Brezhnev’s final months:

The scandal in Baku (2)  

PART 1 | PART 2

A scene from the official welcoming ceremony in Baku in 1982.

After becoming head of the Azerbaijani Communist Party in 1969, Heydar Aliyev went on to rule the country for many years almost as though it were his own personal fiefdom. The extravagant display of sycophancy he staged during Brezhnev’s 1982 visit was, beyond doubt, not merely the product of a personal weakness of character.

The talk of “historic days” surrounding an empty official visit, the displays of national dancing, the flag-waving crowds lined up for miles along the route, and the exaggerated protocol more befitting the visit of a foreign head of state - all this was far more than the product of a tasteless fondness for ostentation. The real aim was to make oneself visible to the ageing leader in decline by offering up loyalty through the most extravagant gestures, to score points against rivals - including by eclipsing another Soviet republic regarded as a rival, even an enemy - and to consolidate one’s political standing and privileges in Moscow’s eyes. Among senior Stalinist officials, competition for office, influence and bureaucratic privilege, together with the intrigues that accompanied it, was one of the regime’s enduring features.

Aliyev, as a Stalinist political operator who knew the rules of this game all too well, squandered the country’s resources in order to stage a political spectacle that was lavish in form but utterly impoverished in substance.

The tragic thing was this: everyone, according to his place in the hierarchy, played his allotted part in this charade, more or less well. But by the early 1980s, very few people were left in the Soviet Union who still took part in it with any genuine belief. Just think of those who repeatedly broke into thunderous applause for a leader who could barely even read the text placed in front of him. Do you suppose there was even a single person among them who sincerely believed that what was being said truly deserved such applause, and that there was nothing - to put it mildly - odd about the whole spectacle?

Video footage from Brezhnev’s 1982 visit to Baku. Click on the image to watch the video.

In his diary, Chernyaev asked the following question about Aliyev in a tone of anger and disgust: “Is he just an idiot, or is he so cynical?” As a senior Stalinist apparatchik, Chernyaev’s indignation was directed above all at the fact that Aliyev had taken sycophancy and toadying towards the leader to grotesque excess. I very much doubt that he would have objected to a more “reasonable” degree of obsequiousness.

On the other hand, there was another side to the coin. Stalinist bureaucrats at the head of the Soviet republics could, amid the arbitrariness of a repressive police-state regime, find themselves exposed to risks that were sometimes more or less foreseeable and at other times wholly unexpected. Moreover, such risks could at times have devastating consequences.

An anecdote recounted by the journalist Murat Yetkin in his book Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı (A Book of Intrigues for the Curious), in connection with Brezhnev’s 1982 visit to Baku, allows us to see the other side of the coin. Aliyev told Yetkin, during the latter’s years at NTV, how Brezhnev’s 1982 visit to Baku had placed both him and his family in a dangerous situation. What Aliyev told Yetkin reveals the world of fear, panic and intrigue that lay behind this spectacle, which Chernyaev had observed from his own vantage point at the summit of the Kremlin bureaucracy.

Yetkin relates the story in his book as follows:

(…) Brezhnev decided to pay a visit to Azerbaijan.

In fact, this was a trip for which Aliyev had long been lobbying; the Soviet leader was to come not to Armenia, but once again to Azerbaijan, even though he had already visited it before.

But the decision came at a moment when Moscow was in turmoil.

When the plane from Moscow landed in Baku on 24 September 1982, an even more alarming picture emerged: Brezhnev’s health had deteriorated badly, and he had all but turned into a living corpse.

Aliyev’s wife, Zarifa, was an ophthalmologist, a physician. The moment she saw Brezhnev coming down the steps of the plane, she whispered in Aliyev’s ear: “Get rid of him at once - send him back. He mustn’t die here.”

Aliyev was thunderstruck.

The visit had in fact been planned to last a week, but Aliyev was hoping to stretch it out to ten days, thereby enhancing his standing in Moscow; sending Brezhnev back immediately was out of the question.

But if Brezhnev were to die in Baku, Aliyev could hardly explain it away either by pointing to his age - he was already over eighty [*] - or to the disastrous state of his health. Yuri Andropov, then head of the KGB and later to become leader of the Soviet Union, was his patron, but Aliyev had many enemies in Moscow, not least because he had risen to the top from a Muslim republic. In the intrigue-ridden world of the Kremlin, he would have been held directly responsible for Brezhnev’s death, perhaps even branded an enemy of the people and punished with the utmost severity.

“I began by shortening the programme,” Aliyev recalled in his bunker, furnished like some prehistoric cave. Using Brezhnev’s steadily worsening health as a pretext, he had managed, little by little, to cut the visit in half. Each passing day worked against him.

At last, the day of departure came. Brezhnev and his wife were seen off onto the plane at Baku Airport; farewells were waved, and the aircraft took off. But the Aliyev family did not return home. They remained at the airport.

As Brezhnev’s plane was taking off, another aircraft had already moved into position at the end of the runway and was waiting there with its engines running.

It was a military aircraft kept ready to spirit the Aliyev family off to Turkey.

For the Aliyevs, Brezhnev’s flight from Baku to Moscow must have felt endless. For if the Soviet leader were to die on the journey back, all fingers would once again be pointed at Aliyev, and he would be accused of plotting Brezhnev’s assassination. (…)

At last, a message arrived from one of Abid Sharifov’s men stationed at Moscow Airport: “They landed safely.” Reassured by this news, they still did not return home, but continued to wait at the airport. A second message then came through, saying that the Brezhnevs had entered the official residence in Moscow; only then was responsibility no longer the Azerbaijanis’.

“We breathed a sigh of relief,” Aliyev said. “Only then did we return home. Otherwise, we were off to Turkey.”

Aliyev - who had worked for years for the Soviet secret police, the KGB, slipping secretly into Trabzon, Erzurum and who knows where else on espionage missions, and who had gone on to serve on the twelve-member Politburo, [**] the Soviet Union’s highest ruling body - found himself reduced to making plans to seek refuge in Turkey, fearing that if Brezhnev were to die of natural causes, he would nevertheless be accused of being involved in a murder plot. (Murat Yetkin, Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı, Doğan Kitap, 7th edn, October 2017, Istanbul, pp. 200-202)

Brezhnev’s condition during his visit to Baku was, in fact, something of a metaphor for the state of the Soviet Union at the time. There was a leader who was physically struggling even to remain on his feet, and around him a vast bureaucracy constantly manoeuvring to preserve the status quo, its own position and its material privileges.

That a powerful figure like Aliyev - with a KGB background and having risen all the way to the Politburo - could feel so vulnerable in the face of the mere possibility that an elderly and gravely ill leader might die of natural causes while visiting his republic is particularly significant, because it reveals the climate of mistrust that prevailed among senior bureaucrats.

Perhaps the most ironic aspect of the story is that, in his desperation, Aliyev thought of Turkey as a safe haven. For years, he had conducted intelligence operations against Turkey, regarding it as an “ideological enemy” and a field of operations. Yet this former KGB general and senior Soviet bureaucrat, at his moment of greatest peril, imagined Turkey as a way out. Aliyev’s confession, made years later, is especially instructive in that it shows how, in the final period of the Stalinist regime in the Soviet Union, fear and hypocrisy, spectacle and paranoia, were intertwined at the very summit of the bureaucracy.

[*] Murat Yetkin describes Brezhnev at that point as “over eighty”; however, Brezhnev was born in 1906. He was therefore in fact 75 years old in September 1982.

[**] Yetkin’s reference to a “twelve-member Politburo” is not entirely accurate. The membership of the Soviet Politburo was not fixed; before 1990, it generally consisted of around 12 to 15 full members and 5 to 8 candidate members. In the Politburo elected after the 26th Party Congress in 1981, there were 14 full members and 8 candidate members. Moreover, at the time of Brezhnev’s visit to Baku in September 1982, Heydar Aliyev was not yet a full member of the Politburo but, since 1976, a candidate member. He was elevated to full membership only on 22 November 1982.

Concluded

Brejnev’in son ayları: 

Bakü’de yaşanan skandal (2)

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2

1982’de Bakü’de düzenlenen resmî karşılama töreninden bir görüntü.

1969 yılında Azerbaycan Komünist Partisi’nin başına geçen ve ülkesini uzun yıllar adeta kendi şahsî egemenlik alanı gibi yöneten Haydar Aliyev’in, Brejnev’in 1982’deki ziyareti sırasında sergilediği abartılı dalkavukluk gösterisi, basit bir karakter zaafının sonucu değildi hiç kuşkusuz.

İçi boş bir resmî ziyaret için yapılan “tarihî günler” edebiyatı, millî dans gösterileri, güzergâh boyunca kilometrelerce dizilmiş bayraklı kalabalıklar, yabancı bir devlet başkanının ziyaretini andıran abartılı protokol… Bütün bunlar, zevksiz bir gösteriş merakının ürünü olmaktan çok daha fazlasıydı. Asıl amaç, çökmekte olan yaşlı lidere en abartılı jestlerle sadakat sunarak kendini görünür kılmak, rakipleri karşısında puan toplamak (buna rakip, hatta düşman gözüyle bakılan bir diğer Sovyet cumhuriyetini gölgede bırakmak da dâhildi), Moskova nezdinde siyasî konumunu ve ayrıcalıklarını tahkim etmekti. Stalinist üst düzey yöneticiler arasında makam, nüfuz ve bürokratik imtiyazlar uğruna yaşanan rekabet ve buna eşlik eden komplolar, rejimin süreklilik gösteren özelliklerindendi.

Aliyev de bu oyunun kurallarını çok iyi bilen bir Stalinist siyaset simsarı olarak, ülkenin kaynaklarını hoyratça harcayıp içerik bakımından son derece yoksul bir siyasî çayır tiyatrosu sahneye koymuştu.

İşin acıklı yanı şuydu: hiyerarşideki yerine göre herkes bu oyunda kendisine düşen rolü iyi kötü oynuyordu, ama 1980’li yılların başlarına gelindiğinde Sovyetler Birliği’nde bu oyuna gerçekten inanarak katılan çok az insan kalmıştı. Eline verilmiş metni bile doğru dürüst okuyamayan lideri sık sık şiddetle alkışlayanları bir düşünelim. Bu insanların içinde, söylenenlerin gerçekten böyle bir alkışı hak ettiğine ve ortada, en hafif ifadeyle, tuhaf bir şey bulunmadığına samimiyetle inanan tek bir kişi bile var mıydı dersiniz?

Brejnev’in 1982’deki Bakü ziyaretine ait video görüntüleri. Videoyu izlemek için lütfen resme tıklayın.

Çernyayev, günlüğünde öfke ve tiksinti içinde Aliyev hakkında şu soruyu sormuş: “Bu adam sadece aptal mı, yoksa son derece sinik biri mi?” Üst düzey bir Stalinist aparatçik olan Çernyayev’in kızgınlığı, esas olarak, Aliyev’in lidere dalkavukluk ve yaltaklanma işini ölçüsüz biçimde abartmış olmasına yönelikti. Daha “makul” bir düzeydeki yaltaklanmaya onun da itiraz edeceğini sanmıyorum.

Diğer yandan madalyonun bir de öteki yüzü vardı. Sovyet cumhuriyetlerinin tepesinde yer alan Stalinist bürokratlar, baskıcı polis devleti rejiminin keyfiliği içinde kimi zaman az çok öngörülebilir, kimi zaman ise hiç beklenmedik risklerle karşı karşıya kalabiliyorlardı. Üstelik bu riskler bazen çok yıkıcı sonuçlar da doğurabiliyordu.

Gazeteci Murat Yetkin’in Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı’nda, Brejnev’in 1982 Bakü ziyareti bağlamında aktardığı bir anekdot, madalyonun öteki yüzünü görmemizi sağlıyor. Haydar Aliyev, NTV’de çalıştığı yıllarda kendisiyle görüşen Yetkin’e, Brejnev’in 1982’deki Bakü ziyaretinin kendisini ve ailesini nasıl tehlikeli bir durumda bıraktığını anlatmış. Aliyev’in Yetkin’e anlattıkları, Çernyayev’in kendi durduğu yerden, yani Kremlin bürokrasisinin doruklarından gözlemlediği bu gösterinin arkasında nasıl bir korku, panik ve entrika dünyasının bulunduğunu ortaya koyuyor.

Yetkin kitabında şöyle anlatıyor: 

(…) Brejnev Azerbaycan seyahatine çıkmaya karar verdi.

Bu aslında Aliyev'in uzun süredir lobi çalışması yaptığı bir geziydi; Devlet Başkanı Ermenistan'a değil, daha önce ziyaret etmiş olduğu halde yine Azerbaycan'a gelmeliydi.

Ama karar öyle bir zamanda çıkmıştı ki, Moskova kaynıyordu.

Moskova uçağı 24 Eylül 1982 günü Bakü'ye indiğinde daha vahim bir tablo ortaya çıktı: Brejnev'in sağlık durumu hayli bozulmuş, adeta canlı cenazeye dönmüştü.

Aliyev'in eşi Zarife Hanım, göz doktoruydu, tıp insanıydı. Brejnev'in uçaktan inişini görür görmez Haydar Bey'in kulağına "Bir an önce kurtul bundan, geri gönder" dedi, "burada ölmesin."

Aliyev'in başından aşağıya kaynar sular dökülmüştü.

Gezi aslında bir hafta olarak planlanmıştı ama Aliyev onu on güne yaymayı, böylece Moskova'daki gücünü artırmayı düşünüyordu; Brejnev'i hemen geri göndermesi söz konusu değildi.

Ancak Brejnev Bakü'de ölecek olursa, bunu ne sekseni geçmiş yaşıyla [*] ne de had safhada bozuk sağlık durumuyla açıklayabilirdi Aliyev. KGB'nin başındaki (daha sonra devlet başkanı olacak olan) Yuri Andropov onun hamisiydi ama Müslüman bir cumhuriyetten gelip en tepeye tırmandığı için Moskova'da düşmanı çoktu. Yani Kremlin'in entrikalarla örülü dünyasında bu ölümden doğrudan sorumlu tutulacak, belki halk düşmanı ilan edilip en ağır şekilde cezalandırılacaktı.

"Önce seyahat programını kısaltmakla başladım" diye anlatıyordu Aliyev, tarih öncesi mağara gibi döşenmiş sığınağında. Brejnev'in giderek bozulan sağlığını da bahane ederek, kısalta kısalta yarıya indirebilmişti seyahati. Her geçen gün aleyhineydi.

Nihayet dönüş günü geldi çattı. Brejnev ve eşini Bakü Havalimanı'nda uçağa bindirdiler, el salladılar; uçak kalktı, ama Aliyev ailesi eve dönmedi, havaalanında kaldı.

Brejnev'in uçağı kalkış yaptığı sırada bir başka uçak pistin başına çıkmış, motorları çalışır vaziyette beklemeye başlamıştı.

Bu, Aliyev ailesini Türkiye'ye kaçırmak üzere yol hazırlıklarını yapmış bir askeri uçaktı.

Aliyevler için bekleyişi bitmek bilmeyen bir Bakü-Moskova yolculuğu olmuştu Brejnev'inki. Çünkü Devlet Başkanı ola ki dönüş yolunda hayatını kaybederse yine bütün parmaklar Aliyev'in üzerine çevrilecek, Brejnev'e suikast düzenlemekle suçlanacaktı. (…)

Nihayet Abit Şerifov'un Moskova Havaalanı'na yerleştirdiği bir adamından "Salimen indiler" haberi geldi. Bu haberle rahatladılar ama eve dönmediler, havalimanında beklemeye devam ettiler. İkinci haber, Brejnevlerin Moskova'daki başkanlık konutuna girdiğini söylüyordu; artık sorumluluk Azerilerden çıkmıştı.

"Bir oh çektik" dedi Aliyev, "Evimize öyle döndük. Yoksa Türkiye'ye gidiyorduk."

Yıllarca Sovyet gizli servisi KGB adına çalışmış, casusluk amacıyla Trabzon'a, Erzurum'a, başka kim bilir nerelere gizlice girip çıkmış, Sovyetler'in en üst yönetim organı olan 12 kişilik Politbüro'da görev almış Aliyev, [**] Brejnev'in eceliyle ölmesi halinde cinayet komplosuyla suçlanacağı endişesiyle çareyi Türkiye'ye sığınma planı yapmakta bulmuştu. (Murat Yetkin, Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı, Doğan Kitap, 7. baskı, Ekim 2017, İstanbul, s. 200-202)

Brejnev’in Bakü ziyareti sırasındaki hali, aslında Sovyetler Birliği’nin o dönemki durumunun bir metaforu gibidir. Fiziksel olarak ayakta durmakta zorlanan bir lider ve onun etrafında statükoyu, kendi konumunu ve maddî ayrıcalıklarını korumak için manevralar yapıp duran devasa bir bürokrasi vardı.

Aliyev gibi güçlü, KGB geçmişi olan ve Politbüro’ya kadar yükselmiş bir figürün, “yaşlı ve çok hasta liderin ülkesini ziyaret ederken eceliyle ölmesi” ihtimali karşısında kendisini bu kadar savunmasız hissetmesi, üst düzey bürokratlar arasında var olan güvensizlik iklimini göstermesi bakımından özellikle önemli.

Hikâyenin belki de en ironik yanı, Aliyev’in can havliyle sığınacak liman olarak Türkiye’yi düşünmüş olmasıdır. Yıllarca Türkiye’ye karşı istihbarat faaliyetleri yürütmüş, Türkiye’yi “ideolojik düşman” ve “operasyon sahası” olarak görmüş eski KGB generalinin ve üst düzey Sovyet bürokratının, en sıkıştığı anda Türkiye’yi bir çıkış kapısı olarak tahayyül etmesi son derece manidardır. Aliyev’in yıllar sonra gelen bu itirafı, Sovyetler Birliği’nde Stalinist rejimin son döneminde, bürokrasinin tepe noktalarında korku ile ikiyüzlülüğün, gösteri ile paranoyanın nasıl iç içe geçtiğini göstermesi bakımından ayrıca öğreticidir.

[*] Murat Yetkin, Brejnev’in o tarihteki yaşı için “sekseni geçmiş” ifadesini kullanmış; ancak Brejnev 1906 doğumludur. Dolayısıyla, 1982 Eylül ayında aslında 75 yaşındaydı.

[**] Yetkin’in “12 kişilik Politbüro” ifadesi tam olarak doğru değil. Sovyet Politbürosu’nun üye sayısı sabit değildi; 1990 öncesinde genellikle yaklaşık 12-15 asil üye ile 5-8 aday üyeden oluşuyordu. 1981’de toplanan 26. Parti Kongresi sonrasında seçilen Politbüro’da ise 14 asil ve 8 aday üye bulunuyordu. Ayrıca Haydar Aliyev, Brejnev’in Eylül 1982’deki Bakü ziyareti sırasında henüz Politbüro’nun asil üyesi değil, 1976’dan beri aday üyesiydi; asil üyeliğe ancak 22 Kasım 1982’de yükseltildi.

Bitti

Brezhnev’s final months:

The scandal in Baku (1)  

PART 1 | PART 2

Leonid Brezhnev (1982)

From 1964 onwards, Leonid Brezhnev stood at the head of both the Communist Party of the Soviet Union (CPSU) and the state apparatus. The final years of his rule were marked not only by economic stagnation and a gradually deepening crisis, but also by his increasingly visible physical and mental decline. This decline did not set in overnight. Insider testimony and diplomatic observations from the period suggest that the deterioration in Brezhnev’s health became particularly pronounced from the mid-1970s onwards.

By 1975, it was already clearly felt within Kremlin circles that he was no longer the Brezhnev of old; on television, signs of absent-mindedness, increasingly faltering speech, and a general loss of composure were beginning to show. Anatoly Chernyaev, whose eleven diaries covering the years 1972-82 I have read to date, likewise made numerous notes from 1975 onwards pointing to this state of affairs.

It appears that Brezhnev’s health problems cannot be reduced to a single ailment. The most reliable accounts point to a complex picture in which cardiovascular disease, high blood pressure, the effects of heavy smoking, possible strokes or stroke-like neurological episodes, and a concomitant dependence on medication were all intertwined. While American diplomatic assessments noted that Brezhnev’s health had deteriorated markedly, that he tired easily, and that he suffered from serious circulatory problems, Soviet insiders likewise reported that he was increasingly slurring his speech, could read only the large-print texts placed before him, and at times gave the impression of not fully understanding what he was saying.

After 1976, these problems were no longer merely a matter whispered about in the corridors of the Kremlin. In Brezhnev’s public appearances, a vacant stare, an expressionless face, slowed movements, trembling hands and, at times, a disjointed manner of speaking became increasingly noticeable. The regime tried to conceal all this as far as possible; official broadcasts were edited, problematic footage was removed, and ceremonial choreography was tightened still further. Yet despite all these efforts, it became ever harder to hide the fact that the man at the very top of the Soviet Union was now undergoing serious physical and mental disintegration.

Brezhnev’s personal decline, combined with the workings of the Stalinist bureaucratic apparatus, created an even greater political danger. The possibility that a leader whose mental clarity had been so badly eroded - yet who still wielded such vast powers - might simply read out whatever was placed before him, and that this could automatically be transformed into “state policy”, revealed the extent of the rot at the very top of the system. A diseased regime continuing to function around a sick leader!

An episode recounted in Chernyaev’s 1982 diary lays bare just how absurd, shameful and, at the same time, dangerous this whole arrangement had become. The following passage is taken from his diary entry of 29 September 1982. This tragicomic scandal, which took place during Brezhnev’s visit to Baku, is particularly striking because it shows how the physical and mental disintegration at the very top of the regime had by then assumed the character of a public farce.

Leonid Brezhnev with Heydar Aliyev, head of the Azerbaijani Communist Party, during his visit to Baku.

Brezhnev was in Baku at the end of last week: he presented an order to the republic for the last Five-Year Plan.

Aliyev surpassed all records of ass-licking and servility, called these days “historic.” (Even under Stalin there wasn’t such vulgarity and crassness in praising the leadership.) And it’s impossible to understand – is he just an idiot, or is he so cynical: as if to say, here, eat it! I will get my share, and then come what may…

But that’s not the point right now. Sunday really turned out to be “historic.”

I was on my way to dacha. The radio station Mayak indicated 11a.m. and I asked the driver to turn up the volume: a direct transmission from Baku. Aliyev opened and gave the floor… the slurred speech began, meaning our leader was going through a bad stretch of his flickering consciousness. Evidently, he did not understand or hear what he was saying, and all his energy was focused on reading the next word (which he did not always manage). Every phrase was followed by applause, thunderous applause. About ten minutes went by. He already started saying “Afghanistan” instead of “Azerbaijan,” and suddenly stopped completely… There was some rustling, then noise and thunderous applause. Suddenly you could hear him saying, “It’s not my fault…” Then several seconds of silence and he added, “I’ll have to read it from the beginning.” Applause.

The next day at work, I asked those who were watching it on TV – what happened? Of course, by the time it was shown in Vremya, [*] everything was cleaned up.

The following took place.

Brezhnev read about three pages, printed in inch-size font. At this point, people noticed Aleksandrov’s confused expression on the screen, he was sitting in the presidium next to Aliyev and was “in line” with the speaker, only above him. He feverishly raised pages close to his nearsighted eyes and threw up his hands. He repeatedly went from one folder to the other, and finally jumped up and ran to the podium. He approached the speaker from one side… The latter cast an unseeing glance at him and continued to read. Aleksandrov ran to the other side, making signs, but the speaker waived him off and continued to read. Finally, “Sparrow” [**] had to take the speaker by his elbow. At this moment the cameras switched to show the audience and Aliyev began to applaud furiously to mask the awkward situation and the pause.

The words “not my fault” were uttered when the camera was again directed at the podium and Andrey Mikhailovich Aleksandrov-Agentov was seen hastily leaving. When Brezhnev said these words, he threw an angry look in his direction.

So, he had been reading the wrong text and would have never noticed, even when the word “Afghanistan” appeared. As it turned out, he had been reading the speech for the meeting with the leadership of the republic, which had confidential passages not meant for the press (I was personally able to compare what I heard in the car with the text of this second speech that was published the next day).

Alas! It was less than two weeks ago that Bovin and I were discussing our fears that while Brezhnev is in this condition, anything could be slipped to him and it immediately becomes policy against which no one dares to lift a finger. And now these fears are confirmed.

There was a great deal of coverage of him being taken to various “objects” in Baku. He looks completely senile.

The protocol of his meetings there was copied from the protocol of a head of state’s visit to a foreign state: guard of honor, waving a saber, anthems of the USSR and the Azerbaijan SSR, a parade by the guard of honor, an escort of cars and motorcycles… The same thing when visiting monuments, when seeing him off at the airport… Not to mention the national dances “along the entire route” and folk crowds with flags and banners along the entire 30 kilometers from the city to the airport. My first reaction was: this is a violation of the Constitution… However, upon reflection, it became clear that Aliyev proposed such a protocol and no one dared to say a word.

Today Brutents brought in his pocket a clipping from the newspaper Baku Worker. A poem by Suleyman Rustam, the People’s Poet of Azerbaijan. It’s similar to Suleyman Stalsky and Dzhambul, only they didn’t rise to such heights. [***] It has everything: our leader, radiance, happiness in every heart from just one glance, wisdom, the source of all blessings… It is impossible to convey in my, normal, language.

I read it and started laughing. Karen said: someone brought this from Baku, i.e. people see perfectly what’s going on. The paradox is that if you try to make dozens of copies of this, you will be charged with anti-Sovietism. Because it will be seen as a mockery, and no one will believe that you are sincerely delighted with this poetry. (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1982), trans. Anna Melyakova, ed. Svetlana Savranskaya, pp. 49-51.)

[*] The main evening news bulletin of Soviet Central Television.

[**] Aleksandrov‑Agentov’s nickname.

[***] Suleyman Rustam (1906-1989) was a poet prominent in the official literary circles of Soviet Azerbaijan and received the title of “People’s Poet of the Azerbaijan SSR” in 1960. Suleyman Stalsky (1869-1937) was a Soviet poet of Lezgi origin from Dagestan, while Dzhambul Dzhabayev (1846-1945) was a well-known Kazakh folk bard who was especially promoted during the Soviet period for propaganda purposes.

To be continued

Brejnev’in son ayları: 

Bakü’de yaşanan skandal (1)

BÖLÜM 1 | BÖLÜM 2

Leonid Brejnev (1982)

1964 yılından itibaren Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin (SBKP) ve devlet aygıtının başında bulunan Leonid Brejnev’in iktidarının son yılları, yalnızca iktisadî durgunluk ve adım adım derinleşen krizle değil, aynı zamanda giderek daha görünür hale gelen fiziksel ve zihinsel çöküşüyle de damgalanmıştı. Bu çöküş bir anda ortaya çıkmadı. İçeriden tanıklıklar ve dönemin diplomatik gözlemleri, Brejnev’in sağlık durumundaki bozulmanın özellikle 1970’lerin ortalarından itibaren belirginleştiğini gösteriyor.

1975’e gelindiğinde, onun artık eski Brejnev olmadığı Kremlin çevrelerinde açıkça hissediliyordu; televizyon ekranına yansıyan görüntülerde dalgınlık, konuşmada pürüzlenme ve genel bir dağınıklık dikkat çekmeye başlamıştı. Bugüne kadar 1972-1982 yılları arasında tuttuğu 11 günlüğünü okuduğum Anatoliy Çernyayev de 1975’ten itibaren günlüklerine bu duruma işaret eden çok sayıda not düşmüş.

Brejnev’in sağlık sorunlarının tek bir rahatsızlıktan ibaret olmadığı anlaşılıyor. En güvenilir anlatımlar, kalp-damar hastalıkları, yüksek tansiyon, ağır sigara kullanımının etkileri, muhtemel felçler ya da felç benzeri nörolojik krizler ve bunlara eşlik eden ilaç bağımlılığının iç içe geçtiği çok yönlü bir tabloya işaret ediyor. Amerikan diplomatik değerlendirmelerinde Brejnev’in sağlığının belirgin biçimde bozulduğu, çabuk yorulduğu ve ciddi dolaşım sorunları yaşadığı not edilirken, içeriden Sovyet tanıkları da onun giderek daha sık peltek konuştuğunu, ancak önüne konulan büyük puntolu metinleri okuyabildiğini ve kimi anlarda ne söylediğini tam olarak kavrayamadığı izlenimi verdiğini aktarıyor.

1976’dan sonra ise bu sorunlar artık yalnızca Kremlin koridorlarında fısıldanan bir mesele olmaktan çıktı. Brejnev’in kamuoyu önündeki görüntülerinde donuk bakışlar, ifadesiz bir yüz, ağırlaşmış hareketler, titreyen eller ve zaman zaman kopuk hale gelen bir konuşma tarzı dikkat çekiyordu. Rejim bütün bunları mümkün olduğunca perdelemeye çalıştı; resmî yayınlar ayıklandı, sorunlu görüntüler temizlendi, törensel koreografi daha da sıkılaştırıldı. Ama bütün bu çabalara rağmen, Sovyetler Birliği’nin en tepesindeki kişinin artık ciddi bir çözülme içinde olduğu giderek daha zor gizlenir hale geliyordu.

Brejnev’in kişisel çöküşü, Stalinist bürokratik aygıtın işleyişiyle birleşerek daha büyük bir siyasal tehlike yaratıyordu. Zihinsel berraklığı böylesine aşınmış ve bu kadar büyük yetkilere sahip bir liderin önüne ne konulursa onu okuyabilmesi, hatta bunun otomatik olarak “devlet politikası”na dönüşmesi ihtimali, sistemin tepesindeki çürümenin boyutunu gösteriyordu. Hasta bir lider etrafında işlemeye devam eden hasta bir rejim! 

Çernyayev’in 1982 tarihli günlüğünde anlattığı bir olay, bu düzenin ne kadar gülünç, utanç verici ve aynı zamanda ne kadar tehlikeli hale geldiğini bütün çıplaklığıyla gözler önüne seriyor. Aşağıdaki pasaj, Çernyayev’in 29 Eylül 1982 tarihli günlüğünden alınmıştır. Brejnev’in Bakü ziyareti sırasında yaşanan bu traji-komik skandal, rejimin tepesindeki fiziksel ve zihinsel çöküşün artık nasıl kamusal bir fars niteliği kazandığını göstermesi bakımından özellikle dikkat çekicidir. 

Leonid Brejnev, Bakü ziyareti sırasında Azerbaycan Komünist Partisi lideri Haydar Aliyev’le birlikte.

Brejnev geçen hafta sonu Bakü’deydi: cumhuriyete son Beş Yıllık Plan dolayısıyla bir devlet nişanı takdim etti.

Aliyev dalkavukluk ve kullukta bütün rekorları kırdı; bu günleri “tarihî” ilan etti. (Stalin döneminde bile önderliği övme konusunda böylesine bir bayağılık ve kabalık görülmemişti.) Bunun ne olduğunu anlamak mümkün değil: Bu adam sadece aptal mı, yoksa son derece sinik biri mi? Sanki “alın, bunu da yutup hazmedin!” der gibi davranıyor. Ben payımı alacağım, sonrası ne olursa olsun…

Ama şimdi mesele bu değil. Pazar günü gerçekten de “tarihî” bir gün oldu.

Daçaya gidiyordum. Mayak radyo istasyonu saatin 11 olduğunu bildirdi, ben de şoförden sesi açmasını rica ettim: Bakü’den canlı yayın yapılıyordu. Aliyev açılış konuşmasını yaptı ve mikrofonu devretti… Ardından peltek bir konuşma başladı; bu da liderimizin, gidip gelen bilincinin yine kötü bir ânında olduğunu gösteriyordu. Belli ki ne söylediğini anlamıyor ya da duymuyordu; bütün enerjisi bir sonraki kelimeyi okumaya yoğunlaşmıştı (ki bunu da her zaman başaramıyordu). Her cümleyi alkışlar, şiddetli alkışlar izliyordu. Yaklaşık on dakika geçti. Artık “Azerbaycan” yerine “Afganistan” demeye başlamıştı ki birdenbire tamamen durdu… Bir hışırtı, ardından gürültü ve şiddetli alkışlar duyuldu. Sonra birden, “Bu benim suçum değil…” dediği işitildi. Ardından birkaç saniyelik bir sessizlik oldu ve sonra şunu ekledi: “Baştan okumak zorunda kalacağım.” Alkışlar.

Ertesi gün iş yerinde, yayını televizyonda izlemiş olanlara neler olduğunu sordum. Elbette, Vremya’da [*] yayımlandığında her şey çoktan ayıklanıp, temizlenmişti.

Olan şuydu.

Brejnev, iri puntolarla basılmış yaklaşık üç sayfalık bir metni okuyordu. Bu sırada insanlar ekranda Aleksandrov’un afallamış ifadesini fark ettiler; o, Aliyev’in yanında, başkanlık divanında oturuyordu ve konuşmacıyla aynı hizada, ama ondan biraz daha yukarıdaydı. Sayfaları telaşla miyop gözlerine yaklaştırıyor, sonra da ellerini iki yana açıyordu. Bir dosyadan ötekine defalarca gidip geldi; sonunda yerinden fırlayıp kürsüye koştu. Konuşmacıya bir yandan yaklaştı… Konuşmacı ona sanki orada değilmiş gibi bir bakış attı ve okumayı sürdürdü. Aleksandrov öbür yana geçti, işaretler yaptı, ama konuşmacı onu eliyle savdı ve okumaya devam etti. Sonunda “Serçe”nin [**] konuşmacıyı dirseğinden tutması gerekti. Tam o anda kameralar salondakileri göstermeye geçti ve Aliyev, bu mahcup edici durumu ve duraklamayı örtmek için tüm gücüyle alkışlamaya başladı.

Kamera yeniden kürsüye çevrildiğinde ve Andrey Mihailoviç Aleksandrov-Agentov’un oradan aceleyle uzaklaştığı görüldüğünde, “Bu benim suçum değil” sözleri duyuldu. Brejnev bu sözleri söylerken ona öfkeli bir bakış fırlattı.

Yani yanlış metni okuyormuş ve Brejnev metnin içinde “Afganistan” sözcüğü geçtiğinde bile bunu fark edebilecek durumda değildi. Meğer cumhuriyet yönetimiyle yapılacak toplantı için hazırlanmış konuşmayı okuyormuş; bu konuşmada basına açık olmayan gizli bölümler de varmış. (Arabada duyduklarımı, ertesi gün yayımlanan bu ikinci konuşmanın metniyle bizzat karşılaştırabildim.)

Ah ne yazık! Daha iki hafta bile olmamıştı ki, Bovin’le, Brejnev bu durumdayken önüne her şeyin konulabileceği ve bunun da anında, kimsenin karşı çıkmaya cesaret edemeyeceği bir politikaya dönüşebileceği yönündeki kaygılarımızı konuşmuştuk. Ve şimdi bu kaygılar doğrulanmış oldu.

Brejnev’in Bakü’de çeşitli “tesislere” götürülmesine geniş yer verildi. Tamamen bunamış gibi görünüyordu.

Oradaki protokol, bir devlet başkanının yabancı bir ülkeye yaptığı resmî ziyaretin protokolünden birebir alınmıştı: şeref kıtası, kılıçla selamlama, SSCB ve Azerbaycan SSC marşları, şeref kıtasının geçit töreni, otomobil ve motosiklet eskortu… Anıtları ziyaret ederken de, havaalanında uğurlanırken de aynı gösteriş sürüyordu… Şehirden havaalanına kadar uzanan 30 kilometrelik güzergâh boyunca sergilenen millî dansları ve yol boyunca bayraklarla, pankartlarla dizilmiş halk kalabalıklarını saymıyorum bile. İlk tepkim şu oldu: Bu, Anayasa’nın ihlalidir… Ama biraz düşününce, böyle bir protokolü Aliyev’in önerdiği ve kimsenin de buna en ufak bir itirazda bulunmaya cesaret edemediği anlaşılıyordu.

Bugün Brutents, cebinde Bakü İşçisi gazetesinden kesilmiş bir kupür getirdi. Azerbaycan’ın Halk Şairi Süleyman Rüstem’in bir şiiri. Süleyman Stalskiy ve Cambıl’ı andırıyor, ama onlar bile bu kadar ileri gitmemişti. [***] İçinde her şey var: önderimiz, nur, tek bir bakışla her kalbe yayılan mutluluk, bilgelik, bütün nimetlerin kaynağı… Bunu benim kendi normal dilimle aktarmam mümkün değil.

Okudum ve gülmeye başladım. Karen, “Bunu Bakü’den getirmişler,” dedi; yani insanlar olup biteni gayet iyi görüyor. Paradoks şu ki, bunun düzinelerce kopyasını çıkarmaya kalksan anti-Sovyet olmakla suçlanırsın. Çünkü bu bir alay konusu olarak görülür ve kimse bu şiire içtenlikle hayran olduğuna inanmaz. (Anatoly S. Chernyaev, Diary of Anatoly Chernyaev (1982), çev.: Anna Melyakova, ed.: Svetlana Savranskaya, s. 49-51.)

[*] Sovyetler Birliği Merkez Televizyonu’nun ana akşam haber bülteni.

[**] Aleksandrov-Agentov’un lakabı.

[***] Süleyman Rüstem (1906-1989), Sovyet Azerbaycan’ın resmî edebiyat çevrelerinde öne çıkan ve 1960’ta “Azerbaycan SSC Halk Şairi” unvanını alan bir şairdi. Süleyman Stalskiy (1869-1937), Dağıstanlı Lezgi kökenli bir Sovyet şairi; Cambıl Cabayev (1846-1945) ise Sovyet dönemi boyunca özellikle propaganda amaçlı olarak öne çıkarılmış ünlü bir Kazak halk ozanıydı.

Devam edecek

Shortages of consumer goods in Stalinist regimes

The testimony of Zekeriya Sertel (2)

Soviet citizens queuing outside a sausage and delicatessen shop in the 1980s.

In the previous article, drawing on a number of observations made by Zekeriya Sertel in his book Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm (As It Was: Socialism in the Russian Manner), I examined how difficult it was to obtain consumer goods in Baku, the capital of Azerbaijan, in the late 1960s. Sertel’s testimony made it clear that this was not a case of the occasional, temporary shortage of certain goods, but rather of a structural regime of scarcity that steadily turned everyday life for broad sections of the population into a constant ordeal.

Yet Sertel’s book does more than merely describe empty shelves, long queues, shoddy goods and the daily hardships endured by ordinary people. At certain points, he also reflects on the underlying causes of this state of affairs. To be sure, the author does not offer the reader a comprehensive analysis that is theoretically rigorous or economically and politically satisfying. Frankly speaking, Sertel did not possess the theoretical equipment needed for such an undertaking in the first place. Even so, some of his observations on the sources of scarcity are still worth considering, for they offer important clues as to how the Stalinist bureaucratic system functioned.

After drawing, under the subheading The market was completely empty, the picture we discussed in the previous article, Sertel asks, “So what happens to the things produced in this country?” He then offers the following explanation:

To begin with, production is not abundant. The finest and best of such things [fruit and vegetables] are sent to Party depots and, above all, to our “masters” in Moscow. They are then allocated to hospitals, sanatoria, rest homes, hotels and restaurants. Nothing is left for the people. That is why you cannot find anything when you go there. This is how the Soviet Union’s notorious queues arise. When a commodity that has long been nowhere to be seen suddenly appears, the queue seems to stretch on without end. In any case, there are few shops and stores in the Soviet Union. Since the food and clothing available in them are scarce and not always in stock, the people, even after fifty years have passed since the revolution, still cannot escape waiting in queues. (p. 83)

In this passage, several important points are bound up with one another. First, the problem is not merely one of insufficient production. Equally important is the way in which the limited quantity of goods produced is distributed. In the system Sertel describes, the best products are channelled first to the Party apparatus, that is, to the privileged bureaucratic stratum. They are then allocated to various institutions. The people, meanwhile, are left to make do with whatever remains. What we see here, then, is not simply general poverty, but a distributive regime shot through with bureaucratic privilege.

Secondly, queues in this system are not a chance occurrence but a natural outcome of its workings. Because goods do not enter circulation in a regular and adequate manner, people flock to a shop whenever a product that has long been unavailable suddenly appears. The small number of shops, limited stocks and irregular supply turn queues into a permanent feature of everyday life. As Sertel suggests, the fact that, even half a century after the revolution, people had still not escaped the need to wait in queues shows that this was not a temporary “malfunction” but a structural feature of the regime.

Citizens waiting outside a Post, Telegraph and Telephone office in the Soviet Union. In Stalinist regimes, queues were an inseparable feature not only of access to food and consumer goods, but also of public services.

Later in the book, under the subheading Scarcity and hunger after fifty-two years, Sertel returns to the same issue. This time, he speaks not only of basic goods such as meat, flour, pulses, matches, eggs, vegetables and fruit, but also of consumer goods such as oranges, lemons and bananas, which were scarcely produced in the Soviet Union at all. (See pp. 139-151.) More importantly, he attempts to offer some explanation of the background to this scarcity. He refers to the mistaken policy of collectivisation, to the millions of peasants who were executed or perished as a result of the devastation it caused, to the perverse workings of the kolkhoz system and the way it depressed productivity, to the manner in which kolkhoz managers formed a privileged stratum, and to the deep socio-economic inequalities in the countryside. At times, he draws comparisons with China and other Stalinist regimes; at others, he tends to explain the matter in terms of the peasants’ supposed “lack of consciousness”.

The limitations and superficiality of the author’s approach become apparent here once again. Although Sertel offers some highly significant observations, he is unable to grasp them as part of a broader historical and social totality. He lacks the framework needed to explain how the Stalinist bureaucratic dictatorship paralysed the mechanisms of production, distribution and incentives. Even so, we may say that, in certain concrete examples, he does indeed put his finger on some of the central features of the problem.

One of these concerns logistics. After noting that no artificial fertiliser was sent to the kolkhozes and sovkhozes [*] until 1960, and that even after it began to be supplied the results fell short of expectations, Sertel goes on to say:

(…) After 1960, artificial fertiliser began to be sent to the kolkhozes and sovkhozes. But this too failed to bring the expected results. The fertiliser dispatched remained piled up at railway stations and never reached the villages. The reason was that the kolkhozes lacked the vehicles needed to transport it to the villages and fields. A study carried out in 1967 found that the fertiliser was lying in great heaps at the stations, dissolving away in the open air under snow and rain. (p. 150)

This example is particularly significant. For the issue here is not simply one of “insufficient production”. Even the inputs that do exist cannot be delivered to the right place, at the right time, by the necessary means. However belatedly, it was recognised that fertiliser had to be supplied to the sites of agricultural production, yet the transport process could not be completed. Fertiliser lying in great heaps at railway stations and dissolving away in the rain is one of the starkest symbols of the Stalinist economy: a bureaucratic mechanism incapable of using even the resources already at its disposal in a rational way to meet social needs.

Sertel goes on to explain that the same weaknesses also severely hampered Khrushchev’s famous Virgin Lands Campaign:

Khrushchev thought he had discovered a new way of overcoming the country’s shortages. In Kazakhstan, hundreds of thousands of hectares of land lay uncultivated. By bringing this land under cultivation, it was thought possible to produce vast quantities of wheat. With a single order, Khrushchev had these lands sown.

(…)

Millions of roubles were poured into the scheme. Thousands of people perished. The harvest was nowhere near as abundant as had been hoped. Worst of all, no silos or granaries had been built to store the crop. The wheat that was produced was left in huge heaps, exposed to rain and snow. Because there was not enough transport, the harvest rotted where it lay. After that, the deserts of Kazakhstan were no longer spoken of. (pp. 150-151)

A 1958 Soviet stamp glorifying the Komsomol youth who took part in the Virgin Lands Campaign.

This passage confirms the same fundamental truth. From above comes a sweeping command, issued without allowing any room for democratic participation or debate, followed by a vast mobilisation, grand declarations, enormous expenditure and, in the end, immense waste. Sowing is ordered, yet no thought is given to how the harvest will be stored. Production is to be increased, yet the transport infrastructure is left out of account. In this way, an initiative launched in the name of overcoming scarcity ends up reproducing it by another route. This, too, is one of the most typical features of the Stalinist economy: instead of producing rational solutions grounded in democratic planning, it substitutes bureaucratic will for material reality.

As noted above, we cannot say that Sertel formulates all this with theoretical clarity. Yet the examples he provides clearly show one thing: in Stalinist regimes, shortages of consumer goods do not arise solely from the quantitative inadequacy of production. They are also continually reproduced by privileged channels of distribution, distorted forms of organisation that hamper production, severe deficiencies in transport and storage, and a top-down, authoritarian and anti-democratic mode of decision-making. In other words, scarcity is not a malfunction of the system but one of the consequences of the way it operates.

Sertel’s book contains many further examples of shortages of consumer goods, especially clothing and footwear. But I would like to conclude this article by recommending the book itself, which, though it does not provide a deep or fully developed analysis, is nonetheless rich in striking observations and anecdotes. And I shall leave the final word to a profoundly painful scene related by Sertel:

(…) once or twice a year, oranges appear in the shops. Women who have not been able to give their children even a single orange all year long rush to the shops where they are on sale. They wait for hours in the queue outside for a kilo of oranges. In the meantime, tempers fray and quarrels break out. The militiaman (policeman) at the head of the queue shouts:

- “For fifty years now, and still we haven’t managed to teach you how to queue!”

For fifty years, the Soviet people have been standing in one queue after another. (p. 122)

[*] Kolkhoz refers to a collective farm in which peasants worked on the basis of collective labour, while sovkhoz denotes a state farm directly owned by the state and operated by wage labourers. Both were fundamental institutions of the Stalinist agrarian regime, though sovkhozes were more directly state-run in character than kolkhozes.

To be continued

Stalin’s “theoretical contribution”

The testimony of Gün Benderli

The testimony of Vera Tulyakova Hikmet

The testimony of Anatoly Chernyaev

The testimony of Anthony Barnett

The testimony of Zekeriya Sertel (1)

Queue etiquette in Stalinist Albania

Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (2)

1980'li yıllarda sosis-şarküteri dükkânı önünde kuyrukta bekleyen Sovyet yurttaşları

Bir önceki yazıda, Zekeriya Sertel’in Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm başlıklı kitabında aktardığı kimi gözlemlerden hareketle, 1960’lı yılların sonlarında Azerbaycan’ın başkenti Bakü’de tüketim mallarına erişimin ne denli güç olduğunu ele almıştım. Sertel’in tanıklığı, söz konusu olanın belirli mallarda zaman zaman görülen geçici bir darlık değil, geniş kitlelerin gündelik yaşamını sürekli bir eziyete dönüştüren yapısal bir kıtlık rejimi olduğunu açık biçimde gösteriyordu.

Ne var ki Sertel’in kitabı yalnızca boş rafları, uzun kuyrukları, kalitesiz malları ve halkın çektiği gündelik sıkıntıları anlatmakla kalmaz. Yer yer bu tablonun nedenleri üzerinde de durur. Yazar kitabında okura bütünlüklü, teorik bakımdan güçlü ve iktisadi-siyasal açıdan doyurucu bir çözümleme sunmaz. Açık konuşmak gerekirse, Sertel böyle bir analizi yapabilecek teorik donanıma sahip biri değildir zaten. Ama buna rağmen, kıtlığın kaynaklarına ilişkin kimi gözlemleri yine de dikkate değerdir. Çünkü bu gözlemler, Stalinist bürokratik sistemin nasıl işlediğine dair önemli ipuçları içerir.

Sertel, Çarşı pazar bomboş alt başlığı altında bir önceki yazıda aktardığımız tabloyu çizdikten sonra, “Peki bu memlekette yetişen şeyler ne oluyor?” sorusunu sorar ve şu açıklamayı yapar:

Bir defa üretim bol değil. Böyle şeylerin [meyve ve sebzenin] en güzel ve en iyileri parti depolarına ve özellikle Moskova’daki "efendilerimize" gönderilir. Sonra hastanelere, sanatoryumlara, dinlenme evlerine, otel ve lokantalara verilir. Halka verilecek bir şey kalmaz. Onun için oralara gidince bir şey bulamazsınız. Sovyetler’de meşhur kuyruklar burdan doğuyor. Uzun bir süre yüzü görünmeyen bir madde birdenbire ortaya çıkınca artık kuyruğun sonu gelmez. Zaten Sovyetler’de dükkân ve mağaza azdır. Bunlarda bulunan yiyecek ve giyecek maddeleri de az olduğu ve her vakit bulunmadığı için, devrimden beri aradan elli yıl geçmiş olmakla beraber, yine de millet kuyrukta beklemekten kurtulamaz. (s. 83)

Bu pasajda birkaç önemli nokta iç içe geçmiş durumda. Birincisi, sorun yalnızca üretimin yetersizliği değildir. Üretilen sınırlı miktardaki malın nasıl dağıtıldığı da en az onun kadar önemlidir. Sertel’in anlattığı düzende en iyi ürünler önce parti aygıtına, yani ayrıcalıklı bürokratik katmana gider. Ardından çeşitli kurumlara dağıtılır. Halk ise ancak artakalanla yetinmek zorundadır. Dolayısıyla burada yalnızca genel bir yoksulluk değil, bürokratik ayrıcalıklarla örülmüş bir dağıtım rejimi söz konusudur.

İkincisi, kuyruk bu sistemde tesadüfi bir görüntü değil, onun doğal sonucudur. Mallar düzenli ve yeterli biçimde dolaşıma girmediği için, uzun süre ortadan kaybolan bir ürün bir gün ansızın dükkâna düştüğünde insanlar oraya üşüşür. Mağaza sayısının azlığı, stokların sınırlılığı ve arzın düzensizliği kuyrukları gündelik hayatın kalıcı bir parçasına dönüştürür. Sertel’in işaret ettiği gibi, devrimin üzerinden yarım yüzyıl geçmiş olmasına rağmen halkın hâlâ kuyrukta beklemekten kurtulamamış olması, bunun geçici bir “aksaklık” değil, rejimin yapısal bir niteliği olduğunu gösterir.

Sovyetler Birliği’nde bir “Posta-Telgraf-Telefon” merkezinin önünde bekleyen yurttaşlar. Kuyruklar, Stalinist rejimlerde yalnızca gıda ve tüketim mallarının değil, kamusal hizmetlerin de ayrılmaz bir parçasıydı.

Sertel, kitabının ilerleyen sayfalarında, 52 yıl sonra kıtlık ve açlık alt başlığı altında aynı meseleyi yeniden ele alır. Bu kez yalnızca et, un, bakliyat, kibrit, yumurta, sebze ya da meyve gibi temel mallardan değil; portakal, limon, muz gibi Sovyetler Birliği’nde hemen hemen hiç üretilmeyen tüketim mallarından da söz eder. (Bkz., s. 139-151) Daha önemlisi, kıtlığın arka planına ilişkin bazı açıklamalar yapmaya çalışır. Kolektifleştirmenin yanlışlığından, bu süreçte idam edilerek ya da yaşanan yıkım sonucunda hayatını kaybeden milyonlarca köylüden, kolhoz sisteminin nasıl üretkenliği aşağı çeken çarpık bir işleyişe sahip olduğundan, kolhoz müdürlerinin nasıl ayrıcalıklı bir katman oluşturduğundan ve kırsal kesimdeki büyük sosyo-ekonomik eşitsizliklerden bahseder. Yer yer Çin ve diğer Stalinist rejimlerle karşılaştırmalar yapar; yer yer de meseleyi köylünün “bilinçsizliği” ile açıklamaya yönelir.

Yazarın yaklaşımının sınırlılığı ve yüzeyselliği kendisini burada bir kez daha gösterir. Sertel, çok önemli gözlemler aktarmasına rağmen, bunları tarihsel ve toplumsal bir bütünlük içinde kavrayamaz. Stalinist bürokratik diktatörlüğün üretim, dağıtım ve teşvik mekanizmalarını nasıl felce uğrattığını açıklayacak bir çerçeveye sahip değildir. Yine de kimi somut örneklerde meselenin can alıcı noktalarına gerçekten parmak bastığını söyleyebiliriz.

Bunlardan biri lojistik sorunudur. Sertel, 1960’a kadar kolhoz ve solhozlara [*] sunî gübre gönderilmediğini, daha sonra gönderilmeye başlanmış olsa bile bunun beklenen sonucu vermediğini belirttikten sonra şöyle der:

(…) 1960’tan sonra köylere Kolhoz ve Solhozlar sunî gübresi gitmeye başlamıştır. Ama bu da beklenen sonucu vermemiştir. Çünkü gönderilen sunî gübre, şimendifer istasyonlarında yığılıp kalmış, köylere kadar ulaştırılmamıştır. Çünkü Kolhozlar’ın elinde bu gübreleri köylere ve tarlalara taşımak için gerekli taşıt yoktur. 1967’de yapılan bir araştırmada sunî gübrelerin istasyonlarda dağ gibi yığılıp kaldığı ve bunların açık havada, kar ve yağmur altında eriyip gittiği görülmüştür. (s. 150)

Bu örnek özellikle önemlidir. Çünkü burada mesele yalnızca “yetersiz üretim” değildir. Mevcut girdiler de doğru yere, doğru zamanda, gerekli araçlarla ulaştırılamamaktadır. Ciddi bir gecikmeyle de olsa tarımsal üretimin yapıldığı yerlere gübre temin edilmesi gerektiği fark edilmiştir ama taşıma süreci tamamlanamaz. İstasyonlarda dağ gibi yığılıp yağmur altında eriyen gübre, Stalinist ekonominin en yalın simgelerinden biridir: eldeki kaynağı bile toplumsal ihtiyaç doğrultusunda rasyonel biçimde kullanamayan bürokratik bir mekanizma.

Sertel, aynı zaafların Hruşçov döneminin ünlü “Bakir Topraklar Projesi”ni de ağır biçimde sakatladığını anlatır:

Kruşçef, memleketteki kıtlığı gidermek için yeni bir şey keşfettiğini sandı. Kazakistan’da yüz binlerce hektar toprak işlenmemiş bekliyordu. Bu toprağın işlenerek dünyanın buğdayını elde etmek mümkündü. Kruşçef bir emirle bu toprakların ekilmesini emretti.

(…)

Milyonlarca para döküldü. Binlerce insan kırıldı. Elde edilen ürün hiç de umut edildiği gibi bol olmadı. En fenası ürünü koyacak silo ve ambarlar yapılmamıştı. Elde edilen buğday dağlar gibi yığılıp yağmur ve kara terk edildi. Yeteri kadar taşıt olmadığı için bu ürün orada çürüdü, kaldı. Sonra bir daha Kazakistan çöllerinden sözedilmez oldu. (s. 150-151)

“Bakir Topraklar” kampanyasına katılan Komsomol gençliğini yücelten 1958 tarihli Sovyet pulu.

Bu pasaj da aynı temel gerçeği doğruluyor. Yukarıdan, demokratik katılım ve tartışmaya hiç imkân tanımadan verilen büyük bir emir, onu izleyen büyük bir seferberlik, edilen büyük laflar, yapılan büyük masraflar ve sonunda ortaya çıkan büyük bir israf. Ekim yapılması emrediliyor ama ürünün nasıl depolanacağı düşünülmüyor. Üretim artırılmak isteniyor ama taşıma altyapısı hesaba katılmıyor. Böylece kıtlığı çözme iddiasıyla başlatılan bir girişim, kıtlığın başka bir yoldan yeniden üretilmesine hizmet ediyor. Stalinist ekonominin en tipik özelliklerinden biri de tam budur: sorunlara rasyonel ve demokratik plana dayalı çözümler üretmek yerine, bürokratik iradeyi maddi gerçekliğin yerine koymak.

Yukarıda da işaret ettiğimiz gibi Sertel’in bütün bunları teorik bir berraklıkla formüle ettiğini söyleyemeyiz. Ama aktardığı örnekler açıkça şunu gösteriyor: Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı, sadece üretimin nicel olarak yetersiz kalmasından doğmaz. Bu kıtlık, aynı zamanda ayrıcalıklı dağıtım kanalları, üretimi köstekleyen çarpık örgütlenme biçimleri, ulaştırma ve depolama alanındaki ağır yetersizlikler ve yukarıdan aşağıya buyurgan, anti-demokratik karar alma tarzı tarafından sürekli yeniden üretilir. Başka bir deyişle, kıtlık bu sistemin bir arızası değil, işleyiş biçiminin sonuçlarından biridir.

Sertel’in kitabında tüketim mallarının, özellikle de giyim ve ayakkabı ürünlerinin kıtlığıyla ilgili aktarılabilecek daha çok sayıda örnek var. Ancak ben bu yazıyı, derin ve bütünlüklü bir çözümleme sunmasa da çok sayıda çarpıcı gözlem ve anekdot içeren bu kitabın kendisinin de okunmasını tavsiye ederek bitirmek istiyorum. Ve son sözü, Sertel’in aktardığı son derece acı bir sahneye bırakıyorum:

(…) yılda bir iki kez portakal görünür dükkânlarda. Bütün yıl çocuğuna bir portakalı veremeyen kadınlar, portakal satılan dükkânlara saldırırlar. Dükkânın önünde, bir kilo portakal almak için saatlerce kuyrukta beklerler. Bu arada sinirler bozulur, kavgalar olur. Kuyrukların başında bekleyen milis (polis) bağırır:

– Elli yıldır size şu kuyrukta beklemeyi öğretemedik, gitti.

Çünkü elli yıldır Sovyet halkı hep bir kuyruğun arkasındadır. (s. 122)

[*] Kolhoz, köylülerin kolektif emek temelinde çalıştığı çiftlikleri; solhoz ise doğrudan devlete ait ve ücretli emekçilerin çalıştırıldığı devlet çiftliklerini ifade eder. İkisi de Stalinist tarım rejiminin temel kurumlarıydı, ancak solhozlar kolhozlara göre daha doğrudan devlet işletmesi niteliği taşırdı.

Devam edecek

Stalin’in “teorik katkısı”

Gün Benderli’nin tanıklığı

Vera Tulyakova Hikmet’in tanıklığı

Anatoliy Çernyayev’in tanıklığı

Anthony Barnett’in tanıklığı

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1)

Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı

Shortages of consumer goods in Stalinist regimes

The testimony of Zekeriya Sertel (1)

After writing the article Queue etiquette in Stalinist Albania, prompted by a passage in Lea Ypi’s autobiographical book Free, I came to the conclusion that it would be worthwhile to continue showing, through direct testimonies, how the problem of consumer-goods shortages manifested itself in other Stalinist regimes.

With this in mind, in this article and in several subsequent instalments of the series, I will present testimonies that I have encountered over the decades in the sources I have read and found both interesting and reliable. After Ypi, I turn in this second piece to the observations recorded by Zekeriya Sertel in his book Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm (As It Was: Socialism in the Russian Manner). Sertel offers a particularly vivid account of the shortage of consumer goods and the hardships of everyday life in Azerbaijan, where he lived with his family for several years.

Zekeriya Sertel was a seasoned journalist who, after leaving Turkey in 1951 with his wife Sabiha and their daughter Yıldız Sertel, spent many years living in various Eastern European countries and in the Soviet Union, especially in Azerbaijan. [*]

Sertel’s testimony reproduced below vividly shows how difficult it was to obtain consumer goods in Baku, the capital of Azerbaijan, in the latter half of the 1960s, and how this was reflected in everyday life. Under the subheading “The market was completely empty”, he describes in the following words the hardships that he and his family had to contend with:

Zekeriya Sertel

When we went to the shops to do our shopping, we realised that there was a terrible shortage. In the grocer’s there were no more than five or ten items. There was no flour, no rice, no dried pulses such as beans, chickpeas or lentils. There was no chicken, no eggs. At times we even found ourselves deprived of more basic necessities. There were times when we could not get meat. There were times when we could not get onions or potatoes. We could not even find matches. It was as though we were living in wartime. We were forced to endure the hardships of a war economy. And this scarcity was not temporary either. Flour, for example, was distributed only twice a year, once in May and once in November. On those days people would rush to the distribution points and buy as much as they could afford. Between those two dates, you could not find any flour at all. In recent times, meat was being sold that could scarcely be distinguished from leather. The same was true of fruit and vegetables. In state shops and stores, either nothing could be found, or else what was available was so rotten and shrivelled as to be unfit to eat.

For fruit and vegetables, people have to go to the kolkhoz markets. There are two such markets in Baku. If you have plenty of time, or if you live close by, you can get your fruit and vegetables there. But everything is exorbitantly expensive. The peasants sell there whatever produce they have not handed over to the state.

Such, then, was the situation in the fifty-second year of the revolution. Indeed, those who travelled to places such as Turkmenistan, where very little grew, would say, “Be grateful for what you have.” There, it was not even possible to find what was available in Baku. Friends of ours who went to restaurants could find nothing to eat. Fruit and vegetables, in particular, were simply nowhere to be found. (Zekeriya Sertel, Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm, ed. Mesude Gülcüoğlu, İletişim Yayınları, 1st edn, Istanbul, 1993, pp. 82-83) 

Judging by Sertel’s reference to “the fifty-second year of the revolution”, the situation he describes dates from 1968-69. The picture that emerges is deeply bleak. For ordinary people, even the most basic foodstuffs and simple items such as matches were often unavailable when needed. This naturally reminded Sertel of the years of deprivation he had experienced in Istanbul during the Second World War. What is more, this peacetime scarcity was not temporary but chronic. Particularly striking is the fact that a staple such as flour was available only twice a year, in May and November.

Another striking aspect of the situation is the extremely poor quality - that is, the very low use value - of the foodstuffs that were available, especially meat and fresh fruit and vegetables.

Finally, this widespread and chronic shortage was not peculiar to Azerbaijan. According to information Sertel received from people he knew, the situation in Turkmenistan was even worse.

Baku kolkhoz market (1975)

Sertel also refers to the kolkhoz markets as an alternative place to shop. Since he does not give the reader any detailed explanation of them, it may be useful briefly to note that these were markets where food products grown on small private plots - personal subsidiary plots - allocated to kolkhoz (collective farm) members were sold. These plots enabled kolkhoz members both to meet their own needs and to sell their produce on the market. Lying outside the collective farm’s land, they usually consisted of small parcels adjoining the peasant’s home and allowed kolkhoz members to sustain themselves by producing vegetables, fruit, and small-scale animal products such as poultry and milk.

A significant proportion of the potatoes, vegetables and meat produced in the Soviet Union came from these private plots, which accounted for only a very small share of the country’s total agricultural land. These plots thus amounted to a pragmatic concession to capitalist relations of production: on the one hand, they helped to keep the peasantry tied to the system; on the other, they covered a considerable part of the country’s chronic food shortage.

However, the number of such markets was limited - Sertel notes that there were only two in Baku - which meant that they were not easily accessible to some city dwellers, while prices there were far higher. Unfortunately, Sertel does not provide any more detailed data on this point.

Even so, it would not be quite right to say that Sertel leaves the reader entirely in the dark on this issue. Later in the book, he offers a few examples that at least allow the reader to make a rough comparison regarding these high prices:

A chicken that ought to have sold for 20-30 lira in a state shop cost 80 lira on the market. Eggs were 150 kuruş each. [**] A kilo of rice that ought to have cost 800 kuruş in a state shop was selling for 20 lira. Meat was twice as expensive. Those who could afford such prices belonged to the privileged layers of society - Party members, intellectuals, administrators, and artists. The broad mass of the people outside those circles, if they could find any, lived on potatoes. (p. 140)

Sertel most likely calculated these prices in Turkish lira using the official exchange rates prevailing at the time he wrote the text. Although figures converted into Turkish currency may not in themselves mean very much to today’s reader, they are still important in showing that prices in the kolkhoz markets were roughly three to four times higher for chicken, around twenty-five times higher for rice, and about twice as high for red meat as in the state shops. (Sertel does not give the Turkish-lira equivalent of the state-shop price of eggs.)

Sertel points out that only the privileged strata of society could afford these high prices. This makes it clear that, although the kolkhoz markets may have served as an alternative source of goods unavailable in the state shops, they did not offer a genuine solution for the broader mass of the population.

[*] Sabiha and Yıldız Sertel were members of the Stalinist Communist Party of Turkey (TKP). Zekeriya Sertel, who in Olduğu Gibi (As It Was) wrote that “Socialism is the only way forward for advanced societies” (p. 118), was never a member of the TKP and never described himself as a communist. Although his wife’s affiliation with the TKP led him to take part in the publishing activities of that party and of certain Stalinist regimes, his own political orientation was essentially left-social democratic.

[**] The lira (Turkish lira) is the main unit of Turkish currency, and the kuruş is its subunit: 1 Turkish lira = 100 kuruş.

To be continued

Stalin’s “theoretical contribution”

The testimony of Gün Benderli

The testimony of Vera Tulyakova Hikmet

The testimony of Anatoly Chernyaev

The testimony of Anthony Barnett

The testimony of Zekeriya Sertel (2)

Queue etiquette in Stalinist Albania

Stalinist rejimlerde tüketim malı kıtlığı

Zekeriya Sertel’in tanıklığı (1)

Lea Ypi’nin otobiyografik kitabı Özgür’de yer alan bir pasajdan hareketle kaleme aldığım Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı başlıklı yazının ardından, tüketim malı kıtlığı sorununun diğer Stalinist rejimlerde kendini nasıl gösterdiğini doğrudan tanıklıklar aracılığıyla aktarmayı sürdürmenin faydalı olacağı sonucuna vardım.

Bu düşünceyle, bu yazıda ve devamında yayımlayacağım birkaç yazıda, on yıllar boyunca okuduğum kaynaklarda karşıma çıkmış olan, ilginç ve güvenilir bulduğum tanıklıklara yer vereceğim. Bu seride Ypi’nin ardından, ikinci olarak Zekeriya Sertel’in Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm başlıklı kitabında aktardığı gözlemlere başvuruyorum. Sertel, kitabında özellikle ailesiyle birlikte birkaç yıl yaşadığı Azerbaycan’daki tüketim malı kıtlığını ve gündelik hayatın zorluklarını son derece çarpıcı bir biçimde anlatıyor.

Zekeriya Sertel, eşi Sabiha ve kızı Yıldız Sertel ile birlikte 1951 yılında Türkiye’den ayrıldıktan sonra uzun yıllar çeşitli Doğu Avrupa ülkelerinde ve Sovyetler Birliği’nde, özellikle de Azerbaycan’da bulunmuş ve yaşamış deneyimli bir gazeteci. [*]

Sertel’in aşağıda yer alan tanıklığı, 1960’lı yılların ikinci yarısında Azerbaycan’ın başkenti Bakü’de tüketim mallarına erişimin ne kadar zor olduğunu ve bu durumun gündelik hayata nasıl yansıdığını somut biçimde ortaya koyuyor. Yazar, ailesiyle birlikte boğuşmak zorunda kaldıkları zorlukları kitabında “Çarşı pazar bomboş” alt başlığı altında şu sözlerle anlatıyor:

Zekeriya Sertel

Alışveriş yapmak üzere dükkânlara gittiğimiz zaman korkunç bir kıtlık olduğunu anladık. Bakkal dükkânında beş on maddeden başka hiçbir şey yoktu. Meselâ un yok, pirinç yok, fasulye, nohut, mercimek gibi kuru sebzeler yok. Tavuk yok, yumurta yok. Zaman zaman daha esaslıların da eksikliğini çektik. Özellikle, örneğin zaman oldu ki et bulamadık. Zaman oldu ki soğan ve patates bulamadık. Kibrit bulamadık. Sanki harp içinde idik. Bir harp ekonomisinin yoksulluklarına katlanmak zorunda kalıyorduk. Bu yokluk geçici de değil. Un, örneğin biri Mayıs’ta, diğeri Kasım ayında olmak üzere iki kez verilir. O günler, halk un verilen yerlere hücum eder, kesesinin elverdiği kadar alır. Bu iki tarih arasında artık un bulamazsınız. Son zamanlarda bir et satılıyordu ki köseleden ayırt edilemezdi. Meyve ve sebze de öyle. Devlet mağaza ve dükkânlarında ya hiçbir şey bulunmaz veya bulunanlar yenmeyecek kadar çürük, buruşuk şeylerdir.

Sebze ve meyve için kolhoz pazarlarına gidilir. Bakü’de iki tane kolhoz pazarı vardır. Bol vaktiniz varsa veya eviniz bu pazarlara yakınsa, meyve ve sebze ihtiyacınızı orada karşılayabilirsiniz. Yalnız burada her şey ateş pahasındadır. Köylü devlete vermediği malını burada satar.

İşte, devrimin 52. yılında durum bu idi. Hattâ Türkmenistan gibi topraklarında fazla bir şey yetişmeyen yerlere gidip gelenler “Şükredin halinize” diyorlardı. Oralarda, Bakü’de bulunanları da bulmak mümkün değildi. Lokantaya giden arkadaşlarımız yiyecek hiçbir şey bulamamışlardı. Hele meyve ve sebze hiç bulunmazdı.” (Zekeriya Sertel, Olduğu Gibi - Rus Biçimi Sosyalizm, Yay. haz.: Mesude Gülcüoğlu, İletişim Yayınları, 1. Baskı, İstanbul, 1993, s. 82-83)

Sertel’in “devrimin 52. yılında” ifadesine bakılırsa, çektiği bu fotoğraf 1968-1969 yıllarına aittir. Ortaya çıkan resim ise son derece iç karartıcıdır. Halk için ihtiyaç duyulduğunda en temel gıda maddelerine ve kibrit gibi basit tüketim araçlarına erişmek bile çoğu zaman mümkün değildir. Bu durum Sertel’e doğal olarak İkinci Dünya Savaşı sırasında İstanbul’da yaşadığı yokluk yıllarını hatırlatmış. Üstelik barış zamanında yaşanan bu kıtlık geçici de değildir; kronik bir nitelik kazanmıştır. Un gibi temel bir gıda ürününün yılda yalnızca iki kez (Mayıs ve Kasım aylarında) bulunabiliyor olması özellikle dikkat çekicidir.

İşin bir diğer dikkat çekici yönü ise, mevcut gıda maddelerinin - özellikle et ile yaş meyve ve sebzelerin - kalitesinin, yani kullanım değerlerinin çok düşük olmasıdır. 

Nihayet, bu yaygın ve süreklilik kazanmış kıtlık sorunu Azerbaycan’a özgü değildir. Sertel, tanıdıklarının verdiği bilgilere dayanarak Türkmenistan’da durumun çok daha kötü olduğunu belirtiyor.

Bakü pazarı (1975)

Sertel ayrıca alternatif bir alışveriş mekânı olarak “kolhoz pazarlarından” söz ediyor. Okura bu konuda ayrıntılı bilgi vermediği için, burada kısaca bunların kolhoz (kolektif çiftlik) üyelerine, kendi ihtiyaçlarını karşılamaları ve ürünlerini pazarda satabilmeleri için ayrılan küçük özel arazilerde (kişisel yardımcı tarım arazilerinde) üretilen gıda ürünlerinin satıldığı yerler olduğunu belirtelim. Bu araziler, kolhoz arazisinin dışında, çoğu zaman çiftçinin eviyle bitişik küçük parsellerden ibaretti ve kolhoz üyesi köylülerin geçimini sağlamalarına, sebze, meyve ile küçük hayvancılık ürünleri (tavuk, süt vb.) üretmelerine imkân tanımaktaydı.

Sovyetler Birliği’nde üretilen patates, sebze ve etin önemli bir kısmı, toplam tarım arazisinin çok küçük bir bölümünü oluşturan bu özel bahçelerden elde ediliyordu. Dolayısıyla bu araziler, bir yandan köylülerin sisteme bağlı kalmasını sağlayan, diğer yandan ise ülkenin kronik gıda açığının hatırı sayılır bir bölümünü kapatan, kapitalist üretim ilişkilerine verilmiş pragmatik bir ödün niteliği taşıyordu.

Ancak bu tür pazarların sayısı sınırlıydı (Sertel, Bakü’de yalnızca iki tane bulunduğunu belirtiyor); dolayısıyla kimi kent sakinleri için fiziki olarak erişilmeleri zordu ve bu pazarlarda fiyatlar çok daha yüksekti. Sertel bu konuda ne yazık ki daha ayrıntılı veri sunmuyor.

Yine de Sertel’in bu konuda okuru tamamen karanlıkta bıraktığını söylemek doğru olmaz. Yazar, kitabın ilerleyen sayfalarında bu yüksek fiyatlar konusunda okura en azından kaba bir karşılaştırma imkânı veren birkaç örnek de sunuyor:

Devlet mağazasında 20-30 liraya satılması gereken tavuk pazarda 80 lira. Yumurta 150 kuruş. Devlet mağazasında 800 kuruşa satılması gereken pirincin kilosu 20 lira. Et yüzde yüz pahalı. Bu fiyatları ödeyebilenler toplumun imtiyazlı kişileri. Yani partililer, aydınlar, idareciler, sanatkârlar. Bunların dışında kalan halk yığınları bulurlarsa patatese yatıyor. (s. 140)

Sertel bu TL fiyatlarını büyük olasılıkla metni kaleme aldığı sıradaki resmî döviz kurlarını kullanarak hesaplamıştı. Bugünün okuru için Türk lirasına çevrilmiş bu rakamlar tek başına çok şey anlatmasa da kolhoz pazarlarında tavuğun devlet mağazalarına göre yaklaşık 3-4 kat, pirincin yaklaşık 25 kat ve kırmızı etin yaklaşık iki kat pahalı satıldığını göstermesi bakımından önemlidir. (Sertel, yumurtanın devlet mağazalarındaki satış fiyatının TL karşılığını vermemiş.)

Sertel, bu yüksek fiyatları ancak toplumun imtiyazlı kesimlerinin karşılayabildiğini belirtiyor. Bu da Sovyetler Birliği’nde kolhoz pazarlarının, resmî mağazalarda bulunamayan ürünlere erişim bakımından bir alternatif işlevi görmüş olsa bile, geniş halk kesimleri açısından gerçek bir çözüm sunmadığını açıkça ortaya koyuyor.

[*] Sabiha ve Yıldız Sertel, Stalinist Türkiye Komünist Partisi’ne (TKP) üyeydiler. Olduğu Gibi’de “Sosyalizm ileri toplumların tek çıkar yoludur” (s. 118) görüşünü dile getiren Zekeriya Sertel ise hiçbir zaman TKP’ye üye olmadı ve kendisini komünist olarak adlandırmadı. Eşinin TKP’ye bağlılığı nedeniyle bu partinin ve kimi Stalinist rejimlerin yayıncılık faaliyetlerinde görev almışsa da esas olarak sol-sosyal demokrat olarak nitelenebilecek bir siyasi çizgiye sahipti.

Devam edecek

Stalin’in “teorik katkısı”

Gün Benderli’nin tanıklığı

Vera Tulyakova Hikmet’in tanıklığı

Anatoliy Çernyayev’in tanıklığı

Anthony Barnett’in tanıklığı

Zekeriya Sertel'in tanıklığı (2)

Stalinist Arnavutluk’ta kuyruk adabı