Gorbachev’s statistics on the agricultural sector

The misery of Soviet agriculture and bureaucratic waste

Mikhail Gorbachev 

By the mid-1980s, the acute problems afflicting the Soviet Union’s agricultural sector went far beyond the decades-old productivity problems at the stage of production. They formed part of a broader structural crisis encompassing the entire chain from field to table. Deficiencies in the harvesting, processing, storage, transport and packaging of agricultural produce meant that a significant proportion of output was wasted before it ever reached the consumer.

Shortly after his election as General Secretary, at a Politburo meeting held on 11 April 1985, Mikhail Gorbachev presented data on the agricultural and food system which showed that the Soviet food system was not merely inefficient, but had also become extraordinarily wasteful. The agricultural statistics presented by the newly elected General Secretary to the members of the Politburo may be summarised as follows:

• In the processing of agricultural produce, 50-60 per cent of the work was still done by hand. Labour productivity in this area was two and a half times lower than in capitalist countries.

• A total of 1,300 factories producing milk, cheese and butter, 200 meat-processing and packaging plants, 103 canneries and 60 starch and glucose syrup factories had been built without waste-treatment facilities. The result was serious damage to the environment.

• The weakest link in the processing of agricultural produce was storage. Existing storage facilities for fruit, vegetables and potatoes met only 26 per cent of the required capacity; moreover, even those facilities fell short of contemporary standards.

• Of the 11.2 million storage units, only one-third were equipped with cooling systems, and only 19 per cent with ventilation systems. In the sugar industry, only 20 per cent of sugar beet could be stored under suitable conditions.

• Many regions did not have enough grain silos. Some 140 meat-processing and packaging plants lacked refrigeration systems, while 42 per cent of the facilities were in urgent need of major repairs.

• Only 55 per cent of the demand for the modern machinery and equipment required to process agricultural produce was being met. As a result of these conditions, losses of agricultural raw materials could reach as high as 25 per cent.

• In the trade sector alone, storage and transport losses were enormous: 1 million tonnes of potatoes, around 1.3 million tonnes of vegetables, and 3-4 million tonnes of sugar beet were going to waste. In addition, 100,000 tonnes of meat was lost during the preparation of cattle for slaughter and their transport.

• Eight million tonnes of milk was being fed to calves; 18 million tonnes of skimmed milk and 6.5 million tonnes of whey were being used as animal feed. Because of insufficient processing capacity, up to 1 million tonnes of fish was going to waste.

• The food industry’s need for modern packaging methods was being met by only 50 per cent. For manufactured goods, the figure fell to 30 per cent, and for fruit and vegetables to just 10 per cent. Inadequate packaging led to the spoilage of fruit and vegetables and caused enormous losses.

• Gorbachev concluded by saying that, if cooperative workers had enough reliable transport vehicles at their disposal, they could increase purchases of agricultural produce from the population by 15-20 per cent - equivalent to 1.5 billion roubles.

On the basis of these bleak figures, Soviet agriculture in the mid-1980s could be likened to a giant with large-scale productive capacity, yet structurally half-paralysed. [*] Possessing some of the world’s most extensive agricultural land, the Soviet Union was nonetheless compelled in the 1980s to import colossal quantities of grain from the imperialist countries in order to feed its own population and sustain its livestock programmes. The record 55.5 million tonnes of grain imported in 1984/85 was not merely the outcome of a poor harvest; it was the reflection, in foreign trade statistics, of the structural blockages that had accumulated within the Soviet agricultural and food system over many years. [**]

To see the picture more clearly, it is necessary to compare it with the situation in the imperialist countries. Food loss and waste were, of course, by no means absent in those countries; within the logic of the capitalist mode of production, considerable waste was generated, particularly at the retail and consumer stages. Yet the nature of waste in the Soviet Union was different. The former may be called capitalist waste, the latter bureaucratic waste. In the Soviet Union, bureaucratic losses were concentrated above all at the stages of harvesting, storage, processing, packaging and transport.

A cartoon by the French cartoonist Plantu satirising the Soviet agricultural bureaucracy. The line at the bottom encapsulates how the bureaucracy reduced workers’ alienation from the production process to a mere “lack of motivation”: “Whatever we do, they simply won’t be motivated!”

From the 1950s onwards, cold-chain systems, refrigerated transport, modern packaging, supermarket logistics and food-processing technologies became increasingly widespread in the imperialist countries, whereas in the Soviet Union most storage facilities lacked even adequate cooling and ventilation systems. This was not merely a matter of technical backwardness; it was also the outcome of the hierarchy of priorities built into the bureaucratic planning system. The plan could record production in terms of tonnage, but it could not guarantee, to the same extent, the product’s ultimate use-value - that is, whether it actually reached the consumer.

Gorbachev’s 1985 observation that “the weakest link was storage” was no coincidence. It was the predictable outcome of a bureaucratic allocation of resources which, for decades, had treated agricultural infrastructure as a secondary priority. The Stalinist regime, with its emphasis on heavy industry, defence and large-scale production targets, had consistently pushed into the background the question of how agricultural produce was to be preserved after the harvest, processed, packaged and delivered to the consumer. This neglect was directly connected to the chronic shortages of consumer goods that became one of the fundamental problems of everyday life for broad layers of the Soviet population: even when output appeared, on paper, to have been produced, it often failed to reach either the table or the shelves because it could not be processed, stored or distributed in time. [***]

The Soviet food system bore a striking resemblance to the pattern which, many years later, the FAO would identify in its general classification of food losses for developing - or, in the older terminology, underdeveloped - countries: losses were concentrated not, as in industrialised countries, primarily at the retail and consumer stages, but rather after harvest, during storage, processing and transport. [****]

Another dimension of this colossal waste was the alienation produced by bureaucratic planning. In the absence of socialist democracy, workers who had no say in the planning process could not become the real controllers of production and distribution. Meanwhile, potatoes rotting in storage, meat-processing plants without refrigeration, or vegetables spoiling for lack of packaging remained mere entries in a bureaucratic ledger, losses for which no one was held directly accountable. For this reason, socialist democracy is not only a morally or politically desirable principle; it is also a vital condition for economic efficiency, for the preservation of social resources, and for the organisation of production in accordance with real needs.

History, however, is never short of ironies. From 1978 until his election as General Secretary in 1985, Gorbachev had himself been one of the highest-ranking party officials responsible for agriculture in the Soviet Union. Thus, the bleak picture he presented to the Politburo in the spring of 1985, in his capacity as General Secretary, was not merely a legacy he had inherited; it was also the product of the very bureaucratic apparatus in which he himself had been directly involved for years.

[*] By the mid-1980s, the problems of the Soviet agricultural sector were not confined to the statistics Gorbachev presented to the Politburo. There were numerous structural weaknesses, including design flaws in tractors and combine harvesters, frequent breakdowns of agricultural machinery, shortages of spare parts, and inadequate maintenance and repair services. A more comprehensive analysis of Soviet agriculture would require a far more extensive study; for that reason, these issues will not be examined separately in the present article.

[**] According to a 1986 USDA report, the USSR imported a record 55.5 million tonnes of grain in the 1984/85 marketing year. See United States Department of Agriculture, USSR Agriculture and Trade Report, May 1986.

[***] See, Stalin’s “theoretical contribution”; The testimony of Gün Benderli; The testimony of Vera Tulyakova Hikmet; The testimony of Anatoly Chernyaev; The testimony of Anthony Barnett; The testimony of Zekeriya Sertel (2); The testimony of Zekeriya Sertel (1); Queue etiquette in Stalinist Albania

[****] FAO, Global Food Losses and Food Waste: Extent, Causes and Prevention, Rome, 2011. The report notes that, while the overall level of food loss and waste in industrialised countries is comparable to that in developing countries, in developing countries more than 40 per cent of losses occur at the post-harvest and processing stages, whereas in industrialised countries more than 40 per cent occur at the retail and consumer stages.

Gorbaçov’un sunduğu tarım sektörü istatistikleri

Sovyet tarımının sefaleti ve bürokratik israf

Mihail Gorbaçov

1980’lerin ortalarında Sovyetler Birliği’nde tarım sektörünün yaşadığı akut sorunlar, üretim aşamasında on yıllardır süregelen verimlilik sorunlarının ötesinde, tarladan sofraya uzanan bütün zinciri kapsayan daha geniş bir yapısal krizin parçasıydı. Tarımsal ürünlerin hasadı, işlenmesi, saklanması, taşınması ve ambalajlanmasındaki yetersizlikler, ürünlerin önemli bir bölümünün tüketiciye ulaşmadan ziyan olmasına yol açıyordu.

Mihail Gorbaçov’un genel sekreter seçildikten kısa bir süre sonra, 11 Nisan 1985’te yapılan bir Politbüro toplantısında tarım ve gıda sistemine ilişkin aktardığı veriler, Sovyet gıda sisteminin yalnızca verimsiz değil, aynı zamanda olağanüstü derecede israfçı bir yapıya büründüğünü gösteriyordu. Çiçeği burnunda genel sekreterin Politbüro üyelerine sunduğu tarımsal istatistikler özetle şu bilgileri içeriyordu:

• Tarımsal ürünlerin işlenmesi alanında işlerin yüzde 50-60’ı hâlâ elle yapılıyordu. Tarımsal ürünlerin işlenmesinde emek üretkenliği, kapitalist ülkelerdekinin iki buçuk kat gerisindeydi.

• 1.300 süt, peynir ve tereyağı fabrikası, 200 et işleme ve paketleme tesisi, 103 konserve fabrikası ve 60 nişasta ve glikoz şurubu fabrikası, atık arıtma sistemi kurulmadan inşa edilmişti. Bunun sonucu olarak çevreye büyük zarar veriliyordu.

• Tarımsal ürünlerin işlenmesindeki en zayıf halka depolamaydı. Meyve, sebze ve patates için mevcut depolar, ihtiyaç duyulan kapasitenin yalnızca yüzde 26’sını karşılıyordu; üstelik var olan depoların kendisi de günün standartlarına uygun değildi.

• 11,2 milyon depolama biriminin yalnızca üçte birinde soğutma sistemi, yalnızca yüzde 19’unda ise havalandırma sistemi vardı. Şeker sektöründe pancarın sadece yüzde 20’si uygun depolarda muhafaza edilebiliyordu.

• Birçok bölgede yeterli tahıl silosu yoktu. 140 et işleme ve paketleme tesisinde soğutma sistemi bulunmuyordu; tesislerin yüzde 42’si ise acil ve kapsamlı onarıma ihtiyaç duyuyordu.

• Tarımsal ürünlerin işlenmesinde ihtiyaç duyulan modern makine ve teçhizat talebinin yalnızca yüzde 55’i karşılanabiliyordu. Bütün bu koşulların sonucu olarak tarımsal hammaddelerdeki kayıplar yüzde 25’e kadar ulaşıyordu.

• Sadece ticaret alanında, depolama ve taşıma sırasında çok büyük miktarlarda ürün kaybediliyordu: 1 milyon ton patates, yaklaşık 1 milyon 300 bin ton sebze, 3-4 milyon ton şeker pancarı ziyan oluyordu. Büyükbaş hayvanların kesime hazırlanması ve taşınması sırasında 100 bin ton et kaybediliyordu.

• 8 milyon ton süt buzağılara veriliyor; 18 milyon ton yağsız süt ve 6,5 milyon ton peynir altı suyu hayvan yemi olarak kullanılıyordu. İşleme kapasitesinin yetersizliği nedeniyle 1 milyon tona kadar balık bozuluyordu.

• Gıda sanayiinin modern ambalajlama yöntemlerine duyduğu ihtiyaç ancak yüzde 50 oranında karşılanabiliyordu. Sanayi ürünlerinin ambalajlanmasında bu oran yüzde 30’a, meyve ve sebzelerde ise yüzde 10’a düşüyordu. Ambalaj yetersizliği meyve ve sebzelerin bozulmasına ve çok büyük kayıpların ortaya çıkmasına neden oluyordu.

• Gorbaçov konuşmasını, kooperatif çalışanlarının ellerinde yeterli sayıda kaliteli nakliye aracı bulunması hâlinde, halktan tarımsal ürün alımlarını yüzde 15-20 oranında, yani 1,5 milyar ruble artırabileceklerini söyleyerek tamamlıyordu.

Bu iç karartıcı verilere bakarak, 1980’lerin ortasındaki Sovyet tarımını büyük ölçekli üretim kapasitesine sahip, ama yapısal olarak kısmi felç geçirmiş bir deve benzetmek mümkün. [*] Dünyanın en geniş tarımsal alanlarından birine sahip olan Sovyetler Birliği, kendi halkını beslemek ve hayvancılık programlarını sürdürebilmek için 1980’lerde emperyalist ülkelerden devasa miktarlarda tahıl ithal etmek zorunda kalıyordu. 1984/85 döneminde yapılan 55,5 milyon tonluk rekor tahıl ithalatı, yalnızca kötü bir hasadın sonucu değil, Sovyet tarım ve gıda sisteminin yıllar içinde biriktirdiği yapısal tıkanmanın dış ticaret rakamlarına yansımış hâliydi. [**]

Tabloyu daha iyi görebilmek için emperyalist ülkelerdeki durumla bir kıyaslama yapmak gerekiyor. Elbette bu ülkelerde de gıda kaybı ve israf yok değildi; kapitalist üretim tarzının kendi mantığı içinde, özellikle perakende ve tüketici aşamasında ortaya büyük bir israf çıkıyordu. Ancak Sovyetler Birliği’ndeki israfın niteliği farklıydı. İlkine kapitalist israf, ikincisine bürokratik israf diyebiliriz. Sovyetler Birliği’ndeki bürokratik kayıplar daha çok hasat, depolama, işleme, ambalajlama ve taşıma aşamalarında yoğunlaşıyordu.

Fransız karikatürist Plantu’nun Sovyet tarım bürokrasisini hicveden bir karikatürü. En alttaki cümle, bürokrasinin emekçilerin üretim sürecine yabancılaşmasını nasıl “motivasyon eksikliği” olarak gördüğünü özetliyor: “Ne yaparsak yapalım, bir türlü motive olmuyorlar!”

Emperyalist ülkelerde 1950’lerden itibaren soğuk zincir, frigorifik taşıma, modern ambalajlama, süpermarket lojistiği ve gıda işleme teknolojileri giderek yaygınlaşırken, Sovyetler Birliği’nde depoların büyük bölümünde yeterli soğutma ve havalandırma sistemi bile yoktu. Bu, yalnızca teknik bir geri kalmışlık değil, bürokratik planlama sisteminin öncelikler hiyerarşisinin de bir sonucuydu. Plan, ton cinsinden üretimi kayda geçirebiliyor; fakat ürünün nihai kullanım değerini, yani gerçekten tüketiciye ulaşıp ulaşmadığını aynı ölçüde güvence altına alamıyordu.

Gorbaçov’un 1985’te yaptığı “en zayıf halkanın depolama olduğu” saptaması bir tesadüf değildi. Bu, tarımsal altyapıyı on yıllar boyunca ikincil bir öncelik olarak gören bürokratik kaynak tahsisinin öngörülebilir sonucuydu. Ağır sanayiye, savunmaya ve büyük ölçekli üretim hedeflerine öncelik veren Stalinist rejim, tarımsal ürünlerin hasattan sonra nasıl korunacağı, nasıl işleneceği, nasıl paketleneceği ve tüketiciye nasıl ulaştırılacağı sorularını sürekli olarak ikinci plana itmişti. Bu ihmal, Sovyetler Birliği’nde geniş halk kesimlerinin gündelik hayatının temel sorunlarından biri hâline gelen kronik tüketim malları kıtlığıyla doğrudan bağlantılıydı: ürün kâğıt üzerinde üretilmiş görünse bile, çoğu zaman işlenemediği, saklanamadığı ya da zamanında dağıtılamadığı için tüketicinin sofrasına ve raflara ulaşamıyordu. [***]

Sovyet gıda sistemi, FAO’nun yıllar sonra gıda kayıpları üzerine yaptığı genel sınıflandırmada gelişmekte olan -eski ifadesiyle azgelişmiş- ülkeler için tarif ettiği örüntüye şaşırtıcı ölçüde benziyordu: kayıplar, sanayileşmiş ülkelerde olduğu gibi esas olarak perakende ve tüketici aşamasında değil, daha çok hasat sonrası, depolama, işleme ve taşıma aşamalarında yoğunlaşıyordu. [****]

Bu muazzam boyutlara ulaşan israfın bir başka yüzü de bürokratik planlamanın yarattığı yabancılaşmaydı. Sosyalist demokrasinin yokluğunda planlama sürecinde söz hakkı olmayan işçiler üretim ve dağıtım sürecinin gerçek denetleyicileri hâline gelemezken, depolarda çürüyen patates, soğutma sistemi olmayan et tesisi ya da ambalajsızlıktan bozulan sebze, hesabı kimse tarafından doğrudan sorulmayan bürokratik bir kayıp kalemi olarak kalıyordu. Bu nedenle sosyalist demokrasi yalnızca ahlaki ya da siyasal bakımdan arzu edilir bir ilke değildir; ekonomik etkinliğin, toplumsal kaynakların korunmasının ve üretimin gerçek ihtiyaçlara göre örgütlenmesinin de yaşamsal koşuludur.

Öte yandan tarihin ironileri bitmez. Gorbaçov, 1978’den genel sekreter seçildiği 1985’e kadar Sovyetler Birliği’nde tarımdan sorumlu en üst düzey parti yetkililerinden biriydi. Dolayısıyla 1985 baharında genel sekreter sıfatıyla Politbüro’ya sunduğu bu karanlık tablo, yalnızca devraldığı bir mirasın değil, kendisinin de yıllarca içinde yer aldığı bürokratik yönetim mekanizmasının bir sonucuydu.

[*] 1980’li yılların ortalarında Sovyet tarım sektörünün sorunları, Gorbaçov’un Politbüro üyelerine sunduğu bu istatistiklerle sınırlı değildi. Traktör ve biçerdöverlerdeki tasarım hataları, tarım makinelerinin sık arızalanması, yedek parça yokluğu, bakım-onarım hizmetlerinin yetersizliği gibi çok sayıda yapısal zaaf söz konusuydu. Sovyet tarımına yönelik daha bütünsel bir tahlil çok daha oylumlu bir çalışmayı gerektireceği için, bu yazıda söz konusu sorunlar üzerinde ayrıca durmayacağız. 

[**] USDA’nın 1986 tarihli bir raporuna göre SSCB, 1984/85 pazarlama yılında 55,5 milyon ton tahıl ithal ederek rekor düzeye ulaşmıştı. Bkz. United States Department of Agriculture, USSR Agriculture and Trade Report, Mayıs 1986.

[***] Bkz. Stalin’in “teorik katkısı”; Gün Benderli’nin tanıklığı; Vera Tulyakova Hikmet’in tanıklığı; Anatoliy Çernyayev’in tanıklığı; Anthony Barnett’in tanıklığı; Zekeriya Sertel'in tanıklığı (2); Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1); Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı

[****] FAO, Global Food Losses and Food Waste: Extent, Causes and Prevention, Roma, 2011. Raporda, sanayileşmiş ülkelerde gıda kayıp ve israfının gelişmekte olan ülkelerdeki düzeye yakın olduğu, ancak gelişmekte olan ülkelerde kayıpların yüzde 40’tan fazlasının hasat sonrası ve işleme aşamalarında; sanayileşmiş ülkelerde ise yüzde 40’tan fazlasının perakende ve tüketici aşamalarında ortaya çıktığı belirtilir.