, not eight. But this simple miscalculation is not the main problem with Bland’s reasoning.

Mercader’s life after his release was not confined to Czechoslovakia. He travelled via Cuba to Czechoslovakia and then on to the Soviet Union. Far from ostracising him, the Soviet leadership awarded him the title of Hero of the Soviet Union and the Order of Lenin under Khrushchev, whom Bland regarded as a treacherous “revisionist”. He later settled in Cuba and, in 1974, began working as an adviser in the Cuban Ministry of the Interior. He died in Havana in 1978. Trotsky’s supposedly disillusioned follower spent the rest of his life under the patronage of Stalinist regimes and even held a post in the state apparatus of one of them.

Ramón Mercader with Fidel Castro’s elder brother, Ramón Castro, in Cuba.

Bland’s reasoning explains nothing. The fact that Stalin was no longer alive in 1960 says nothing about his responsibility for the murder committed in 1940. Nor does calling subsequent Soviet leaders “revisionists” erase the role played by Stalin and his executioners in organising the murder, Mercader’s ties to Soviet intelligence, or the fact that he was later rewarded for that murder.

Instead of examining the historical connections, Bland uses his own political classifications as grounds for denying them. Responsibility for what was done under Stalin’s rule is shifted onto “hidden revisionists”, while the connections that emerged after Stalin’s death are attributed to overt “revisionists”. In every case, Stalin is absolved of responsibility.

From all this, Bland draws the following conclusion:

There is, therefore, no truth whatsoever in the theory that in 1940 Trotsky represented any kind of threat to Stalin and his aims.[2]

.Ramón Mercader’s grave in
Kuntsevo Cemetery, Moscow.
He is buried under the name
Ramón Ivanovich López.

This claim by Bland also directly contradicts the narrative of the Moscow show trials, which he himself defended. In those trials, Trotsky was portrayed as the head of an international conspiracy organising acts of sabotage and assassinations to overthrow the Soviet leadership. Yet Bland maintains that by 1940 Trotsky posed no threat whatsoever to Stalin or his aims. How, then, can these two accounts be reconciled? On what grounds can one conclude that Trotsky, portrayed at the trials as such a grave danger, posed no threat at all just a few years later? The explanation Bland offers to exonerate Stalin thus raises questions about the very official narrative he defends.

Bland uses the same method to defend Stalin in every example we have examined in these four articles. Rather than assessing Stalin’s responsibility on the basis of historical research, he assumes from the outset that Stalin bore no responsibility and reshapes history accordingly. People who do not fit this assumption are recast as hidden enemies, documents are reduced to insignificant details, and political murders are turned into plots devised by the opposing side.

We cannot know with certainty whether Bland truly believed what he said. Yet what matters in historical scholarship is not the author’s sincerity but how his claims relate to the evidence and how he deals with the facts he encounters. Sincerely believing a claim does not make it historically true, nor does it excuse denying facts established by documentary evidence.

[1] Bill Bland, The Restoration of Capitalism in the Soviet Union. Online text: oneparty.co.uk.

[2] Bill Bland, “The Assassination of Trotsky”, February 1994, Marxists Internet Archive.

Concluded

Contemporary Stalinist “historians”: Bill Bland (1)

Contemporary Stalinist “historians”: Bill Bland (2)

Contemporary Stalinist “historians”: Bill Bland (3)

Çağdaş Stalinist “tarihçiler”: 

Bill Bland (4)

Bill Bland’la ilgili bir önceki yazıyı, onun “belgelerle ortaya konmuş bir başka tarihsel olguyu nasıl akıl almaz bir pişkinlikle inkâr ettiğini” ele alacağımı söyleyerek bitirmiştim.

Şimdi o konuya gelelim.

Sheldon Harte

Konumuz, 1940 yılında Lev Trotskiy’e yönelik iki suikast girişimi. Bunlardan ilki, 24 Mayıs’ta Trotskiy’in Meksika’daki evine düzenlenen silahlı baskındı. Trotskiy ve ev halkı bu saldırıdan mucize eseri sağ kurtuldu; baskın sırasında ölen olmadı. Ancak Trotskiy’in Amerikalı gönüllü koruma görevlilerinden Sheldon Harte -daha sonra Stalinist bir ajan olduğu ortaya çıkacaktı- saldırganlarla birlikte olay yerinden ayrıldı. Harte, sonrasında operasyonu yürüten kıdemli bir NKVD ajanının talimatıyla öldürüldü.

İkinci ve daha çok bilinen girişim ise 20 Ağustos’ta Ramón Mercader’in Trotskiy’in çalışma odasında gerçekleştirdiği buz baltalı saldırıydı. Trotskiy, aldığı ağır yaranın ardından ertesi gün yaşamını yitirdi.

Bland’a göre ilk saldırı, bizzat Trotskiy’in veya onunla iş birliği yapan kişilerin düzenlediği, Stalin’i ve Sovyetler Birliği’ni kötü göstermeyi hedefleyen sahte bir suikast girişimiydi:

Meksikalı yetkililerin, Trotskiy’in evine yönelik “saldırının” Trotskiy tarafından veya onunla iş birliği içinde düzenlenmiş sahte bir olay olduğunun açığa çıkması riskini almak yerine, “saldırıyı” gerçekleştirenler hakkındaki işlemleri durdurmayı tercih ettikleri açıktır.[1]

Bland, 1994 tarihli “Trotskiy Suikastı” başlıklı yazısında da aynı iddiayı savunuyor ve iki saldırının da Sovyet yönetimiyle bağlantısını reddediyordu:

Trotskistler, Mayıs 1940’ta Trotskiy’in evine girilmesinin onu öldürmeye yönelik gerçek bir girişim olduğunu ve hem bunun hem de ağustosta gerçekleşen suikastın Stalin’in emriyle Sovyet ajanları tarafından gerçekleştirildiğini ileri sürüyorlar.

Ancak Marksist-Leninistlerin bireysel terörizmi meşru bir mücadele biçimi olarak reddettikleri gerçeğini bir yana bıraksak bile, Stalin’i veya Sovyet hükümetini ne sahte girişimle ne de gerçek suikastla ilişkilendiren herhangi bir kanıt vardır.[2]

İkinci, “başarılı” saldırıyı gerçekleştiren Mercader de onun anlatısında bir Sovyet ajanı değil, Trotskiy’in hoşnutsuz, hayal kırıklığına uğramış bir takipçisiydi. Mercader’i böyle gösteren açıklama, suikastın hazırlıkları sırasında oluşturulmuştu; cinayetin ardından da Sovyet propagandasının kullandığı başlıca yalanlardan biri oldu. Bland, bu eski örtbas hikâyesini tarihsel bir açıklama olarak yeniden sunar.

İlk saldırıda oluşan kurşun deliklerinin bazıları.

Kısacası Bland, iki suikast girişiminin de Stalin ve Sovyet yönetimiyle bağlantısını reddeder. Stalin’i aklama çabasını, çok sayıda belge ve tanıklıkla ortaya konmuş bir cinayet örgütlenmesini bütünüyle inkâr etme noktasına vardırır. Stalin’in NKVD’ye Trotskiy’in öldürülmesi emrini bizzat verdiğini gösteren kanıtları ve tanıklıkları burada tek tek aktarmayacağız.

Aslında bu yazıyı burada, “Bland tarihsel gerçekleri akıl almaz bir utanmazlıkla inkâr eden biriydi” diyerek bitirsek yanlış bir iş yapmış olmayız diye düşünebiliriz. Bariz gerçekleri böylesine pervasızca inkâr eden ve çarpıtan birinin iddiaları üzerinde daha fazla durmanın ne anlamı olabilir? Bu deli saçmalarına inanan ve bunları dile getirdiği için Bland’a hayranlık duyanlar varsa, bırakalım onlar da kendi ürettikleri sanrıların içinde yaşamayı sürdürsünler, diyebiliriz.

Ancak mesele yalnızca Bland’ın neye inandığı ya da takipçilerinin onu nasıl gördüğü değil. Bu iddialar kitaplar, siyasi yayınlar ve sosyal medya aracılığıyla hâlâ dolaşıma sokuluyor; tarihsel bilgi arayan okurlara bu yalanlar Marksist bir açıklama olarak sunuluyor. Dolayısıyla bu iddiaları yanıtsız bırakmak, üzerinde durmaya değmeyecek deli saçmaları olarak adlandırıp geçmek, tarihsel gerçeklerin yerini Stalin’i aklamak için üretilmiş -ne kadar abuk sabuk olsalar da- yalan ve tahrifatın almasına göz yummak olur.

Eski bir iftiranın yeniden dolaşıma sokulması

Bland’ın Mayıs saldırısı hakkındaki iddiasının özgün bir yanı yok. “Kendi kendine saldırı” (self-assault) yalanı, baskının hemen ardından Stalinist basın tarafından ortaya atılmış; hiçbir kanıt sunulmaksızın Meksika’daki burjuva basınının ve uluslararası basının bir bölümünde papağan gibi tekrarlanmıştı. Bland’ın yaptığı, bu eski Stalinist iftirayı “Marksist-Leninist” tarihçilik kılığında yeniden dolaşıma sokmak ve 1994 tarihli yazısında, olaydan yarım yüzyılı aşkın bir süre sonra hâlâ savunmaktı.

Üstelik Bland, bu anlatıyı Meksikalı yetkililerin tutumuna da uyguluyor. Yetkililerin, saldırının Trotskiy tarafından veya onunla iş birliği içinde düzenlenmiş sahte bir olay olduğunun açığa çıkmasından çekindikleri için saldırganlar hakkındaki işlemleri durdurduklarını ileri sürüyor. Böylece hiçbir kanıt sunmadan, Meksikalı yetkililere de Stalin’e ve Sovyetler Birliği’ne kara çalmayı hedefleyen bu sözde tertibi gizleme niyeti atfediyor.

Siqueiros sorguda

Oysa saldırıya ilişkin soruşturma yürütüldü ve saldırgan grubun başındaki Stalinist Meksikalı ressam David Alfaro Siqueiros tutuklandı. Daha sonra, bir başka tanınmış Stalinistin, şair ve diplomat Pablo Neruda’nın sağladığı vizeyle Şili’ye gitti. Siqueiros’un cezaevinden çıkıp ülke dışına gidebilmiş olması, saldırının sahte olduğunu göstermez. Bland ise saldırganın sorumluluğunu tartışmak yerine, hedef alınan kişiyi saldırının tertipçisi ilan ediyor.

Bu yöntemi dizinin önceki bölümlerinden tanıyoruz. Önce Stalin’in sorumlu olamayacağı kabul ediliyor; ardından olaylar bu kabulü koruyacak biçimde yeniden kurgulanıyor. Dimitrov söz konusu olduğunda Nazilere karşı kazanılmış siyasi itibar, Nazi ajanlığının işaretine dönüştürülüyordu. Burada ise korkunç bir silahlı saldırıdan mucize eseri sağ kurtulan Trotskiy, kendisine yönelik saldırıyı düzenlemekle suçlanıyor. Kanıtlanması gereken iddia, anlatının daha başında gerçek kabul ediliyor.

Ödüllendirilen “hoşnutsuz takipçi”

Bland, Mercader’in cezaevinden çıktıktan sonraki hayatını da aynı yöntemle ele alıyor:

Katilin Meksika’daki cezaevinden çıktıktan sonra Çekoslovakya’ya gitmesiyle Stalin’i veya Marksist-Leninistleri ilişkilendiren hiçbir şey yoktur. 1960’a gelindiğinde Stalin’in ölümünün üzerinden sekiz yıl geçmişti ve Çekoslovakya, sosyalizm karşıtı revizyonistlerden oluşan bir çete tarafından yönetiliyordu.[2]

Önce küçük bir tarih hatasını düzeltelim: Stalin 1953’te öldü. Dolayısıyla 1960’ta ölümünün üzerinden sekiz değil, yedi yıl geçmişti. Ancak Bland’ın muhakemesindeki asıl sorun bu basit hesap hatası değil.

Mercader’in tahliye sonrasındaki hayatı Çekoslovakya’dan ibaret değildi. Küba üzerinden Çekoslovakya’ya, ardından Sovyetler Birliği’ne gitti. Sovyet yönetimi onu dışlamak şöyle dursun, Bland’ın hain bir “revizyonist” saydığı Hruşçov’un yönetimi sırasında “Sovyetler Birliği Kahramanı” unvanıyla ve Lenin Nişanı’yla ödüllendirdi. Daha sonra Küba’ya yerleşti ve 1974’te Küba İçişleri Bakanlığında danışman olarak çalışmaya başladı. 1978’de Havana’da öldü. Trotskiy’in sözde hayal kırıklığına uğramış takipçisi, hayatının geri kalanını Stalinist yönetimlerin himayesinde geçirmiş, üstelik bu yönetimlerden birinin devlet aygıtında görev üstlenmişti.

Ramon Mercader, Fidel’in ağabeyi Ramon Castro ile Küba’da.

Bland’ın ileri sürdüğü gerekçe, mantıksal olarak hiçbir şeyi açıklamaz. Stalin’in 1960’ta hayatta olmaması, 1940’ta işlenen cinayetteki sorumluluğu hakkında hiçbir şey söylemez. Sonraki Sovyet yöneticilerine “revizyonist” demek de cinayetin örgütlenmesinde Stalin’in ve cellatlarının oynadıkları rolü, Mercader’in Sovyet istihbaratıyla ilişkisini ve daha sonra da işlediği cinayet nedeniyle ödüllendirildiği gerçeğini ortadan kaldırmaz.

Bland, tarihsel bağlantıları incelemek yerine, kendi siyasi sınıflandırmalarını bu bağlantıları inkâr etmenin gerekçesi olarak kullanıyor. Stalin döneminde yapılanların sorumluluğu “gizli revizyonistlere”, Stalin’in ölümünden sonra ortaya çıkan bağlantılar ise açık “revizyonistlere” yükleniyor. Stalin, her durumda sorumluluktan kurtarılıyor.

Bland bütün bunlardan şu sonucu çıkarıyor:

Dolayısıyla Trotskiy’in 1940’ta Stalin ve onun amaçları açısından herhangi bir tehdit oluşturduğu teorisinde hiçbir doğruluk payı yoktur.[2]

Moskova'daki Kuntsevo
Mezarlığı'nda bulunan
Ramon Mercader'in mezarı.
Ramon Ivanoviç Lopez
adıyla gömülüdür.

Bland’ın bu iddiası, savunduğu göstermelik Moskova Duruşmaları’nın anlatısıyla da doğrudan çelişir. Duruşmalarda Trotskiy, Sovyet yönetimini devirmek için sabotajlar ve suikastlar örgütleyen uluslararası bir komplonun başı olarak gösteriliyordu. Bland ise 1940’a gelindiğinde onun Stalin ve amaçları açısından hiçbir tehdit oluşturmadığını söylüyor. Peki, bu iki anlatı nasıl bağdaştırılıyor? Duruşmalarda böylesine büyük bir tehlike olarak sunulan Trotskiy’in birkaç yıl sonra hiçbir tehdit oluşturmadığı sonucuna hangi gerekçeyle varılıyor? Bland’ın Stalin’i aklamak için başvurduğu açıklama, savunduğu resmî anlatının kendisine de sorular yöneltiyor.

Bland’ın Stalin’i savunmak için başvurduğu yöntem, bu dört yazıda ele aldığımız örneklerin hepsinde aynı. Tarihsel araştırmadan hareketle Stalin’in sorumluluğunu değerlendirmek yerine, onun hiçbir sorumluluk taşımadığını peşinen kabul edip tarihi buna göre düzenliyor. Bu kabulle bağdaşmayan kişiler gizli düşmanlara, belgeler önemsiz ayrıntılara, siyasi cinayetler ise karşı tarafın tertiplerine dönüştürülüyor.

Bland’ın söylediklerine gerçekten inanıp inanmadığını kesin olarak bilemeyiz. Ancak tarihçilik bakımından belirleyici olan, yazarın içtenliği değil, iddialarının kanıtlarla ilişkisi ve karşısına çıkan olguları nasıl ele aldığıdır. Bir iddiaya içtenlikle inanmak, onu tarihsel gerçek hâline getirmez; belgelerle ortaya konmuş olguları inkâr etmeyi de mazur göstermez.

[1] Bill Bland, The Restoration of Capitalism in the Soviet Union. Çevrimiçi metin: oneparty.co.uk.

[2] Bill Bland, “The Assassination of Trotsky”, Şubat 1994, Marxists Internet Archive. Alıntılar İngilizce aslından çevrilmiştir.

Bitti

Çağdaş Stalinist “tarihçiler”: Bill Bland (1)

Çağdaş Stalinist “tarihçiler”: Bill Bland (2)

Çağdaş Stalinist “tarihçiler”: Bill Bland (3)

Contemporary Stalinist “historians”:

Bill Bland (3)

Bill Bland

As noted in the previous instalment, the organisation headed by Bill Bland sought to shift responsibility for the Popular Front policy -which politically subordinated the working class to the bourgeoisie- from Stalin to Dimitrov. The attempt to distance Stalin from these policies by portraying them as the work of revisionists was an atypical ideological manoeuvre, seldom encountered within the Stalinist movement.

The purpose of this historically indefensible ideological operation, performed without anaesthetic, was to absolve Stalin of responsibility for a counter-revolutionary policy that politically subordinated the working class to the bourgeoisie. To this end, responsibility for the disastrous political line was shifted onto one of his subordinates, Dimitrov, whom Stalin himself had appointed to head the Comintern. As part of this effort, Dimitrov was alleged to be an agent of imperialism and even of Nazism.

Following this operation, which distorted historical facts, Stalin continued, in Bland’s narrative, to stand for what was right and to represent revolutionary policies, while the Popular Front policies -which reduced the working class to the role of defending private ownership of the means of production and the capitalist state- were attributed to those around him. To carry out an atypical Stalinist ideological operation, Bland resorted to a typical Stalinist manoeuvre.

To recognise that this claim -an attempt to invert the power relationship between the Comintern and Stalin- was incompatible with historical facts, indeed downright absurd, one did not need to wait for the partial opening of the archives following the collapse of the Stalinist regimes in Eastern Europe and the Soviet Union. Even when the claim was first advanced, before various documents on the matter had come to light, there was nothing credible about Bland’s “theses”.

However, the subsequent opening of the archives made it possible to examine in far greater detail how the relationship between Stalin and Dimitrov functioned. An important selection of these documents was brought together in the volume Dimitrov and Stalin, 1934-1943: Letters from the Soviet Archives, published in 2000 -around a year before Bland’s death- in Yale University Press’s Annals of Communism series.[1]

The volume, edited by Alexander Dallin and Fridrikh Igorevich Firsov, consists chiefly of more than fifty secret letters sent by Dimitrov to Stalin, alongside documents concerning the activities of the Comintern. Stalin’s annotations on some of the documents, entries reproduced from Dimitrov’s diary and the editors’ explanations provide further political context for the correspondence.

These documents show that the narrative Bland defended is incompatible with the facts. Dimitrov was not a leader who had managed to remain outside Stalin’s sphere of authority and influence and determine the Comintern’s political line together with other “secret revisionists”; he was a Comintern official who referred important matters to Stalin and his inner circle and awaited their views and instructions. The decisive authority in determining the Comintern’s basic strategic direction, including the shift to the Popular Front policy, lay with Stalin and the Kremlin bureaucracy he headed.

This does not, of course, mean that Dimitrov was wholly passive, formulated no proposals or played no role in shaping policy. Indeed, the book includes his July 1934 proposal for a change in policy, together with Stalin’s annotations. Yet developing such proposals is not the same as having ultimate political authority. Dimitrov’s “contributions” remained secondary and took shape within a power relationship in which he was subordinate to Stalin; they cannot therefore be used to absolve Stalin of responsibility for the policy.

We do not know whether Bland was aware of this book, published around a year before his death, or whether he had the opportunity to read it. Nor do we have enough information about his health in the final months of his life to judge to what extent he was able to read and assess the book.

Yet for Bland’s present-day followers-those who regard him as an important Marxist theorist and historian-the same uncertainties cannot serve as an excuse. After all, the book was published more than a quarter of a century ago and has been available to readers ever since.

As I noted above, we did not need this book to see the absurdity of the far-fetched claims made by Bland and his organisation about Dimitrov. Yet continuing to defend these claims in the face of “new” and indisputable documents and facts amounts to committing an even graver offence against historical reality. Those who promote Bland as an important Marxist historian must confront these claims of his.

Moreover, Stalinists who still hold Bland in high esteem today must also confront another important source published after the collapse of the Stalinist regimes: Dimitrov’s diary. First published in Bulgarian in 1997, the diary appeared in an abridged English edition edited by Ivo Banac in 2003. It was translated into Turkish by Rüstem Aziz and published by TÜSTAV in three volumes in 2004-2005.[2]

The diary is an important source that complements the correspondence: it allows us to trace, through Dimitrov’s own records, his meetings with Stalin, the instructions he received from him and how the Comintern’s political line was shaped.

In the next instalment, I shall conclude this mini-series by examining how Bland, with astonishing brazenness, denied yet another historical fact established by documentary evidence.

[1] Alexander Dallin and Fridrikh Igorevich Firsov (eds), Dimitrov and Stalin, 1934-1943: Letters from the Soviet Archives, Russian documents translated into English by Vadim A. Staklo, Annals of Communism, Yale University Press, New Haven and London, 2000.

[2] Georgi Dimitrov, The Diary of Georgi Dimitrov, 1933-1949, edited and introduced by Ivo Banac; German sections translated by Jane T. Hedges, Russian sections by Timothy D. Sergay and Bulgarian sections by Irina Faion, Yale University Press, New Haven and London, 2003. Turkish edition: Georgi Dimitrov, Günlük, trans. Rüstem Aziz, TÜSTAV, Istanbul; vol. 1: 9 March 1933-31 August 1939, 2004; vol. 2: 1 September 1939-5 May 1945, 2004; vol. 3: 6 May 1945-6 February 1949, 2005.

To be continued

Contemporary Stalinist “historians”: Bill Bland (1)

Contemporary Stalinist “historians”: Bill Bland (2)

Contemporary Stalinist “historians”: Bill Bland (4)

Çağdaş Stalinist “tarihçiler”: 

Bill Bland (3)

Bill Bland

Bir önceki bölümde işaret ettiğimiz gibi, Bill Bland’ın başında yer aldığı örgüt, işçi sınıfını burjuvaziye siyasi olarak tabi kılan Halk Cephesi politikasının sorumluluğunu Stalin’den alıp Dimitrov’a yüklemeye çalıştı. Halk Cephesi politikalarını revizyonistlerin eseri sayarak Stalin’i bu politikalardan ayırmaya çalışmak, Stalinist hareket içinde sık görülmeyen, atipik bir ideolojik operasyondu.

Tarihsel olarak savunulması mümkün olmayan bu narkozsuz ideolojik operasyonun amacı, işçi sınıfını burjuvaziye siyasal olarak tabi kılan karşı-devrimci bir politikadan Stalin’i aklamaktı. Bunun için, felaketlere yol açan siyasi çizginin sorumluluğu onun bir astına, Komintern’in başına bizzat Stalin tarafından getirilmiş olan Dimitrov’a aktarılıyordu. Bu amaçla Dimitrov’un emperyalizmin ve hatta Nazizmin ajanı olduğu öne sürülüyordu.

Tarihsel gerçekleri çarpıtan bu operasyonun ardından, Bland’ın anlatısında Stalin doğru olanı, devrimci politikaları temsil etmeyi sürdürüyor; işçi sınıfını üretim araçları üzerinde özel mülkiyetin ve kapitalist devletin savunucusu konumuna düşüren Halk Cephesi politikaları ise çevresindeki kişilerin eseri sayılıyordu. Bland, atipik bir Stalinist ideolojik operasyonu gerçekleştirmek için tipik bir Stalinist manevraya başvuruyordu.

Komintern ile Stalin arasındaki iktidar ilişkisini tersine çevirmeye çalışan bu iddianın tarihsel gerçeklerle bağdaşmadığını, hatta düpedüz saçma olduğunu görmek için Doğu Avrupa’da ve Sovyetler Birliği’nde Stalinist rejimlerin çökmesinin ardından kısmen açılan arşivleri beklemek gerekmiyordu. İddianın ilk ortaya atıldığı, konuyla ilgili çeşitli belgelerin henüz gün ışığına çıkmadığı dönemde de Bland’ın bu “tezlerinin” inandırıcı bir yanı yoktu.

Ancak sonradan açılan arşivler, Stalin ile Dimitrov arasındaki ilişkinin nasıl işlediğini çok daha ayrıntılı biçimde incelemeyi mümkün kıldı. Bu belgelerden önemli bir seçki, 2000 yılında, Bland’ın ölümünden yaklaşık bir yıl önce, Yale University Press’in Annals of Communism dizisinde yayımlanan Dimitrov and Stalin, 1934-1943: Letters from the Soviet Archives adlı kitapta bir araya getirildi.[1]

Alexander Dallin ve Fridrih İgoreviç Firsov’un yayına hazırladığı eser, ağırlıkla Dimitrov’un Stalin’e gönderdiği elliden fazla gizli mektubu ve Komintern’in faaliyetlerine ilişkin belgeleri içeriyor. Stalin’in bazı belgelere düştüğü notlar, Dimitrov’un günlüğünden aktarılan kayıtlar ve editörlerin açıklamaları, yazışmaların siyasi bağlamını tamamlıyor.

Bu belgeler, Bland’ın savunduğu hikâyenin gerçeklerle bağdaşmadığını ortaya koyuyor. Dimitrov, Stalin’in yetki ve etki alanının dışında kalabilmiş, Komintern’in siyasi çizgisini diğer “gizli revizyonistlerle” birlikte belirlemiş bir lider değil; önemli meseleleri Stalin’e ve onun yakın çevresine ileten, onlardan görüş ve talimat bekleyen bir Komintern yöneticisi. Halk Cephesi politikasına geçiş de dâhil olmak üzere, temel stratejik yönelişlerde belirleyici otorite ise Stalin ve onun başında bulunduğu Kremlin bürokrasisi.

Bu, Dimitrov’un tamamen edilgen bir konumda olduğu, hiçbir öneri geliştirmediği ya da politikaların oluşturulmasında rol oynamadığı anlamına gelmiyor elbette. Nitekim kitapta onun Temmuz 1934’te sunduğu politika değişikliği önerisi, Stalin’in üzerine düştüğü notlarla birlikte yer alıyor. Ancak bu tür öneriler geliştirmekle nihai siyasi otoriteye sahip olmak aynı şey değil. Dimitrov’un ikincil düzeyde kalan “katkıları”, Stalin’e tabi olduğu iktidar ilişkisi içinde şekilleniyor ve bu katkıdan hareketle Stalin’i politikanın sorumluluğundan çıkarmak mümkün değil.

Bland’ın, ölümünden yaklaşık bir yıl önce yayımlanan bu kitaptan haberdar olup olmadığını ya da onu okuma fırsatı bulup bulmadığını bilmiyoruz. Yaşamının son aylarındaki sağlık durumunun kitabı okuyup değerlendirmesine ne ölçüde elverdiği konusunda da elimizde yeterli bilgi yok.

Ancak Bland’ın bugünkü takipçileri, yani onu önemli bir Marksist teorisyen ve tarihçi olarak görenler açısından aynı belirsizlikler bir mazeret oluşturamaz. Sonuçta kitap çeyrek asrı aşan bir süre önce yayımlandı ve o zamandan beri okurların erişimine açık.

Yukarıda da belirttiğim gibi, Bland’ın ve örgütünün Dimitrov’la ilgili ipe sapa gelmez iddialarının saçmalığını görmek için bu kitaba ihtiyacımız yoktu. Ancak “yeni” ve inkârı mümkün olmayan belgeler ve olgular karşısında bu iddiaları savunmayı sürdürmek, tarihsel gerçekliğe karşı daha da ağır bir suç işlemek anlamına geliyor. Bland’ı önemli bir Marksist tarihçi olarak öne çıkaranların, onun bu iddialarıyla hesaplaşmaları gerekir.

Üstelik Bland’ı bugün hâlâ el üstünde tutan Stalinistlerin hesaplaşması gereken, Stalinist rejimlerin çöküşünden sonra yayımlanmış bir başka önemli kaynak daha var: Dimitrov’un günlüğü. İlk kez 1997’de Bulgarca yayımlanan günlük, 2003’te Ivo Banac’ın yayına hazırladığı kısaltılmış bir İngilizce baskıyla okura sunuldu. Türkçe çevirisi ise Rüstem Aziz tarafından yapıldı ve TÜSTAV tarafından 2004-2005 yıllarında üç cilt olarak yayımlandı.[2]

Günlük, yazışmaları tamamlayan önemli bir kaynak: Dimitrov’un Stalin’le görüşmelerini, ondan aldığı talimatları ve Komintern’in siyasi çizgisinin nasıl şekillendiğini kendi kayıtlarından izlememizi sağlıyor.

Bir sonraki bölümde, Bland’ın belgelerle ortaya konmuş bir başka tarihsel olguyu nasıl akıl almaz bir pişkinlikle inkâr ettiğini ele alarak bu mini diziyi bitireceğim.

[1] Alexander Dallin ve Fridrikh Igorevich Firsov (haz.), Dimitrov and Stalin, 1934-1943: Letters from the Soviet Archives, Rusça belgeleri İngilizceye çeviren Vadim A. Staklo, Annals of Communism, Yale University Press, New Haven ve Londra, 2000.

[2] Georgi Dimitrov, The Diary of Georgi Dimitrov, 1933-1949, giriş ve yayına hazırlama: Ivo Banac; Almanca bölümleri çeviren Jane T. Hedges, Rusça bölümleri çeviren Timothy D. Sergay, Bulgarca bölümleri çeviren Irina Faion, Yale University Press, New Haven ve Londra, 2003. Türkçe baskı: Georgi Dimitrov, Günlük, çev. Rüstem Aziz, TÜSTAV, İstanbul; c. 1: 9 Mart 1933–31 Ağustos 1939, 2004; c. 2: 1 Eylül 1939–5 Mayıs 1945, 2004; c. 3: 6 Mayıs 1945-6 Şubat 1949, 2005.

Devam edecek

Çağdaş Stalinist “tarihçiler”: Bill Bland (1)

Çağdaş Stalinist “tarihçiler”: Bill Bland (2)

Çağdaş Stalinist “tarihçiler”: Bill Bland (4)